វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1770 340959 339047 2026-09-24T23:13:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340959 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Royal arms of Cambodia.svg |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះសង្ហារ]] |image_map = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកម្ពុជា (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = <br>[[File:CambodiaMotto.svg|160px]] <br> |national_anthem = <center>''[[នគររាជ]]'' </center> <center>[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]</center> |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |languages2_type = [[w: Official script|អក្សរផ្លូវការ]] |languages2 = [[អក្សរខ្មែរ]] |usual_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] និង[[ភាសាបារាំង]] |national_flower = [[រំដួល]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥.៦% [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ២.៤% [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៍]] | ១.៥% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ០.២% [[ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម|វៀតណាម]] | ០.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ]]<ref name="CSES2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=ការស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៩–២០២០ (ភាសាអង់គ្លេស)|work=ក្រសួងផែនការ,|publisher=វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ,|date=November 2018|accessdate=8 តុលា 2022|archivedate=2022-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១៩ |religion = {{unbulleted list | ៩៧.១% [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ]]) | ២.០% [[ជនជាតិខ្មែរអ៊ីស្លាម|ឥស្លាមសាសនា]] | ០.៣% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៥% [[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាផ្សេងៗ]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ជំរឿនប្រជាជនទូទៅនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៩ – របាយការណ៍ជាតិស្តីពីលទ្ធផលជំរឿនចុងក្រោយ |last=[[ក្រសួងផែនការ|ក្រសួងផែនការ]], វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |date=2020 |publisher=ក្រសួងផែនការ, វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |access-date=8 តុលា 2022 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |deadurl=yes }}</ref> }} |religion_year = ២០១៩ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |coordinates = {{Coord|11|33|N|104|55|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] |leader_title3 = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_title4 = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[ឃួន សុដារី]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[នគរភ្នំ]] |established_date2 = ៦៨–៥៥០ |established_event3 = [[នគរចេនឡា]] |established_date3 = ៥៥០–៨០២ |established_event4 = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] |established_date4 = ៨០២–១៤៣១ |established_event5 = [[អាណានិគមបារាំង|អាណានិគមកិច្ចបារាំង]] |established_date5 = ១១ សីហា ១៨៦៣ |established_event6 = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |established_date6 = ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ |established_event7 = [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] |established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៩១ |established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date8 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ |area_rank = ទី៨៨ |area_magnitude = |area_km2 = ១៨១,០៣៥ |area_size = 1 E7 |percent_water = ២.៥ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}}១៦,៧១៣,០១៥<ref>{{CIA World Factbook link|country=Cambodia|access-date=8 តុលា 2022|year=2022}}</ref> |population_estimate_year = ២០២២ |population_estimate_rank = ទី៧២ |population_density_km2 = ៨៧ |population_density_sq_mi = ២១១.៨ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = {{IncreaseNeutral}} ៨៧.៨៦៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=522,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ទិន្នន័យមូលដ្ឋាននៃទស្សនវិស័យលើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក៖ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២២ – កម្ពុជា|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = {{IncreaseNeutral}} ៥,៤៩៣ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal = {{IncreaseNeutral}}២៨.០២០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{IncreaseNeutral}}១,៧៥២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = ៣៦.០ |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=សប្បសិទ្ធិប្រាក់ចំណូលជីនី |publisher=ធនាគារពិភពលោក |website=hdr.undp.org, |accessdate=27 November 2020}}</ref> |Gini_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |Gini_year = ២០១៣ |HDI_year = ២០២១ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០០ |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២១/២០២២|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|accessdate=៨ តុលា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤៦ |HDI_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |currency = [[រៀល]] (៛) |currency_code = KHR |time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]] (ICT) |utc_offset = +០៧:០០ |drives_on = ស្ដាំ |cctld = [[.kh]] |iso3166code = KH |calling_code = [[លេខទូរសព្ទនៅកម្ពុជា|+៨៥៥]] |footnote1 = លុយ[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]ត្រូវបានចាយជាញឹកញាប់ |wikidata = Q424 }} '''ប្រទេសកម្ពុជា''' ({{IPA-km|kɑmˈpuˈciə|IPA}}, {{IPA-km|កាំ'ពុ'ជា|Khmer}}) ដោយមានឈ្មោះ​ជាផ្លូវ​ការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ក្នុងតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ថៃ]]នៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ឡាវ]]នៅភាគឦសាន្ត ប្រទេស[[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]​នៅភាគនិរតី។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៧២]]​ក្នុង​​លោក [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២៧]]ក្នុង[[ទ្វីបអាស៊ី]] និងទី៧ក្នុង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង​[[ខ្មែរលើ|កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ]] ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​[[ភ្នំពេញ]] ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជា[[រដ្ឋឯកភាព]] ក្រោមរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​ និង[[របបរដ្ឋសភា]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលមានព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ជ្រើសតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ]] ជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]​ និងជា[[ប្រមុខរដ្ឋ|ព្រះប្រមុខរដ្ឋ]]។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មាន[[ហ៊ុន សែន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ [[សម-រង្សុី]] ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។ ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" ([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]: कंबुज)។<ref name="CHANDLER">David P. Chandler (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, ISBN 0813335116.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​[[ជយវម៌្មទី២]]​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​[[អាណាចក្រខ្មែរ|មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរ]]ដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​[[អង្គរវត្ត]] និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រហ្មញ្ញ​]] ហើយនិង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​[[អង្គរ]]​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃ[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]]​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​[[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]] ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​កំឡុង​សម័យ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១]] កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ]] (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ [[ការប៉ះទង្គិចគ្នា១៩៩៧នៅកម្ពុជា|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧]] បាន​ធ្វើឱ្យលោក[[ហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។ កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​[[សង្គមនិយម]] ជា​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​[[ធនធានមនុស្ស]] ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​[[ខ្មែរក្រហម|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។<ref>[http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html Cambodia to outgrow LDC status by 2020 | Business | The Phnom Penh Post – Cambodia's Newspaper of Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |date=2011-05-21 }}. The Phnom Penh Post (May 18, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។<ref>{{cite news|title=ចំណូលប្រេងមិនដូចគ្នារហូត២០១៣: ក្រសួង|author=ឯក-ម៉ាដ្រា|date=១៩មករា ២០០៧|agency=រ៉យតឺរ|url=http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|accessdate=ថ្ងៃ ១៩ធ្នូ ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118093421/http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|archivedate=2012-01-18|url-status=live}}</ref> ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[បញ្ជីប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ទី១៣៨]] (រួមជាមួយ [[លាវ]]) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/|title= The 2013 Human Development Report – "The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=144–147|accessdate=2 March 2013}}</ref> ==ឈ្មោះ==<!--linked--> '''{{main|ឈ្មោះនៃកម្ពុជា}}''' ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថា'''កម្ពុជា'''។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា '''ស្រុកខ្មែរ''' ដែលមានន័យថា ''ដែនដីនៃពួកខ្មែរ'' រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ''ប្រទេសកម្ពុជា'' ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជ[[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]]បានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស[[​ខ្មែរ]] ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា [[ខេមរៈ|ខេមរ]]​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​[[កាព្យ]] ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ ''Cambodge'', អង្គ្លេស ហៅ​ថា ''Cambodia'', អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ''Cambodja'', ខ្លះ​ហៅ ''Kambuja'' ។ល។ ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋ[[កម្ពោជ]]កាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេស[[ថៃ|សៀម]]កាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថា[[អយុធ្យា]]ដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ ''[[កុរុ]], [[សក្កៈ]], [[កោសល]], [[មគធៈ]], [[អង្គៈ]], [[សិវិ]], [[កលិង្គៈ]], [[អវន្តិ]], [[បញ្ចាលៈ]], [[វជី]], [[គន្ធារៈ]], [[ចេតិយៈ]], [[វង្គៈ]], [[វិទេហៈ]], [[កម្ពោជ]], [[មទ្ទៈ]] ឬ [[មទ្រៈ]], [[ភគ្គៈ]], [[សីហឡៈ]], [[កស្មិរ]], [[កាសី]], [[បណ្ឌវៈ]]''។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា [[ជម្ពូ​ទ្វីប]] ([[ឥណ្ឌា]]), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនា​]]រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' ===បុរេប្រវត្តិ=== '''{{Main|បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' [[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។]] [[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|កងទ័ព[[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹង[[ចាម្ប៉ា|ចាម]] ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទ[[បាយ័ន]]។]] [[បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្ត]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]មានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និង[[បរកជន]]។ [[បុរាណវត្ថុវិទ្យា]] គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុ[[ខែ្មរ]]។ មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់[[អតិកញ្ញៈ]] (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួស[[ហនុមានខៀវ]] (quartz)និង[[ក្វាតហ៊្សីត]] ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] និង[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ <ref name=stark2004>{{Cite book|author=មៀរៀម-ស្តាខ|editor1-first=អៀន|editor1-last=ហ្គ្លឹវ៉ឺរ|editor2-first=ភិតថឺរ-អ៊ែស|editor2-last=បិលវូដ|title=អាស៊ីអាគ្នេយ៍: ចាប់ពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ|year=២០០៥|publisher=រ៉ោតឡឺច|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=កម្ពុជាសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf}}</ref> ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​[[សវ៌កញ្ញៈ]] (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំ''[[ល្អាងស្ពាន]]'' នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលត្រូវនឹងសម័យ[[ហ្វាប៊ីញ]]។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃ[[វិទ្យុកាបូន]]មួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។<ref name=stark2004 /><ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|title=កំណាយបុរាណវិទ្យាបុរេប្រវត្តិលើកទីពីរនៅល្អាងស្ពាន (២០០៩)|first=មិឆឹល|last=ធ្រែនណឹត|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគ[[ថ្មរំលីង]] ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។<ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|title=កុលាលភាជន៍ចាស់បំផុតនៅល្អាងស្ពានកម្ពុជា (១៩៦៦-៦៨)|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និង[[យុគដែក]]នៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ ''[[សំរោងសែន]]'' (មិនឆ្ងាយពីរាជធានី[[ឧដុង្គ]]បុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧<ref name=higham1989>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=បុរាណវិទ្យានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|year=១៩៨៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រិជ|isbn=978-0-521-27525-5}}, ទំ.១២០</ref> និង''[[ភូមិស្នាយ]]'' នៅ[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ភាគខាងជើង។<ref>{{Cite journal|author=ដោហ្គហ៊្គាំលដ៏ជែ.ដាប់បលយូ.-អូរ៉ាយលី, អេនចឺឡឺ វ៉ន់ ដេន ឌ្រីស្ឆ៍, វឿន-វុទ្ធី |year=២០០៦|title=បុរាណវិទ្យា និង បុរាណសត្វវិទ្យានៃភូមិស្នាយ:ទីបញ្ចុះសពចុងបុរេប្រវត្តិនៅកម្ពុជាភាគពាយព្យ|volume=៤៦|issue=2|issn=0066-8435}}</ref> វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅ[[រតនគីរី]]។<ref name=stark2004 /> ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺ''[[បន្ទាយគូ (បុរាណវិទ្យា)|បន្ទាយគូ]]រាងមូល''ដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមាន[[ដីក្រហម]]ក្បែរ[[មេមត់]] និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។<ref>{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=ប្រវត្តិស្រាវជ្រាវ|publisher=មជ្ឈមណ្ឌលបុរាណវិទ្យាមេមត់|accessdate=៦កុម្ភៈ ២០០៩}}</ref><ref>{{Cite journal|author=ហ៊្គើដ-អាល់ប្រិឆ|year=២០០០|title=ដីលើករង្វង់មូលក្រែក៥២/៦២ ការស្រាវជ្រាវថ្មីលើបុរេប្រវត្តិកម្ពុជា|journal=នេត្រាទស្សន៍អាស៊ី|volume=៣៩|issue=១–២|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=១៥វិច្ឆិកា ២០០៩|author-separator=,|display-authors=1|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|archive-date=2020-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|dead-url=yes}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។<ref name=higham2001pre>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=អរិយធម៌អង្គរ|year=២០០១|publisher=ភ្វីនិច្ស|isbn=978-1-84212-584-7|url=http://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=2002-01}}, ទំព.១៣–២២</ref> ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពី[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទ[[បក្សីចាំក្រុង]] និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោម''ល្វា'' (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។<ref name=higham2001pre /> ===សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ=== '''{{Main|នគរភ្នំ|នគរចេនឡា|អាណាចក្រខ្មែរ}}''' {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 210 | image1 = Angkor Wat.jpg | caption1 = <center> [[អង្គរវត្ត]] </center> | image2 = Bayon Angkor frontal.jpg | caption2 = <center> ព្រះភក្ត្រនៃ[[ព្រះពោធិសត្វ]][[អវលោកេស្វរៈ]]​នៅ[[ប្រាសាទបាយ័ន]] </center> | image3 = | caption3 = }} [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia 900 CE km.PNG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| '''ក្រហម''': អធិ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]]] សតវត្សទី១​នៃ[[គ.ស.]]មានមនុស្សជាច្រើនមកពី[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]ដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ [[អរិយធម៌]]របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យ[[ជាតិខេមរា]] មកម្ល៉េះ។ កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ [[មហាឥណ្ឌា|ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្ម]]នៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]] និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ [[ចេនឡា]] ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពី[[ឥណ្ឌា]] ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។<ref name="BRIT">Britannica.com. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia History of Cambodia.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោក[[ខ្លោឌ្យូស អាពូទលេមី|ខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមី]]ថា ''[[អូរកែវ|កត្តិគរៈ]]''។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី១]]ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់[[ជ្វា]]។ [[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]បានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី២]] (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពី[[ជ្វា]]និងប្រកាសព្រះអង្គឯងជា[[ទេវរាជ]]។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិ[[ទេវរាជ]] និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=ផែនទីចក្រភពខ្មែរ |publisher=សិល្បៈ-និង-បុរាណវិទ្យា.ខម |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពី[[ស្រីលង្កា]]បាននាំ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>{{cite web |url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=បង្អួចមើលអាស៊ី |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=2007-05-21 |access-date=2012-09-02 |url-status=dead }}</ref> សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។ {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 180 | image1 = JayavarmanVII.JPG | caption1 = <center> [[ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ត]] </center> | image2 = Apsara relief.jpg | caption2 = <center> រូបភាពតូច </center> | image3 = | caption3 = }} អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺ[[អង្គរ]] ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រជាតិនៃសហរដ្ឋអាមរិក: ផែនទីបុរាណវិទ្យាទូលំទូលាយនៃសំណង់តាំងនៅនៃបុរេឧស្សាហកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅអង្គរ កម្ពុជា |publisher=Pnas.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់<ref>[https://web.archive.org/web/20080923054500/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, August 15, 2007</ref> ហើយ[[អង្គរវត្ត]] ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា [[អាណាចក្រ]]ខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏[[អង្គរវត្ត]]គឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។ ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ [[សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរ]] ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។ ===សម័យក្រោយអង្គរ=== '''{{Main|យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាង[[នគរអយុធ្យា]] នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។<ref name="Chan">[[ឌែវិដផ. ឈែនដ្លឺរ|ឈែនដ្លឺរ ដាវិដផ.]] "ស្រុកនិងប្រជាជនកម្ពុជា"។ ១៩៩១។ ហបផឺខាលលិនស៍។ ញូវយ៉ក ញូវយ៉ក។ ទំ.៧៧</ref><ref>[http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, June 13, 2004</ref> ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា '''សម័យកណ្តាល'''។ នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅ[[លង្វែក]] នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរ[[ព័រទុយហ្គាល់]] និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិង[[ការជួញដូរបរទេស]]។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទ[[នរេសូរ]]មហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឧដុង្គ]]ខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជា[[ប្រទេសចំណុះ]]ម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យ[[ខ្មែរ]]កាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)]] ([[សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម]]) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោម[[អធិរាជភាព]]រួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជា]]ដោយព្រះបាទ[[នរោត្តម]]។ ===អាណានិគមកិច្ចបារាំង=== [[ឯកសារ:King Norodom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] [[ឯកសារ:Prince Sisawat.jpg|right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px]] [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|right|180px|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិន]] [[ឯកសារ:Shrine outside Wat Phnom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]] [[បារាំង]] ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ [[អាណានិគម]][[បារាំង]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម<ref name="CHANDLER">{{Cite book| last = ឈែនដ្លឺរ | first = ដ.ផ. | author-link = ឌែវិដភី. ឈែនដ្លឺរ | title = ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា (រ.ទី២) | publisher=វ៉ិសវ្យូប៉្រិស | year = ១៩៩៣ | location = បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ }}</ref> បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រា[[ចង្វាតព្រះដំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] និង[[ចង្វាតសៀមរដ្ឋ|សៀមរាប]] ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោម[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណាព្យបាលបារាំង]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគម[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុន]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។<ref name="Kamm" /> រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧&nbsp; លាននាក់។<ref name="Population">"[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm ប្រជាជន-កម្ពុជា]"។ [[បណ្ដាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] គឺព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុន្នីរ៉េត]] ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។<ref name="Kamm">{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = កម្ពុជា: របាយការណ៍ពីដែនដីមានជំងឺ | url = http://books.google.com/?id=wtBkD5CoIMkC&printsec=frontcover&dq=Cambodia+Report+from+a+Stricken+Land#v=onepage&q= | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លីឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៧ | isbn = 1-55970-433-0}}</ref> ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់[[ជប៉ុន]] ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យ]]អាស្រ័យ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដឹកនាំ ដោយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]]។<ref name="Kamm" /> ===ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម=== កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើ[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅ[[វៀតណាម]]។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]]បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។<ref name=autogenerated1>{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = របាយណ៍កម្ពុជាពីដែនដីមានជំងឺ | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លិសឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៣| isbn = 1-55970-507-8 }}</ref> រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ([[ខ្មែរក្រោម]]) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យឱ្យទៅព្រះបិតារបស់ទ្រង់ដើម្បីចូលរួមក្នុងឆាក[[នយោបាយ]] ហើយត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅថ្ងៃសោយទិង្គតរបស់បិតាទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ព្រះសីហនុក៏បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋម្ដងទៀត ដែលយកគោរម្យងារជា '''សម្ដេច'''។ ពេលដែល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានរីករាលដាលឡើង ព្រះសីហនុបានអនុវត្តគោលនយោបាយ[[ប្រទេសអព្យាក្រឹត្យ|អព្យាក្រឹត្យភាព]]ជា ផ្លូវការនៅក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគេគិតជាសាមញ្ញថាមានព្រះទ័យប្រណីដល់បុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ព្រះសីហនុបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជា ជាទីលាក់ខ្លួននិងច្រកផ្គត់ផ្គង់សម្រាប់កងទ័ពរបស់ពួកគេ និងជំនួយផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ពួកគេប្រយុទ្ធប្រឆាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ គោលនយោបាយនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាការធ្វើឱ្យអាក់អន់ចិត្តដល់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងតោនប៉ុស្ត៍ ស្ទែនលី-កាណូវត្រូវបាននិយាយប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនកុម្មុយនិស្តយួន ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធទេ លុះត្រាតែមានប្រជាជនខ្មែរស្លាប់ទើបទ្រង់មិនយល់ព្រម។ <ref>Washington Post, December 29, 1967</ref> សារដដែលត្រូវបាននាំទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊លនៅខែ មករា ១៩៦៨។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia.". (Stanford University Press. 1999). p. 44</ref> ដូច្នេះស.រ.មិនមានចិត្តពិតប្រាកដដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ។ យ៉ាងណាមិញពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលបានអាក់អន់ចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ ក៏ដូចជាការងាកចេញរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំទ្រង់ដដែល។ ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]និង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ គ្មានភស្តុតាងនៃតួនាទីស.រ.ណាមួយក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះទេ។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមនោះ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនូវរបបថ្មីនេះ ដែលភ្លាមៗបានទាមទារឱ្យពួកកម្មុយនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា ការនេះទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយដោយសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង អស់សង្ឃឹមនឹងការគ្មានកន្លែងលាក់ខ្លួននិងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង រំពេចនោះ ក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើកលើរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញឱ្យពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គឱ្យជួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដោយបង្កឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]<ref name="SIHNK">{{Cite book| last = សីហនុ | first = នរោត្តម | authorlink = នរោត្តម សីហនុ | title = សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា កំណត់ប្រវត្តិសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុពេលដែលបានទាក់ទងនឹងវាលផ្វ្រេដ-បឺចចឹត | url = https://archive.org/details/mywarwithcia00noro | publisher=សៀវភៅភែនទិអន | year = ១៩៧៣| isbn = 0-394-48543-2}}</ref> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាមិញចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចរបស់កម្ពុជាគឺជាការប៉ះទង្គិចធំរវាងរដ្ឋាភិបាល និងកងទ័ពកម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះពួកគេបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់លើទឹកដីកម្ពុជា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តយួនបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ឥឡូវ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia. (Stanford University Press. 1999). pp. 48–51</ref> ដូច្នេះ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកស្ទួយខ្មែរក្រហម។ [[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|240px|right|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] និង[[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]]នៅឆ្នាំ ១៩៥៦]] ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងកងកម្លាំងស.រ.[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]និង[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|បានលុកលុយកម្ពុជាមួយរយៈ]]ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីរំខានដល់[[វៀតកុង]] និងខ្មែរក្រហម។<ref name="SIDESHOW">{{Cite book |last = ឝខ្រស |first = វិល្លៀម |authorlink = វិល្លៀម ឝខ្រស |title = បញ្ហាតូចតាច: ឃិស្ស៊ិងហ្គឺរ, និច្សុន និងវិនាសកម្មកម្ពុជា |publisher=ថាច់ស្តូន |year = ១៩៨៧ |location = សហរដ្ឋ |isbn = 0-7012-0944-5}}</ref> ខ្មែរពីរលាននាក់ ភាគខ្លះបានក្លាយជា[[ជនភៀសខ្លួន]]ដោយសង្គ្រាមនិងដោយនគរបាលភេរវនិយមនៃពួកខ្មែរក្រហម និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំពេញ។ មានការប៉ាន់ស្មានថា ខ្មែរមួយចំនួនបានស្លាប់កំឡុងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកទ្រង់ទ្រាយធំ ស្របពេលនោះ គេបានមើលឃើញនូវផលប៉ះពាល់នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក។ កងទ័ពអាកាសទីប្រាំពីរស.រ.បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានទប់ស្កាត់ការធ្លាក់នៃភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ដោយសម្លាប់ ១៦០០០​ នាក់ក្នុងចំណោម​យុទ្ធជនខ្មែរក្រហម ២៥៥០០ នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋធានី។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' p. 298.</ref> យ៉ាងណាមិញ អ្នកសារព័ត៌មាន[[វិល្លៀម ឝខ្រស|វិល្លៀម-ឝខ្រស]]និងពួកអ្នកឯកទេសអំពីកម្ពុជា លោក[[មិលថឹន អសស្ប៊ាន់|មិលថឹន-អសស្ប៊ាន់]] [[ឌែវីដភី ឈែនដ្លឺរ|ឌែវីដភី-ឈែនដ្លឺរ]] និង[[បិន ខៀរណឹន|បិន-ខៀរណឹន]]បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានរុញច្រានឱ្យពួកកសិករចូលរួមនឹងខ្មែរក្រហម​ទៅវិញទេ។<ref>e.g. Chandler, David P. ''Pacific Affairs'', vol. 56, no. 2, Summer 1983, p. 295.</ref> អ្នកឯកទេសកម្ពុជាលោកខ្រេខ-អិឆឆឹសឹនបានលើកឡើងថាខ្មែរក្រហម''នឹងឈ្នះយ៉ាងណាក្ដី'' បើទោះបីជាគ្មានអន្តរាគមន៍ស.រ. ក៏មានការជម្រុញឱ្យមានការកេណ្ឌកងទ័ពដដែល។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97</ref>អ្នកការទូត[[សហរដ្ឋ|អាមេរិក]] លោក[[ធិម៉ឹទី ម៉ៃកល ខានី|ធិម៉ឹទីម.-ខានី]]បានលើកឡើងថាហេតុផលប្រាំយ៉ាងដែលជាហេតុអោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានឈ្នះសង្គ្រាមគឺ: ការគាំទ្រពីព្រះ[[សីហនុ]] ការផ្គត់ផ្គង់ដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃជំនួយយោធាពីវៀតណាមខាងជើង អំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល ការផ្ដាច់ជំនួយអាកាសរបស់ស.រ.បន្ទាប់ពីវាត់ថឺរហ្គេត និងការប្ដេជ្ញាចិត្តនៃពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរ។ គ្មានមួយណាចំណោមគំនិតរបស់លោក ដែលថាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ស.រ.ធ្វើឱ្យរបបនេះដួលរលំឡើយ។<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/461/8/09_chapter3.pdf</ref> ===សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)=== '''{{Main|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' [[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|right|thumb|200px|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ជាតួអង្គលេចត្រដែតក្នុងឆាកនយោបាយ​កម្ពុជាអស់រយៈពេលកន្លះសតវត្ស​មកហើយ។]] ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និង ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។<ref>Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22</ref> យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]។<ref name="SIHNK"/> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris (1999) ''Why Vietnam Invaded Cambodia'', Stanford University Press, pp. 48–51, ISBN 0804730490.</ref> រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងស.រ. [[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួក[[វៀតកុង]] និង ពួកខ្មែរក្រហម។ ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] គឺ [[នួន ជា|នួន-ជា]]។<ref>Dmitry Mosyakov (2004) [http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc "The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |date=2013-03-09 }} in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: "In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: "Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.""</ref> កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែល[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.[[រីឆាដ និច្សុន|រីឆាដ-និច្សុន]]បានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើល[[ការឈ្លានពានកម្ពុជា]])។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 204, ISBN 0805080066.</ref> ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។ [[File:B-5222.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកB-៥២​ស្ថិតលើ​ប្រទេសកម្ពុជាកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី]]។]] ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់[[សិរិមតៈ]] និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិ[[អ៊ិន តាំង|អ៊ិន-តាំ]]។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។ កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំង[[បក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ [[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 4, ISBN 0805080066.</ref> ===របបខ្មែរក្រហម=== '''{{Main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ខ្មែរក្រហម}}''' ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍[[យូសេដ]]ដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយ''ពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់''។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា <blockquote>''"ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ&nbsp;... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង"''។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' pp. 374–375.</ref></blockquote> [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|left|ទង់[[ខ្មែរក្រហម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាល[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក [[វៀតកុង]]។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។<ref name="kaplan"/> ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។<ref>Shawcross, William, ''The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust and Modern Conscience'', Touchstone, 1985, pp. 115–116.</ref><ref>Vickery, Michael, Correspondence, ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', vol. 20, no. 1, January–March 1988, p. 73.</ref> សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ [[វាលពិឃាត]] និងគុក[[ទួលស្លែង]]បានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រ[[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]។ ពួកឥស្លាម[[ចាម]]បានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។<ref>[https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], By Dr. Gregory H. Stanton, Presented February 22, 1992 at Yale Law School</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិ[[ចិនឯនាយសមុទ្រ|ចិន]]ប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/45.htm កម្ពុជា ពួកចិន]។ [[បណ្ណាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជន[[យួនកម្ពុជា|យួន]]នៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។<ref name="Population" /> យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោក[[រ៉បឺត ឌែវិដ ខាបភ្លែន|រ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន]] ''ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូច[[បំណះលឿង|ផ្កាយលឿង]]''ដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។<ref name="kaplan">Kaplan, Robert D., ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406.</ref> ===ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល=== '''{{Main|កម្ពុជាសម័យទំនើប}}''' [[File:Choeungek1.jpg|thumb|right|200px|[[ជើងឯក]]]] នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាម[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|បានលុកលុយកម្ពុជា]]ជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។<ref name="CGG">CambodianGenocide.org.[https://web.archive.org/web/20060723024823/http://www.cambodiangenocide.org/genocide.htm ''A Brief History of the Cambodian Genocide''.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|អាយ៉ងសូវៀត]]ដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia." (Stanford University Press. 1999). p. 220</ref> រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និង[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html |title=សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល, '&#39;http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |publisher=Yale.edu |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf |title=សហប្រជាជាតិ, '&#39;http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |format=ទ.ឯ.ខ. |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |title=វញ្ចនោបាយខ្មែរ។ (ជំនួយស.រ.ដល់ខ្មែរក្រហម) |publisher=Encyclopedia.com |date=១៣សីហា ១៩៩០ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2012-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901163258/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |url-status=dead }}</ref> និងសហរាជាណាចក្រ<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/tvnz_smartphone_story_skin/123740 |title=TVNZ Interview with ex SAS operative |publisher=Tvnz.co.nz |date=១៣សីហា ២០០២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=ជំនួយស.រ.ដល់ពួកអ្នកបះបោរប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត: ''លទ្ធិរីហ៊្គែន'' និង គ្រោះថ្នាក់របស់វា|publisher=Cato.org |date=២៤មិថុនា ១៩៨៦ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n3_v3/ai_11875348/ |title=ការលើកការហ៊ុំព័ទ្ធសេដ្ឋកិច្ចស.រ.ប្រឆាំងកម្ពុជា |publisher=Findarticles.com |date=២០មករា ១៩៩២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០|archiveurl=http://archive.is/B7wO|archivedate=2012-05-26}}</ref> ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|200px|ការដង្ហែព្រះសពព្រះមហាវីរក្សត្រ​[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]។]] [[កម្ពុជាសម័យទំនើប#កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពនិងការបោះឆ្នោតសេរី|កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាព]]បានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#អន្តរកាល: រដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩៣)|រដ្ឋកម្ពុជា]] ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។<ref name="USDOS3">US Department of State. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm Country Profile of Cambodia.]. Retrieved July 26, 2006.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ត្រូវបានសោយរាជ្យជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]ឡើងវិញ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចទាំងអស់ស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត​ដែលបានជួយដោយអ៊ុនតាក់។ ស្ថេរភាពបានកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកក្រើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោកហ៊ុន-សែនប្រឆាំងនឹងភាគីមិនមែនកុម្មុយនិស្ត​ក្នុងរដ្ឋាភិបាល។<ref name="97COUP">ក.ស.ខ.ស.ម.ស.ប. កម្ពុជា {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf]|១០,៣&nbsp;គ.ប.}}</ref> ភាគច្រើននៃពួកអ្នកនយោបាយមិនមែនកុម្មុយនិស្តត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ហ៊ុន-សែន។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កិច្ចប្រឹងប្រែងការស្ដារឡើងវិញបានកាន់តែប្រសើរឡើង និងនាំទៅដល់ស្ថេរភាពនយោបាយភាគខ្លះ តាមរយៈការទប់ស្កាត់ដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យ​[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|សេរីពហុបក្ស]]ក្រោមរបប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។<ref name="CIA2009">CIA – The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html ''Cambodia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 13, 2009.</ref> នៅខែ កក្កដា ២០១០ [[ឌុច|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ជាសមាជិកពួកខ្មែរក្រហមទីមួយដែលបានរកឃើញថាមានកំហុសក្នុង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជាអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃជំរុំប្រល័យពូជសាសន៍ស-២១។ គាត់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់គុកអស់មួយជីវិត។<ref name="BBC">BBC News. [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 ''Khmer Rouge prison chief Duch found guilty''.]. Retrieved October 11, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=CNN|date=February 3, 2012}}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកហ៊ុន-សែនបានប្រឆាំងនឹងការជំនុំជម្រះបើកទូលាយរហូតដល់អតីតឃាតកខ្មែរក្រហម​ជាច្រើនណាម្នាក់ទៀតឡើយ។<ref>[http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials | News | English<!-- Bot generated title -->]</ref> លោកនិយាយថានេះគឺដោយសារតែលោកចង់ជៀសវាងអស្ថេរភាពនយោបាយ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វាប្រហែលទំនងណាស់ដោយសារតែជាទូទៅនៃអតីតខ្មែរក្រហមបានកាន់តំណែងថ្នាក់កំពូលបំផុតក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិនិង​ដែនដីរបស់កម្ពុជា។{{Citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} === ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:US Navy 101025-N-6770T-204 U.S. Navy Cmdr. Joseph Keenan, right, commanding officer of the guided-missile frigate USS Crommelin (FFG 37).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] ក្រោយពីការមិនចុះសម្រុងរវាងពីរ [[ទស្សវត្ស]] និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ [[វប្បធម៌]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[សង្គម]] និង [[នយោបាយ]]នៅកម្ពុជាមក ការស្តារ[[ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ស្របពេលជាមួយនឹងលំនឹង[[នយោបាយ]] បានវិលត្រឡប់ជាបណ្តើរៗ។ [[លិទ្ធិ]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]]បានរង្គោះរង្គើនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយសារការវិវាទក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ == នយោបាយ == '''{{Main|នយោបាយនៅកម្ពុជា|បញ្ជីគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា}}'''{{Multiple image|align=right|caption_align=center|image1=King Norodom Sihamoni (2019).jpg|width1=138|caption1=ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន|image2=Hun Manet (2022).jpg|width2=138|caption2=សម្ដេចមហាបវរធិបតី [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន}} តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាប្រកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យ រាជានិយម សេរីពហុបក្ស អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រួមមាន អំណាចធំៗបួន ៖ [[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] [[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]] [[អំណាចតុលាការ]] និង [[អំណាចសារព័ត៌មាន]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ជាអំណាចអនុវត្តច្បាប់, អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ជាអំណាចអនុម័ត/រៀបចំច្បាប់, អំណាចតុលាការ ជាអំណាចវិនិច្ឆ័យបុគ្គលតាមច្បាប់, អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចបញ្ចេញមតិ។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូប ជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល សេរីពហុបក្ស។​ រដ្ឋាភិបាលរួមមានរដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង និងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ច្រើនរូប។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និង ដោយមានការផ្តល់យោបល់/ឯកភាពពីរដ្ឋសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គ្រប់មន្ត្រីក្រសួងក្រោមឱវាទ មានតួនាទីអនុវត្តច្បាប់ (នីតិប្រតិបត្តិ) ដោយចេញជាក្រឹត្យ អនុក្រឹត្យផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យបុគ្គលគ្រប់រូបអនុវត្តតាម។ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋសភា​ និង ព្រឹទ្ធសភា។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះ មានតួនាទីពិនិត្យ និងសម្រេចអនុម័តច្បាប់ និង តាមដានរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់ ។ រដ្ឋសភា មានសិទ្ធិកោះហៅ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង មកបង្ហាញមុខនៅរដ្ឋសភា ដើម្បីឆ្លើយសំណួររបស់តំណាងរាស្រ្ត ជាសមាជិករបស់រដ្ឋសភា។ អំណាចតុលាការ ឋិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់អង្គចៅក្រម។ អង្គចៅក្រម តែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ អង្គចៅក្រម មានតួនាទីកាត់ក្តីគ្រប់បុគ្គលតាមច្បាប់ ក្នុងនោះកាត់ក្តីទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីទៀតផង។ អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចរបស់មហាជន ឋិតនៅក្រោមស្ថាប័នបណ្តាញព័ត៌មាន ក្នុងនោះមាន វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ កាសែត ទស្សនាវដ្តី ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មាន ...។ ស្ថាប័ននេះមានភារកិច្ចតាមឃ្លាំមើល គ្រប់សកម្មភាពរបស់អំណាចទាំងបីខាងលើ ដើម្បីជាទុនកែតម្រង់ឲ្យដើរតាមគន្លងច្បាប់ដែលបានចែង។ [[ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ តុលា ២០០៤ ដោយសមាជិក៩រូបនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្គ]]ក្រោយពីការដាក់រាជ្យយ៉ាងទាន់ហន់របស់អតីត ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] មួយសប្ដាហ៍មុន។ [[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]]ត្រូវបានសម្រេច ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុង [[ភ្នំពេញ]] ថ្ងែទី ២៩ តុលា។ មហាក្សត្រជានិមិត្តរូបជាតិ និង ឯកភាពជាតិ ហើយទ្រង់នឹងមិនចូលរួម ក្នុងឆាកនយោបាយឡើយ។ ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានហ្វឹកហាត់ [[របាំបុរាណខ្មែរ]] និង នៅលីវ។ ប៊ីប៊ីស៊ី (BBC) បានរាយការណ៍ថាអំពើពុករលួយនៅតែបន្តក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជាពីជំនួយ អន្តរជាតិ ដោយផ្ទេរបញ្ជូនដោយខុសច្បាប់ចូលក្នុងគណនីឯកជន។ អំពើពុករលួយក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាង ខ្លាំងក្លាទៅលើការបាត់បង់ចំណូលរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Cambodge - Roi et mère.JPG|200px|thumb|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]​ជាមួយនិង[[ព្រះវររាជមាតា]]​[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម-មុនីនាថ]]]] [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|thumb|right|200px|[[សម រង្ស៊ី|សម-រង្ស៊ី]] មេដឹកនាំ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|បក្សប្រឆាំង]]ដែលមាន​ទំនោរប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា និងជាគូប្រជែងនយោបាយ​នឹងហ៊ុន-សែន។]]<!-- Deleted image removed: [[File:Sam-Rainsy-CNRP-leader.png|thumb|right|200px|[[Sam Rainsy]], leader of Cambodia's pro-democratic [[Cambodian National Rescue Party|opposition]] and Hun Sen's political rival.]] --> រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានបរិយាយដោយនាយកសាខានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍របស់អង្គការ​ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស លោកដេវីដ-រ៉ូបឺត្ស៍ថា ជា''រដ្ឋទីផ្សារសេរីបែបកុម្មុយនិស្តយ៉ាងស្រពិចស្រពិលដែលមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតាមបែបផ្ដាច់​ការពាក់ព័ន្ធគ្នាកំពុងតែគ្រប់គ្រងពីលើរបបប្រជាធិបតេយ្យ​ស្ទើរភ្លើង''។<ref>Political Transition in Cambodia 1991-1999, by David W. Roberts, Curzon Publishers, 2001</ref> ហ៊ុន-សែនបានសច្ចាថានឹងកាន់អំណាចរហូតដល់លោកអាយុ ៧៤ ឆ្នាំ។ លោកគឺជាអតីតសមាជិកខ្មែរក្រហមដែលបានរត់ចោលជួរ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាញឹកញាប់ដោយការមិនអើពើពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់លើ​និន្នាការនយោបាយខុសគ្នា។ បន្ទាប់ពីលទ្ធផលបោះឆ្នោត២០១៣ ចេញមក មានការប្រកែកដោយបក្សប្រឆាំង ពួកបាតុករបានរងរបួសនិងត្រូវស្លាប់ក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងជាច្រើននៅក្នុងរាជធានី ពួកបាតុករ ២០០០០ នាក់ ដែលបានរាយការណ៍ថាបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា ហើយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះជាមួយនគរបាលបង្ក្រាបបាតុកម្ម។ <ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |title=Retrieved September-16-2013 |access-date=2013-10-29 |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |url-status=dead }}</ref> មកពីសាវតារអ្នកស្រែចម្ការខ្សត់ខ្សោយ ហ៊ុន-សែនទើបតែអាយុ ៣៣ ឆ្នាំទេ នៅពេលលោកបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៨៥ ហើយឥឡូវស្ថិតនៅក្នុងក្រុមពួក[[ជនផ្ដាច់ការ]]មិនគួរឱ្យចង់រាប់រកដូចជា [[រ៉ូបឺត មូហ្គាបេ|រ៉ូបឺត-មូហ្គាបេ]]របស់ស៊ីមបាវ៉េ និង[[នុរស៊ុលតន ណសហ្សរបយីវ|នុរស៊ុលតន-ណសហ្សរបយីវ]]នៃ[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'។<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918 Retrieved September-19-2013]</ref> [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|right|200px|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]]] នយោបាយថ្នាក់ជាតិនៅកម្ពុជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ជាតិនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដំណើរការជា​[[ប្រជាធិបតេយ្យអ្នកតំណាង]][[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]]។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] គឺជាតំណែងមួយដែលបានកាន់ដោយ[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] ដែល[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] (ថ្មីៗ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ តាមការប្រឹក្សានិងរួមជាមួយការយល់ស្របដោយ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងអ្នកដែលត្រូវគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីអនុវត្ត[[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] គ្រានោះដែល[[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានចែករំលែកដោយនីតិប្រតិបត្តិ និងសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា[[ទ្វីសភា]] ដែលក្នុងនោះមានវិមានជាន់ទាប ''រដ្ឋសភា'' និង វិមានជាន់ខ្ពស់ ''ព្រឹទ្ធសភា''។ សមាជិកនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]មាន ១២៣ អាសនៈត្រូវបានជ្រើសតាំងតាមរយៈប្រព័ន្ធ[[តំណាងសមាមាត្រ|បោះឆ្នោតសមាមាត្រ]] និងដំណើរការរយៈពេលអតិបរមាប្រាំៗឆ្នាំម្ដង។ ព្រឹទ្ធសភាមាន ៦១ អាសនៈ ពីរក្នុងចំណោមអាសនៈនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និងពីរទៀតដោយរដ្ឋសភា និងនៅសល់បានជ្រើសតាំងដោយសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់]]ពី ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា]]។ ព្រឹទ្ធសមាជិកបម្រើការរយៈកាលប្រាំមួយឆ្នាំម្ដង។ នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា ២០០៤ ព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានសមាជិកពិសេស​ប្រាំបួនរូប បែបបទនៃដំណើរការជ្រើសរើសត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]បានមួយសប្ដាហ៍។ ការជ្រើសរើសព្រះសីហមុនីត្រូវបានយល់ស្របដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]និងអ្នកនាំពាក្យ​រដ្ឋសភាព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]] (ព្រះភាតារួមបិតា និងជាឧត្តមក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រ) គឺជាសមាជិកពីររូបនៃក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក។ ព្រះអង្គត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ២០០៤។ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គ.ប.ក.) គឺជាគណបក្សដឹកនាំដ៏សំខាន់នៅកម្ពុជា។ គ.ប.ក.កាន់កាប់សភាជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់នៃសភាតំណាងរាស្ត្រ ដែលមាន ៧៣ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ៤៣ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី|គណបក្សប្រឆាំងសមរង្ស៊ី]]គឺជាគណបក្សធំទីពីរនៅកម្ពុជាមាន ២៦ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ២ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ តែនៅពេលនេះបក្សប្រឆាំងនេះបានរួបរួមជាមួយ[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]ហើយក្លាយជា[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] (គ.ស.ជ.) ដែលមានកៅអី ២៩ ក្នុងរដ្ឋសភា និង ១១ ក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[File:Hue Sen 1 (cropped).jpg|thumb|right|200px|អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] បច្ចុប្បន្នលោកមានតួនាទីជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។]] លោកហ៊ុន-សែន និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានជួបប្រទះភាពចម្រូងចម្រាស់ជាច្រើន។ លោកហ៊ុន-សែនធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមដែលដើមឡើយត្រូវបានប្រគល់តំណែង​ដោយពួកវៀតណាម និង បន្ទាប់មកពួកវៀតណាមបានចាកចេញពីប្រទេសនេះ ដោយស្ថិតក្នុងតំណែង[[បុរសខ្លាំង (នយោបាយ)|បុរសខ្លាំង]]របស់លោកតាមរយៈអំពើហិង្សា និងការសង្កត់សង្កិននៅពេលណាចាំបាច់។<ref name=HRWAdams>[http://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org]</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយការខ្លាចអំណាចនៃសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោក ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]]កើនឡើង លោកហ៊ុនបានផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារ]]មួយ តាមរយៈការប្រើប្រាស់កងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និង ពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ចេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែង និងបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ារីស គ្រានោះពួកអ្នកប្រឆាំងហ៊ុន-សែនត្រូវបានចាប់ខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម និងអ្នកខ្លះទៀតត្រូវបានសម្លាប់ចោលភ្លាមៗមួយរំពេច។<ref name=HRWAdams/><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html An open letter from Amnesty International]</ref> ដោយសារគំនាបខាងនយោបាយ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយក្នុងការលក់ដូរដីធ្លីក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទៅអោយ​វិនិយោគិនបរទេសដែលបណ្ដាលឱ្យមាន​ការបណ្ដេញចេញពួកអ្នកភូមិរាប់ពាន់នាក់<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/26/cambodia Adrian Levy and Cathy Scott-Clark, ''Country for Sale'', The Guardian, 25 April 2008]</ref> ដូចគ្នាដែរក៏មានការទទួលសំណូកសូកប៉ាន់ចំពោះការដោះដូរដើម្បីផ្ដល់សិទ្ធិធ្វើអាជីវកម្មលើ​ភោគទ្រព្យប្រេងកាត និងធនធានរ៉ែរបស់កម្ពុជាផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Global Witness.org |access-date=2012-09-04 |archivedate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |url-status=dead }}</ref> កម្ពុជាតែងតែត្រូវគេចុះបញ្ជីជារដ្ឋាភិបាលមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលពុករលួយបំផុតក្នុងលោក។<ref>[http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&id=24490 Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |title=Perrin, C.J., ''International Business Times'', 30 March 2011 |access-date=4 កញ្ញា 2012 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |access-date=2012-09-04 |archivedate=2020-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM |url-status=dead }}</ref> អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ថ្មីៗនេះបានទទួលស្គាល់[[អ្នកទោសមនសិកា]]ម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះ: គឺសកម្មជនទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីអាយុ ២៩ ឆ្នាំ [[យ៉ោម បុប្ផា|យ៉ោម-បុប្ផា]]។<ref name=yorm>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |title=ការផ្ដន្ទាទោសពួកសកម្មជននៅកម្ពុជាបង្ហាញនូវស្ថានភាពយុត្តិធម៌គួរឱ្យភ័យខ្លាច |date=២៧ ធ្នូ ២០១២ |publisher=លើកលែងទោសអន្តរជាតិ |accessdate=២ មករា ២០១៣ |archivedate=2013-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911070531/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ពួកអ្នកយកព័ត៌មានកំពុងផ្ដោតលើការតវ៉ាលើលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលមិនចុះសម្រុងគ្នានៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា ២០១៣ បាននិយាយថាពួកគេត្រូវវាយប្រហារដោយចេតនាដោយនគរបាលនិងមនុស្សដែលស្លៀកពាក់ធម្មតា ជាមួយចំពាម និងកាំភ្លើងគ្រាប់ឃ្លី។ ការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងប្រធានក្លិបប៉្រិសអូវ៉ឺស៊ីនៅកម្ពុជា រិក-វ៉ាឡិនហ៊្សូអេឡា ត្រូវបានគេថតបានជាវីដេអូ។ អំពើហិង្សាចូលមកចំពេលមានភាពតានតឹងនយោបាយដោយបក្សប្រឆាំងធ្វើពហិការមិនចូល​ប្រជុំ[[សភា]]ដោយសារមិនសុខចិត្តចំពោះ​ការបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។ អ្នករាយការណ៍ប្រាំពីរនាក់បានរងរបួសតិចតួចដែលកាលណោះពួកបាតុករខ្មែរពីរនាក់ត្រូវបានបាញ់ដោយ​គ្រាប់ចំពាម និងត្រូវបានបញ្ជូនចូលមន្ទីរពេទ្យ។ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738 Retrieved September-25-2013]</ref> === រចនាសម័្ពន្ធអំណាច === រចនាសម្ព័ន្ធនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មាន៖ * [[ព្រះមហាក្សត្រ]] ជានិមិត្តរូបតំណាងប្រទេស * [[រដ្ឋសភា]] និង [[ព្រឹទ្ធសភា]] ទទួល អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ (មានតួនាទីអនុម័ត[[ច្បាប់]]) * [[រដ្ឋាភិបាល]] ទទួល អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ​ (ព្រាងច្បាប់ និងអនុវត្តច្បាប់ ដែលបានសម្រេចយល់ព្រម ដោយរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា) * [[តុលាការ]] ទទួល [[អំណាចតុលាការ]] (ផ្អែកតាមច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ តុលាការមាន អំណាចឯករាជ្យ) ===យោធា=== '''{{Main|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ}}''' [[File:US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|thumb|left|200px|នាយទាហានកងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជាអង្កេតបញ្ជាការដ្ឋានជើង​ហោះហើរកំឡុង[[សមយុទ្ធយោធា|សមយុទ្ធដែន​សមុទ្រកម្ពុជា-ស.រ.២០១១]]។]] [[កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា]] [[កងទ័ពអាកាសកម្ពុជា]] និង[[កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជា|កងរាជអាវុធហត្ថ]] រួមគ្នាបង្កើតបានជា[[យោធាកម្ពុជា|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ក្រោមបញ្ជាការនៃ[[ក្រសួងការពារជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការពារជាតិ]] ដែលមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ជាអធិបតី។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម-សីហមុនីជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (ក.យ.ខ.ភ.) និងឯកឧត្តម​ឧត្តមសេនីយ៍​ ប៉ុល-សារឿន​កាន់​តំណែង​ជា​[[អគ្គមេបញ្ជាការ]]។ ការដាក់បញ្ចូលរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការសាឡើងវិញនៅដើមឆ្នាំ ២០០០គឺជាការចាប់ផ្ដើមដ៏សំខាន់ដើម្បីរៀបចំកងទ័ពកម្ពុជាសាជាថ្មី។ ដូចនេះយើង បានឃើញថាក្រសួងការពារជាតិបានបង្កើតឱ្យមានអគ្គនាយកដ្ឋានចំណុះបីដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការដឹកនាំភស្តុភារ និង ​ហិរញ្ញវត្ថុ, សេវាកម្មសម្ភារៈ និង បច្ចេកទេស, និង សេវាកម្មការពារជាតិមួយចំនួនឱ្យស្ថិតក្រោមទីបញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់ (ប.ជ.)។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៩។ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិគឺ​[[ចាយ សាំងយុន|ចាយ-សាំងយុន]] និង [[ប៉ោ ប៊ុនស៊្រឺ|ប៉ោ-ប៊ុនស៊្រឺ]]។ អគ្គមេបញ្ជាការថ្មីនៃក.យ.ខ.ភ. ត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ប៉ុល សារឿន|ប៉ុល-សារឿន]] ដែលជាអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន-សែនជាយូរមកហើយ។ [[មេបញ្ជាការ|មេបញ្ជាការកងទ័ព]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មាស សុភា|មាស-សុភា]] និង [[នាយអគ្គសេនាធិការកងទ័ព (កម្ពុជា)|នាយ]]សេនាធិការ​ចម្រុះ គឺលោក ជា-សារ៉ាន់។ នៅឆ្នាំ ២០១០ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទមាននាយទាហានប្រហែល ២១០០០០ នាក់។ ចំណាយលើកងទ័ពរបស់កម្ពុជាសរុបតាងឱ្យ ៣% នៃផ.ស.ស.ជាតិ។ កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជាសរុបច្រើនជាង ៧០០០ នាក់។ កិច្ចការរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួនរួមមានការផ្ដល់សន្តិសុខ និង សុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស៊ើបអង្កេត និង ទប់ស្កាត់បទឧក្រិដ្ឋដែលបានរៀបចំឡើងដោយ ភេរវកម្ម និងក្រុមហិង្សាផ្សេងៗ ដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ និង សាធារណៈ ដើម្បីជួយ និងសង្គ្រោះពួកអសេនិកជន និងជាកម្លាំងសង្គ្រោះបន្ទាន់ផ្សេងៗក្នុងករណី គ្រោះធម្មជាតិ ចលាចលក្នុងស្រុក និងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== '''{{Main|ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជា}}''' [[File:Dmitry Medvedev with ambassadors 18 October 2010-2.jpeg|thumb|right|ឯកអគ្គរាជទូតថៃ-វណ្ណាបង្ហាញសារតាំង​របស់លោកដល់លោកប្រធានាធិបតី​[[ឌ្មីតទ្រី អាណាតូលីវិច មីដឌ្វីឌិវ|ឌ្មីតទ្រី-មីដឌ្វីឌិវ]]នៅ ថ្ងៃ ១៨ តុលា ២០១០។]] [[File:Hillary Clinton and Hor Namhong.jpg|thumb|right|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]ជួប​ជាមួយរដ្ឋលេខាធិការស.រ.ហឹលឡឺរី ឃ្លិនថឹននៅ[[បុរីញូវយ៉ក]]នៅឆ្នាំ ២០០៩។]] [[File:Secretary of Defense Leon E. Panetta, left, meets with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, right, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-026.jpg|thumb|200px|right|រដ្ឋលេខាធិការការពារជាតិស.រ.[[លីអន ផឹនឹត្តា|លីអន-ផឹនឹត្តា]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]នៅ​ក្នុងជំនួប​រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[អាស៊ាន]]។]] ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជាត្រូវបានទទួលបន្ទុកដោយ[[ក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការបរទេស]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឯ.ឧ.[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]។ កម្ពុជាជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]តាំង​ពី ​ថ្ងៃ​ទី ១៤ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៥៥​ មក​ម្ល៉េះ ហើយក៏ជាសមាជិកនៃ[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]ដែរ។ ជាសមាជិកមួយនៃ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (ធ.អ.អ.) ហើយក៏​ជា​សមាជិក​អាស៊ាន​នៅ​ ថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ ផងដែរ និងបានចូលរួម[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក|អ.ព.ព.]]នៅថ្ងៃ ១៣ តុលា ២០០៤។ នៅឆ្នាំ ២០០៥ កម្ពុជាបានចូលរួម[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]ដែលសម្ភោធនៅម៉ាឡេស៊ី។ ថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ២០០៩ កម្ពុជាបានដាក់បញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ខ្លួនវិញទៅក្នុង[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] (ភ.ថ.ប.អ.)។<ref>{{cite web|author= |url=http://www.iaea.org |title=ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ |publisher=ភ.ថ.ប.អ. |date= |accessdate=២០១២-០៦-០៧}}</ref> កម្ពុជាដំបូងបានក្លាយជាសមាជិកនៃភ.ថ.ប.អ.នៅ ថ្ងៃ ៦ កុម្ភៈ ១៩៥៨ ក៏ប៉ុន្តែបានដកខ្លួនចេញពីសមាជិកភាពវិញនៅ ថ្ងៃ ២៦ មីនា ២០០៣។<ref>[http://ola.iaea.org/FactSheets/CountryDetails.asp?country=KH Cambodia and IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612062249/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=KH |date=2007-06-12 }}. Ola.iaea.org. Retrieved on June 20, 2011.</ref> កម្ពុជាបានបង្កើត[[ទំនាក់ទំនងការទូត]]ជាមួយប្រទេសជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលបានរាយការណ៍ថាមានស្ថានទូតម្ភៃនៅក្នុងប្រទេស<ref>រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=ស្ថានទូតបរទេស |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archivedate=2007-02-12 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> រួមមានប្រទេសជិតខាងនៅអាស៊ី ហើយប្រទេសទាំងនោះជាប្រទេសក្នុងចំណោមប្រទេសដើរតួសំខាន់កំឡុងកិច្ចចរចាសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស រួមមាន ស.រ. អូស្ត្រាលី កាណាដា ចិន សហភាពអឺរ៉ុប (ស.អ.) ជប៉ុន និងរុស្ស៊ី<ref>ខាត់ថារីន អ៊ី ដាលពីណូ និងដាវិដ ជី ធិមបឺរមែន។ "{{cite web |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=អនាគតនយោបាយរបស់កម្ពុជា: វិបត្តិគោលនយោបាយស.រ. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archivedate=2005-10-28 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}", ''សង្គមអាស៊ី,'' ២៦មីនា ១៩៩៨។</ref> ព្រមទាំងស្ថានទូតនៃប្រទេសជិតខាង២០ទៀតនៅអាស៊ី ​រួមមាន សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលាវ សាធារណរដ្ឋកូរ៉េខាងត្បូង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកូរ៉េខាងជើង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ។ ជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ខ្លួន អង្គការសប្បុរសធម៌ផ្សេងៗបានជួយបំពេញតម្រូវការកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង [[វិស្វកម្មអសេនិក|អសេនិក]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាងសហរដ្ឋ និង កម្ពុជាត្រូវបានពង្រឹង។ ស.រ.ជួយដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស លើកស្ទួយការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីបំពេញទំនួលខុសត្រូវតាមលទ្ធភាពយ៉ាងពេញដៃពេញជើងបំផុតរបស់អាមេរិកដែលខ្លួនបាន​ខកខានចាប់ពីសម័យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និងនាំមកនូវយុត្តិធម៌ចំពោះបញ្ហាទាំងប៉ុន្មានដើម្បីឆ្លើយតបភាគច្រើនចំពោះការរំលោភបំពាន​ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ​ក្រោមរបប[[ខ្មែរក្រហម]]។ ចំណាប់អារម្មណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិននៅកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្ដូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ស្របពេលនឹង​ការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមត្រជាក់។ ប្រទេសចិនបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយអតីតព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជើងចាស់ និងសហគមន៍ជនជាតិចិននៅកម្ពុជា។ មានការដោះដូរថ្នាក់កំពូលជានិច្ចរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជប៉ុនជាអ្នកបរិច្ចាគដ៏សំខាន់មួយចំពោះការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការកសាងឡើងវិញដោយមូលហេតុបេសកកម្ម[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អាជ្ញាធរអន្តរកាលស.ប. (អ៊ុនតាក់)]] និង ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលលេចធ្លោខ្លាំងជាងគេ។ ជប៉ុនបានផ្ដល់ ១,២១ កោដិ$ស.រ. នៅក្នុងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ឯនាយសមុទ្រ (ជ.អ.ន.) កំឡុងពេលនោះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ និងនៅតែជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយកំពូលរបស់កម្ពុជាដដែល។ គ្រានោះដែរ ការបែកបាក់ជាតិប្រកបដោយហិង្សានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ និង ៨០ បានកន្លងផុតទៅ [[ជម្លោះព្រំដែន]]ជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅតែមានដដែល។ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចំពោះកោះឆ្ងាយៗពីច្រាំង និងប៉ែកនានានៃព្រំដែនជាប់វៀតណាម និងមិនបានកំណត់[[ព្រំដែនសមុទ្រ]] និង តំបន់ព្រំដែននានាជាប់ថៃឡើយ។ ទាំងកងទ័ពកម្ពុជា និង ថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនដីគោកជាយថាហេតុនៅក្បែរ[[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលនាំទៅដល់ការខូចទំនាក់ទំនងគ្នា។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅឆ្នាំ ១៩៦២ បានប្រគល់ប្រាសាទនេះទៅឱ្យកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅតែមិនច្បាស់ចំពោះការកំណត់ទឹកដីនៅតំបន់ជុំវិញប្រាសាទនោះ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្ទោសគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការចាប់ផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុនគេ និង បដិសេធការឈ្លានពានចូលទឹកដីគ្នារៀងៗខ្លួន។ === ជម្លោះ​អន្តរជាតិ === ទន្ទឹមនឹងពេលដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលជាងពីរទសវត្សបានកន្លងផុតទៅ ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងនៅតែបន្ត ដូចជាការបាត់បង់កោះមួយចំនួន និង​ព្រំប្រទល់ខ្លះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និង ព្រំប្រទល់ដែនសមុទ្រមិនច្បាស់លាស់ និងតំបន់ព្រំដែនខាងប្រទេសថៃ។ ខែ មករា ២០០៣ [[កុប្បកម្មក្រុងភ្នំពេញ|កុប្បកម្មក្នុងក្រុងភ្នំពេញ]] បានកើតឡើងក្រោយពីមានពាក្យចចាមអារាមស្តីពីយោបល់ របស់តារាស្រីថៃ[[ស៊ុវណាន់ ខុងយិង|ស៊ុវណាន់-ខុងយិង]] លើ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]បានផ្សព្វផ្សាយលើ កាសែតក្នុងស្រុកឈ្មោះ [[រស្មីអង្គរ]] និងការលើកឡើងបន្ថែមទៀតដោយ[[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុនសែន]]។ រដ្ឋាភិបាល[[ថៃ]] បានបញ្ជូន យន្តហោះ យោធាដើម្បីជម្លៀសជនជាតិថៃពីកម្ពុជា​ និងបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ នៅពេលដែលមាន [[បាតុកម្ម]] នៅក្រៅស្ថានទូតកម្ពុជាឯទីក្រុង[[បាងកក]]។​ ព្រំដែនត្រូវបានបើកឱ្យ ដំណើរការឡើងវិញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មីនា ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបាន​ចំណាយ ៦ លានដុល្លារ អាមេរិក ដើម្បីជាសំណងការខូចខាតស្ថានទូតថៃ និងយល់ព្រមសងការខូចខាតលើ[[អាជីវកម្ម]][[ឯកជន]]ថៃ។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទាបស្ទង់ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[ធនាគារពិភពលោក]]|| [[លិបិក្រមការសម្រួលការធ្វើធុរកិច្ច]] (២០១២)|| ១៣៨ ក្នុង​ចំណោម ១៨៣ || ៧៥,៤% |- | [[តម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការដឹងថាមានអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៨៩,១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៧៥,៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សាមាសពិភពលោក]]|| [[ការបម្រុងមាស]] (២០១០)|| ៦៥ ក្នុង​ចំណោម ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នករាយការណ៍គ្មានព្រំដែន]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសារព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៦៥,៣% |- | [[មូលនិធិកេរ្តិ៍មរតក]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ការប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[លិបិក្រមសន្តិភាពសកល]]|| [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យានិងសន្តិភាព]] (២០១២)|| ១០៨ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការអប់រំ]](២០១២)|| ១៣២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៧៣,៧% |} == ភូមិសាស្ត្រ == '''{{Main|ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Dongrakfrommawidaeng1.jpg|thumb|300px|left|[[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក]]នៅភាគខាងជើងកម្ពុជា]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|right|ទឹកធ្លាក់នៅ[[ភ្នំគូលែន]]]] ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ខាងត្បូង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសទី៨ បើគិតពីផ្ទៃដី ១៨១០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០​។ ទីតាំងភូមិសាស្ដ្រនេះ បានផ្តល់នូវទំនាក់ទំនង យ៉ាងងាយស្រួល ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ ជាមួយប្រទេសជិតខាងនិង លើពិភពលោក។ កម្ពុជាមានក្រឡាផ្ទៃ ១៨១០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) (៦៩៨៩៨&nbsp;ម៉ាយ&nbsp;ការ៉េ) និងសណ្ដូកទាំងមូលចូលក្នុងតំបន់និវត្តន៍ រវាងរយៈទទឹង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១០|ជ១០°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|១៥°]] និងរយៈបណ្ដោយ[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០២|ក១០២°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០៨|១០៨°]]។ [[កូអរដោនេ]][[ភូមិសាស្ដ្រ]]នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច គឺ ក្តៅហើយសើម ម្យ៉ាងទៀត ស្ថិតនៅក្នុង តំបន់[[អាស៊ីមូសុង]]គឺ សម្បូរភ្លៀង ដែលជាតំបន់មាន លក្ខណៈល្អប្រសើរ ដល់ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ និងដំណាំគ្រប់ប្រភេទ។ ដោយយោងទៅលើលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះហើយ បានធ្វើឲ្យប្រទេសយើង មានលក្ខណៈល្អក្នុងការអភិវឌ្ឍលើ វិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ព្រោះជាតំបន់ទទួលឥទ្ធិពលក្តៅស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនទល់នឹងថៃនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច ៨០០ គ.ម និងលាវនៅភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង ៥៤១ គ.ម និង [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និងខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ១២២៨ គ.ម។ វាមានខ្សែច្រាំងសមុទ្រ ៤៤៣ សហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) (២៧៥&nbsp;ម៉ាយ) តាមបណ្ដោយ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ # '''ព្រំប្រទល់ប្រទេស៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ប្រវែង ២៦០០ គ.ម គឺព្រំប្រទល់ដីគោក ៥ភាគ៦ និង [[ឆ្នេរសមុទ្រ]]មាន ១ភាគ៦។ ## '''ព្រំប្រទល់ដីគោក៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់[[លាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតលាវ]] ខាងកើតនិងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និង ខាងលិចជាមួយព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលសុទ្ធជាប្រទេស បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង ធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាង នយោបាយ និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ ## '''ព្រំប្រទល់សមុទ្រ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទីតាំងជាប់សមុទ្រ ដោយមានឆ្នេរ ៤៤០ គីឡូម៉ែត្រ ជាយទ្វីបទូលាយ និង សមុទ្រត្រូពិច ជម្រៅមធ្យមសម្បូរជលផល គ្រប់បែបយ៉ាង ងាយស្រួលដល់ការធ្វីអាជីវកម្មនេសាទសមុទ្រ ចិញ្ចឹមសត្វសមុទ្រ និង ជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្អប្រណិត លាយឡំជាមួយខ្សាច់ពណ៌ស ប្រកបដោយ ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ # '''ទ្រង់ទ្រាយ និង​ទំហំ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំ ១៨១០៣៥ គ.ម^២ មានរាងចតុពហុកោណស្ទើរជ្រុង ដែលមានចំណុចកណ្តាលនៅ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដោយមានប្រវែងពី ជើងទៅត្បូង ​៤៤០ គ.ម ពីលិចទៅកើត ៥៦០ គ.ម ។ ទំហំទ្រង់ទ្រាយនេះពុំបង្កើតឲ្យមានការលំបាក ដល់ការអភិវឌ្ឍ លើវិស័យទេសចរណ៍ទេ ជាពិសេសគឺមាន ភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ក្រៅពីនេះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំដែលបានទទួលនូវ[[គ្រោះធម្មជាតិ]]ធំៗ ណាមួយទេ ដូចជា [[បន្ទុះភ្នំភ្លើង]] ការ[[រញ្ជួយដី]]។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសយើង ស្ថិតនៅក្រៅ[[មណ្ឌលខ្យល់ព្យុះ]]ទៀតផង។ ទេសភាពកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយវាលទំនាបកណ្ដាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីខ្ពស់ និងភ្នំទាបៗនិងរួមមាន[[បឹងទន្លេសាប]] និងការលាតសន្ធឹងនៃ[[ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]ខ្ពស់ៗ។ ការលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅចាប់ពីតំបន់កណ្ដាលនេះគឺជាវាលទំនាបចន្លោះៗ ដែលមានព្រៃឈើស្ដើង និងកើនកម្ពស់ឡើងចាប់ពីប្រហែល ២០០ មាត្រ លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ទៅខាងជើងវាលទំនាបកម្ពុជាទល់នឹងចំណោតថ្មភក់ ដែលបង្កើតនូវចំណោតថ្មទល់មុខគ្នាទៅភាគខាងត្បូងដែលសន្ធឹងច្រើនជាង ៣២០ សហាតិមាត្រ ( គីឡូម៉ែត្រ) ចាប់ពីខាងលិចទៅខាងកើត និងងើបឡើងទល់ទៅលើវាលទំនាបដល់កម្ពស់ពី ១៨០ ទៅ ៥៥០ មាត្រ (ម៉ែត្រ)។ ចំណោតនេះកំណត់នូវព្រំដែនខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ លំហូរទៅខាងត្បូងឆ្លងកាត់តំបន់ខាងកើតប្រទេសនេះគឺទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពមកពី[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តកណ្តាល]] និង [[ខេត្តព្រៃវែង]] មកបំពេញឱ្យ [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]] ដែលជាប្រភព [[មច្ឆា]]ជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជាដែលប្រជាជនកម្ពុជាពឹងផ្អែកសម្រាប់ទទួលទាននឹងប្រកបរបរ​អាជីវកម្មដើម្បីជួយផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ ភាគខាងកើតនៃមេគង្គ វាលទំនាបចន្លោះៗផុសឡើងបន្តិចម្ដងៗជាមួយដែនដីខ្ពស់ភាគខាងកើត ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយព្រៃភ្នំនិងខ្ពង់រាបខ្ពស់ៗដែលលាតចូលទៅក្នុងប្រទេសលាវ និងវៀតណាម។ ៧៥% នៃផ្ទៃដីស្ថិត នៅរយៈកំពស់តិចជាង ១០០ ម លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ​ លើកលែងតែប្រជុំភ្នំក្រវាញ (រយៈកំពស់ខ្ពស់ជាងគេ ១៨១៣ ម) និងប្រជុំភ្នំដំរី (៥០០- ១០០ ម) ក៏ដូចជាតំបន់ខ្ពង់រាបខាងជើងនៃ ជួរភ្នំដងរែក (ជាមធ្យម ៥០០ ម) តាមបណ្តោយពំ្រដែនជាប់តំបន់ឦសានប្រទេសថៃ។ នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង បណ្ដុំដែនដីលើពីរផ្សេងគ្នានៃកម្ពុជា គឺ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] និង[[ភ្នំដំរី|ជួរភ្នំដំរី]] បង្កើតតំបន់ដែនដីខ្ពស់មួយផ្សេងទៀតដែលគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ដែនដីរវាងបឹងទន្លេសាប និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ ក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនិងគ្មានមនុស្សនៅដ៏ធំនេះ [[ភ្នំឱរ៉ាល់]] គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជា ងើបឡើងដល់កម្ពស់ ១៨១៣ មាត្រ រឺ ម៉ែត្រ។ តំបន់ច្រាំងសមុទ្រភាគខាងត្បូងដែលជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចម្រៀកដែនដីខ្ពស់ចង្អៀតមួយ ដែលបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើដ៏ច្រើននិងមានមនុស្សរស់នៅរាយប៉ាយ ដែលនៅឃ្លាតឆ្ងាយពីវាលទំនាបកណ្ដាលតាមដែនដីខ្ពស់ៗនៅខាងលិចឆៀងខាងត្បូង។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមានរាងជាបាតខ្ទះ លក្ខណៈពិសេសភូមិសាស្ត្រប្លែកបំផុតគឺជំនន់នៃបឹងទន្លេសាប ដែលវាស់ទៅប្រហែល ២៥៩០ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) កំឡុងរដូវប្រាំង និងរីកឡើងប្រហែល ២៤៦០៥ សហាតិមាត្រការ៉េ រឺ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ កំឡុងរដូវវស្សា។ នេះបាននាំឱ្យមានមនុស្សរស់នៅដ៏ច្រើននៅវាលទំនាប ដែលត្រូវទុកសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវឡើងទឹក ជាដែនដីបេះដូងនៃកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគេកំណត់ជាតំបន់អភិរក្ស[[កម្មវិធីមនុស្សនិងជីវមណ្ឌល|ជីវមណ្ឌល]]។ 3. ''' សណ្ឋានដី៖''' ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈទូទៅនៃ [[សណ្ឋានដី]]នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានផ្ទៃផតកណ្តាល ជា[[ទំនាប]] ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និង[[ខ្ពង់រាប]] និង ទិសនិរតីជាតំបន់[[ឈូងសមុទ្រ]]។ ម៉្យាងទៀត ដោយយោងទៅតាម គោលការអភិវឌ្ឍន៍ តំបន់ទេសចរណ៍ គេបានចែកប្រទេសកម្ពុជា ជា៤ ផ្នែកធំៗ គឺ៖ ## '''តំបន់វាលរាប៖''' [[តំបន់វាលរាប]] មានក្រលាផ្ទៃ ២៥០៦៩ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៥៨៩៨៣០៥ នាក់ និង​ ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជនក្នុងតំបន់នេះគឺ ២៣៥ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមាន[[ស្រុក]]-[[ក្រុង]]-[[ខណ្ឌ]] ចំនួន៦៣ [[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ចំនួន ៧០០ និងភូមិចំនួន ៦៤១៤។ តំបន់នេះ រួមមាន រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] [[ខេត្តកណ្តាល]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តស្វាយរៀង]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] និង [[ខេត្តតាកែវ]] ។ តំបន់វាលរាប ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចម្រុះ ច្រើន[[ជាតិសាសន៍]] ក្រៅពីខ្មែរ មានជនជាតិ[[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ចាម]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] និង​ ក្រុម[[ជនជាតិស្បែកស]]ដែលមានតិចតួច។ ចំនែក[[ជនជាតិភាគតិច]] មានរស់នៅក្នុងស្រុក ពញាក្រែក មេមត់ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជនជាតិទាំងនោះ​ រួមមានជនជាតិ[[កួយ]] និង [[ស្ទៀង]]។ ## '''តំបន់បឹងទន្លេសាប៖''' [[តំបន់បឹងទន្លេសាប]] មាន[[ក្រលាផ្ទៃ]] ៦៧៦៦៨ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៣៥០៥៤៤៨ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៥៧ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ៦០ ឃុំ-សង្កាត់ ៤៨៨ [[ភូមិ]]ចំនួន ៤០៤១ ។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តប៉ៃលិន]] [[ខេត្តពោធិសាត់]] និង​ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ នៅតំបន់បឹងទន្លេសាប ក្រៅពីជនជាតិភាគតិច ដែលរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ ដូចជា [[ស្អួច]] [[ស្ទៀង]] និង​ សំរែ ជាដើម។ ## '''តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ៖''' តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមានក្រលាផ្ទៃ ១៧២៣៧ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៨៤៤៨៦១ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជន ៤៩ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ២១ ឃុំ-សង្កាត់ ចំនួន ១៥២ និងភូមិចំនួន ៧០៥។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្តកំពត]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ខេត្តកែប]]។ ខេត្តទាំង ៤ នេះ មានទីតាំងជាប់នឹងសមុទ្រកម្ពុជា ដែលមានប្រវែង ៤៤០ គ.ម។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា គឺត្រូវបានកំណត់យក [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ជាចំនុចកណ្តាល ដែលមានចំងាចម្ងាយ ២៣២ គ.ម ពីរាជធានី[[ភ្នំពេញ]]។ នៅតំបន់នេះគេសង្កេតឃើញ មានជនជាតិខ្មែរចំនួន ៨០% ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិ ឥស្លាម វៀតណាម ចិន ថៃ និង ជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិស្អួច។ ប្រជាជនភាគច្រើន មានជីវភាពធូធារក្នុងការប្រកបរបរ [[កសិកម្ម]] និង [[នេសាទ]]។ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ សណ្ឋានដីមានលក្ខណៈ ជាខ្ពង់រាប​ វាលរាប និង ឆ្នេរសមុទ្រ និង ឈូងសមុទ្រ។ ដីតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាដីខ្សាច់ច្រើន។ តំបន់នេះអាចប្រកបរបរដាំ ដំណាំដូងប្រេង កៅស៊ូ ដូង ម្រេច ទុរេន។ល។ ជាពិសេស តំបន់នេះសម្បូរ ទៅដោយ ដើម[[កោងកាង]]ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្រៅពីលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះ គេសង្កេតឃើញមាន[[កោះ]]ចំនួន ៦០។ ក្នុងនោះ នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] មាន ២៣ [[ខេត្តកំពត]] មាន២ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] មាន២២ និង[[ខេត្តកែប]]មាន ១៣។ ក្នុងចំណោម ប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រសរុប ៤៤០ គ.ម ខេត្តកោះកុង មានប្រវែង ២៣៧ គ.ម ខេត្តកំពត មានប្រវែង ៦៧គ.ម ក្រុងព្រះសីហនុ មានប្រវែង ១១០គ.ម និង ក្រុងកែប មានប្រវែង ២៦ គ.ម ។ ឈូងសមុទ្រកម្ពុជាមាន ជម្រៅពុំសូវជ្រៅប៉ុន្មានទេ ហើយមានបាតរាវស្មើ។ ជម្រៅទឹកជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ ជម្រៅគិតជា អតិបរមាមិនលើស​ពី ៨១ ម៉ែត្រ ទេ។ ឈូងសមុទ្រនេះ ខណ្ឌប្រទេសកម្ពុជា ជាពីរ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡាកា]] ។ [[តំបន់ឆ្នេរ]] មានផ្ទៃដី ១៧២៣៧ គ.ម^២ ខេត្តកែបមាន ៣៣៦ គ.ម^២ ខេត្តកំពតមាន ៤៨៧៣ គ.ម^២ និង ខេត្តកោះកុង មាន ១១១៦០ គ.ម^២ ។ ## '''[[តំបន់ភ្នំ]] និង ខ្ពង់រាប៖''' តំបន់ភ្នំ និង ខ្ពង់រាបមានក្រលាផ្ទៃ ៦៨០៦១ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១១៨៩០៤២ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១៧ គ.ម^២ (ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌចំនួន ៣៩ ឃុំ-សង្កាត់ចំនួន ២៨៣ និងភូមិចំនួន ២២៤៦។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី]] និង[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]]។ ប្រជាជនដែលមាននៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាប និង​ភ្នំ ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរ លាវ ចិន ថៃ វៀតណាម នៅមាន ជនជាតិភាគតិចមានចំនួន ១៨ក្រុមទៀតៈ ជនជាតិ [[ព្នង]] [[ស្ទៀង]] [[ក្រោល]] [[រអួង]] [[ទំពូន]] [[ថ្មូន]] [[ប្រ៊ូវ]] [[ស្មិល]] [[គួយ]] [[អានោង]] [[ចារាយ]] [[គ្រឹង]] [[រដែរ]] [[ខា]] [[ស្អួច]] [[កាចក់]] [[កាវ៉ែត]] និង [[លុន]]។ ក្នុងចំណោម ជនជាតិទាំងអស់នោះ ជនជាតិព្នងមានចំនួន ច្រើនជាងគេ គឺ ៤៥% នៃជនជាតិទាំងអស់។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និង លក្ខណៈទូទៅ ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> === អាកាសធាតុ === '''{{Main|អាកាសធាតុកម្ពុជា}}''' [[File:Malaysian Sun Bear.jpg|thumb|200px|right|ខ្លាឃ្មុំព្រះអាទិត្យ]] អាកាសធាតុកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]] ដែលគេស្គាល់ថាក្ដៅហើយសើមនៅតំបន់និវត្តន៍ ពីព្រោះតែភាពដោយឡែកគ្នានៃរដូវកាលដែលបានកត់សម្គាល់ខុសគ្នា។ កម្ពុជាមានសីតុណ្ហភាពរវាងពី {{convert|21|to|35|°C|°F|1}} និងមានលំអានជាមូសុងនិវត្តន៍។ មូសុងនិរតីបក់ចូលទៅដីគោកដែលនាំមកនូវខ្យល់ផ្ទុកដោយសំណើមពី[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]និង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា។ មូសុងឦសាននាំមកនូវរដូវប្រាំង ដែលបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មីនា។ ប្រទេសនេះឆ្លងកាត់ការធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងច្រើនបំផុតចាប់ពីខែ កញ្ញា ដល់ខែ តុលា ជាមួយកំឡុងរដូវប្រាំងដែលផ្ដើមឡើងចាប់ពីខែ មករា ដល់​ខែ កុម្ភៈ។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមអតិបរមា គឺចន្លោះពី ២៥,៥ អង្សាសេ ទៅ ២៩,៥ អង្សាសេ(ក្តៅជាងគេ គឺ[[ខែមេសា]]) និងសីតុណ្ហភាពមធ្យមអប្បបរមា គឺនៅចន្លោះ ពី ២៤ អង្សាសេ ទៅ ២៦,៥ អង្សាសេ (ត្រជាក់ជាងគេនៅ[[ខែធ្នូ]])។ សីតុណ្ហភាពនេះ មានការប្រែប្រួលខ្លះ ទៅតាមតំបន់ ដូចជា នៅតំបន់ភ្នំ និងខ្ពង់រាប (ភ្នំបូកគោ សីតុណ្ហភាពមធ្យមគឺ ២០ អង្សាសេ)។ កម្ពុជាមានរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ រដូវវស្សា ដែលចាប់ផ្ដើមពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា អាចឃើញថាសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះដល់{{convert|22|°C|1}}និងត្រូវបាននាំមកជាទូទៅជាមួយភាពសើមខ្ពស់។ រដូវប្រាំងបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មេសា នៅពេលនោះសីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងរហូតដល់{{convert|40|°C}}ក្បែរខែ មេសា។ ទឹកជំនន់ដ៏មហន្តរាយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០០១ និងម្ដងទៀតនៅឆ្នាំ ២០០២ ដែលកម្រិតទឹកជំនន់ខ្លះស្ទើរតែរាល់ឆ្នាំ។ យោងតាមប្រភពពី គេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com អាកាសធាតុ ប្រទេសកម្ពុជា នៅទី[[ក្រុង ភ្នំពេញ]] បង្ហាញដូចតារាង ខាងក្រោម]</ref>អាកាសធាតុនៅទី[[រាជធានីភ្នំពេញ]] តាមប្រភពពីគេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com] </ref>៖ {{អាកាសធាតុប្រទេសកម្ពុជា}} ===បរិស្ថានវិទ្យា=== '''{{Main|ជីវិតសត្វព្រៃកម្ពុជា}}''' [[File:Macaques dans le parc dAngkor Vat (6931909635).jpg|thumb|[[ស្វា]]នៅ[[អង្គរ]]]] កម្ពុជាមានរុក្ខជាតិនិងសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទប្លែកៗ។ មាន[[ថនិកសត្វ]] ២១២ ប្រភេទ បក្សី ៥៣៦ ប្រភេទ [[ល្មូន]] ២៤០ ប្រភេទ និងត្រីទឹកសាប ៣៥០ ប្រភេទ (បរិវេណបឹងទន្លេសាប) និងត្រីសមុទ្រ ៤៣៥ ប្រភេទ។ ភាគច្រើននៃជីវៈចម្រុះមាននៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប់និងជីវមណ្ឌលជុំវិញ។<ref>[https://web.archive.org/web/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.</ref> [[ទីបម្រុងជីវៈចម្រុះបឹងទន្លេសាប]]គឺជាបាតុភូតបរិស្ថានវិទ្យាតែមួយនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប។ វាព័ទ្ធជុំវិញបឹងនិងខេត្តទាំងប្រាំបួន: [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] [[ប៉ៃលិន]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] និង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ បឹងត្រូវបានដាក់ចូលដោយជោគជ័យជាទីបម្រុង[[ជីវមណ្ឌល]][[យូណេស្កូ]]។<ref>[http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves]. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website, 29 December 2008.</ref> ទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានព្រៃប្រាំងនៃ[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] និង [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] និងបរិស្ថានប្រព័ន្ធ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] ដែលរួមមាន[[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ|ឧទ្យានជាតិបូកគោ]] [[ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ|ឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ]] និង ភ្នំឱរ៉ាល់ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំសំកុស។ [[មូលនិធិទូទាំងពិភពលោកដើម្បីធម្មជាតិ]]ទទួលស្គាល់[[បរិស្ថានតំបន់លើគោក]]ផ្សេងប្រាំមួយនៅកម្ពុជា – [[ព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ]] [[ព្រៃប្រាំងឥណ្ឌូចិនភាគកណ្ដាល]] [[ព្រៃប្រាំងខៀវស្រងាត់ឥណ្ឌូចិនភាគអាគ្នេយ៍]] [[ព្រៃទឹកភ្លៀងភ្នំអណ្ណាមខាងត្បូង]] [[ព្រៃរនាមបឹងទន្លេសាប]] និង[[ព្រៃរនាមវាលភក់បឹងទន្លេសាប-មេគង្គ]]។<ref>Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, ISBN 1559639237.</ref> អត្រានៃ[[ការកាប់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា]]គឺអត្រាមួយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រៃកាលពីមុនរបស់កម្ពុជាគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីជាង ៧០% ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ បានធ្លាក់មកត្រឹមតែ ៣,១% នៅឆ្នាំ ២០០៧។ ជាសរុប កម្ពុជាបានបាត់បង់ {{convert|25000|km2|sqmi|-2}} នៃព្រៃរវាងឆ្នាំ ១៩៩០ និង ២០០៥—{{convert|3340|km2|sqmi|0|abbr=on}} ដែលក្នុងនោះធ្លាប់ជាព្រៃកាលពីមុន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ព្រៃឈើតិចជាង {{convert|3220|km2|sqmi|0|abbr=on}} នៃព្រៃកាលពីមុនៗនៅសល់រួមជាមួយផលវិបាកនេះ [[ភាពគង់វង្ស]]នៃដែនជម្រកព្រៃឈើអនាគតនៅកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយពួកអ្នកកាប់ព្រៃខុសច្បាប់កំពុងតែរកចំណូលបាន។<ref>{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=ការកាប់ឈើគំរាមកំហែងឱ្យមានសោកនាដកម្មនៅកម្ពុជា – ស.ប. |publisher=Planet Ark |date=៦ មីនា ២០០៣ |accessdate=២៧ មិថុនា ២០១០ |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|thumb|200px|right|[[ក្រៀលស្រៈ]]]] ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== '''{{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា}}''' '''''រាជធានី''''' និង'''''ខេត្ត''''' នៃកម្ពុជាគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ដំបូង។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានី]]។ ស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជាថ្នាក់ទីពីរ។ តាមច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​គ្រប់គ្រង​រាជធានី ខេត្ត ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​​រដ្ឋសភា​បាន​អនុម័ត ហើយព្រះមហាក្សត្របានទ្រង់ចេញព្រះរាជក្រម​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ កាលពី​ពេល​ថ្មី​ៗ ប្រទេស​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​រាជធានី និង​ខេត្ត​។ រាជធានី​ចែក​ចេញ​ជា​ខណ្ឌ ខណ្ឌ​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ខេត្ត​ចែក​ចេញ​ជា ស្រុក និង​ក្រុង ដែល​ស្រុក​ចែក​ជា​ឃុំ និងសង្កាត់ ហើយ​ក្រុង​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ជា​លទ្ធផល​នៃ​ច្បាប់​នេះ មាន​ដូចជា ៖ # ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ក្រុង​ចំនួន​ ៣ មក​ជា​ខេត្ត​រួម​មាន ៖ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្ត​កែប]] និង​[[ខេត្តប៉ៃលិន]]​។ # បង្កើត​ក្រុង​ថ្នាក់​ស្មើ​ស្រុក​ចំនួន ​៣ គឺ ៖ [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]​នៃ​[[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] [[ក្រុងសួង]]​នៃ​[[ខេត្ត​កំពង់ចាម]] [[ក្រុងបាវិត]]​នៃ​[[ខេត្តស្វាយរៀង]]​។ # ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីរួមខេត្ត​មក​ជា​ក្រុង និង​បង្កើត​ស្រុក ខណ្ឌ​ថ្មី ព្រមទាំង​បង្កើត​ក្រុង​ដែល​បំបែក​ពី​ស្រុក ទីប្រជុំជន ខេត្ត​ចំនួន ​៥ ក្នុង​នោះ​មាន ៖ [[ស្រុករុក្ខគិរី]]​នៃ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ដែល​បំបែក​ពី​[[ស្រុកមោងឫស្សី]], [[ខណ្ឌសែនសុខ]]​នៃ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ដែល​បំបែក​ចេញពី​[[ខណ្ឌឫស្សីកែវ]], [[ក្រុង​ព្រៃវែង]] បំបែក​ចេញ​ពី​[[ស្រុកកំពង់លាវ]]​នៃ​[[ខេត្តព្រៃវែង]] និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ព្រៃវែង ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ស្វាយអន្ទរ]]​នៃ​ខេត្ត​ព្រៃវែង​វិញ, [[ក្រុង​ក្រចេះ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ក្រចេះ និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រចេះ ទៅ​ជា[[​ស្រុកចិត្របុរី​]]នៃ​ខេត្ត​ក្រចេះ​វិញ, [[ក្រុង​ព្រះវិហារ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ត្បែងមានជ័យ​នៃ​[[ខេត្តព្រះវិហារ]] និង​[[ក្រុង​កំពត]] បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ពី​ស្រុក​កំពង់បាយ​នៃ​[[ខេត្ត​កំពត]] ហើយ​ស្រុក​កំពត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ទឹកឈូ]]​វិញ​។ បច្ចុប្បន្ននេះដូចជាមានថែមស្រុកថ្មីមួយទៀតនៅខេត្តព្រៃវែង គឺ[[ស្រុកពោធិរៀង]]។ #'''ខេត្ត​ត្បូង​ឃ្មុំ''' ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​យោង​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ នស/រកត/១២០៣/១៤៤៥ ដែល​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​៣១ ខែ ​ធ្នូ ឆ្នាំ​ ២០១៣ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចេញ​ប្រកាស​នៅ​ដើម​ខែ​ មករា ឆ្នាំ​ ២០១៤ ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​កាត់​យក​ក្រុង​ចំនួន ១ និង​ស្រុក​ចំនួន ៦ ពី​ខេត្ត​[[កំពង់ចាម]]គឺ ក្រុង[[ក្រុងសួង|សួង]] ស្រុក​[[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] ស្រុក[[ស្រុកអូររាំងឪ|​អូររាំងឪ]] ស្រុក[[ស្រុកក្រូចឆ្មារ|​ក្រូចឆ្មារ]] ស្រុក​[[ស្រុកតំបែរ|តំបែរ]] ស្រុក​[[ស្រុកពញាក្រែក|ពញាក្រែក]] និង​ស្រុក​[[ស្រុកមេមត់|មេមត់]] ។ <ref>ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០២០៣/១៤៤៥, http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041121/http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> ខេត្តត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៅជា ១៥៩ ស្រុក ២៦ ក្រុង ៩ ខណ្ឌ ១៤១៧ ឃុំ និងសង្កាត់ ២០៤។ [[ស្រុក]] [[ក្រុង]] និង[[ខណ្ឌ]]ជាត្រឡប់ត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៅជា '''''ឃុំ''''' និង '''''សង្កាត់''''' ក្រៅពីស្រុកទៅ ក្រុង និងខណ្ឌបែងចែកជាបន្តមានតែសង្កាត់ទេគ្មាន[[ឃុំ]]ទេ បន្ទាប់មកឃុំនិង[[សង្កាត់]]បែងចែកទៀតជាភូមិ ហើយភូមិត្រូវបែងចែកជា[[ក្រុម]]ប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។ [[ឯកសារ:ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី.svg|alt=ផែនទីអតីត ២៤ ខេត្ត-រាជធានី|ស្តាំ|468x468ភីកសែល|ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី]] **** {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:20px;"| លេខ !! style="width:90px;"| ខេត្ត-រាជធានី !! style="width:90px;"| ធានី-ទីរួមខេត្ត !! style="width:85px;"| ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)!! style="width:85px;"| ប្រជាជន |- | ១ || [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] || [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៨|| style="text-align:right"|១,២៦៥,៨០៥ |- | ២ || [[ខេត្តកែប|កែប]] || [[ក្រុងកែប|កែប]] || style="text-align:right"|៣៣៦|| style="text-align:right"|៤០,២០៨ |- | ៣ || [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] || [[ក្រុង​កំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]|| style="text-align:right" |៩,៧៩៩|| style="text-align:right"|១,៦៨០,៦៩៤ |- | ៤ || [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || [[ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || style="text-align:right"|៥,៥២១|| style="text-align:right"|៤៧២,៦១៦ |- | ៥ || [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] || [[ក្រុងកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] ||style="text-align:right"|១៣,៨១៤|| style="text-align:right"|៧០៨,៣៩៨ |- | ៦ || [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] || [[ក្រុងច្បារមន|ច្បារមន]] || style="text-align:right"|៧០១៧|| style="text-align:right"|៧១៦,៥១៧ |- | ៧ || [[ខេត្តកំពត|កំពត]] || [[ក្រុងកំពត|កំពត]] || style="text-align:right"|៤៨៧៣|| style="text-align:right"|៥៨៥,១១០ |- | ៨ || [[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] || [[ខេមរភូមិន្ទ (ក្រុង)|ខេមរភូមិន្ទ]]|| style="text-align:right" |១១,១៦០|| style="text-align:right"|១៣៩,៧២២ |- | ៩ || [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] || [[ក្រចេះ (ក្រុង)|ក្រចេះ]]|| style="text-align:right" |១១,០៩៤|| style="text-align:right"|៣១៨,៥២៣ |- | ១០ || [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] || [[ក្រុងដូនកែវ|ដូនកែវ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៣|| style="text-align:right"|៨៤៣,៩៣១ |- | ១១ || [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] || [[សិរីសោភ័ណ]] || style="text-align:right"|៦,៦៧៩|| style="text-align:right"|៦៧៨,០៣៣ |- | ១២ || [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] || [[បាត់ដំបង]] || style="text-align:right"|១១,៧០២|| style="text-align:right"|១,០៣៦,៥២៣ |- | ១៣ || [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] || [[ប៉ៃលិន]] || style="text-align:right"|៨០៣|| style="text-align:right"|៧០,៤៨២ |- | ១៤ || [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || [[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || style="text-align:right"|១២,៦៩២|| style="text-align:right"|៣៩៧,១០៧ |- | ១៥ || [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] || [[ព្រៃវែង (ក្រុង)|ព្រៃវែង]]|| style="text-align:right" |៤,៨៨៣|| style="text-align:right"|៩៤៧,៣៥៧ |- | ១៦ || [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] || [[ត្បែងមានជ័យ]]|| style="text-align:right" |១៣,៧៨៨|| style="text-align:right"|១៧០,៨៥២ |- | ១៧ || [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || style="text-align:right"|៨៦៨|| style="text-align:right"|១៩៩,៩០២ |- | ១៨ || [[ភ្នំពេញ]] || [[ភ្នំពេញ]] || style="text-align:right"|៧៥៨|| style="text-align:right"|២,២៣៤,៥៦៦ |- | ១៩ || [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]] || [[ក្រុងសែនមនោរម្យ|សែនមនោរម្យ]] || style="text-align:right"|១៤,២៨៨|| style="text-align:right"|៦០,៨១១ |- | ២០ || [[ខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] || [[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] || style="text-align:right"|១០,៧៨២|| style="text-align:right"|១៤៩,៩៩៧ |- | ២១ || [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] || [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] || style="text-align:right"|១០,២២៩|| style="text-align:right"|៨៩៦,៣០៩ |- | ២២ || [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || [[ក្រុងស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || style="text-align:right"|១១,០៩២|| style="text-align:right"|១១១,៧៣៤ |- | ២៣ || [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || [[ក្រុងស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || style="text-align:right"|២,៩៦៦|| style="text-align:right"|៤៨២,៧៨៥ |- | ២៤ || [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] || [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] || style="text-align:right"|៦,១៥៨|| style="text-align:right"|១៨៥,៤៤៣ |- | ២៥ || [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] || [[ក្រុងត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]|| style="text-align:right"||| style="text-align:right"| |} |} == សេដ្ឋកិច្ច == '''{{Main|សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា|ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|កម្ពុជា ទំនោរក្នុងលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស១៩៧០-២០១០]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 320 | image1 = 1000 Cambodian Riels - 2016.jpg | image2 = | image3 = 50000 riel reverse.jpg | image4 = 20000 riel 2008 reverse.jpg | image5 = | footer = ក្រដាសប្រាក់ ''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាប្រើប្រាស់ប្រាក់ '''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]''' ជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ខ្លួន។ ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនថ្មីៗនេះក៏ដោយ ក៏សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេសកម្ពុជានៅតែរងឥទ្ធិពលអាក្រក់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងអំពើពុករលួយ។ ចំណូលបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តែនៅមានកម្រិត ទាបនៅឡើយបើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់។ ​ដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ សម្រាប់ការនាំចេញរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិច សិង្ហបុរី ជប៉ុន ថៃ ចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី និង ម៉ាឡេស៊ី។ [[ឯកសារ:Skyline of Phnom Penh.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ជើងមេឃនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] និង [[សារមន្ទីរជាតិ]] ។]] កម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលក្រីក្របំផុតលើ[[ពិភពលោក]]។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩​ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប របស់កម្ពុជា គឺ ៣១០០ លានដុល្លារ ដែលគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ២៧០ ដុល្លារ ពោលគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន អត្រាទាបបំផុតក្នុងលោក។ មុនពេលធ្លាក់ចូលកុ្នងជម្លោះស៊ីវិលនាឆ្នាំ១៩៧០ កម្ពុជាខ្វះខាតនូវការរីកចម្រើនខាងឧស្សាហកម្ម ដោយសារកម្លាំងពលកម្មភាគច្រើនស្ថិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ តែកម្ពុជាអាចទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងនូវស្បៀង[[អាហារ]] និងបាននាំចេញនូវផលិតផលស្រូវលើស ទៀតផង ទោះជា[[ទិន្នផល]]ទាប និងការប្រមូលផលបានតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំក៏ដោយ ក៏កម្ពុជាបាននាំចេញជារៀងរាល់ឆ្នាំនូវ[[អង្ករ]]រាប់រយពាន់[[តោន]]ដែរ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង|សង្រ្គាមស៊ីវិល]]ពីឆ្នាំ ១៩៧០- ១៩៧៥ របបខែ្មរក្រហមពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៨- ១៩៧៩ បានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ កាលពីសម័យសង្រ្គាម អង្ករត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ ផលិតផល[[ធញ្ញជាតិ]]របស់កម្ពុជា ពីមុនមានអំណោយផលដល់ការនាំចេញ ផលិតផល[[កៅស៊ូ]]ក៏បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ ភាពវឹកវរផៃ្ទក្នុងបាន ធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ [[ឧស្សាហកម្មកែច្នៃ]]របស់កម្ពុជា ដែលនៅកេ្មងខ្ចីនៅឡើយ និងបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធ[[ផ្លូវគោក]] និង[[ផ្លូវដែក]] ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ របបថ្មី[[ខ្មែរក្រហម]]បានធ្វើ[[ជាតូបនីយកម្ម]] នូវរាល់មធ្យោបាយផលិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លុយនិងកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយកសិកម្មក៏ត្រូវធ្វើ[[សហករូបនីយកម្ម]] កម្មសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានបំលែងជារបស់មនុស្សមួយ ក្រុមដែលតំណាងអោយរដ្ឋ។ ផែនការ៤ឆ្នាំរបស់ខែ្មរក្រហម ដែលជាឯកសារមហាលោតផ្លោះមហាអស្ចារ្យ ដែលបានព្រាងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការ ធ្វើស្រូវច្រើនរដូវ និងការពង្រីកអាយបានធំទូលាយនូវ[[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]។ គម្រោងផែនការនេះ មានបំណងបង្កើនចំណូល ដែលបានមកពីការនាំចេញអង្ករនិងផលិតផលផេ្សងទៀត និងដើម្បីប្រើប្រាស់ចំណូល នេះក្នុងការទិញគឿ្រងចក្រ ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់បម្រើ ដល់វិស័យ[[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]]នៅក្នុងប្រទេស។ គម្រោងផែនការ៤ឆ្នាំនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពុំបានពិចារណាអោយបានស៊ីជម្រៅ និងត្រូវបានបង្ខំអោយអនុវត្តយ៉ាងឃោរឃៅ និងពុំទទួលបានជោគជ័យឡើយ។ ផលិតផលស្រូវកើនឡើងតិចតួច តែមានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានស្លាប់រវាង ឆ្នាំ១៩៧៦-១៩៧៨ដោយកង្វះខាតចំណីអាហារ ធ្វើការហួសកម្លាំង និងជំងឺដង្កាត់​ដែលពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ព្យាបាលនិងពិនិត្យរោគវិនិច្ឆ័យខុស ពួកខែ្មរក្រហម បានប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់ ដោយចោទពួកគេថាជា[[សត្រូវ]]របស់អង្គការ​។ អំពើឃោរឃៅ របស់របបខែ្មរ ក្រហមបានសម្លាប់ រង្គាលកម្លាំងពលកម្ម កម្ពុជាយ៉ាងច្រើន។ បន្ទាប់ពីរបបខែ្មរក្រហមត្រូវដួលរលំក្នុងដើមឆ្នាំ១៩៧៩មក រដ្ឋាភិបាលបានបើកទូលាយលើវិស័យកសិកម្ម ប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ បានប្រកបរបរការងារជាកសិករបែបគ្រួសារ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណា្តលទសវត្ស៩០​ទើបកម្ពុជាអាចមានផលិតផលអង្ករគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងផងនិងចាប់ផ្តើមនាំចេញខ្លះផង​។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រទេសបានកែលំអបន្តិចម្តងៗក្នុងឆ្នាំ៩០ ដោយមួយភាគធំផែ្អកលើជំនួយបរទេស។ តែវិស័យផេ្សងៗទៀតរបស់សេដ្ឋកិច្ចមិនទាន់បានរីកចម្រើននៅឡើយទេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលមានកម្រិតត្រឹមពី៤០-៥០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ បើបៀ្របធៀបទៅនឹងមុនឆ្នាំ១៩៧០ សម្រាប់អ្នកមកទស្សនានៅប្រទេសកម្ពុជា ភាពក្រីក្រត្រូវបានបិទបាំងដោយសារភាពរីកចម្រើនដែលគេមើលឃើញនៅ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖សេដ្ឋកិច្ច |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061620/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Phnom Penh train station.jpg|រូបភាពតូច|[[ធនាគារកាណាឌីយ៉ា|ប៉មOCIC]]​ ទីស្នាក់ការផ្សារមូលបត្រកម្ពុជាបណ្ដោះអាសន្ន ជាមួយ[[អគារវឌ្ឍនៈ កាពីតាល|អគារវឌ្ឍន]]ដែលធ្លាប់ជាអគារខ្ពស់បំផុតនៅ[[ភ្នំពេញ]] មើលពីស្ថានីយ៍រថភ្លើង ។]] នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រាក់ចំណូលម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាក្នុងយុគភាពអំណាចការទិញគឺ២៤៧០$ និង១០៤០$ជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។ ប្រាក់ចំណូលក្នុងម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាកំពុងកើនឡើងយ៉ាងលឿនប៉ុន្តែ[[ភាពក្រីក្រនិងអ.ក.រ.នៅកម្ពុជា|នៅទាប]]នៅឡើយ បើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់។ ក្រុមគ្រួសារជនបទភាគច្រើនបំផុតពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងអនុវិស័យដែលទាក់ទងនឹងវិស័យនេះ។ ស្រូវអង្ករ ត្រី ឈើ កាត់ដេរ និងកៅស៊ូគឺជាទំនិញនាំចេញសំខាន់របស់កម្ពុជា។ [[វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវស្រូវអន្តរជាតិ]] (វ.ស.ស.អ. រឺ IRRI) បានដាក់បញ្ចូលឡើងវិញច្រើនជាងវិវិធភាពស្រូវតាមបែបប្រពៃណី៧៥០ទៅក្នុងកម្ពុជាតាមរយៈធនាគារស្រូវរបស់ខ្លួននៅ[[ហ្វីលីពីន|ភ្វីលីពីន]]។<ref>Jahn 2006,[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf 2007]</ref> វិវិធភាពទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលនៅទសវត្ស១៩៦០។ [[ឯកសារ:SKYLINE.OF.PHNOM.PENH.OLYMPIC.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពការសាងសង់អគារថ្មីៗនៅរាជធានីភ្នំពេញ និងទីស្នាក់ការធនាគារមេគង្គ(ខាងឆ្វេង)។]] ផ្អែកលើអ្នកសេដ្ឋវិទូ ម.រ.អ.: [[កំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ]]សម្រាប់សម័យកាល២០០១-២០១០គឺមាន៧,៧%ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដែលមានកំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ​ខ្ពស់បំផុត។ ទេសចរណ៍ធ្លាប់ជាឧស្សាហកម្មដែលមានកំណើនលឿនបំផុតរបស់កម្ពុជា ជាមួយនិងដំណល់ដែលកើនឡើងពី២១៩០០០ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ទៅជាង២លាននៅឆ្នាំ២០០៧។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ អតិផរណាធ្លាប់មាន១,៧%និងការនាំចេញ១,៦&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.។ ចិនគឺជាប្រភពនៃ[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា។ ចិនបានធ្វើផែនការចំណាយ៨&nbsp;រយកោដិ$ ក្នុងគម្រោងការ៣៦០ក្នុងប្រាំពីរខែដំបូងនៃឆ្នាំ២០១១។ ចិនក៏ជាប្រភពជំនួយបរទេសដ៏ធំបំផុតដែរ ដែលផ្ដល់ជំនួយប្រហែល៦០០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៧ និង២៦០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៨។ ធនាគារជាតិកម្ពុជាគឺជាធនាគារកណ្ដាលនៃព្រះរាជាណាចក្រនេះហើយផ្ដល់ការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មលើវិស័យធនាគាររបស់ប្រទេស​និងទទួលខុសត្រូវតាមផ្នែកសម្រាប់ការបង្កើន[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]នៅក្នុងប្រទេស។ រវាងឆ្នាំ២០១០ និង ២០១២ ចំនួននៃធនាគារដែលបានធ្វើនិយ័តកម្មនិងស្ថាប័នចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុដែលបានកើនឡើងចាប់តាំងពី៣១អង្គភាពគ្របដណ្ដប់លើស្ថាប័ន៧០​ដោយឡែកៗគ្នាក្រោមបន្ទាត់កំណើនក្នុងវិស័យធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១២ ការិយាល័យឥណទានកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មដោយផ្ទាល់ដោយធនគារជាតិកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យឥណទានបង្កើនឡើងនូវតម្លាភាពនិងស្ថេរភាពនៅក្នុងវិស័យធនាគារកម្ពុជា ពេលនោះដែរ ធនាគារទាំងអស់និងក្រុមហ៊ុនចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុបច្ចុប្បន្នតម្រូវតាមច្បាប់ឱ្យរាយការណ៍ភាពជាក់ស្ដែងនិងតួលេខទៀងទាត់ទាក់ទងនឹង​ការប្រព្រឹត្តទៅនូវកម្ចីក្នុងប្រទេស។ មួយក្នុងចំណោមការប្រឈមធំបំផុតរបស់កម្ពុជាជាក់ស្ដែងគឺប្រជាជនដែលមានវ័យចាស់ៗជាធម្មតាខ្វះការអប់រំ ជាពិសេសនៅទីជនបទ ដែលរងទុក្ខវេទនាពីកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគោល។ ការភ័យខ្លាចអំពីស្ថេរភាពនយោបាយនិងអំពើពុករលួយក្នុងរដ្ឋាភិបាលបានបន្តុចបង្អាក់វិនិយោគទុនបរទេសនិងពន្យារជំនួយបរទេស ទោះបីមានជំនួយសំខាន់ៗពីពួកម្ចាស់អំណោយទ្វេភាគីនិងពហុភាគីក៏ដោយ។ ម្ចាស់អំណោយបានសន្យាផ្ដល់៥០៤&nbsp;លាន$ ដល់ប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ២០០៤<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 9, 2006.</ref> កាលណោះ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]]តែឯងបានផ្ដល់៨៥០&nbsp;លាន$ជាកម្ចី ផ្ដល់ និងជំនួយបច្ចេកទេស។ <ref name=ADB>[http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp A Fact Sheet: Cambodia and ADB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |date=2007-04-04 }}, Asian Development Bank. Retrieved September 9, 2006.</ref> ===ទេសចរណ៍=== [[File:Baray rice paddies.jpg|thumb|200px|right|វាលស្រែនៅ[[ស្រុកបារាយណ៍|បារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]]]] [[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|កសិករកំពុងច្រូតស្រូវនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]]] ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍គឺជាប្រភពធំបំផុតទីពីរនៃ[[រូបិយវត្ថុរឹង]]របស់ប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ។<ref name="USDOS3"/> រវាងខែមករា និង ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ ការមកដល់ពួកអ្នកទេសចរ២,០&nbsp;លាននាក់ ដែលមានកំណើន១៨,៥%លើសកាលពីពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ ភាគច្រើនបំផុត (៥១%) បានឆ្លងកាត់ខេត្ត[[សៀមរាប]] ក្រៅពីនោះ (៤៩%) ឆ្លងកាត់ភ្នំពេញនិងគោលដៅផ្សេងៗទៀត។<ref name="CAGOV">Ministry of Tourism. . Retrieved December 29, 2008.</ref> គោលដៅទេសចរណ៍ផ្សេងៗទៀត​រួមមាន[[ក្រុងព្រះសីហនុ]]នៅខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដែលមានរមណីយដ្ឋានឆ្នេរជាទីពេញនិយមជាច្រើននិងតំបន់នេះស្ថិតនៅក្បែរ[[ក្រុងកំពត|កំពត]]និង[[កែប]]​រួមមាន​[[ស្ថានីយភ្នំបូកគោ]]។ ទេសចរបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់រាល់ឆ្នាំក្នុងពេលមានស្ថេរភាព បើប្រៀបធៀបចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោត[[អ៊ុនតាក់]]១៩៩៣ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ធ្លាប់មានទេសចរអន្តរជាតិ ១១៨ ១៨៣នាក់ និងនៅឆ្នាំ២០០៩មានទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ២ ១៦១​ ៥៧៧នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-06 |archivedate=2011-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> ភាគច្រើនបំផុតនៃពួកអ្នកទេសចរគឺជនជាតិ ជប៉ុន ចិន ភ្វីលីពីន អាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង និង បារាំង របាយការណ៍បាននិយាយ បន្ថែមថាឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូល ១៤០០&nbsp;លានដុល្លារស.រ.មួយភាគក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយគិតទៅស្ទើរតែដប់ភាគរយនៃផលិតផលជាតិសរុបរបស់ព្រះរាជាណាចក្រនេះ។<ref>[http://www.sokhahotels.com/ Sokha Hotels & Resorts | Official Site | Cambodia Hotels]. Sokhahotels.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> សារព័ត៌មានភាសាចិនជៀនហួប្រចាំថ្ងៃបានវាយតម្លៃជាផ្លូវការថាកម្ពុជានឹងមានដំណល់ទេសចរបរទេសបីលាននាក់នៅ​ឆ្នាំ២០១០និង​ប្រាំលាននាក់នៅឆ្នាំ២០១៥។ ទេសចរណ៍គឺជាឧស្សាហកម្មមួយក្នុងចំណោមឧស្សាហកម្មគោលដែលកើនឡើងបីដងរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ អង្គរវត្ត នៅខេត្ត[[សៀមរាប]] ឆ្នេរសមុទ្រ នៅព្រះសីហនុ និងទីក្រុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាទីទាក់ទាញសំខាន់សម្រាប់ពួកទេសចរបរទេស។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm Foreign tourist arrivals in Cambodia to increase by 20% on annual basis _English_Xinhua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825140322/http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm |date=2013-08-25 }}. News.xinhuanet.com (January 7, 2008). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ឧស្សាហកម្មវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍របស់កម្ពុជាប្រើមនុស្សភាគច្រើនដែលរស់នៅក្បែរទីកន្លែងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗ។ ជាក់ស្ដែង ចំនួនវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលផលិតឡើងមិនគ្រប់គ្រាន់ទៅនឹងចំនួនទេសចរកើនឡើងឡើយ ហើយផលិតផលភាគច្រើនដែលលក់ទៅឱ្យពួកអ្នកទេសចរ នៅតាមទីផ្សារនានាត្រូវបានគេនាំចូលពី ចិន ថៃ និង វៀតណាម។<ref>{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=សមាគមជនពិការអង្គស.ព.អ. &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Aha-kh.com |date= |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣}}</ref> វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍មួយចំនួនដែលផលិតក្នុងស្រុករួមមាន: * [[ក្រមា]] * ស្នាដៃដីដុត * សាប៊ូដុំ ទៀន គ្រឿងទេស <ref>{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Senteursdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |url-status=dead }}</ref> * ចម្លាក់ឈើ គ្រឿងម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក គ្រឿងលាបពណ៌ប្រាក់ <ref>{{cite web |url=http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |title=Artisan d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Artisansdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301230616/http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |url-status=dead }}</ref> * ដបលាបថ្នាំមានច្រកស្រា-ស ===វប្បកម្ម=== {| class="wikitable" |- ! ការពិពណ៌នា !! ការស្ទាបស្ទង់!! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិភពលោក |- | អ្នកផលិត[[ល្មុត]]កំពូលទាំង១០ (២០០៧) || [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ១០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) || ១,១៦០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) |- | អ្នកផលិត[[ស្រូវ]]កំពូលទាំង១២ (២០១០)|| [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ៨,២ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយលាន)|| |- |} {{wide image|Buddhist monks in front of the Angkor Wat.jpg|600px|<center> ទិដ្ឋភាព[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]]។ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ទេសចរដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជានិងក៏ត្រូវបានទៅលេងទស្សនាដោយពួក​អ្នកទេសចរជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោក។ </center>}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== '''{{Main|ប្រជាសាស្ត្រកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|សាសនានៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Cambodia couple (10678542994).jpg|រូបភាពតូច|ប្ដីប្រពន្ធមួយគូនៅខេត្តកោះកុង]] ប្រជាពលរដ្ឋ ៨៥% ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការ។ បើគិតមកដល់់ឆ្នាំ ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា មានប្រហែល១៤ លាននាក់​(ភេទប្រុស ៦ ៣៤៨ ១១២ និងភេទស្រី ៦ ៧៥១ ៣៦០​)​ តាមរយៈជំរឿនប្រជារាស្រ្តនៅឆ្នាំ២០០០។ * ៩៥%គឺជាជាតិពន្ធុខ្មែរ។ * ​៥%គឺជាជាតិពន្ធុដទៃទៀតដូចជា ចិន យួន ចាម ...។ តាមការប៉ាន់ស្មានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ទៅ៩០% រស់នៅទីជនបទ។ ដូចជានៅឆ្នាំ២០១០ កម្ពុជាមានប្រជាជន ១៤ ៨០៥ ៣៥៨នាក់តាមការប៉ាន់ស្មាន។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនកម្ពុជាមានដើមកំណើត[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]និងនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រជាជនរបស់កម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រទេសនេះមានចំនួន៥% រួមមាន[[យួន]] (២ ២០០ ០០០នាក់) [[ចិនកម្ពុជា|ចិន]] (១ ១៨០ ០០០នាក់) [[ចាម]] (៣១៧ ០០០នាក់) ភូមា និង[[ខ្មែរលើ]] (៥៥០ ០០០នាក់)។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |title=ភ.ស.ក. – សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |url-status=dead }}</ref> {{failed verification|date=មិថុនា ២០១២}} អត្រាកំណើតរបស់ប្រទេសនេះគឺ២៥,៤ក្នុងចំណោម១០០០នាក់។ អត្រា[[កំណើនប្រជាជន]]របស់ប្រទេសគឺ១,៧០% គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្ពស់ជាងអត្រាប្រជាជននៅថៃ កូរ៉េខាងត្បូង និងឥណ្ឌា។<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |title=CIA – The World Factbook<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2018-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013004443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |url-status=dead }}</ref> សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងផលវិបាករបស់សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់គួរឱ្យកត់សំគាល់ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រជាជន៥០%ទាំងនោះគឺជាក្មេងអាយុជាង២២ឆ្នាំ។ អត្រាស្ត្រីភេទមាន១,០៤ទល់នឹងបុរសភេទ កម្ពុជាមានអត្រាភេទល្អៀងទៅខាងស្ត្រីភេទដែលជាអត្រាច្រើនបំផុតក្នុងមហាអនុតំបន់មេគង្គ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html |title=ភ.ស.ក. សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងអត្រាប្រជាជនកម្ពុជាជាង៦៥ អត្រាស្ត្រីភេទទល់នឹងបុរសភេទគឺ១,៦:១។<ref name="CIACB"/> ប្រជាជនកម្ពុជាបង្អាញនូវលក្ខណៈពិសេសសំខាន់ៗជាច្រើន។ ទី១ដោយសារការកើនឡើងពួកក្មេងៗយ៉ាងឆាប់រហ័សក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ ចំនួនប្រជាជនវ័យកេ្មងមានយ៉ាងហោចណាស់ ពាក់កណ្តាលមានអាយុក្រោម១៨ឆ្នាំនៃអាយុសព្វថៃ្ងនេះ។ ទី២ សមាមាត្រចំនួននារីជាមួយប្រជាជនពេញវ័យគឺខ្ពស់ រហូតដល់ទៅ៥០%នៃប្រជាជន ដែលមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬក៏ភាគច្រើនជាស្រ្តី។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចំនួនសមាមាត្រ ខ្ពស់គួរសមនៃស្រ្តីនៅផ្ទះយ៉ាងហោចណាស់២៥% យោងទៅតាមយូនីសេហ្វ។ ប្រជាជនកម្ពុជា និង[[ឡាវ]] ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានចំនួនតិច ប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនវៀតណាម និងថៃ និងតាមរយៈ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសតិចជាងគេ គឺតិចជាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ តំបន់ប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានច្រើនដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រជាជនដែលគេបានរក ឃើញនៅតាមដងទនេ្លក្រហម និងទនេ្លមេគង្គក្នុងប្រទេសវៀតណាមទេ។ ប្រជាជនកម្ពុជាមានចំនួន ១២ ៤៩១ ៥០១នាក់(ការប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០០១)។ ប្រជាជនកើនឡើងប្រហែលចំនួន២,៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ជាប្រទេសមួយ ដែលមាន អត្រាកំណើនខ្ពស់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ ៦៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលប្រមូលផ្តុំនៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល។ តំបន់ភ្នំនៃប្រទេស មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែលធ្វើអោយ ប្រជាជនរស់នៅតំបន់នោះមាន ចំនួនតិចហើយមិនមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ នៅខេត្តភាគខាងជើង អំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោម របបឃោរឃៅខែ្មរក្រហម ទីក្រុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់គ្មានប្រជាជនរស់នៅ ហើយលំនៅដ្ឋានទាំងឡាយត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ប្រជាជនកម្ពុជា |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061630/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |url-status=dead }}</ref> {{ទីក្រុងធំៗបំផុតកម្ពុជា}} ===ភាសា=== '''{{Main|ភាសាខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Khmer script in school.jpg | image2 = Lolei (5).JPG | image3 = Khmer inscription within the Angkor Wat.jpg | image4 = | image5 = | footer = ភាសាខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ផ្ទាំងរូបភាពសរសេរព្យញ្ជនៈអក្សរខ្មែរទាំង ៣៣ តួ នៅសាលាមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ។, សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរ នៅ[[ប្រាសាទលលៃ]], សិលាចារឹកខ្មែរក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ភាសាខ្មែរគឺជាសមាជិកមួយនៃអំបូររង[[ខ្មែរ-មន]]នៃក្រុម[[ភាសាទក្សិណអាស៊ី]]។ បារាំង កាលពីមុនគឺជាភាសារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ[[ឥណ្ឌូចិន]] នៅតែត្រូវនិយាយដោយប្រជាជនខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ភាគច្រើន។ ភាសាខែ្មរមានអ្នកប្រើចំនួនជាង ៩៥%ក្នុងចំណោមប្រជាជន។ រីឯភាសាបារាំងជាភាសាទី២ ក៏ត្រូវបានគេនិយាយផងដែរ តែភាគច្រើនចាស់ៗជាអ្នកប្រើប្រាស់។ បារាំងជាភាសាស្ពានមួយដើម្បីសិក្សានៅសាលានិងសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួនដែលត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង។ [[បារាំងបែបខ្មែរ (ភាសាវិទ្យា)|បារាំងបែបខ្មែរ]] ជាភាសាដែលសេសសល់កាលពីអតីតអាណានិគមរបស់ប្រទេសនេះ ហើយក៏ជាគ្រាមភាសាមួយដែលត្រូវបានគេជួបប្រទះនៅកម្ពុជានិងជួនកាលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសនៅក្នុងតុលាការ។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm U.S. helps English program for poor Cambodian students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105013936/http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm |date=2013-11-05 }}. News.xinhuanet.com (June 30, 2010). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ ជនកម្ពុជាវ័យក្មេងៗភាគច្រើន ដែលពួកគេទាំងនោះនៅក្នុងថ្នាក់់ធុរកិច្ចពេញចិត្តការរៀនជាភាសាអង់គ្លេស។ ក្នុងទីក្រុងសំខាន់ៗនិងមជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍នានា អង់គ្លេសគឺត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនិងបានបង្រៀននៅក្នុងសាលាមួយចំនួនភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើន​លើសលប់នៃពួកអ្នកទេសចរ​មកពីប្រទេសនានានិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ទោះបីជាស្ថិតនៅឯជនបទយ៉ាងណាក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប្រជាជនវ័យក្មេងៗភាគច្រើនបំផុតយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចេះនិយាយអង់គ្លេសតិចតួចដែរ ទំនងត្រូវបានបង្រៀនជាញឹកញយដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]នៅក្នុង[[វត្ត]]អារាមក្នុងតំបន់ ដែលជាកន្លែងក្មេងជាច្រើនត្រូវបានអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាល។ ===សាសនា=== [[File:Monks at Angkor.jpg|250px|left|thumb|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា។]] [[ឯកសារ:Cambodia 11th C - Buddha sheltered by naga IMG 9608 Museum of Asian Civilisation.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[ព្រះពុទ្ធ]]កំពុងសមាធិប្រក់នាគនាសតវត្សទី១១។]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានកាន់ដោយប្រជាជន៩៥%។ ប្រពៃណីពុទ្ធសាសនាថេរវាទរីកសាយភាយនិងរឹងមាំគ្រប់បណ្ដាខេត្តទាំងអស់ ដែលមានវត្តអារាមចំនួន៤៣៩២តាមការប៉ាន់ស្មានទូទាំងប្រទេសនេះ។<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm Cambodia<!-- Bot generated title -->]</ref> ជនជាតិខ្មែរមួយភាគធំគឺជាពុទ្ធសាសនិក និងមានសមាគមស្និទនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាច្រើន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិនិងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះ។ សាសនានៅកម្ពុជា រួមមាន ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគាបសង្កត់ដោយពួកខ្មែរក្រហមកំឡុងចុងទសវត្ស១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានវិញតាមរយៈការស្ដារឱ្យដូចដើមវិញដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនានៃពួក[[ចាម]]ភាគច្រើននិងពួក[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]ភាគតិចនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃពួកមូស៊្លីមគឺជាពួក[[ឥស្លាមសូនី|សូនី]]នៃសាលា[[ឝាផ្វែយ]]និងត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]។ ថ្មីៗនេះ មានពួកមូស៊្លីមជាង ៣០០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគរយត្រូវបានគេកត់សំគាល់អត្តសញ្ញាណថាជាគ្រិស្តសាសនិក ខាងកាតូលិកដែលបង្កើតឡើងនូវក្រុមភាគច្រើនបំផុតបន្តបន្ទាប់មកគឺពួកប្រូតេស្តង់។ ថ្មីៗនេះមានពួកកាតូលិក២០០០នាក់នៅកម្ពុជាដែលតំណាងឱ្យ០,១៥%នៃប្រជាជនសរុប។ និកាយផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[ពួកបាបទិស្ត៍]] [[សម្ព័ន្ធភាពគ្រិស្តសាសនិកនិងសាសនទូត]] [[ពួកពិធីនិយម]] [[ពួកសាក្សីព្រះយ៉េហូវ៉ា]] [[ពួកបញ្ញាសាសាវ័ក រឺ រួបរួម]] និង[[ព្រះវិហារយេស៊ូគ្រិស្តនៃពួកសន្តៈថ្ងៃចុងក្រោយ]]។ <ref name="USDOS">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour of the US Department of State. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51507.htm ''International Religious Freedom Report 2005''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]គឺជាសាសនាចិននិងយួនភាគច្រើនដែលរស់នៅកម្ពុជា។ ធាតុសំខាន់នៃការប្រតិបត្តិសាសនាផ្សេងៗដូចជា [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|វីរបុរស]]និងបុព្វការីជនអ្នកស្រុក [[ខុងជឺនិយម|សាសនាខុងជឺ]] និង[[សាសនាតាវ]]លាយឡំជាមួយពុទ្ធសាសនាចិនក៏ត្រូវបានគេបដិបត្តិដែរ។ {{bar box |title= សាសនានៅកម្ពុជា |titlebar=#ddd |left1=សាសនា |right1=ភាគរយ |float=right |bars= {{bar percent|ព្រះពុទ្ធ|orange|៩៦,៤}} {{bar percent|ឥស្លាម|green|២,១}} {{bar percent|គ្រិស្ត|blue|១,៣}} {{bar percent|ផ្សេងៗ|pink|០​,៣}} }} ===ការអប់រំ=== '''{{Main|ការអប់រំនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:School kids jumping in Cambodia (13578591625).jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|សិស្សានុសិស្សនៃសាលាបឋមសិក្សានៅ[[ខេត្តកំពត]]]] [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា (កម្ពុជា)|ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតគោលនយោបាយជាតិនិងគោលមគ្គុទេសន៍សម្រាប់ការអប់រំនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាគឺត្រូវបានធ្វើវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាំងបីកម្រិត ថ្នាក់កណ្ដាល ខេត្ត និងស្រុកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រកាសថាការអប់រំខានមិនបានដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេលប្រាំបួនឆ្នាំ ដែលធានាសិទ្ធិជាសកលដល់គុណភាពការអប់រំជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ការអប់រំត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជន៧៣,៦%ចេះអាននិងសរសេរ (បុរស៨៤,៧% និងស្ត្រី៦៤,១%)។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2016-11-24 }}. Cia.gov. Retrieved on June 20, 2011.</ref> អាយុយុវជនប្រុស (១៥-២៤ឆ្នាំ)មានអត្រាអក្ខរភាព៨៩%ប្រៀបធៀបនឹង៨៦%ចំពោះស្រីៗ។<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |url-status=dead }}</ref> ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជាបន្តប្រឈមនឹងការប្រឈមជាច្រើន ប៉ុន្តែកំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំមុននេះ មានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាពិសេសស្ថានភាពនៃការចុះឈ្មោះជាទៀងទាត់ ការណែនាំចាត់ចែងផ្អែកទៅលើកម្មវិធី និងកិច្ចអភិវឌ្ឍតាមក្របខណ្ឌគោលនយោបាយជួយដល់កុមារដែលមានវិបត្តិឱ្យទទួលបានលទ្ធភាពចូលទៅក្នុងការអប់រំ។<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CAMBODIAEXTN/0,,contentMDK: 21016209~menuPK:293886~pagePK:1497618 ~piPK:217854~theSitePK:293856,00.html]{{dead link|date=មិថុនា ២០១១}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យដែលបានអះអាងរបស់កម្ពុជាភាគច្រើន មួយចំនួនមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ។ ជាប្រពៃណី ការអប់រំនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់ដោយវត្តអារាម ដូច្នេះការអប់រំដែលផ្ដល់ឱ្យភាគច្រើនមានតែសម្រាប់មនុស្សប្រុស<ref>.http://www.culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html</ref> អំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ការអប់រំបានរងនូវការដើរថយក្រោយគួរឱ្យកត់សំគាល់។ ជាមួយការជាប់ទាក់ទងចំពោះដំណើរការសិក្សាចំណោមសិស្សសាលាបឋមសិក្សាកម្ពុជា ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាអាកប្បកិរិយានិងជំនឿរបស់ម៉ែឪបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់។<ref>Eng, S. (2013). Cambodian Early Adolescents’ Academic Achievement The Role of Social Capital. The Journal of Early Adolescence, 33(3), 378-403.</ref> ជាក់ស្ដែង ការសិក្សាបានរកឃើញថាសមិទ្ធិផលការសិក្សាកាន់តែខ្សោយរបស់កូនៗមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការប្រកាន់ជំនឿ​លើព្រេងវាសនាដ៏មុតមាំរបស់ឪពុកម្ដាយខ្លាំងពេក (ឧ. កម្លាំងមនុស្សមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រេងវាសនាបានទេ)។ ការសិក្សាបានរកឃើញបន្ថែមទៀតថា ''ចម្ងាយនៃការស្នាក់នៅ'' នៃឪពុកម្ដាយនៅក្នុងសហគមន៍ដែលក្នុងនោះ ពួកគាត់បានប្រមើលមើលសមិទ្ធិផលសិក្សាកូនៗរបស់ពួកគាត់កាន់តែល្អប្រសើរ។ សរុបទៅ ការសិក្សានេះបានចង្អុលបញ្ហាញចំពោះតួនាទីនៃមូលធនសង្គមក្នុងការស្ដែងចេញនិងការចូលទៅក្នុងការអប់រំ ក្នុងសង្គមខ្មែរដែលក្នុងនោះលក្ខណៈនិងជំនឿរបស់គ្រួសារគឺជាចំណុចកណ្ដាលចំពោះការស្វែងយល់។ ===សុខភាព=== '''{{Main|សុខភាពនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Midwife was diagnosing for malaria a pregnant woman when visiting ANC at Promoy health center, Pursat province, 2014. Photo by Kharn Lina CAP-Malaria Cambodia (22759072679).jpg|រូបភាពតូច|ឆ្មបកម្ពុជាកំពុងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរកជំងឺគ្រុនចាញ់ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយយកចិត្តទុកដាក់នៅមណ្ឌលសុខភាពមួយក្នុងខេត្តពោធិសាត់]] គុណភាពសុខភាពនៅកម្ពុជាកំពុងតែលើកកម្ពស់។ ដូចគ្នាដែរក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]គឺ៦០ឆ្នាំសម្រាប់បុរសនិង៦៥ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី ការចម្រើនដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ នៅពេលនោះភាពរំពឹងអាយុជាមធ្យមគឺ៤៩,៨ និង៤៦,៨រៀងគ្នា។<ref>[http://www.embassyofcambodia.org.nz/cambodia.htm Cambodia]. Embassyofcambodia.org.nz. Retrieved on June 20, 2011.</ref> តំហែទាំសុខភាពត្រូវបានផ្ដល់ដោយគ្រូពេទ្យជំនាញសាធារណៈនិងឯកជន ហើយការស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថាជំនឿទុកចិត្តក្នុងការផ្ដល់សុខភាពគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយក្នុងការបង្កើននូវការយល់ដឹងអំពីសេវាតំហែទាំ​សុខភាពនៅកម្ពុជា​តាមស្រុកស្រែជនបទ។<ref>{{cite journal|last=អូហ្សាវ៉ា|first=សាជិកុ|coauthors=ដាមៀន-វ៉ខខឺរ|title=ការប្រៀបធៀបទំនុកចិត្តជាសាធារណៈទល់នឹងពួកអ្នកផ្ដល់តំហែទាំសុខភាពនៅកម្ពុជាស្រុកស្រែចម្ការ|journal=ផែនការគោលនយោបាយសុខភាព|year=២០១១|volume=២៦|issue=ផ្គត់ផ្គ.១|pages=i២០ - i២៩|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|accessdate=២៦ឧសភា ២០១២|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|dead-url=yes}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើផែនការដើម្បីបង្កើនគុណភាពនៃតំហែទាំសុខភាពក្នុងប្រទេសដោយការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ហ៊ីវ]]/[[អេដស៍]] [[គ្រុនចាញ់]]និងជំងឺផ្សេងៗដទៃទៀត។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលលើតំហែទាំសុខភាពត្រូវនឹង៥,៨%នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់កម្ពុជា (ផសស)។ [[អត្រាមរណភាពទារក]]របស់កម្ពុជាបានថយចុះចាប់ពី១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩៣ដល់៥៤​នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងរយៈកាលដដែល អត្រាមរណភាពក្រោមប្រាំឆ្នាំបានថយចុះចាប់ពី១៨១ដល់១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់។<ref name="cambodiawho">{{cite web|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccs_khm_en.pdf|title=យុទ្ធសាស្ត្រសហប្រតិបត្តិការប្រទេសអ.ស.ព.|format=ទ.ឯ.ខ.|publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក|date=មេសា ២០០១|accessdate=២២មិថុនា ២០០៩}}</ref> ខេត្តដែលមានសុចនាករសុខភាពអាក្រក់បំផុត គឺ[[សុខភាពនៅខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] កុមារ២២,៩%ស្លាប់មុនអាយុប្រាំឆ្នាំ។<ref>[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e "ផែនទីមរណភាពកុមារនិងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភជាតិ (លទ្ធផលអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e |date=2017-10-10 }}។ [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]ស.ប.។ បានមកថ្ងៃ៤ឧសភា ២០០៨។</ref> [[មូលនិធិសង្គ្រោះកុមារអន្តរជាតិសហប្រជាជាតិ|យូនីសេផ្វ]]បានកត់សំគាល់កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមាន[[មីនដី]]ច្រើនបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក<ref name="UNICEF">UNICEF. [http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm "The Legacy of Landmines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025217/http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm |date=2014-12-03 }}. Retrieved July 25, 2006.</ref> ដែលកំណត់មរណភាពអសេនិកជនជាង៦០០០០នាក់និងរាប់ពាន់នាក់ទៀតបានពិការ រឺ របួសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ដោយសារតែមីនដីដែលមិនទាន់ផ្ទុះបានបន្សល់ទុកក្នុងដីនៅឯតំបន់ជនបទ។<ref name="PBSORG">PBS.org (July 25, 2003). [http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> ជនរងគ្រោះភាគច្រើនគឺជាកុមារដែលឃ្វាលសត្វ រឺ លេងក្នុងវាលស្រែ។<ref name="UNICEF"/> មនុស្សពេញវ័យដែលរស់រានពីមីនដីជានិច្ចជាកាលតម្រូវឱ្យមាន[[ការកាត់អវយវៈ]]ដៃជើងមួយចំនួននិងត្រូវពឹងអាស្រ័យដោយ​ការសុំទានដើម្បីរស់។<ref name="PBSORG"/> យ៉ាងណាក្ដី ក៏ចំនួនស្លាប់ រឺរបួសដោយមីនដីបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ចាប់ពី៨០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៥ រហូតមកដល់តិចជាង៤០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦ និង២០៨នាក់នៅឆ្នាំ២០០៧ (៣៨នាក់បានស្លាប់និង១៧០នាក់រងរបួស)។<ref>{{cite web |url=http://lm.icbl.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |title=កម្ពុជា របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យមីនដី២០០៧ |publisher=Lm.icbl.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2023-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428194152/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |url-status=dead }}</ref> មានសហេតុភាពមីនក្នុងដី និង [[គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ]]ចំនួន២៧១ករណី បានកត់ត្រាដោយប្រព័ន្ធព័ត៌មានជនរងគ្រោះមីន/គ.ម.ផ.នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៨ ២៤៣នៅឆ្នាំ២០០៩ និង២៨៦នៅឆ្នាំ២០១០។ ការកើនឡើងនេះគឺដោយសារគ្រោះថ្នាក់ដោយមីនប្រឆាំងរថក្រោះពីរធំៗនៅឆ្នាំ២០១០–នៅខេត្តប៉ៃលិននៅខែឧសភា និងនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅខែវិច្ឆិកា– ដែលក្នុងរវាងឧប្បត្តិហេតុទាំងនោះបានធ្វើឱ្យស្លាប់ រឺ រងរបួសមនុស្សចំនួន៣០នាក់។ មានសហេតុភាពសរុបចំនួន២១១ករណី នៅឆ្នាំ២០១១ ហើយស្ថិតិសម្រាប់ខែមករា–មិថុនា ២០១២ មានចំនួន១០៤ករណី។ ម្ភៃប្រាំពីរភាគរយនៃសហេតុភាពនៅឆ្នាំ២០១១–១២បានកើតឡើងនៅបាត់ដំបង។<ref>{{cite web |url=http://www.maginternational.org/cambodia |title=ក.ប.ម. កម្ពុជា |publisher=maginternational.org |accessdate=២២ តុលា ២០១២ |archivedate=2016-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201110926/http://www.maginternational.org/cambodia/ |url-status=dead }}</ref> ==វប្បធម៌== '''{{Main|វប្បធម៌កម្ពុជា|កីឡានៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | image2 = បុណ្យអុំទូក.jpg | image3 = Water festival in Phnom Penh 24.jpg | image4 = | image5 = | footer = វប្បធម៌ខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: រូបពិពណ៌នានៅសតវត្សទី១៩ រឿង[[អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ|វរវង្ស និងសូរវង្ស]]។, ការប្រណាំងទូកក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក នៅរាជធានីភ្នំពេញ, ព្រះរាជពិធីបុណ្យបណ្ដែតប្រទីបនៅមុខព្រះបរមរាជវាំង | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[ឯកសារ:Art and culture.JPG|thumb|righf|កូនកំលោះកាន់[[ដា (ដាវ)|ដាវ]] ចំណែកកូនក្រមុំស្លៀក[[ស្បៃ]] តាមទំនៀមអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរដែលកាន់ [[រឿងព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ]]]] [[ឯកសារ:sampeah.jpg|thumb|ការ[[សំពះ]] (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]] កត្តាផ្សេងៗដែលចូលរួមវិភាគទានដល់វប្បធម៌កម្ពុជារួមមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វប្បធម៌បារាំង|អាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[សកលភាវូបនីយកម្ម|សកលភាវូបនីយកម្មទំនើប]]។ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈ (កម្ពុជា)|ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការជម្រុញនិងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កម្ពុជា។ វប្បធម៌កម្ពុជាមិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលតែវប្បធម៌[[ខ្មែរក្រោម|ជនជាតិភាគតិចដែនដីក្រោម]]តែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលវប្បធម៌កុលសម្ព័ន្ធភ្នំផ្សេងៗទៀតដែលមានវប្បធម៌ចំនួន២០ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ខ្មែរលើ]] ពាក្យមួយនេះត្រូវបានបង្កើតដោយព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ដើម្បីជម្រុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពរវាងពួកអ្នកដែនដីខ្ពស់ និងពួកអ្នកដែនដីទំនាប។ ប្រជាជនខ្មែរតាមជនបទស្លៀកពាក់[[ក្រមា]]ដែលជាទិដ្ឋភាពតែមួយគត់នៃ[[ការស្លៀកពាក់ខ្មែរ]]។ [[សំពះ]]គឺជាការគំនាប់តាមប្រពៃណីខ្មែរ រឺក៏ វិធីមួយដើម្បីបង្ហាញការគោរពដល់អ្នកដទៃ។ វប្បធម៌ខ្មែរ ដូចគ្នាដែរ បានរីកចម្រើននិងរីកសាយភាយដោយ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]] រួមមានរចនាបថរបាំ ស្ថាបត្យកម្មនិងចម្លាក់ផ្សេងៗ ត្រូវបានដោះដូរគ្នាជាមួយលាវ និងថៃជិតខាងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[អង្គរវត្ត]]គឺជាឧទាហរណ៍គង់វង្សល្អបំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសម័យអង្គររួមជាមួយប្រាសាទផ្សេងៗដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងនិងជុំវិញតំបន់នោះ។ តាមប្រពៃណី ប្រជាជនខ្មែរមានវិធីតែមួយគត់ដើម្បីកត់ត្រាព័ត៌មានគឺ[[ស្លឹករឹត]]។ សៀវភៅស្លឹករឹតកត់ត្រាវីរកថានៃប្រជាជនខ្មែរ រាមាយណៈ កំណើតនៃពុទ្ធសាសនា និងខ្សែសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗទៀត។ ស្លឹកទាំងនឹងត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ និងបានរុំក្នុងសំពត់ ដើម្បីការពារពីសំណើមនិងអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web |author=វៀតណាមណេត, ហាណូយ, វៀតណាម |url=http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |title=វៀតណាមណេត '&#39;http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៣១មករា ២០០៩ |publisher=អង់គ្លេស.វៀតណាមណេត.vn |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |url-status=dead }}</ref> [[បុណ្យអុំទូក]] ជាការប្រកួតអុំទូកប្រចាំឆ្នាំ ដែលជាបុណ្យជាតិដែលប្រជាជនកម្ពុជាបានចូលរួមច្រើនបំផុត។ បានប្រារព្ធនៅចុងរដូវវស្សា នៅពេលដែលទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកត្រឡប់ទៅកម្រិតធម្មតាវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[បឹងទន្លេសាប]]ហូរបញ្ច្រាស ប្រហែល១០%នៃប្រជាជនកម្ពុជាចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍នេះរាល់ឆ្នាំដើម្បីលេងកីឡា ថ្លែងអំណរគុណដល់លោកខែ មើលកាំជ្រួច ហូបអាហារល្ងាច និងចូលរួមការប្រណាំងទូកក្នុងបរិយាកាសបែបកីឡា។<ref name="KMGOV">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=ស្ថានបណ្ដាញរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា, ''បុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ''; បានចូលនៅថ្ងៃ ២៤កក្កដា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 |archivedate=2007-10-11 |access-date=2012-09-06 |url-status=dead }}</ref> ល្បែងប្រជាប្រិយរួមមាន[[ការជល់មាន់]] ការលេងនិងទាត់[[សី]] ដែលស្រដៀងនឹង[[បាល់ថង់]]។ ដោយផ្អែកលើប្រតិទិនសុរិយគតិឥណ្ឌាបុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីខ្មែរ]]គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកដ៏សំខាន់មួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅខែមេសា។ តួអង្គសិល្បៈសម័យថ្មីរួមមានអ្នកចម្រៀង លោក[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]] និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] (និងក្រោយមកទៀត[[ម៉េង កែវពេជ្រចិន្តា|ម៉េង-កែវពេជ្រចិន្ដា]]) ដែលបានបញ្ចូលស្ទីលតន្ត្រីថ្មីដល់ប្រទេសនេះ។ ===ក្បួនធ្វើម្ហូប=== '''{{Main|អាហារខ្មែរ|ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 220 | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = Num Banh Chok.jpg | image5 = 2016 Phnom Penh, Amok trey (01).jpg | footer = ម្ហូបខ្មែរល្បីៗ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម: [[ការី]] (''សម្លការី''), (''[[ប្រហុក]]''), ''[[នំបញ្ចុក]]'', ''[[សម្លម្ជូរ]]'' និង ''[[អាម៉ុកត្រី]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ស្រូវអង្ករគឺជាធញ្ញជាតិសំខាន់បំផុត ដូចជានៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ត្រីបានមកពីទន្លេមេគង្គនិងបឹងទន្លេសាបជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃរបបអាហារ។ ការផ្គត់ផ្គង់ត្រីនិងផលិតផលត្រីសម្រាប់អាហារនិងការជួញដូរនៅឆ្នាំ២០០០គឺ២០គីឡូក្រាមក្នុងម្នាក់ រឺ ២&nbsp;[[អ៊ែវ៉ឹរដឹផយហ្ស៍|អោន]]ក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងមនុស្សម្នាក់។<ref name="EARTH">{{PDFlink|[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Earthtrends.org Cambodia Country Profile]}}</ref> ត្រីខ្លះអាចយកធ្វើជា[[ប្រហុក]]ដើម្បីទុកឱ្យបានយូរ។ [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]]រួមមានផ្លែឈើនិវត្តន៍ សម្ល និងប្រភេទនំបញ្ចុក។ គ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗគឺ [[ក្រូចសើច]] [[ស្លឹកគ្រៃ]] [[ខ្ទឹមស]] [[ទឹកត្រី]] [[ទឹកស៊ីអ៊ីវ]] [[ការី]] [[អម្ពិល]] [[ខ្ញី]] [[ប្រេងខ្យង]] [[ខ្ទិះដូង]] និង [[ម្រេច]]។ អាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសាមួយចំនួនដូចជា [[នំបញ្ចុក]] [[អាម៉ុក]] [[អាពីង]]។ ឥទ្ធិពលបារាំងលើក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែររួមមានការីក្រហមខ្មែរជាមួយនំប៉័ង[[បាហ្គឺត]]អាំង។ ចំណែកបាហ្គឺតដែលបានអាំងត្រូវបានគេជ្រលក់ក្នុងការីហើយញ៉ាំ។ ការីក្រហមខ្មែរក៏ត្រូវបានញ៉ាំជាមួយបាយនិង[[នំបញ្ចុកអង្ករ]]ដែរ។ ម្ហូបញ៉ាំពេលល្ងាចនៅខាងក្រៅដែលទំនងជាពេញនិយមបំផុត គឺ[[គុយទាវ]] ជាទឹករំងាស់សាច់ជ្រូក [[សម្លមី|សម្ល]][[មីអង្ករ]]ជាមួយនិង[[ខ្ទឹមលីង]] [[ស្លឹកខ្ទឹម]] ដែលដាក់ពីលើនូវ [[ប្រហិតសាច់គោ]] [[បង្គា]] [[ថ្លើមជ្រូក]] រឺ សាឡាត់។ ក្បួនធ្វើម្ហូបនេះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់ទេ បើប្រៀបធៀបនៅលើពិភពលោកផ្ទឹមនឹងប្រទេសជិតខាង ថៃ និង វៀតណាម។ ===កីឡា=== '''{{main|ពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ}}''' [[សមាគមបាត់ទាត់|បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាមួយក្នុងចំណោមកីឡាដែលមានប្រជាប្រិយជាងគេ ទោះបីជាយ៉ាងណាវិជ្ជាជីវករខាងកីឡាបានរៀបចំកីឡាជាច្រើនអសកលនៅកម្ពុជាមិនដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចឡើយ ពីព្រោះដោយសារលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច។ បាល់ទាត់ត្រូវបាននាំមកកម្ពុជាដោយពួកបារាំងនិងពេញនិយមដោយអ្នកនៅក្នុងស្រុក។<ref>[https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp ''AFF- The official site of the ASEAN Football Federation'']. Retrieved February 20, 2009.</ref> [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]បានត្រៀមគ្រប់គ្រង[[ពានអាស៊ី១៩៧២|ពានរង្វាន់អាស៊ី១៩៧២]]លើកទីបួន ក៏ប៉ុន្តែការរីកចម្រើនបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមកម៉្លេះ។ កីឡាលោកខាងលិចដូចជាបាល់ទះ កាយវប្បកម្ម វាយកូនគោលវាល [[សហភាពបាល់អោប]] [[វាយគោលចូលឡូ]] និងបាល់បោះកំពុងទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។ កីឡាក្នុងស្រុករួមមាន[[ទូកនាគ|ការប្រណាំងទូកប្រពៃណី]] [[ប្រណាំងក្របី]] [[ប្រដាល់សេរី]] [[ចំបាប់បុរាណខ្មែរ]] និង[[ល្បុក្កតោ]]។ កម្ពុជាដំបូងបានចូលរួមក្នុង[[កីឡាអូឡាំពិក]]កំឡុង[[កម្ពុជាក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦|ល្បែងអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦]]ដែលបញ្ជូន[[អ្នកជិះសេះនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ|ពួកអ្នកជិះសេះ]]។ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញជាកិត្តិយសក្នុងល្បែង[[ល្បែងកម្លាំងបំផុសថ្មី|ល.ក.ប.ថ. រឺ GANEFO]] ឆ្លាស់គ្នានឹងល្បែងអូឡាំពិក នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ ===របាំ=== '''{{Main|របាំខ្មែរ|របាំនៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg | image2 = Danseuses kmer (2).JPG | image3 = Lakhon Khol Art painting.jpg | image4 = Cambodian dance Reamker.png | image5 = | footer = ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម៖: រូបភាពឆ្លាក់របស់[[អប្សរា]]នៅ[[អង្គរវត្ត]], [[របាំអប្សរា]], [[រាមកេរ្តិ៍]], [[ល្ខោនខោល]], ល្ខោនខោលក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទនរោត្តម]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | perrow = 3 Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | total_width = 300 | image1 = Kmer Dance..JPG | image2 = Blessing Dance 7.jpg | image3 = | image4 = | image5 = | footer = ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ស្រីរបាំខ្មែរ។, របាំជូនពរ | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} របាំខ្មែរត្រូវបានបែងចែកទៅជាចំណាត់ថ្នាក់បីធំៗ: [[របាំបុរាណខ្មែរ]] [[របាំប្រជាប្រិយ]] និង[[របាំសង្គម]]។ ដើមកំណើតពិតប្រាកដនៃរបាំបុរាណខ្មែរត្រូវបានគេជជែកវែកញែក។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរក្នុងស្រុកភាគច្រើនបំផុតទាញទម្រង់របាំសម័យត្រឡប់ទៅសម័យ[[អង្គរ]]វិញ ដែលមើលទៅមានភាពស្រដៀងៗគ្នាក្នុងចម្លាក់ប្រាសាទសម័យនោះ ពេលនោះដែរ អ្នកដទៃទៀតបានប្រកាន់ថាក្បាច់របាំខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានរៀន (រឺ រៀនឡើងវិញ) ពីពួកអ្នករបាំរាជវាំងសៀមនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាទម្រង់នៃសិល្បៈសំដែងដែលមានរបៀបត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា សំដែងឡើងសម្រាប់ការកំសាន្តនិងគោលបំណង​ប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។<ref name=UnescoDance>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :<!-- Bot generated title -->]</ref> របាំទាំងនេះត្រូវបានសំដែងដោយបុរស និងស្ត្រីដែលបានហ្វឹកហាត់ខ្ពស់ប្រកបដោយសម្លៀកបំពាក់សាំញ៉ាំក្នុងទីសាធារណៈដើម្បីវិភាគទានដល់ការបន់ស្រន់ រឺ ដើម្បីសំដែងនូវរឿងរ៉ាវប្រពៃណី និងកំណាព្យវីរកថា ដូចជា[[រាមកេរ្តិ៍]] កំណែរឿង[[រាមាយណៈ]]របស់ខ្មែរ។ <ref name=Cravath1968>Cravath, Paul (1968). ''[http://www.jstor.org/pss/1124400 The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia]'', Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp.&nbsp;179–203</ref> ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] របាំនេះត្រូវប្រគំឡើងដោយតន្ត្រីវង់ភ្លេងពិណពាទ្យដែលបន្ទរដោយអ្នកច្រៀងបន្ទរជាច្រើន។ របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ ជានិច្ចជាកាលបានសំដែងដោយតន្ត្រី[[មហោរី]] ប្រារព្ធឡើងដោយក្រុមជនជាតិនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។ របាំប្រជាប្រិយមានដើមកំណើតក្នុងភូមិស្រុកនានានិងបានសំដែងភាគច្រើនដោយពួកអ្នកស្រុកឱ្យពួកអ្នកស្រុកដូចគ្នាមើល។<ref name="FolkDance">[[សំ សំអាង|សំ-សំអាង]] & សំ-ចាន់ម៉ូលី; ១៩៨៧; [http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf|date=2009-09-20}}; វិទ្យាស្ថានខេមរសិក្សា; ញូវីងតុន, ស៊ីធី; ISBN 0941785025</ref> ការសំដែងទាំងនេះត្រូវបានកែច្នៃតិចតួចនិងស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ ដែលពួក អ្នករបាំតែងតួជាពួកកុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ពួក[[ចាម]] រឺពួកកសិករ។ ជាធម្មតា របាំនេះមានល្បឿនលឿនជាងរបាំបុរាណ របាំប្រជាប្រិយសំដែងនូវសាច់រឿង''មនុស្សសាមញ្ញ'' ដូចជាស្នេហា កំប្លែង រឺ ការទប់ស្កាត់ព្រលឹងបិសាច។<ref name=FolkDance/> ការរាំរែកក្នុងសង្គមត្រូវបានរាំដោយពួកភ្ញៀវនៅក្នុងពិធីលៀងសោយភោជ ពិធីជប់លៀង រឺ ការប្រជុំគ្នាក្នុងសង្គមក្រៅផ្លូវការផ្សេងៗ។ ការរាំរែកក្នុងសង្គមតាមប្រពៃណីខ្មែរគឺស្រដៀងៗនឹងអ្វីដែលមានក្នុងប្រទេសជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ឧទាហរណ៍រួមមាន[[រាំវង់]] និង[[រាំក្បាច់]]ក៏ដូចជា''[[សារ៉ាវ៉ាន់]] និង[[ឡាំលាវ]]'' (រាំលាវ)។ ការរាំរែកដែលមានប្រជាប្រិយបែបលោកខាងលិចសម័យទំនើបរួមមាន[[ឆាត់ៗឆា]] [[បូឡេរ៉ូ]] និង[[ម៉ាឌីសុន]]ក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់ការរាំរែកក្នុងសង្គមខ្មែរដែរ។ ===តន្ត្រី=== '''{{Main|តន្ត្រីខ្មែរ}}''' តន្ត្រីខ្មែរបុរាណចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅក្នុងរង្វង់នៃសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]]។<ref name=umbc>http://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Sam-ang Sam</ref> ព្រះរាជរបាំដូចជា របាំ[[អប្សរា]]គឺជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ក៏ដូចជាវង់ភ្លេងមហោរីដែលជាវង់ភ្លេងអមទៅនឹងរបាំអស់ទាំងនោះ។ ទម្រង់តន្ត្រីស្រុកស្រែបន្ថែមពីនោះរួមមាន''[[ចាប៉ី]]'' និង''[[អាយ៉ៃ]]''។ កាលពីសម័យមុនសិល្បៈតន្ត្រីបែបនេះគឺមានការពេញនិយមនៅជំនាន់ចាស់ៗនិងជាញឹកញយសិល្បៈតន្ត្រីនេះសម្ដែងតែឯងដោយ​បុរសម្នាក់កេះ''ចាប៉ី'' (ហ៊្គីតាខ្មែរ) ចន្លោះកំណាព្យកាព្យឃ្លោងដែល[[ច្រៀងគ្មានភ្លេង]]។ ទំនុកច្រៀងរាល់ដងមានសាច់រឿងសីលធម៌ រឺសាសនា។ ''អាយ៉ៃ''ត្រូវបានសំដែងតែឯង រឺ ដោយបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីម្នាក់ហើយជាធម្មតាសព្វដងមានរឿងកំប្លែងផង។ វាគឺជាទម្រង់នៃបទនិពន្ធទំនុកច្រៀង ដែលពោរពេញដោយឃ្លាមានន័យពីរយ៉ាងជាធម្មតា ត្រូវបានគេបង្កើតជានាដកថា រឺ កាព្យឥតព្រាងទុកភ្លាមៗទាំងស្រុង និងជា[[ការសប្បាយរបស់នរណាម្នាក់|មួយការបញ្ចេញបញ្ចូលពាក្យសម្ដី]]។ នៅពេលបានច្រៀងជាគូ ប្រុស រឺ ស្រីម្ដងម្នាក់ ដោយមាន''ការឆ្លើយឆ្លង''កាព្យ រឺពាក្យប្រដៅដែលចេញដោយភាគីម្ខាងទៀតដើម្បីឱ្យអ្នកម្ខាងទៀតដោះស្រាយ រួមជាមួយការបន្ទរដោយការលេងឧបករណ៍ភ្លេងខ្លីៗនៅចន្លោះកាព្យទាំងនោះ។ ''ភ្លេងការ''គឺជាឈុតនៃតន្ត្រីនិងចម្រៀងប្រពៃណីដែលបានលេងដើម្បីការកំសាន្ត និងជាការបន្ទរតាមសម្រាប់ផ្នែកនៃពិធីការផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងពិធីមង្គលការខ្មែរដែលមានរយៈពេញមួយថ្ងៃតាមប្រពៃណី។ តន្ត្រីខ្មែរពេញនិយមត្រូវបានសំដែងឡើងជាមួយឧបករណ៍របែបលោកខាងលិច រឺក៏លាយឡំដោយឧបករណ៍បុរាណនិងលោកខាងលិច។ តន្ត្រីរាំរែកត្រូវបានតែងឡើងជាលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់ការរាំរែកក្នុងសង្គម។ តន្ត្រីនៃអ្នកចម្រៀងបំពេរអារម្មណ៍លោក[[ស៊ីន សាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]]ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០​ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតន្ត្រីពេញនិយមតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)របស់កម្ពុជា។ កំឡុងបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]]ពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)និងមានប្រជាប្រិយជាច្រើននៅទសវត្ស៦០និង៧០បានស្លាប់ដោយការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន រឺ ការធ្វើការហួសកម្លាំង{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០១០}} និងខ្សែអាត់ស្នាដៃដើមជាច្រើនពីសម័យនោះត្រូវបានបាត់បង់ រឺ បំផ្លាញ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ [[កែវ សារ៉ាត់|កែវ-សារ៉ាត់]] (ជនភៀសខ្លួនម្នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅសហរដ្ឋ) និងពួកអ្នកដទៃទៀតបានបន្តកេរ្តិ៍ដំណែលនៃពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក) ម្ដងម្កាលបានបង្កើតឡើងវិញនូវចម្រៀងពេញនិយមរបស់ពួកអ្នកចម្រៀងសម័យពីដើម។ ទសវត្ស៨០និង៩០ក៏បានឃើញការងើបឡើងនូវប្រជាប្រិយភាពនៃ''[[កន្ត្រឹម]]'' បែបបទតន្ត្រីនៃទម្រង់[[ខ្មែរភាគខាងជើង|ខ្មែរសូរិន្ទ]]ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍តន្ត្រីសម័យ។<ref>[http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 Andrew McGraw, National Geographic]</ref> ===អន្តរជាល (អ៊ិនថឺរនែត)=== [[File:Khmer Painting at Wat Phnom.JPG|thumb|right|230px|គំនូរ''ព្រះវេស្សន្តរ''និងព្រះវង្សរបស់ទ្រង់​ដែលត្រូវបានបំបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃ។]] ពេលដូចគ្នា កម្ពុជាបន្តរីកលូតលាស់ ធ្វើឱ្យមានការតភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពិភពលោក។ មានកន្លែងជាច្រើនមានការចូលដល់របស់អន្តរជាលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ ដូចជាហាងកាផ្វេ រង្គសាល ភេសជ្ជដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និងស្ថានីយសាំង។ [[និយតានិយតូបករណ៍|ម៉ូដឹម]][[ឈ្នាប់តំណសកល|យូអេសប៊ី]] និងសមត្ថភាពអន្តរជាលលើទូរសព្ទដៃឥឡូវអនុញ្ញាតឱ្យជនកម្ពុជាជាច្រើនភ្ជាប់ជាមួយពិភពខាងក្រៅ។ សេវាអន្តរជាលនៅតំបន់ទីក្រុងមេថោកជាងនៅតំបន់ជនបទ។ សេវាជាមូលដ្ឋានជាមួយល្បឿន៣មបៃ/វ ថ្លៃ១២$ក្នុងមួយខែបូកតម្លៃម៉ូដឹមជួល។<ref>[http://digi.com.kh/digi/net/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811085631/http://digi.com.kh/digi/net/home/|date=2012-08-11}}. Digi. Retrieved on Jul 30, 2012.</ref> ការតម្លើងនិងឈ្នួលដឹកជញ្ជូននៅតំបន់ជនបទអាចលើសតម្លៃនេះ។ ការរីកចម្រើនថ្មីចំពោះបច្ចេកវិទ្យាការភ្ជាប់អន្តរជាលបានហុចជាលទ្ធផលឱ្យសេវានេះមានតម្លៃថោក។ ការចូលអន្តរជាលបានកើនឡើង បានធ្វើឱ្យមានតម្រូវការស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាបន្ថែមទៀត។ ដោយសារអត្រានៃអក្ខរភាពនៅកម្ពុជា ការងើបឡើងបញ្ហាចោទ ថាតើស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាទាំងនេះត្រូវតែសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស រឺ ខ្មែរ។ អង់គ្លេសគឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់មុនគេក្នុងអន្តរជាលនិងភាគច្រើននៃអ្នកប្រើប្រាស់អន្តរជាលនៅកម្ពុជាអាចយល់អង់គ្លេសបាន ប៉ុន្តែជាមួយការប្រើប្រាស់[[យូនីក្រម|យូនីកូដ]]ខ្មែរ ទីស្ថានទាំងនោះមានសមត្ថភាពដើម្បីផ្ដល់នូវកំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ។ == ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ == [[ឯកសារ:MapCambodiaByFussi.png|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ផែនទីបណ្ដាញផ្លូវគមនាគមន៍កម្ពុជា]] [[ឯកសារ:Major Road Phnom Pehn Cambodia.jpg|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពចរាចរណ៍លើដងវីថីក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។]] {{spaces|5}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងក្នុងប្រទេសនិង​ក្រៅប្រទេសតាម ផ្លូវដី [[ផ្លូវទឹក]] [[ផ្លូវដែក]]និង[[ផ្លូវអាកាស]] ។ ផ្លូវ[[គមនាគមន៍]]ដែលសំខាន់ជាងគេគឺផ្លូវគោក (ផ្លូវថ្នល់) សំខាន់ទាំងសកម្មភាពនិងប្រវែង ។ {{spaces|5}}'''១''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់''' ៖ យោងតាមស្ថិតិមុនឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានបណ្តាញផ្លូវគោកសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ១]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]]កាត់តាម[[អ្នកលឿង]]និង[[ខេត្តស្វាយរៀង]] មានប្រវែង១៦៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ២]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ភ្នំដិន]]កាត់តាម[[ក្រុងតាខ្មៅ]]និង[[ខេត្តតាកែវ]]មានប្រវែង១៣៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៣]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពត]]មានប្រវែង២៦០ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៤]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅខេត្តព្រះសីហនុកាត់តាមខេត្តកំពង់ស្ពឺមានប្រវែង២៣២ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៥]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[អូរជ្រៅ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ខេត្ត[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]មានប្រវែង៤០៨ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៦]]: ចេញពី[[ព្រែកក្តាម]]ទៅខេត្ត[[បន្ទាយមានជ័យ]]កាត់តាមខេត្ត[[កំពង់ធំ]]និងខេត្តសៀមរាបមានប្រវែង ៣៨៦ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៧]]: ចេញពី[[ស្គន់]]ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]កាត់តាម[[ស្នួល]]មានប្រវែង ៥៤៣ គ.ម ។ [[ផ្លូវខេត្ត]]មានប្រវែង៣៦៧៥ គ.មដែលតភ្ជាប់ពីទីរួមខេត្តទៅទីប្រជុំជនស្រុកនានាក្នុងខេត្ត ។ ផ្លូវខេត្តកសាងឡើងនិងជួសជុលដោយថវិកា​ខេត្តផ្ទាល់ ។ ស្ពានគ្រប់ប្រភេទនៅតាម [[ផ្លូវជាតិ]]មានចំនួន៤០២៧កន្លែង ។ {{spaces|5}}'''២''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវដែក''' ៖ មុនឆ្នាំ១៩៧០ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែកមានឈ្មោះថា [[រាជាយស្ម័យយានកម្ពុជា]] ។ ប្រវែងផ្លូវដែកមានប្រវែងសរុប៦៤៩ គ.មនិងទទឹង១ម៉ែត្រនិងមានស្ពានគ្រប់ប្រភេទប្រវែង ៩៩០គ.ម ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមាន៖ ::* [[ភ្នំពេញ]] - [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ប៉ោយប៉ែត]]ប្រវែង៣៨៦ គ.ម កសាងឆ្នាំ១៩២៧ ។ ::* ភ្នំពេញ - ក្រុង[[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]]ប្រវែង២៦៤ គ.ម កសាងនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ {{spaces|5}}'''៣''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស''' ៖ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានអាកាសយានអន្តរជាតិពីរគឺ​[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]ដែលអាចទទួល​[[យន្តហោះ]]គ្រប់ប្រភេទឲ្យចុះចតបាន និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លា ក្នុងការដឹកជញ្ជូនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនា​[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរ]]និងប្រាសាទផ្សេងៗទៀតក្នុងខេត្តសៀមរាប ។ [[អាកាសយានដ្ឋាន]]ត្រូវបានរៀបចំនិងកែលំអដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេសមក​ពីប្រទេស[[បារាំង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសយើងមានអាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកចំនួន៦កន្លែងទៀតគឺនៅក្នុង ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្ត[[កោះកុង]] ខេត្ត[[បាត់ដំបង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងខេត្ត[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]]។ {{spaces|5}}'''៤''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹក''' ៖ ដោយស្ថានភាពភូមិសាស្រ្តមានរាងបាតខ្ទះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម្បូរទៅដោយផ្លូវទឹកណាស់ ។ គេបែងចែកផ្លូវទឹកនេះជាបីប្រព័ន្ធគឺ :# '''ប្រព័ន្ធ[[ទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ រួមមាន[[ទន្លេមេគង្គលើ]] និង[[ទន្លេមេគង្គក្រោម]] (ពី[[ល្បាក់ខោន]]ដល់[[ក្អមសំណរ]]) និង ទន្លេ[[បាសាក់]]មានប្រវែង ១០០គ.មនិង[[ដៃទន្លេ]]ទាំងអស់របស់ទន្លេមេគង្គ។ ទន្លេមេគង្គមានប្រភពនៅ ខ្ពង់រាបទីបេ លើរយៈកំពស់ ៥០០០ម៉ែត្រ មានប្រវែងសរុប ៤២០០ គ.ម មានអាងទន្លេ ៨០០ ០០០គ.ម^២ ហូរកាត់ប្រទេស [[ឡាវ]] [[ភូមា]] [[ថៃ]] កម្ពុជា និង [[វៀតណាម]]។ ទន្លេមេគង្គកម្ពុជាមានប្រវែង ៥០០​គ.ម ចាប់ពី ល្បាក់ខោន (ព្រំប្រទល់ឡាវ កម្ពុជា) ដល់ព្រំដែន វៀតណាម កាត់តាមខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និងខេត្តព្រៃវែង។ :## '''[[របបទឹក]]''' ៖ របបទឹកទាក់ទាញនឹងអាកាសធាតុមូសុង។ [[រដូវទឹក ឡើង]]ចាប់ពីខែមិថុនា ទៅ ខែតុលា។ [[ធារទឹក]] [[រដូវវស្សា]] ៣៤ ០០០ ម^៣ ហើយក្នុងមួយ[[វិនាទី]] ស្មើ ២០ ដង នៃធារទឹក នៅ[[រដូវទឹកប្រាំង]]។ នៅ[[រដូវទឹកស្រក]] ចាប់ពីខែ[[វិច្ឆិកា]] ទៅ ខែ[[ឧសភា]] ស្របទៅនឹងតំបន់ ឈប់រលាយ និង[[មូសុងវស្សា]]ឈប់បក់។ :## '''[[ដៃទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ដៃខាងស្តាំគឺ [[ទន្លេរពៅ]]ស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃតាមព្រំដែនឡាវ។ ដៃទន្លេមេគង្គខាងធ្វេងមាន [[ទន្លេសាន]] [[ទន្លេស្រែគង្គ|ទន្លេសេកុង]] [[ទន្លេស្រែពក]] [[ព្រែកគ្រៀង]] [[ព្រែកកាំពី]] [[ព្រែកឆ្លូង]] និង [[ទន្លេតូច]] (១០០គ.ម)។ :# '''ប្រព័ន្ធទន្លេសាប''' ៖ ប្រព័ន្ធទន្លេសាបរួមមាន [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]]។ ទន្លេសាប គិតចាប់ ពី ភ្នំពេញទៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] មានប្រវែង ១០០ គ.ម និង បឹងទន្លេសាប មានបណ្តោយ ១៥០ គ.ម ទទឹង ៣២ គ.ម ហើយចែកចេញជាបីផ្នែកគឺ:[[បឹងធំ]](មានបណ្តោយ ៧៥គ.ម ទទឹង ៣២គ.ម) [[បឹងតូច]](មានបណ្តោយ ៣៥គ.ម ទទឹង ២៨គ.ម) និង[[វាលភក់]](ចាប់ពីឆ្នុកទ្រូទៅ កំពង់ឆ្នាំង ផ្នែកនេះសម្បូរ[[កូនកោះ]]ណាស់) ។ :## '''របបទឹក''' ៖ នៅរដូវវទឹកឡើងចាប់ពីខែ[[មិថុនា]]ទៅ [[តុលា]]ទឹក ហូរចូលបឹងទន្លេសាបតាមទិសភ្នំពេញទៅកំពង់ឆ្នាំង ។ កំពស់ទឹកជ្រៅបំផុត គឺ១៤ម៉ែត្រ ចំណែកផ្ទៃទឹករីកដល់ ១០ ០០០គ.ម^២។ នៅរដូវទឹកសម្រក ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាទៅ ខែឧសភាជម្រៅទឹកបឹងទន្លេសាប ជាអប្បបរមាពី ០,៨ ទៅ ២ម៉ែត្រ ទឹកហូរចេញពី បឹងទន្លេសាប តាមទិសកំពង់ឆ្នាំង-ភ្នំពេញ។ ទឹកមានផ្ទៃក្រលា ៣០០០គ^២។ បាតុភូតចំលែកនេះ គឺហូរចេញហូរចូល បណ្តាលមកពីទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គ មាននីវ៉ូខ្ពស់ជាង ទឹកទន្លេសាប ម្យ៉ាងទៀតទឹកបឹងទន្លេសាបមាន រយៈកំពស់ទាបជាងដងទន្លេមេគង្គ។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃបឹងទន្លេសាប''' ៖ នៅផ្នែកត្រើយខាងកើតមាន [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] [[ស្ទឹងជីក្រែង]] [[ស្ទឹងស្ទោង]] [[ស្ទឹងសែន]]។ នៅផ្នែកត្រើយខាងលិចមាន[[ស្ទឹងសិរីសោភ័ណ]] [[ស្ទឹងមង្គលបុរី]] [[ស្ទឹងសង្កែ]] [[ស្ទឹងមោង]] ([[ដូនទ្រី]]) [[ស្ទឹងស្វាយដូនកែវ]] [[ស្ទឹងពោធិ៍សាត់]] និង[[ស្ទឹងបរិបូរណ៍]]។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃទន្លេសាប''' ៖ នៅត្រើយខាងកើតមាន[[ស្ទឹងខ្យា]] [[ស្ទឹងជីនិត]] [[ស្ទឹងតាំងក្រសាំង]] និង[[ស្ទឹងស្លាប]]។ នៅត្រើយខាងលិចមាន [[ស្ទឹងជ្រៃបាក់]] [[ស្ទឹងគ្រៀវ]](ឧត្តុង្គ)។ :# '''ប្រព័ន្ធនៅតាមឈូងសមុទ្រ''' ៖ ផ្លូវទឹកនៅតាមសមុទ្រច្រើនជាផ្លូវទឹកខ្លីៗ ដែលហូរពី[[ភ្នំក្រវាញ]] ចាក់ទៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលមានរបបទឹក ដូចទឹកជ្រោះគឺ ហូរយ៉ាងខ្លាំង និង បង្កើតឲ្យមានទឹកជំនន់ ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅ រដូវវស្សា។ របបទឹកមានទំនាក់ទំនង ទៅនឹងរបប[[ខ្យល់មូសុង]] ។ ដោយហេតុនេះមានស្ទឹងខ្លះរីងស្ងួតនៅ [[រដូវប្រាំង]]។ ផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ នៅតំបន់ឆ្នេរ រួមមាន [[ស្ទឹងមេទឹក]] [[ស្ទឹងជាយអារែក]] [[ព្រែកតាគី]] [[ព្រែកជីផាត]] [[ព្រែកកំពង់តាសោម]] [[ស្ទឹងកំពត]] និង [[ស្ទឹងទូកមាស]]។ :* '''[[កំពងផែ]]'''៖ កំពង់ផែធំៗ នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីរគឺ [[កំពង់ផែក្រុងភ្នំពេញ]] និង​ [[កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលជា ប្រភេទ[[កំពង់ផែអន្តរជាតិ]] ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុត សម្រាប់ចរាចរណ៍ទំនិញ និងអ្នកទេសចរ។ កំពង់ផែភ្នំពេញ រួមមាន[[ផែថ្ម]] មានប្រវែង ១៨៤ម៉ែត្រ និង[[ផែបណ្តែតទឹក]]មាន ប្រវែង ១៩៦ម៉ែត្រ។ ជម្រៅទឹកនៅរដូវវស្សា ៥,៨ម៉ែត្រ និងរដូវប្រាំង ៤,២ម៉ែត្រ។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ២២៦ គ.មពីភ្នំពេញ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ និង ២៦៣គ.ម ពីភ្នំពេញតាមផ្លូវរថភ្លើង។ កំពង់ផែនេះសាងសង់នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ហើយបើកឲ្យប្រើប្រាស់នៅឆ្នាំ ១៩៦០។ កំពង់ផែនេះមានបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ២៨ម៉ែត្រ។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់[[ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ]] ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> ==ដំណឹកជញ្ជូន== '''{{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅកម្ពុជា}}''' [[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|220px|left|ផ្លូវជាតិលេខ៤]] [[File:Siem reap airport.JPG|thumb|220px|right|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិសៀមរាប]]]] សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងការមិនខ្វល់ខ្វាយបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរបស់កម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែជាមួយជំនួយនិងគ្រឿងបរិក្ខាមកពីប្រទេសនានា កម្ពុជាកំពុងតែដំឡើងផ្លូវធំសំខាន់ៗជាច្រើនដល់កម្រិតមាត្រដ្ឋានអន្តរជាតិនិងភាគច្រើនត្រូវបានពង្រីកឱ្យធំចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦។ ផ្លូវសំខាន់ៗសព្វថ្ងៃភាគច្រើនត្រូវបានគេក្រាលរួចហើយ។ កម្ពុជាមានផ្លូវដែកពីរខ្សែ សរុបទៅប្រហែល ៦១២គីឡូម៉ែត្រ(សហាតិមាត្រ) (៣៨០&nbsp;ម៉ាយ)នៃផ្លូវខ្នាតទទឹងមួយ&nbsp;ម៉ែត្រ&nbsp;តែមួយគត់។<ref name=CamRail>{{cite news | title=ផ្លូវដែកកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើអោយមានកម្លាំងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ | url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | work=[[រ៉េលវ៉េយហ្គាហ្សេតអ៊ីនថឺណាស់ស្យឹនណល]] | date=២០០៩-១២-១៦ | accessdate=៩មិថុនា ២០១២ | archive-date=2011-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | url-status=dead }}</ref> ខ្សែនេះរត់ពីរាជធានីទៅកាន់ព្រះសីហនុលើច្រាំងសមុទ្រខាងត្បូង និងពីភ្នំពេញទៅ[[សិរីសោភ័ណ]] (ទោះបីយ៉ាងណាជារឿយៗរថភ្លើងរត់ឆ្ងាយត្រឹមតែ[[បាត់ដំបង]]ប៉ុណ្ណោះ)។ ដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រទេះភ្លើងមានអ្នកដំណើរតែម្នាក់គត់ក្នុងមួយអាទិត្យបានដំណើរការចន្លោះរវាងភ្នំពេញនិងបាត់ដំបង ក៏ប៉ុន្តែគម្រោង១៤១លាន$មួយត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិភាគច្រើនបំផុតដោយ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] ត្រូវចាប់ផ្ដើមឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធផ្លូវដែកដែលអស់កម្លាំងមានកម្លាំងឡើងវិញដែលនឹង''(ប្រជាប់)កម្ពុជាជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មនិង​ដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗនៅឯបាងកក និងទីក្រុងហូជីមិញ''។<ref name=CamRail/> ម្យ៉ាងទៀត សរសៃឈាមចរាចរណ៍អន្តរខេត្តសំខាន់ៗភ្ជាប់ភ្នំពេញជាមួយព្រះសីហនុ ដោយការចាក់បំពេញផ្ទៃផ្លូវខូចកាលពីមុនជាមួយបេតុង/ក្រាលកៅស៊ូសាជាថ្មីវិញ ហើយការដាក់ឱ្យដំណើរការឆ្លងកាត់ទន្លេសំខាន់ទាំង៥តាមមធ្យោបាយស្ពានបានតភ្ជាប់ភ្នំពេញជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ[[ក្រុងកោះកុង|កោះកុង]] ដោយហេតុនេះហើយទើបគ្មានផ្លូវកាត់ផ្ដាច់ចូលទៅកាន់ថៃជិតខាងនិងប្រព័ន្ធផ្លូវធំទូលាយរបស់ប្រទេសឡើយ។ អត្រាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍របស់កម្ពុជាគឺជាអត្រាខ្ពស់បើតាមមាត្រដ្ឋានពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៤ ចំននួននៃមរណភាពតាមដងផ្លូវក្នុងយានយន្ត ១០ ០០០គ្រឿងនៅកម្ពុជាមានអត្រាខ្ពស់ជាងក្នុងពិភពលោកអភិវឌ្ឍន៍ដប់ដង និងចំនួនមរណភាពតាមដងផ្លូវបានកើនឡើងទ្វេដងក្នុងរយៈកាលប៉ុន្មានបីឆ្នាំមុននេះ។<ref>[http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System]. (PDF) . Retrieved on June 20, 2011.</ref> [[File:Cambodia Angkor Air Airbus A321 Simon.jpg|thumb|220px|right|យន្តហោះក្រុងA៣២១របស់[[កម្ពុជាអង្គរអ៊ែរ]]។]] ផ្លូវទឹកខាងក្នុងដីគោកដ៏ធំទូលាយរបស់ប្រទេសនេះមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ទន្លេ[[មេគង្គ]]និងទន្លេ[[សាប]] ដៃរបស់វាជាច្រើន និងទន្លេសាបបានផ្ដល់នូវផ្លូវជាច្រើនដែលមានប្រវែងលាតសន្ធឹង រួមមាន ៣ ៧០០សហាតិមាត្រ(គីឡូម៉ែត្រ) (២៣០០&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ពេញមួយឆ្នាំដោយការបើកកាណូត ០,៦មាត្រ (២&nbsp;ft) និង ២៨២សហាតិមាត្រ ផ្សេងទៀត (១៧៥&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយការបើកកាណូត១,៨មាត្រ (៦&nbsp;ft)។<ref name="CNTRYDTA">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=CountryData.com |publisher=CountryData.com |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> កម្ពុជាមានកំពង់ផែសំខាន់ពីរគឺ ភ្នំពេញ និងព្រះសីហនុ និងកំពង់ផែនីមួយៗមានកំពង់ផែតូចៗប្រាំទៀត។ ភ្នំពេញ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃ[[ទន្លេបាសាក់]] មេគង្គ និងទន្លេសាប គឺជា[[កំពង់ផែទន្លេ]]តែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលនាវា៨០០០តោនកំឡុងរដូវវស្សា និងនាវា៥០០០តោនកំឡុងរដូវប្រាំង។ ជាមួយនិងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងកើនឡើងធ្វើឱ្យឈានដល់កំណើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ឡាននិងម៉ូតូ ទោះបីជាយ៉ាងណាកង់នៅតែមានចំនួនលើសលប់ដដែល។<ref>"Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road ''Death Toll''", ''The Cambodia Daily'', Saturday, March 9–10, 2002."</ref> "ស៊ីក្លូ" (ជារបស់ដែលបន្សល់ពីបារាំង) រឺ [[ស៊ីក្លូធាក់]] ជាមធ្យោបាយបន្ថែមមួយទៀតជាធម្មតាត្រូវបានជិះដោយអ្នកទេសចរ។ ប្រភេទស៊ីក្លូនេះមានតែមួយគត់នៅកម្ពុជាក្នុងនោះអ្នកធាក់គឺស្ថិតនៅពីក្រោយកន្លែងអង្គុយអ្នកជិះ ដែលផ្ទុយគ្នានឹងស៊ីក្លូធាក់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដែលអ្នកធាក់នៅពីមុខនិង''អូសទាញ''រទេះ។ ប្រទេសនេះមានព្រលានយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មបួន។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ (ពោធិ៍ចិនតុង)]]នៅភ្នំពេញជាអាកាសយានដ្ឋានធំបំផុតទីពីរនៅកម្ពុជា។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិអង្គរសៀមរាប]]គឺជាព្រលានយន្តហោះធំជាងគេបំផុតនិងដំណើរការជើងហោះហើរអន្តរជាតិច្រើនបំផុតចេញ​និងចូលប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រលានយន្តហោះដទៃៗផ្សេងទៀតស្ថិតនៅ[[កំពង់សោម|ព្រះសីហនុ]]និង[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]]។ {{clear}} == មើលបន្ថែម == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} * [[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន]] * [[បញ្ជីរាយនាមប្រទេស]] * [[ប្រទេស]] {{portal|ភូមិសាស្ត្រ|<!--Eurasia-->|អាស៊ី|អាស៊ីអាគ្នេយ៍|<!--ASEAN-->|កម្ពុជា}} * [[ចំណុចត្រួសៗកម្ពុជា]] * [[លិបិក្រមអត្ថបទទាក់ទងកម្ពុជា]] * <!-- [[Bibliography of Cambodia]] --> * {{Books-inline|កម្ពុជា}} *[[មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា]] * {{wikipedia books link|កម្ពុជា}} {{clear}} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} * ​​​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដើមសតវត្ស៍ទី២១ ​ចេញផ្សាយលើកទី១។cks។២០០៥ ដោយ​លោកដេវីឌ-ឈែនដ្លឺរ។ * Cambodia in the Early 21st Century, Published and Printed by MBNi nd Promo-Khmer under the Ausplices of the Royal Government of Cambodia. * [http://www.gosiemreap.com​ GoSiemReap.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807141201/http://gosiemreap.com/ |date=2018-08-07 }} - ស្ថានបណ្ដាញស្តីអំពីព័ត៌មានទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាមិនគិតកម្រៃ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.norodomsihanouk.info/ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះនរោត្តម-សីហនុ] ស្ថានបណ្ដាញផ្លូវការនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ{{Fr}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |access-date=2012-09-20 |url-status=dead }} ស្ថានបណ្ដាញរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាផ្លូវការ (កំណែអង់គ្លេស) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] * [http://evisa.mfaic.gov.kh/ Cambodia e-Visa, Applying Travel Visa Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728202347/http://evisa.mfaic.gov.kh/ |date=2014-07-28 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220128/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html |date=2011-05-14 }} '''សង្គមអសេនិក''' * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230020740/http://www.adhoc-cambodia.org/ |date=2010-12-30 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322174010/http://www.cchrcambodia.org/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503024545/http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008/ |date=2009-05-03 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.actioniec.org/ Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture]{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023143655/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=2011-10-23 }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107104436/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=2012-01-07 }} ; ព័ត៌មានទូទៅ * {{CIA World Factbook link|cb|កម្ពុជា}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703234535/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=2008-07-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 បុព្វេកសារកម្ពុជា]ពី [[ព័ត៌មានសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៊្រីតថេន|ព័ត៌មានស.ផ.ប.]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia កម្ពុជា]នៅក្នុង''[[ប្រជុំវិជ្ជាប៊្រីតថេន]]'' * {{Wikiatlas|កម្ពុជា}} * {{Wikivoyage|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH ទំនាយការអភិវឌ្ឍជាគន្លឹះរបស់កម្ពុជា]ពី[[អនាគតអន្តរជាតិ]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{កម្ពុជា}} {{Navboxes |title = អត្ថបទទាក់ទងនឹងកម្ពុជា |list = {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}កន្លែងភូមិសាស្ត្រ |list = {{Countries of Asia}} {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} }} {{Navboxes |title = សមាជិកភាពនិងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ |list = {{ចំណងទាក់ទងកម្ពុជា}} {{ASEAN}} {{ជំនួបកំពូលអាស៊ីខាងកើត}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Monarchies|state=collapsed}} }} {{តួអង្គជាតិ}} }} {{Portal bar|កម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីអាគ្នេយ៏​]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{អត្ថបទពិសេស}} iu31gguk9mv3sjwvlc26txaga7kci6e 0 2069 340985 340882 2026-09-25T01:46:24Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យក្រោយអង្គរ */ 340985 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== db6fe0ybzv6oc2t4cbgi7vlz4eegt08 340991 340985 2026-09-25T04:39:27Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យក្រោយអង្គរ */ 340991 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== hjcmcznti8i50w6ct9ycex37l793j0l 340997 340991 2026-09-25T09:27:45Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យមុនអង្គរ */ 340997 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== dze2l480g6kz5cz5b2o6jvg1vfkio4t 341001 340997 2026-09-25T09:43:25Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ឈ្មោះនៃខេត្ត */ 341001 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃនគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== 80kbi7i4qy55ygyhxhvie00kkq1ck30 341002 341001 2026-09-25T09:45:08Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ឈ្មោះនៃខេត្ត */ 341002 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃនគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​នោះទេក៏ប៉ុន្តែខេត្តនេះក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== qmgar04ld801tkliuhhtl1lw9q6638l 341003 341002 2026-09-25T10:14:32Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 341003 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃនគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​នោះទេក៏ប៉ុន្តែខេត្តនេះក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:20171129 Mangrove forest Tonle Sap 6016 DxO.jpg|thumb|ព្រៃលិចទឹក]] [[File:Sunset at Tonle Sap Lake.jpg|thumb|បឹងទន្លេសាប]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== 95j4g8xurzrzu1uwwmd1ps88ncelcjn 0 2141 340995 316515 2026-09-25T09:04:51Z BUNTHOEUN MAKARA 53069 ដកឃ្លា 340995 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #008000;" colspan="2"|ឆ្មា |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Cat_poster_1.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |} '''សត្វឆ្មា ​​​​'''({{lang-en|Cat}}) គឺ​​​​​​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ថា​ '''ឆ្មាតាមផ្ទះ''' ឬ '''ឆ្មាស្រុក '''(''Felis​​​​​​​​​​​ catus'')​​​ គឺ​ជា​ថនិកសត្វcarnivoreមំសាសី (ស៊ី​សាច់​ជា​អាហារ​) នៃអំបូរ (felidae) ឆ្មា​​ត្រូវ​បាន​គេផ្សាំង​អស់​រយៈពេល​ជិត​​១០ ០០០​ឆ្នាំទៅ​ហើយ។ បច្ចុប្បន្ននេះ​ ពួក​វាគឺ​ជា​​សត្វ​ចិញ្ចឹមដ៏ពេញនិយម​បំផុតក្នុង​​ពិភព​លោក។ ដើម​កំណើត​របស់​ពួកវា​ប្រហែល​ជា​មក​ពី​ ឆ្មា​ព្រៃអាហ្រ្វិក ''Felis silvestris lybica។'' ឆ្មា​ពីដំបូងឡើយអាច​នឹង​ត្រូវបាន​គេ​ទុក​ចិញ្ចឹម​ពីព្រោះពួកវា​ស៊ីកណ្ដុរ ហើយ​នេះ​នៅ​តែ​ជា​ការងារចម្បងនៅ​ក្នុង​កសិដ្ឋាន​ពាសពេញ​ពិភពលោក​។ ក្រោយ​មក​ទៀត​ ពួកវា​ត្រូវ​បានគេចិញ្ចឹមដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ពីព្រោះពួកវាជាសត្វរួសរាយ​ គួរឱ្យស្រឡាញ់ ហើយ​ជាមិត្តល្អ។ ឆ្មាដែលនៅក្មេង​ត្រូវ​បាន​គេហៅថា ''kitten ។​​​​ពេល​ខ្លះ​ ឆ្មា​ត្រូវ​បានគេ​ហៅថា​'<nowiki/>'''kitty'' ឬ ''pussycat។'' ឆ្មា​ញី គឺ​ជា ''queen ហើយឆ្មា​ឈ្មោលគឺ​ជា​'' ''tom។'' == ទំហំ == ទម្ងន់ជាមធ្យមរបស់ឆ្មាក្នុងស្រុកមួយប្រែប្រួលពី 2.7 ទៅ 4.5 គីឡូក្រាម (6 ទៅ 10 ផោន) ទោះបីជាក្នុងចំណោមឆ្មាដែលមិនមែនជាពូជមានទម្ងន់រហូតដល់ 12.7 គីឡូក្រាម (28 ផោន) មិនមែនជារឿងចម្លែកនោះទេ។ ប្រវែងជាមធ្យមគឺ 71.1 សង់ទីម៉ែត្រ (28 អ៊ីញ) សម្រាប់ឈ្មោល និង 50.8 សង់ទីម៉ែត្រ (20 អ៊ីញ) សម្រាប់ញី។ cy9qbu96i1r83r5cwib3m2b5qxg6s43 0 3429 340932 339122 2026-09-24T22:26:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340932 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=[https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack/page/95 95]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/13 13], 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=[https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra/page/682 682] |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=dead|archivedate=7 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|url=https://archive.org/details/taxon_1998-02_47_1/page/67|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-2005_30_2/page/46 |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/strongborderssec0000frav |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/3 3] |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=dead |archivedate=2023-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] irr2kjckb86suhieiyly2gnhnkly173 0 3742 340946 337971 2026-09-24T22:53:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340946 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch | name = នរោត្តម សីហនុ<br>King Norodom Sihanouk | image = Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg | caption = ព្រះបរមឆាយាលក្ខណ៍ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ នាឆ្នាំ១៩៥២ | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<br><small>[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|កម្ពុជាក្រោមអាណានិគម និង ឯករាជ្យ]]<br/>(អាណត្តិទី១)</small> | reign = ២៥ មេសា ១៩៤១ – ២ មីនា ១៩៥៥ | coronation = ៣ ឧសភា ១៩៤១ | predecessor = [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] | successor = [[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម សុរាម្រិត]] | succession2 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<br><small>(អាណត្តិទី២) | reign2 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ ~ ៧ តុលា ២០០៤ | predecessor2 = [[ជា ស៊ីម|ជា ស៊ីម]] | successor2 = [[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម សីហមុនី]] | full name = ''ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេច នរោត្តម-សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ «ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ»'' | spouse = [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]] <br> (អភិសេកឆ្នាំ១៩៥២) {{List collapsed|title=''សូមមើលបញ្ជី''|1=[[ផាត់ កាញ៉ុល|អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]<br/>[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សាសានមុនី]]<br/>[[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|សម្ដេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍]]<br/>[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន]]<br />[[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|អ្នកម្នាង ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស]]}} | issue = បុត្រាបុត្រី១៤អង្គ | father = [[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម សុរាម្រិត]] | mother = [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] | house = [[រាជវង្សនរោត្តម]] | birth_date = {{Birth date|1922|10|31|df=y}} | birth_place = [[ភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = {{Death date and age |2012|10|15|1922|10|31|df=}} | death_place = [[ប៉េកាំង]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | buried = [[ទន្លេមេគង្គ]] | signature = Signature of Norodom Sihanouk.svg | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} {{Infobox officeholder |name = នរោត្តម សីហនុ |caption = |order = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី១<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[កម្ពុជាអាណានិគម|អាណាព្យាបាលកម្ពុជា]]ទី១</small> |office = |term_start = ១៨ មីនា ១៩៤៥ |term_end = ១៣ សីហា ១៩៤៥ |predecessor = តំណែងបានបង្កើតឡើង |successor = [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] |order2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី១២<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[កម្ពុជាអាណានិគម|អាណាព្យាបាលកម្ពុជា]]ទី២</small> |term_start2 = ២៨ មេសា ១៩៥០ |term_end2 = ៣០ ឧសភា ១៩៥០ |predecessor2 = [[យ៉ែម សំបូរ|យ៉ែម-សំបូរ]] |successor2 = សម្ដេចក្រុមហ្លួង[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|ស៊ីសុវត្ថិ-មុនីពង្ស]] |order3 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី១៦<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[កម្ពុជាអាណានិគម|អាណាព្យាបាលកម្ពុជា]]ទី៦</small> |term_end3 = ២៤ មករា ១៩៥៣ |term_start3 = ១៦ មិថុនា ១៩៥២ |term_end3 = ២៤ មករា ១៩៥៣ |predecessor3 = [[ហ៊ុយ គន្ធុល|ហ៊ុយ-គន្ធុល]] |successor3 = [[ប៉ែន នុត|ប៉ែន-នុត]] |order4 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី២០<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ទី៣</small> |term_start4 = ៧ មេសា ១៩៥៤ |term_end4 = ១៨ មេសា ១៩៥៤ |predecessor4 = [[ចាន់ ណាក់|ចាន់-ណាក់]] |successor4 = [[ប៉ែន នុត|ប៉ែន-នុត]] |order5 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី២៣<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ទី៦</small> |term_start5 = ៣ តុលា ១៩៥៥ |term_end5 = ៥ មករា ១៩៥៦ |predecessor5 = [[ឡេង ង៉ែត|ឡេង-ង៉ែត]] |successor5 = [[អ៊ុម ឈៀងស៊ុន|អ៊ុម-ឈៀងស៊ុន]] |order6 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី២៥<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ទី៨</small> |term_start6 = ១ មីនា ១៩៥៦ |term_end6 = ២៤ មីនា ១៩៥៦ |predecessor6 = អ៊ុម-ឈៀងស៊ុន |successor6 = [[ឃឹម ទិត|ឃឹម-ទិត]] |order7 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី២៧<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ទី១០</small> |term_start7 = ១៥ កញ្ញា ១៩៥៦ |term_end7 = ១៥ តុលា ១៩៥៦ |predecessor7 = ឃឹម-ទិត |successor7 = [[សាន យន់|សាន-យន់]] |order8 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី៣៥<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ទី១៧</small> |term_start8 = ៩ មេសា ១៩៥៧ |term_end8 = ៧ កក្កដា ១៩៥៧ |predecessor8 = សាន-យន់ |successor8 = [[ស៊ឹម វ៉ា|ស៊ឹម-វ៉ា]] |order9 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ទី៣៦<br><small>នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|រាជាធិបតេយ្យរាជ្យានុសិទ្ធិកម្ពុជា]]ទី១</small> |term_start9 = ៣ មេសា ១៩៦០ |term_end9 = ១៩ មេសា ១៩៦០ |predecessor9 = ព្រះអង្គឯង<small><br>(ជាន.រ.នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឯករាជ្យ]]</small> |successor9 = [[ផូ ព្រឿង|ផូ-ព្រឿង]] |party = [[សង្គមរាស្ត្រនិយម]] |profession = អ្នកនយោបាយ }} '''ព្រះករុណាព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ រាជហរិវង្ស ឧភតោសុជាតិ វិសុទ្ធពង្ស អគ្គមហាបុរសរតន៍ និករោត្ដម ធម្មិកមហារាជាធិរាជ បរមនាថ បរមបពិត្រ ព្រះចៅ​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី''' (៣១ តុលា ១៩២២{{spaced ndash}}១៥ តុលា ២០១២)（ភាសាចិន：西哈努克） ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា]] ពីឆ្នាំ១៩៤១ដល់១៩៥៥ និងម្ដងទៀតចាប់ពី ឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់ ២០០៤។ ព្រះ​អង្គ​ប្រសូត្រ​នៅ​ថ្ងៃ​អង្គារ ១១កើត ខែ​កត្តិក ឆ្នាំ​ច ចត្វា​ស័ក ព.ស.​២៤៦៦ ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩២២ នៅ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ទ្រង់យាងសោយព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃចន្ទ ១៥រោច ខែភទ្របទ​ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនិងថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ វេលាម៉ោង០១:២០នាទីរំលងអាធ្រាត្រ (ម៉ោងក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]) នាមន្ទីរពេទ្យទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ក្នុងព្រះជន្មាយុ៨៩ព្រះវស្សា ដោយព្រះរោគាពាធ។ គោរម្យងារជាកិត្តិយសជាព្រះបិតាឯករាជ្យជាតិខ្មែរក្រោយពីព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យថ្វាយព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី មានគោរម្យងារថា '''ព្រះ​ករុណា ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះ​មហា​វីរ​ក្សត្រ ព្រះ​វរ​រាជ​បិតា​ឯករាជ្យ បូរណភាពទឹក​ដី និង​ឯកភាព​ជាតិ​ខ្មែរ'''។ ព្រះអង្គជាអ្នកគ្រប់គ្រងដែលមានឥទ្ធិពលរបស់កម្ពុជាចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៣ដល់ឆ្នាំ១៩៧០។ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យលើកទីពីររបស់ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាព្រះមហាវីរក្សត្រជាតំណែងមួយក្នុងនោះដែលព្រះអង្គបានទទួលបានការទទួលខុសត្រូវជាច្រើនកាលអតីតរបស់ទ្រង់ជាក្សត្រអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ជាព្រះរាជបុត្រនៃ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះបាទ]][[នរោត្តម-សុរាម្រិត]] និង [[ព្រះរាជិនី|ព្រះមហាក្សត្រីយានី]] [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-កុសមៈ]] ព្រះសីហនុបានកាន់តំណែងជាច្រើនមែនទែនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ ដែល''[[សៀវភៅកំណត់ត្រាពិភពលោកហ៊្គីននីស]]'' បង្ហាញថាទ្រង់ថាជាអ្នកនយោបាយដែលបានបម្រើក្នុងដំណើរផ្លាស់ប្ដូរនៃមុខតំណែងនយោបាយធំៗបំផុតរបស់ពិភពលោក។<ref name="King Father Sihanouk holds ECCC at bay" /> ទាំងនេះរួមមានពីរអាណ្ណត្តិជាព្រះមហាក្សត្រ តំណែងពីរជាសម្ដេចព្រះរាជបុត្រ តំណែងមួយជាប្រធាន តំណែងពីរជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ដូចគ្នាតំណែងមួយចំនួនជាមេដឹកនាំនៃ[[រដ្ឋាភិបាលនិរទេស]]ជាច្រើន។ ទ្រង់បានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋជាអាយ៉ងរបស់រដ្ឋាភិបាល[[ខ្មែរក្រហម]]នៅឆ្នាំ១៩៧៥–១៩៧៦។<ref name="google" /> ភាគច្រើននៃតំណែងទាំងនេះជាព្រះកិត្តិយសតែប៉ុណ្ណោះ រួមមានតំណែងចុងក្រោយជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សម័យកាលនៃការគ្រប់គ្រងជាក់ស្ដែងរបស់សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ លើ[[កម្ពុជា]]គឺបានចាប់ពី ថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ​នៅពេលដែលកម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង រហូតដល់ ថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ នៅពេលនោះលោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ នល់|លន់-នល់]]និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ]] និងបក្សពួក បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីព្រះតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃកម្ពុជា។ == ព្រះ​រាជជីវប្រវត្តិ​ == {{refimprove section|date=ខែតុលា ២០១២}} នៅពេលព្រះអយ្យកោខាងមាតារបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិ-មុនីវង្ស]] បានសោយទិវង្គតនៅ ថ្ងៃ២៣ មេសា ១៩៤១ ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កបានជ្រើសរើសព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុជាព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា។ ក្នុងពេលនោះ [[កម្ពុជាក្រោមអាណានិគម]]ធ្លាប់ជាប៉ែកនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ដែលបានគ្រប់គ្រងដោយ[[បារាំងវិចឈី|រដ្ឋាភិបាលវិចឈី]]ដែលសហការនិយមអ័ក្ស។ ការអភិសេកទ្រង់បានប្រារព្ធនៅ ថ្ងៃ៣ ឧសភា ១៩៤១។<ref>"Royal House of Cambodia" pp. 54-57 by Ambassador Julio A. Jeldres: Monument Books 2003 ISBN 974-90881-0-8</ref> នៅខែមីនា១៩៤១ [[អធិរាជាណាចក្រជប៉ុន]] បានកាន់កាប់កម្ពុជា ប៉ុន្តែបានអនុញ្ញាតអោយរដ្ឋការអាណានិគមបារាំងអោយនៅមានខ្លះ ដោយបានរំលាយរដ្ឋការអាណានិគម ហើយក៏ [[យុទ្ធនាការឥណ្ឌូចិនបារាំងលើកទីពីរ|បានកាន់កាប់ត្រួតត្រាសហភាពឥណ្ឌូចិន]]។ ស្ថិតក្រោមសម្ពាធពីពួកជប៉ុន ព្រះសីហនុបានប្រកាសឯករាជ្យរបស់កម្ពុជា។ មិនដូច[[អធិរាជាណាចក្រវៀតណាម|អធិរាជយួន]][[បាវ ដាយ|បាវ-ដាយ]]ទេ ព្រះសីហនុប្រយ័ត្នប្រយែងមិនព្រមព្រៀងខ្លួនព្រះអង្គច្រើនពេកទេក្នុងការសហការជាមួយជប៉ុន។ ពួកជប៉ុនបានបង្ខំអោយលោក[[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]]ធ្វើជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសដែលក្រោយមកទៀតនៅខែសីហា ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃកម្ពុជា។<ref name="montagnon" /> បន្ទាប់ពីការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន ពួកបារាំងបន្តិចម្ដងៗបានដណ្ដើមយកការកាន់កាប់សហភាពឥណ្ឌូចិនមកវិញ។ ទ្រង់ក៏ជាអ្នកបង្កើតច្បាប់ដ៏មានប្រសិទ្ធិភាពបំផុតនៅប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់ ឆ្នាំ១៩៧០។ បន្ទាប់ពីទ្រង់ដាក់រាជ្យក្នុងឆ្នាំ២០០៤ រួចមក រដ្ឋសភាជាតិនៃកម្ពុជាបានព្រមព្រៀងថ្វាយជូននូវព្រះគោរម្យងារផ្លូវការជា «ព្រះករុណា សម្ដេចព្រះនរោត្ដម-សីហនុ ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះវររាជបិតា ឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ» ជាមួយនឹងព្រះបុព្វសិទ្ធិពិសេស ក៏ដូចជាព្រះរាជអភ័យឯកសិទ្ធិ ដូចកាលដែលព្រះអង្គនៅគ្រងរាជ្យដែរ។ === ការ​សិក្សា === ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៩៣០ ដល់​ ឆ្នាំ​១៩៤០ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចូល​សិក្សា នៅ​សាលាបឋមសិក្សា ផ្ហ្រង់ស្វាបឺឌ្វាង់ និង​[[វិទ្យាល័យ​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] [[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ក្រុងភ្នំពេញ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គ​បាន​បន្ត​ការ​សិក្សា​នៅ​វិទ្យាល័យ​បារាំងស្ឆេះស៊្លូបឡូបា (Lycée Chasseloup Laubat) នៅ​[[ព្រៃនគរ]] ([[វៀតណាម​ខាង​ត្បូង]])។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៦ និង​ ១៩៤៨ ព្រះអង្គ​បាន​បន្ត​ការ​សិក្សា​ជាន់​ខ្ពស់ នៅ​សាលា​[[អនុវត្ត​ទ័ព​សេះនិង​កង​រថ​ពាស​ដែក]]​នៅ​[[សូមៀរ]] [[ប្រទេស​បារាំង]]។ == ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា == === ការ​គ្រង​រាជ្យ​សម្បត្តិ​លើក​ទី​១ === នៅ​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៤១ [[ក្រុម​ប្រឹក្សា​ព្រះរាជ​បល្ល័ង្គ]] បាន​ជ្រើស​តាំង និង​ថ្វាយ​ព្រះរាជ​ឋានៈ​ព្រះអង្គ​ជា ព្រះមហាក្សត្រ នៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា]] នៅ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]]។ ព្រះ​អង្គ​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​នៅ​ ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៤១។បន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ទទួល​ឯករាជ្យ​ពី​ប្រទេស​បារាំង ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យថ្វាយព្រះបិតានៅ ថ្ងៃ​ទី​០២ ខែ​មីនា ឆ្នាំ​១៩៥៥ ។ ==ភាពចលាចលជាអ្នកដឹកនាំ== ===នាយករដ្ឋមន្ត្រី=== '''{{Main|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០) |សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងចូលមកដល់ដើមទសវត្ស១៩៥០ បំណងប្រាថ្នារបស់ព្រះបាទសីហនុបានកាន់តែមានភាពជាតិនិយម និងព្រះអង្គបានទាមទារឯករាជ្យពីពួកអាណានិគមជនបារាំងនិងចង់ឱ្យមានការចាកចេញទាំងស្រុងរបស់ពួកគេពី[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នេះបានដាស់ពញ្ញាក់មនោសញ្ចេតនានៃប្រជាជាតិក្មេងខ្ចីនៃសហភាពឥណ្ឌូចិន: [[រដ្ឋវៀតណាម]] [[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រលាវ]]។ ព្រះអង្គបានយាងទៅក្រៅស្រុកទៅកាន់ប្រទេសថៃនៅខែឧសភា ១៩៥៣ ពីព្រោះការគំរាមកំហែងដល់ព្រះជន្មរបស់ទ្រង់ដោយពួកបារាំង ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ហើយក៏បានត្រឡប់មកវិញ នៅពេលឯករាជ្យបានជោគជ័យនៅ ថ្ងៃ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣។ ខណៈដែលមានឯករាជ្យ កម្ពុជាបានទទួលនូវសម្ព័ន្ធភាពមួយជាមួយ[[សហភាពបារាំង]] រហូតដល់ការបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងការបញ្ចប់នៃសហភាពឥណ្ឌូចិនជាផ្លូវការជាបន្តបន្ទាប់។ ថ្ងៃ២ មីនា ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យប្រគល់ឱ្យព្រះបិតាទ្រង់ ដោយបានបង្កើតនូវ[[សង្គមរាស្ត្រនិយម]] និងបានកាន់តំណែង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]ពីរបីខែក្រោយមកទៀត បន្ទាប់ពីការទទួលបានជោគជ័យដ៏លើសលប់ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា១៩៥៥|ការបោះឆ្នោតសភា]]នៅខែកញ្ញា ១៩៥៥។ ថ្ងៃ៣១ សីហា ១៩៥៩ [[ង ដឹនញូ|ង-ដឹនញូ]] ប្អូនប្រុសនិងទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់នៃប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង[[ង ដឹនយៀម|ង-ដឹនយៀម]] បានបរាជ័យក្នុងការប៉ុនប៉ងមួយដើម្បីធ្វើគត់ព្រះសីហនុ។ លោកបានបញ្ជាពួកភ្នាក់ងាររបស់ខ្លួនបញ្ជូនគ្រាប់បែកកញ្ចប់ទៅកាន់មេដឹកនាំកម្ពុជាក្នុងការសងសឹកចំពោះផែន​ការសម្ងាត់របស់[[សម សេរី|សម-សេរី]] និង [[ដាប ឈួន|ដាប-ឈួន]]ដែលមិនបានសម្រេច ក្នុងនោះលោកញូក៏ជាអ្នកចូលរួមម្នាក់ដែរ។ លោកញូបានបដិសេធយ៉ាងខ្លាំងជាមួយគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ព្រះសីហនុនិងសង្ឃឹម ជាមួយថាព្រះសីហនុបានធ្លាក់ចេញពីតំណែង ហើយលោកអាចលើកលោក[[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]]នៅភ្នំពេញវិញ។<ref>"The Tragedy of Cambodian History" by David P. Chandler ISBN 0-300-04919-6; pp. 99-107 "The Sam Sary and Dap Chhuon Plots"</ref> វ៉ាលីពីរត្រូវបានផ្ញើរទៅកាន់ព្រះបរមរាជវាំងរបស់ព្រះសីហនុ មួយបានផ្ញើរទៅព្រះប្រមុខរដ្ឋ និងមួយទៀតទៅព្រះអង្គម្ចាស់វ៉ាគ្រីវ៉ាន់ ប្រមុខពិធីការព្រះអង្គ។ បញ្ញើប្រៃសនីយបានបិទផ្លាកដើមថាមកពីវិស្វករជាតិអាមេរិកម្នាក់ដែលបានធ្វើការនៅកម្ពុជាពីមុនមកនិងបានអះអាងថាមានជំនូនមួយ​ចំនួនមកពីហុងកុង។ កញ្ចប់របស់ព្រះសីហនុមានគ្រាប់បែកមួយគ្រាប់ ប៉ុន្តែអាផ្សេងមិនមានទេ យ៉ាងណាក៏ដោយ ទ្រង់វ៉ាគ្រីវ៉ាន់បានបើកទាំងពីរជំនួសអោយព្រះមហាក្សត្រនិងត្រូវបានស្លាប់ភ្លាមៗ ក្នុងនាមជាមន្ត្រីបម្រើ។ ការផ្ទុះនោះបានកើតឡើងកៀកនឹងរាជដំណាក់មួយនៅក្នុងព្រះរាជវាំងដែលព្រះមាតាបិតារបស់ព្រះសីហនុពួកទ្រង់​មានវត្តមាននៅទីនោះ។<ref name="o112" /><ref name="clymer" /> បន្តបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបិតាទ្រង់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ព្រះសីហនុបានឈ្នះការបោះឆ្នោតជាសកលជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែបានទទួលគោរម្យងារជាសម្ដេចផ្ទុយពីបានងារជាព្រះមហាក្សត្រ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋអស់មួយជីវិត។ គ្រានោះព្រះអង្គមិនមែនជាព្រះមហាក្សត្រជាផ្លូវការឡើយ ព្រះអង្គបានបង្កើតតំណែងរដ្ឋធម្មនុញ្ញសម្រាប់ព្រះអង្គឯង ដែលតាមពិតស្មើនឹងតំណែងស្ដេចពីអតីត។ នៅពេល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានឆេះឆួល ព្រះសីហនុបានផ្សព្វផ្សាយគោលនយោបាយដែលព្រះអង្គអះអាងថានឹងរក្សាអព្យាក្រឹតភាពនិងសន្តិសុខជាសំខាន់បំផុត​សម្រាប់កម្ពុជា។ កាលណោះ ព្រះអង្គក្នុងករណីជាច្រើនបានឈរខាងពួកអ្នកជិតខាងរបស់ទ្រង់ សម្ពាធជាច្រើនលើរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ពីគ្រប់ភាគីក្នុងការប៉ះទង្គិចកាន់តែធំឡើង និងការព្រួយបារម្ភលើសលប់របស់ទ្រង់គឺត្រូវរារាំងទប់ស្កាត់កម្ពុជាពីការរំកិលខ្លួនចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមតំបន់ដែលកាន់តែរីកធំឡើងៗ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ ព្រះអង្គបានធ្វើការជ្រើសរើសដ៏លំបាកចំណោមសម្ព័ន្ធភាពក្នុងការស្វែងរកផ្លូវឆ្ពោះទៅមុខដែលមានគ្រោះថ្នាក់តិចតួចបំផុតក្នុង​​ស្ថានភាពនយោបាយ ដែលអព្យាក្រឹតភាពពិតប្រហែលជាមិនអាចទៅរួចទេនៅពេលនោះ។ ក្នុងរដូវផ្ការីកឆ្នាំ១៩៦៥ ព្រះអង្គបានធ្វើកតិកាសញ្ញាជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានវត្តមានមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅកម្ពុជាភាគខាងកើត​និងអនុញ្ញាតឱ្យមានការផ្គត់ផ្គង់យោធាពីចិនទៅដល់វៀតណាមតាមរយៈកំពង់ផែកម្ពុជា។ កម្ពុជានិងខ្មែររាល់រូបត្រូវបានជំនួសវិញដោយការទិញផលស្រូវកម្ពុជាដោយចិនក្នុងតម្លៃខ្ពស់កប់ពពក។ ព្រះអង្គនៅពេលនោះដែរ បានធ្វើសុន្ទរកថាជាច្រើនរំលឹកដល់ជ័យជំនះនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលមិនអាចចៀសរួចនិងណែនាំនូវគំនិតម៉ៅនិយម​គឺមានតម្លៃក្នុងការប្រណាំងប្រជែង។ នៅឆ្នាំ១៩៦៦ និង ១៩៦៧ ព្រះសីហនុបានបណ្ដោយឱ្យមានរលកនៃការបង្ក្រាបនយោបាយដែលបានធ្វើជាច្រើនដងលើពួកឆ្វេងអោយនៅខាងក្រៅនៃ​នយោបាយទោរទន់ជ្រុល។ គោលនយោបាយមិត្តភាពរបស់ព្រះអង្គបានលិចលង់ជាមួយចិនដោយសារតែផ្នត់គំនិតជ្រុលនិយមនៅប្រទេសចិនទៅឱ្យដល់​ចំណុចកំពូលនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]។ ការរួមផ្សំនៃការបង្ក្រាបនយោបាយនិងបញ្ហាមួយចំនួនជាមួយចិនបានធ្វើឱ្យតុល្យការរបស់ព្រះអង្គមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅដើម្បី​ទ្រាំទ្ររួចឡើយ។ ទ្រង់បានផ្ទេរសិទ្ធិឱ្យពួកឆ្វេង ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកវៀតណាមខាងជើងបង្កើតឡើងនូវមូលដ្ឋានទ័ពខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងបានដាក់ភ្នាល់គ្រប់យ៉ាងលើឧត្តមឆន្ទៈរបស់ចិន។ នៅថ្ងៃ១១ មីនា ​១៩៦៧ ការបះបោរមួយនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]បាននាំឱ្យមាន[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនៅកម្ពុជា]]។ ===ការទម្លាក់ និរទេស និង ការវិលត្រឡប់មកវិញ === ថ្ងៃ១៨ មីនា ១៩៧០ គ្រាដែលព្រះសីហនុបានកំពុងតែយាងដំណើរនៅខាងក្រៅប្រទេស លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]បានកោះប្រជុំឱ្យសភាជាតិ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បោះឆ្នោតទម្លាក់ព្រះសីហនុ]]ពីតំណែងប្រមុខរដ្ឋនិង​បានប្រគល់[[រដ្ឋបណ្ដោះអាសន្ន|អំណាចឱ្យលន់-ណុលជាបណ្ដោះអាសន្ន]]សិន។ អ្នកអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]] ព្រះភាតាអយ្យិកាមួយរបស់ព្រះសីហនុដែលត្រូវបានមើលរំលងដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៩៤១ បានទទួលបានតំណែងជា[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]ថ្មីមួយនេះភ្លាមៗត្រូវបានរៀបចំជាថ្មីវិញដោយសហរដ្ឋ។[[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|left|250px|ជំនួបនៅប៉ីជិងនៅឆ្នាំ១៩៥៦: ពីឆ្វេង [[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]] [[ផឹង ជឹន|ផឹង-ជឹន]] សីហនុ [[លៀវ ឝាវឈីក|លៀវ-ឝាវឈីក]]។]][[File:1972 Norodom Sianuk visiting Romania.jpg|thumb|left|250px|ព្រះសីហនុកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ច រ៉ូម៉ានីនៅឆ្នាំ១៩៧២ រួមមានប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានី [[នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ|នីកូឡាអេ-ឆាអ៊ូសេស្គូ]] (ឆ្វេង) និង[[នរោត្តម មុនីនាថ|ម្ចាស់ក្សត្រីនរោត្តម-មុនីនាថ]] (កណ្ដាល)។ ]]បន្ទាប់ពីទ្រង់ត្រូវបានទម្លាក់ ព្រះសីហនុបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ីជិង ហើយបង្កើត[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] (Front Uni National du Kampuchéa – FUNK) និងបានចាប់ផ្ដើមគាំទ្រពួក[[ខ្មែរក្រហម]]ក្នុងការតស៊ូដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅ[[ភ្នំពេញ]]។ ព្រះអង្គបានបញ្ចូលសមាជិកថ្មី[[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា|Gouvernement Royal d'Union Nationale du Kampuchéa]] (រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា) ដែលរួមបញ្ចូលមានពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមផងដែរ។ បន្ទាប់ពីព្រះសីហនុបានសំដែងឱ្យឃើញនូវការគាំទ្ររបស់ទ្រង់ចំពោះពួកខ្មែរក្រហមតាមរយៈការទៅទស្សនកិច្ចពួកគេនៅសមរភូមិ ជួរទ័ពរបស់ពួកគេបានប៉ោងឡើងចំនួនយុទ្ធជនចាប់ពី ៦០០០ ទៅ ៥០០០០នាក់។ ទាហានកំណែនថ្មីជាច្រើនរបស់ខ្មែរក្រហមគឺជាពួកកសិករអនយោបាយដែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងក្នុងការគាំទ្រដល់ព្រះមហាក្សត្រ មិនមែនដើម្បីលទ្ធិកុម្មុយនិស្តទេ ដែលក្នុងនោះពួកគេយល់ដឹងតិចតួចណាស់។ ព្រះបាទសីហនុក្រោយមកបាននឹងលើកឡើង (១៩៧៩) ថារាជាធិបតេយ្យនឹងកំពុងបានគេលុបចោល ទ្រង់មានតែប្រយុទ្ធប្រឆាំងតែប៉ុណ្ណោះដើម្បីឯករាជ្យរបស់ប្រទេសទ្រង់ "ទោះបីជាប្រទេស[ទ្រង់]បានក្លាយទៅជាកុម្មុយនិស្តក៏ដោយ។"<ref name="interviews"/> អំឡុងរបបលន់ណុល ព្រះសីហនុបានគង់នៅក្រៅប្រទេសភាគច្រើនបំផុតនៅ[[កូរ៉េខាងជើង]] ដែលមានព្រះរាជដំណាក់ដូច[[រាជវាំង|វិមាន]]មាន៦០បន្ទប់ ដែលថែមទាំងធ្លាប់មានរោងកុនមួយ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងដើម្បីទ្រង់ថែមទៀត។ ព្រះអង្គក្រោយមកទៀតបាននឹងត្រឡប់មករាជវាំងព្យុងយ៉ាងវិញក្រោយការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩។<ref name="atimes"/> ===ការបង្ខាំងរបស់ខ្មែរក្រហម=== នៅពេលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានធ្លាក់ទៅដៃពួកខ្មែរក្រហមនៅខែមេសា ១៩៧៥ សម្ដេចសីហនុបានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋជានិមិត្តរូបនៃរបបថ្មីដែលកាលណោះ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]នៅកាន់អំណាចនៅឡើយ។ ព្រះសីហនុ បំណងរបស់ទ្រង់ត្រូវបានក្លាយជាសុភាពបុរសរបស់ប្រទេសដែលបានចូលនិវត្តន៍និងប្រហែលជាមនុស្សមាន​'[[ទំនាក់ទំនងសាធារណៈ]]ម្នាក់ សម្រាប់ប្រទេស[ព្រះអង្គ] និងមានពិធីជប់លៀងតែឯងខ្លះៗ និងធ្វើការថតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួន'<ref name="google1"/> ត្រូវចំនាយពេលពីរបីឆ្នាំជាឈ្លើយនៃពួកខ្មែរក្រហម។ ឆ្នាំបន្ទាប់មក ថ្ងៃទី៤ មេសា ១៩៧៦ ខ្មែរក្រហមបានបង្ខំអោយព្រះសីហនុចេញពីតំណែងម្ដងទៀត និងចូលនិវត្តន៍នយោបាយ។ កំឡុងការចូលលុកលុយរបស់វៀតណាម ព្រះអង្គត្រូវបានបញ្ជូនទៅញូវយ៉កដើម្បីនិយាយប្រឆាំងវៀតណាមចំពោះមុខអង្គការ[[សហប្រជាជាតិ]]។ បន្ទាប់ពីសុន្ទរកថារបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គបានស្វែងរកការភៀសព្រះកាយនៅចិន និង[[កូរ៉េខាងជើង]]។<!-- Unsourced image removed: [[File:Perfectsoul200408012206030.jpg|thumb|right|Former Cambodian King Norodom Sihanouk and wife with North Korean leader [[Kim Jong Il]].]] --> ការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជានៅខែធ្នូ ១៩៧៨ បានបណ្ដេញពួកខ្មែរក្រហមចេញ។ គ្រានោះ ក៏ស្វាគមន៍នឹងការបណ្ដេញចេញនៃរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមដែរ តែព្រះអង្គនៅតែប្រឆាំងយ៉ាងដាច់ខាតចំពោះរដ្ឋាភិបាល[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]របស់[[ហេង សំរិន|ហេង-សំរិន]]ដែលបានបន្តុបដោយ​វៀតណាម។ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រះសីហនុបានទាមទារកៅអីរបស់កម្ពុជានៅស.ប. ដែលបាននៅទំនេរ ដោយហេតុ មិនថាតែរបបប៉ុល-ពត រឺ ហេង-សំរិនក៏មិនអាចតំណាងឱ្យប្រជាជនខ្មែរបានឡើយ។<ref name="interviews2"/> ថ្វីត្បិតអះអាងដោយប្រយ័ត្នប្រយែងចំពោះពួកខ្មែរក្រហម និងទាមទារថាឱ្យពួកអ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមដែលនៅតែកាន់កាប់កៅអីស.ប.របស់កម្ពុជាឱ្យបោះបង់សិទ្ធិកាន់កាប់ចោលក៏ដោយ <ref name="countrystudies"/> ក៏ព្រះសីហនុម្ដងទៀតក៏បានចូលរួមកងកម្លាំងជាមួយពួកគេដើម្បីផ្ដល់ឱ្យរណសិរ្សបង្រួបបង្រួមប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់វៀតណាម ខ្លះមានជំនឿថាដោយសារតែការបង្ខិតបង្ខំរបស់ស.រ.ដើម្បីអោយធ្វើការជាមួយពួកខ្មែរក្រោម។ <ref name="yale"/> នៅឆ្នាំ១៩៨២ ព្រះអង្គបានជំទាស់ទាំងស្រុងនឹងរដ្ឋាភិបាលដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម ហើយក៏ក្លាយជាប្រធាននៃ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប. រឺ GCKD) ដែលក្នុងនោះប្រកបដោយ[[កងទ័ពជាតិសីហនុនិយម]] (ក.ជ.ស. រឺ ANS) [[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] (រ.រ.ជ.ប.ខ. រឺ KPNLF)របស់[[សឺន សាន|សឺន-សាន]] និងពួកខ្មែរក្រហម។ ពួកវៀតណាមបានដកទ័ពនៅឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបន្សល់ទុកនៅខាងក្រោយនូវរដ្ឋាភិបាលនិយមវៀតណាម ក្រោមអតីតកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហម [[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]ដើម្បីកាន់កាប់[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.)។ ===ជំនួយរបស់សហរដ្ឋ=== នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ កងកម្លាំងប្រឆាំងរបស់ព្រះសីហនុបានស្រូបទាញជំនួយកងទ័ពមានកម្រិតនិងហិរញ្ញវត្ថុពីសហរដ្ឋ ដែលស្វះស្វែងដើម្បីជួយចលនារបស់ទ្រង់ជាផ្នែកនៃ[[លទ្ធិរីហ៊្គែន]]ដើម្បីតបតនឹងការពាក់ព័ន្ធរបស់[[សហភាពសូវៀត|សូវៀត]]និង[[វៀតណាម]]នៅកម្ពុជា។ មួយនៅក្នុងចំណោមនៃពួកស្ថាបត្យករសំខាន់ៗនៃលទ្ធិរីហ៊្គែន លោក[[ម៉ាយគល ចនស៍ (នាយកប្រតិបត្តិធុរកិច្ច)|ម៉ាយគល-ចនស៍]]នៃមូលនិធិកេរដំណែល បានធ្វើទស្សនកិច្ចកងកម្លាំងរបស់ព្រះសីហនុនៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ និង បានត្រឡប់ទៅកាន់[[វ៉ាស៊ីនតោន (កូឡុំប៊ី)|វ៉ាស៊ីនតោន]] ជម្រុញអោយមានការពង្រីកជំនួយរបស់ស.រ.សម្រាប់កងកម្លាំងតស៊ូរ.រ.ជ.ប.ក. និងព្រះសីហនុជាជម្រើសទីបីចំពោះទាំងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាដែលបន្តុបនិងគាំទ្រដោយវៀតណាម និងខ្មែរក្រហម ដែលកំពុងតស៊ូនឹងរដ្ឋាភិបាលនេះផងដែរ។<ref name="johns"/> === ការ​គ្រង​រាជ្យ​សម្បត្តិ​លើក​ទី​២ === កិច្ចចរចាសន្តិភាពរវាងរ.ច.ក.ប. និង ស.ប.ក. បានចាប់ផ្ដើមរយៈពេលដ៏ខ្លី ចាប់តាំងពីពេលនោះមក និងបានបន្តរហូតមកដល់ឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេលគ្រប់ភាគីទាំងអស់បានយល់ស្របការផ្សះផ្សាយោគយល់គ្នាដែលពួកគេបានចុះហត្ថលេខានៅប៉ារីស។ សម្ដេចសីហនុបានត្រឡប់មកកម្ពុជាម្ដងទៀតនៅ ថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ១៩៩១ បន្ទាប់ពីដប់បីឆ្នាំក្នុងការនិរទេសរបស់ទ្រង់ ដោយបានហែហមដោយក្រុមនៃអង្គរក្សកូរ៉េខាងជើងមួយក្រុម។<reF>http://www.economist.com/news/obituary/21564807-norodom-sihanouk-ruler-cambodia-died-october-15th-aged-89 Norodom Sihanouk</ref> ព្រះអង្គទ្រង់បានឡើងគ្រងរាជ្យជាលើកទី២ នៅ ថ្ងៃ​ទី២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ ហើយទ្រង់បានដាក់រាជ្យវិញនៅ ថ្ងៃទី​០៧​ ខែតុលា​ ឆ្នាំ២០០៤។ ក្រោយពីការដាក់រាជ្យ ព្រះអង្គត្រូវបានគេថ្វាយព្រះនាមថា '''ព្រះមហាវីរក្សត្រ''' ។ កំឡុងការស្ដាឡើងវិញ យ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះអង្គបានរងទុក្ខដោយព្រះរាជសុខភាពមិនល្អនិងបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប៉ីជិងម្ដងហើយម្ដងទៀតដើម្បីការព្យាបាលខាងវេជ្ជសាស្ត្រ។ ==ជីវិតផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ== ព្រះសីហនុបានចាប់អារម្មណ៍ខាងតន្ត្រី ព្រះអង្គបានតែងនិងសំដែងចម្រៀងជាញឹកញាប់ជា[[ភាសាខ្មែរ]] បារាំង និង អង់គ្លេស។ ទ្រង់បានលេង[[ក្លារីណែត]] [[សាក់សូផ្វូន]] [[ព្យែណូ]] និង[[អង្កាញ់]]។ ចាប់ពីវ័យដំបូង ព្រះអង្គមានការងប់ដោយសារកុនក៏ដូចគ្នានឹងសិល្បៈ ល្ខោន និងរបាំដែរ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកធ្វើភាពយន្តដ៏អស្ចារ្យ ដែលសរសេរ ដឹកនាំ (និងសំដែងក្នុងនោះ) កុនជាច្រើនដែលមានការប្រឌិតភាគច្រើន តែងតែរួមជាមួយនិងសាច់រឿងដែលមានមូលដ្ឋានអំពីជីវភាពជាឯកសារនិងព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នានានៅកម្ពុជាជា។{{Citation needed|date=ខែធ្នូ ២០១២}} ភាពយន្តឆ្នាំ១៩៦៦របស់ទ្រង់ ''La Forêt Enchantée'' ជាភាសាខ្មែរ ''ព្រៃប្រសិទ្ធិ'' ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុង[[មហោស្រពខ្សែភាពយន្តអន្តរជាតិមូស្គូលើកទី៥]]នៅឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Moscow1967">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1967 |title=មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិមូស្គូលើកទី៥ (១៩៦៧) |accessdate=២០១២-១២-០៩ |work=ម.ភ.អ.ម. |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116194759/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1967 |url-status=dead }}</ref><ref name="MTV">{{cite web |url=http://www.mtv.com/movies/movie/116493/moviemain.jhtml |title=ស្រមោលើអង្គរ |accessdate=២០១២-១២-១២ |work=MTV |archivedate=10 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510102613/http://www.mtv.com/movies/movie/116493/moviemain.jhtml |url-status=dead }}</ref> == ព្រះរាជ​បូជនីយកិច្ច == ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៤៧ ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ​[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ព្រះអង្គ​មាន​មហាជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​ទាមទារ​ឲ្យ​[[រាជាណាចក្រ​ថៃ]] សង​មក​[[ព្រះរាជអាណាចក្រ​កម្ពុជា]]​វិញ​ជា​ដាច់​ខាត​នូវ​ខេត្ត​ខ្មែរ ដែល​ក្នុង​ពេល​មាន​ចម្បាំង​សកលលោក​លើក​ទី​២ ថៃឡង់ដ៍​បាន​យក​ពី​កម្ពុជា​ទៅ គឺ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] [[កំពង់ធំ]] [[ស្ទឹងត្រែង]]។ ឆ្នាំ​១៩៤៩ ព្រះអង្គ​បាន​ទាមទារ​ឲ្យ​[[ប្រទេស​បារាំង]]​បញ្ឈប់​នូវ​សន្ធិសញ្ញា​អាណាព្យាបាល ដែល​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​នៅ​ឆ្នាំ​១៨៦៣ និង​ឆ្នាំ​១៨៨៤។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៩​ដដែល ព្រះអង្គ​បាន​ឡាយ​ព្រះហត្ថលេខា លើ​សន្ធិសញ្ញា​ឯករាជ្យ ដែល​[[ប្រទេស​បារាំង]]​ព្រម​ទទួល​ស្គាល់​តាម​ផ្លូវ​ច្បាប់​នូវ​ឯករាជ្យ​របស់​[[ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា]]។ សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៩៤៩ នេះ លុប​ចោល​នូវ​សន្ធិសញ្ញា​អាណាព្យាបាល​ឆ្នាំ​១៨៦៣ និង​ឆ្នាំ​១៨៨៤។ ពី​ឆ្នាំ​១៩៥២ ដល់​១៩៥៣ ព្រះអង្គ​បាន​យាង​បំពេញ​ព្រះរាជបូជនីយកិច្ច​ទាមទារ​កេតនភណ្ឌ​ឯករាជ្យ​១០០​ភាគរយ​ជូន​ជាតិ​មាតុភូមិ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​០៩ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៥៣ ដោយ​ស្នា​ព្រះហស្ថ​ដ៏​ឧត្ដុង្គឧត្ដម​របស់​ព្រះអង្គ [[ព្រះរាជអាណាចក្រ​កម្ពុជា]]​បាន​ទទួល​ឯករាជ្យ​ទាំង​ស្រុង​ពី​[[សាធារណរដ្ឋ​បារាំង]]។ ប្រជារាស្ត្រ​កម្ពុជា​ទូទាំង​ប្រទេស សូម​ថ្វាយ​ព្រះ​កិត្តិនាម​ព្រះអង្គ​ជា "​ព្រះ​មហាវីរបុរស​ជាតិ - [[ព្រះ​បិតា​ឯករាជ្យ​ជាតិ]]​"។ ថ្ងៃទី១៥ មិថុនា ១៩៥២ ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុវរ្ម័ន ទ្រង់បានថ្លែងជាឱឡារិកថា '''ព្រះអង្គនឹងខិតខំស្វែងរកឯករាជ្យបរិបូរណ៍ជូនជាតិ មាតុភូមិឲ្យបានដាច់ខាតក្នុងរយៈពេល៣ឆ្នាំ'''។ ក្នុងពេលនោះ ដោយមានសហការីជួយគាំទ្រផង ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅកាន់ប្រទេសបារាំងក្នុង ខែកុម្ភៈ ១៩៥៣។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គបានផ្ញើរសារលិខិតជូនលោក [[វ៉ាំងសង់អូរីយ៉ូល]] ប្រធានាធិបតីនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំង]] ចំនួន៣លើក៖ * '''លើកទី១''' ថ្ងៃទី ៥ មីនា ១៩៥៣ ពី[[ទីក្រុងណាពូល]] * '''លើកទី២''' ថ្ងៃទី ១៨ មីនា ១៩៥៣ ពី[[ទីក្រុងណាពូល]]ដែរ * '''លើកទី៣''' ថ្ងៃទី ៣ មេសា ១៩៥៣ ពី[[ទីក្រុងផុងតែណឺប្លូ]]។ <br \> ដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំងពុំមានអើពើអ្វីនឹងសំណើនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្រេចព្រះទ័យយាងទៅធ្វើយុទ្ធនាការទាមទារឯករាជ្យនៅក្នុងប្រទេស[[កាណាដា]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ទៀត។<br \> <br \> នៅកាណាដា ក្នុង[[ទីក្រុងម៉ុងរេអាល់]] ទ្រង់បានថ្លែងទៅពួកអ្នកសារព័ត៌មានដោយសង្កត់ធ្ងន់លើបញ្ហាពីរទាក់ទងនឹងរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងប្រទេសបារាំង ដែលជាតំណាង[[ប្រទេសលោកសេរី]] ក្នុង[[ឥណ្ឌូចិន]]៖ * '''ទី១''' គឺបញ្ហាប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនិស្ត * '''ទី២''' គឺបញ្ហាឯករាជ្យបរិបូរណ៍សម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ <br \> យោងលើបញ្ហានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ជាក់ថា '''ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរពុំត្រូវការរបបកុម្មុយនិស្តទេ ព្រោះថាប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរម្នាក់ៗសុទ្ធតែមានដីធ្លីជាកម្មសិទ្ធិ សម្រាប់បង្កបង្កើនផលរបស់ខ្លួន។ បញ្ហាដែលគេចង់បាននោះគឺ ឯករាជ្យបរិបូរណ៍សម្រាប់ប្រទេសជាតិ។ ចំណែកពួកកុម្មុយនិស្ត គេមើលឃើញថាប្រទេសកម្ពុជា ជាទីតាំងមួយប្រសើរសម្រាប់ពួកគេ'''។ <br \> នៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍មួយដែលត្រូវបានសារព័ត៌មានដ៏ធំមួយឈ្មោះ [[ញូវយ៉កថែម]] ចុះផ្សាយក្នុងទំព័រទី១របស់គេ នៅថ្ងៃទី ១៩ មេសា ១៩៥៣ ដែលធ្វើឲ្យពិភពលោកទាំងមូលមានការភ្ញាក់ផ្អើល។ ខ្លឹមសារគឺ ''' “... បើបារាំងមិនយល់ព្រមប្រគល់ឯករាជ្យឲ្យកម្ពុជាទេនោះ នឹងមានគ្រោះថ្នាក់មួយយ៉ាងពិតប្រាកដ គឺថាប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនឹងក្រោកឈរឡើងប្រឆាំងនឹងបារាំង ហើយគេនឹងងាកទៅរកចលនាវៀតមិញ ដែលដឹកនាំដោយពួកកុម្មុយនិស្ត”។ ក្នុងករណីមានការគំរាមកំហែង ប្រជាពលរដ្ឋប្ដេជ្ញាថា "ពួកបារាំងទាំងអស់ដែលនៅក្នុងស្រុកខ្មែរ នឹងត្រូវឡោមព័ទ្ធ ហើយជីវិតចុងក្រោយរបស់ពួកគេនឹងមកដល់ ... “។ <br \> ព្រះបញ្ញាញាណខាងលើនេះ បានធ្វើឲ្យមតិសកលលោក ពិសេសលោកខាងលិច តម្រូវឲ្យរដ្ឋាភិបាលបារាំងព្រមចូលរួមធ្វើការចរចាជាមួយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ស្ដីពីឯករាជ្យបរិបូរណ៍នៃរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ == រដ្ឋ​ប្រហារ == នៅថ្ងៃទី​១៨ មីនា ១៩៧០ ព្រះអង្គត្រូវសេនាប្រមុខ [[លន់ នល់|លន់-ណុល]]​ ធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីតំណែង​ ខណៈពេលដែលព្រះអង្គបានយាងទៅបំពេញទស្សនកិច្ចនៅបរទេស ដោយបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយឈ្មោះ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ពី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ==ការនិរទេសព្រះអង្គឯង និង ការដាក់រាជ្យ== ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានទៅ[[និរទេស]]ដាក់ព្រះអង្គឯងនៅ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៤ ដោយការយាងគង់នៅរាជដំណាក់នៅ[[ព្យុងយ៉ាង]] កូរ៉េខាងជើង<ref name="telegraph"/> និងក្រោយមកក៏យាងគង់ប្រថាប់នៅទីក្រុងប៉េកាំង នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ដោយយោងទៅហេតុផលព្រះរាជសុខភាព ព្រះអង្គបានប្រកាស[[ការដាក់រាជ្យ]]ពីរាជបល្ល័ង្កនៅថ្ងៃ៧ តុលា ២០០៤។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជាមួយ[[លសិការោគ]]កោសិកា-ថ. ក្នុង[[ប្រូស្តាត]]ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ជំងឺនេះបានត្រឡប់មកនៅក្នុងព្រះឧទររបស់ព្រះអង្គនៅឆ្នាំ២០០៥ ហើយនិងព្រះរោគមហារីកថ្មីត្រូវបានគេរកឃើញនៅខែធ្នូ ២០០៨។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ក៏បានរងទុក្ខពី[[ទឹកនោមផ្អែម|មធុមេហរោគ]] និង[[លើសឈាម|ការឡើងព្រះលោហិត]]។ <ref name="yahoo"/> រដ្ឋធមនុញ្ញនៃកម្ពុជាគ្មានលក្ខណ្ឌសម្រាប់ការដាក់រាជ្យឡើយ។ លោក[[ជា ស៊ីម|ជា-ស៊ីម]] [[ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] បានទទួលគោរម្យងារប្រមុខរដ្ឋ[[ស្ដីទី]] (គោរម្យងារមួយដែលលោកបានកាន់ជាច្រើនលើកពីមុនមក) រហូតដល់ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កបានប្រជុំនៅថ្ងៃ១៤ តុលា និងបានជ្រើសតាំងព្រះ​[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះសីហនុ ជាស្ដេចថ្មី។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ជរាណាស់ទៅហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រកាសជា ''សម្ដេចព្រះករុណា ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះបិតាជាតិកម្ពុជា''។ ទោះបីជា ព្រះរោគរបស់ព្រះអង្គ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានបង្ហាញព្រះកាយព្រះអង្គចុងក្រោយជាសាធារណៈនៅភ្នំពេញ ថ្ងៃទី៣០ តុលា ២០១១ មុនថ្ងៃព្រះរាជពិធីចម្រើនព្រះជន្មរបស់ព្រះអង្គ គម្រប់ ៨៩ យាងចូល ៩០ ព្រះវស្សា និងខួបទី២០ឆ្នាំ នៃការយាងមាតុភូមិនិវត្តន៍របស់ព្រះអង្គ និងសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី។<ref name="Former Cambodian King Norodom Sihanouk dies at 90"/> == ការយាងសោយព្រះទិវង្គត == ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្ដម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដីនិងឯកភាពជាតិ ទ្រង់បានសោយព្រះទិង្គតនៅថ្ងៃ១៥រោច ខែភទ្របទ​ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ វេលាម៉ោង ១:២០ នាទីរំលងអាធ្រាត (ម៉ោងនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]) នាមន្ទីរពេទ្យទីក្រុង[[ប៉េកាំង]], នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ក្នុងព្រះជន្មាយុ៩០ព្រះវស្សា ដោយរោគាពាធ។ ព្រះបរមសពរបស់ទ្រង់ត្រូវបានដង្ហែពីមន្ទីរពេទ្យទីក្រុង[[ប៉េកាំង]]មកកាន់[[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ដោយព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងសម្ដេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ [[ហ៊ុន សែន]] អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី១៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ វេលាម៉ោង ២:៣០ នាទីរសៀល។ ព្រះបរមសពត្រូវបានដង្ហែពីព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិភ្នំពេញ មកព្រះបរមរាជវាំង​កាត់តាមវិមានឯករាជ្យ បានបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:៣០ ល្ងាច ដោយមានប្រជានុរាស្ត្រប្រមាណជាង ១ ០០០ ០០០ (មួយលាន) ទៅ​ជាង ១ ២០០ ០០០ (មួយលាន​ពីរសែន) នាក់មកចាំដង្ហែដែលមានទាំងបព្វជិត និង គ្រហស្ថ។ ព្រះបរមសពរបស់ព្រះអង្គនឹងតម្កល់នៅព្រះទីនាំងមហាមន្ទីរ ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំងរយៈពេល៣ខែ។ ក្រោយរយៈពេល៣ខែមក នៅថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ព្រះបរមសព ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ត្រូវបានប្រារព្ធព្រះរាជពិធីដង្ហែ ចេញពីព្រះទីនាំងមហាមន្ទីរ យាងចូលទៅព្រះទីនាំងទេវាវិនិច្ឆ័យ ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង រួចយាងដង្ហែបន្តទៅកាន់វាលព្រះមេរុ ដើម្បីរៀបចំព្រះរាជពិធីថ្វាយព្រះភ្លើង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 02.jpg|thumb|ការត្រឡប់មកប្រទេសកំណើត]] [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជទាំង២គណៈ គង់លើព្រះទីនាំងរាជសីហ៍ ]] ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានកំពុងទទួលការព្យាបាលខាងវេជ្ជសាស្ត្រនៅទីក្រុងប៉េកាំង (ប៉ីជិង) ចាប់តាំងពីខែមករា ឆ្នាំ២០១២ ចំពោះបញ្ហាព្រះរាជសុខភាពមួយចំនួន រួមមាន[[មហារីកចុងពោះវៀនធំ|មហារីកព្រះពោះវៀនធំ]] [[ទឹកនោមផ្អែម|ព្រះមធុមេហរោគ]] និង [[ព្រះសម្ពាធខ្ពស់]]។<ref name="NBC death"/> ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតបន្ទាប់ពីការគាំងព្រះហឫទ័យ(គាំងបេះដូង) នៅទីក្រុងប៉េកាំង (ប៉ីជិង) នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន នៅថ្ងៃ១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ មុន១៦ថ្ងៃពេលព្រះរាជពិធីចម្រើនរបស់ព្រះអង្គព្រះជន្មគម្រប់ ៩០ យាងចូល ៩១ ព្រះវស្សា។<ref name="death"/> ទង់ជាតិបានបង្ហូតនៅ[[ពាក់កណ្ដាលដង]] និង [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]បច្ចុប្បន្នព្រះ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] និងលោក[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយរដ្ឋមន្ត្រី]] [[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]បានទៅទីក្រុងប៉េកាំង (ប៉ីជិង) នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដើម្បីយាងដង្ហែយាង​ព្រះបរមសពរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ មករាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាវិញ ដើម្បីប្រារព្ធព្រះរាជពិធីបុណ្យព្រះបរមសព​នៅឯ[[ព្រះបរមរាជវាំង រាជធានីភ្នំពេញ|ព្រះបរមរាជវាំង]]។<ref name="Xinhua"/> ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មិកោ|ស៊ីសុវត្ថិ-ធម្មិកោ]] ដែលធ្លាប់ជាជំនួយការនិងព្រះភាគិនេយ្យរបស់ព្រះអង្គ បានព្រះបន្ទូលថា ''ការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ គឺជាការបាត់បង់ដ៏ធំធេងចំពោះកម្ពុជា'' ដោយការបន្ថែមថា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានលះបង់ព្រះកាយពល ''សម្រាប់ប្រយោជន៍ជាតិ ប្រទេសទាំងមូល និងដើម្បីប្រជារាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គ។'' <ref name="NBC death" /> [[អគ្គលេខាសហប្រជាជាតិ]]លោក[[បាន គីមូន|បាន-គីមូន]] ក៏បានបញ្ចេញវិចារ ទទួលស្គាល់''ការបូជាដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះសីហនុចំពោះប្រទេសព្រះអង្គនិងកេរ្ដិ៍ដំណែលព្រះអង្គជាមេដឹកនាំរួបរួមជាតិដែល​ត្រូវគោរពបូជាដោយជនកម្ពុជានិងត្រូវបានគេគោរពជាអន្តរជាតិ។''<ref name="NBC death" /> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់​ព្រះសីហនុ [[ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា]]បានបញ្ចាំងដដែលៗនូវឯកសាររយៈពេល៣០នាទីអំពីព្រះជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គ។<ref name="Xinhua" /> ប្រជាជនខ្មែរ១០០ ០០០នាក់ត្រូវបានគេគិតថាឈរជាជួរលើផ្លូវចាប់ពីព្រលានយន្តហោះដល់ព្រះបរមរាជវាំងដើម្បីការយាងត្រឡប់នៃ​ព្រះសពរបស់ព្រះសីហនុ ប៉ុន្តែអ្នកផ្សព្វផ្សាយទូរទស្សន៍រដ្ឋទទកក្រោយមកបាននិយាយថាប្រជាជនប្រហែល ១ ២០០ ០០០ នាក់បានមានវត្តមាន។<ref name="NBC death" /><ref name="Cambodians line streets to see ex-king's body" /> នៅថ្ងៃ២៨ វិច្ឆិកា នៃឆ្នាំ២០១២ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានប្រសិទ្ធិព្រះនាមជាផ្លូវការដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី​ នៃគោរម្យងារ '''''ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ'''''។ នៅថ្ងៃសុក្រ ៦រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី០១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ប្រជារាស្ត្របានប្រមូលផ្ដុំគ្នាលើផ្លូវនានានៅភ្នំពេញ ដើម្បីក្រាបធ្វើបង្គំលាជាលើកចុងក្រោយថ្វាយព្រះករុណាព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ពេលនោះព្រះបរមសពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានដង្ហែតាមមហាវិថីនានាក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។ ព្រះបរមសពត្រូវបានយាងទៅកាន់ព្រះបរមមេរុ ស្ថិតនៅភាគឦសានក្បែរព្រះបរមរាជវាំង តម្កល់លើព្រះមហាបញ្ចា ក្នុងព្រះបរមមេរុ នឹងត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធីថ្វាយព្រះភ្លើងព្រះបរមសពនៅថ្ងៃចន្ទ ៩រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី០៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣។ លុះនៅវេលាព្រឹកថ្ងៃអង្គារ ១០កើត ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី០៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ព្រះអង្គាររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានដង្ហែនឹងបំប្លែងចូលទៅក្នុងទន្លេចតុមុខ ដើម្បីភាពត្រជាក់ត្រជាក់ត្រជុំ ចម្រុងចម្រើន កើតមានដល់ព្រះរាជវង្សានុវង្ស និងប្រជារាស្ត្រកម្ពុជាទាំងមូល។ នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១២រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស.២៥៥៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី០៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ព្រះបរមអដ្ឋិរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវបានយាងដង្ហែទៅតម្កល់លើព្រះមហាបញ្ចា ក្នុងព្រះទីនាំងមហាមន្ទីរ ព្រះបរមរាជវាំង។ <ref>{{Cite web |url=http://www.straitstimes.com/breaking-news/se-asia/story/ashes-cambodias-revered-ex-king-sihanouk-lowered-river-20130205 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=30 ឧសភា 2013 |archivedate=13 កុម្ភៈ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213000541/http://www.straitstimes.com/breaking-news/se-asia/story/ashes-cambodias-revered-ex-king-sihanouk-lowered-river-20130205 |url-status=dead }}</ref> == អព្ភូតហេតុ == នៅយប់ថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាពលរដ្ឋ និង អ្នកសារព័ត៌មាន CNC ប្រចាំនៅខេត្តបាត់ដំបង និង រាជធានីភ្នំពេញ បាននិយាយថាមានឃើញព្រះភ័ក្ដ្ររបស់ ព្រះអតីតព្រះបាទនរោត្ដម-សីហនុ នៅក្នុងព្រះចន្ទ។ នៅថ្ងៃបូជាព្រះសពឃើញមានផ្សែងមានរាងដូចជាមនុស្ស។ ==គោរម្យងារ និង ការទូលហៅ== {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការទូលហៅក្សត្រ |royal name = ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ |image = [[File:Royal Arms of Cambodia.svg|70px]] |dipstyle = [[ព្រះករុណា]] |offstyle = ព្រះអង្គ |altstyle = ''សម្ដេច''}} បន្តបន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យរបស់ព្រះអង្គ គោរម្យងារជាផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គគឺ '''''ព្រះកុរណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ'''''។ ព្រះរាជសកម្មភាពដ៏ថ្លៃថ្លាខាងលើនេះ បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវសច្ចធម៌នៃទសពិធរាជ ធម៌របស់ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងជាទីសក្ការៈ ដែលព្រះអង្គបាន​នឹង​កំពុងប្រោស ព្រះរាជទានដល់ប្រជារាស្រ្តកម្ពុជា ដោយមិនប្រកាន់ជាតិកំណើត ជំនឿសាសនា ពណ៌សម្បុរ ឡើយ។ ដោយសារសច្ចភាពនេះហើយទើបប្រជារាស្ត្រកម្ពុជាទូទំាំងប្រទេសបានគាំទ្រដោយ ឥតសំចៃថ្វាយព្រះអង្គ ចំពោះការយាងគ្រងរាជសម្បត្តិសារជាថ្មីនៅឆ្នំា១៩៩៣ ហើយពុំធ្លាប់ មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តលោកកន្លងមក៕ == ឥស្សរិយយស == === ឥស្សរិយយសបរទេស === * {{Flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} : មហាឥស្សរិយយសលំដាប់មូគូងហ្វា <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ឆែកូស្លូវ៉ាគី}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់សេតសិង្ហឆែកូស្លូវ៉ាគីថ្នាក់ទីមួយ ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (១៩៥៥) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ជប៉ុន}} : កណ្ឋាភរណនៃឥស្សរិយយសលំដាប់ស្បៃរឿងទេស (ម.ស. ២.១២.១៩៥៥) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ថៃ}} : គ្រឿងខត្តិយរាជឥស្សរិយាភរណ៍​មហាចក្រីបរមរាជវង្ស (១៥.១២.១៩៥៤) <ref>ราชกิจจานุเบกษา, [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2497/D/086/2880.PDF ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง ถวายเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์แด่พระมหากษัตริย์แห่งกัมพูชา] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203756/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2497/D/086/2880.PDF |date=4 មីនា 2016 }}, เล่ม ๗๑, ตอน ๘๖ ง, ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๗, หน้า ๒๘๘๐</ref> * {{Flag|នីហ្សេ}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់ជាតូបការនៃនីហ្សេ ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (៥.១១.១៩៦៩) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|បារាំង}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់នាយទាហានកិត្តិយស ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (២១.១០.១៩៤១*, ម.ធ. ៣.៥.១៩៤១) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ប៉ូឡូញ}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់បដិទានប៉ូឡូញ (?.៧.១៩៥៦) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ព្រុយណេ}} : [[ឥស្សរិយយសលំដាប់រាជវង្សនៃមហាម្កុដព្រុយណេ]] (ដគមព) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ភូមា}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់អគ្គមហាឋិរិធុធម្ម ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (១៥.១១.១៩៥៤) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ម៉ារ៉ុក}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់រាជបល្ល័ង្កម៉ារ៉ុក ថ្នាក់ម.ស. <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ម៉ាឡេស៊ី}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់ម្កុដរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី (ដ.ម.ន.) (២១.១២.១៩៦២) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|យូហ៊្គោស្លាវី}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់មហានក្ខត្តឫក្សនៃយូហ៊្គោស្លាវី (១៧.១.១៩៦៨) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|លាវ}} : ឥស្សរិយភណ្ឌលានជាងក្លស់ស ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (ឆៀង ១៨.៤.១៩៦៣) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|វៀតណាម}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់នាគរាជអណ្ណាម ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (៣.៤.១៩៤២) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|វៀតណាម}} : ឥស្សរិយយសជាតូបការវៀតណាម ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (១៩៥៩) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|សិង្ហបុរី}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់ទេម៉ាសាក់ថ្នាក់ទី១នៃសិង្ហបុរី (៩.៤.១៩៦៣) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ស៊ីរី}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់អ៊ែលហ៊្វីឡឺផ្វាស ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (១៥.១១.១៩៥៩) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ហ៊្វីលីពីន}} : រាជនៃឥស្សរិយយសលំដាប់ស៊ីកាទុណាហ៊្វីលីពីន (៣១.១.១៩៥៧) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} : នក្ខត្តឫក្សនៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី ថ្នាក់ទី១ រឺ អាទិបូរណ៌ (១.៤.១៩៦៨) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|អ៊ីតាលី}} : [[ឥស្សរិយយសលំដាប់គុណូបការនៃសាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី]] ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|អូទ្រីស}} : មហាគ្រឿងឥស្សរិយយសគុណូបការឆៀងមាសនៃអូទ្រីស (២៩.៨.១៩៥៦) <ref name="RoyArk">រ៉ូយ៉ាល់អាខ [http://www.royalark.net/Cambodia/camboa19.htm កម្ពុជា - ទំ.១៩]</ref> * {{Flag|អេត្យូពី}} : កណ្ឋាភរណនៃឥស្សរិយយសលំដាប់ម្ចាស់ក្សត្រីឝ៊េបានៃអេត្យូពី (៤.៥.១៩៦៨) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|អេស្ប៉ាញ}} : កណ្ឋាភណ្ឌឥស្សរិយយសផ្ទឹមនិងព្រួញនៃអេស្ប៉ាញ (២២.៦.១៩៥៦) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|អេស្ប៉ាញ}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់យោធូបការពណ៌ស (២២.៦.១៩៥៦) <ref name="RoyArk" /> * {{Flag|អេហ៊្សីប}} : ឥស្សរិយយសលំដាប់នីលអេហ៊្សីប ថ្នាក់មហាសិរីវឌ្ឍន៍ (៩.១១.១៩៥៩) <ref name="RoyArk" /> ==ព្រះរាជគ្រួសារ== [[File:Queen Norodom Monineath Sihanouk Monique of Cambodia.jpg|thumb|right|180px|[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]]] ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ មានព្រះមហេសីនិងព្រះស្នំជាច្រើន ហើយមានតែ៦អង្គ-នាក់ប៉ុណ្ណោះជាមហេសីផ្លូវការ ព្រមទាំងមានព្រះបុត្រាបុត្រី១៤អង្គ ក្នុងកំឡុងពេលដប់ពីរឆ្នាំ។{{Citation needed|date=ខែធ្នូ ២០១២}} តាមរយៈ ''[[ថែយម៍ (ទស្សនាវដ្ដី)|ថែយម៍]]'' (៣០ មិថុនា ១៩៥៦) យ៉ាងណាក៏ដោយក៏មហេសីស្របច្បាប់របស់ព្រះអង្គគឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍ (បានរៀបអភិសេកនៅឆ្នាំ១៩៥៥) និង ប៉ូល ម៉ូនិក អ៊ីហ្ស៊ី (បានរៀបអភិសេកនៅជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៥៥) ជាកូនស្រីក្មេងជាងគេរបស់ អ្នកស្រី ប៉ុម ពាង និង​ប្ដីទីពីររបស់គាត់ គឺលោកហ្សង់-ហ្វ្រង់ស្វ័រអ៊ីហ៊្សី ជាធនាគារិកម្នាក់។ សំណុំឯកសារដើមមួយនៃព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ក្នុង ''[[ដឹញូវយ៉កថែយម៍]]'' (៤ មិថុនា ១៩៩៣ ទំព័រ. A៨) បានថ្លែងថាព្រះអង្គបានជួបអ្នកម្នាងម៉ូនិក អ៊ីហ្ស៊ី នៅឆ្នាំ១៩៥១ នៅពេលដែលព្រះអង្គបានប្រគល់រង្វាន់ទៅកាន់នាង ក្នុង[[ការប្រកួតសម្រស់|ការប្រកួតបវរកញ្ញ]]។ {| class="toccolours" width="100%" | colspan="4" style="background: #F4AF09 " align="center" |ព្រះរាជបុត្រនឹងព្រះរាជធីតានៃព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ |- ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះនាម ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ប្រសូត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ចូលទិវង្គត ! style="background: #FFD700; color: #000000;" |ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ផាត់ កាញ៉ុល |អ្នកម្នាង ផាត់ កាញ៉ុល]]''' (គ.ស. ១៩២០ - ១ កុម្ភៈ គ.ស. ១៩៦៩) អភិសេក: គ.ស. ១៩៤២ / ក្រោយមកលែងលះ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''[[នរោត្តម បុប្ផាទេវី| សម្តេចរាជបុត្រីព្រះរៀម នរោត្តម បុប្ផាទេវី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |០៨ មករា គ.ស.១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៨ វិច្ឆិកា គ.ស.២០១៩ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៦ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |០២ មករា គ.ស.១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |២៨ វិច្ឆិកា គ.ស.២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៧ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]''' ( ម្ចាស់ ម៉ោង ) (២៦ មករា គ.ស.១៩២៩ - ៥ ធ្នូ គ.ស.១៩៧៤) អភិសេក: គ.ស.១៩៤២ / លែងលះ: គ.ស.១៩៥១ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះបរមរាមា នរោត្តម យុវនាថ''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៧ តុលា គ.ស. ១៩៤៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៤ មករា គ.ស. ២០២១ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៨ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម រ៉ាវីវង្ស សីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៤៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចព្រះមហិស្សរា នរោត្តម ចក្រពង្ស''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៤៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧៨ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សូរិយារង្សី | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៤៧ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៩ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម គន្ធបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៦ សីហា គ.ស.១៩៤៨ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៣ ធ្នូ គ.ស.១៩៥២ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |០៤ ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ខេមានុរក្ស សីហនុ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៤៩ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣៣ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម បទុមបុប្ផា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៥១ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២៥ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន''' ( ម្ចាស់ ដូង ) (៦ មេសា គ.ស.១៩២៩ - ១៧ កុម្ភៈ គ.ស.១៩៤៦) អភិសេក: គ.ស.១៩៤៤ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរៈទីប៉ោ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៤៦ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៦ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៣០ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |'''សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម ថាវ៉េត នរលក្ខណ៍''' (២៩ កញ្ញា គ.ស.១៩២៧- ០៤ កុម្ភៈ គ.ស.២០១៧) អភិសេក: គ.ស.១៩៤៦ ផ្លូវការ: ៤ មីនា​ ១៩៥៥ |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស |ម៉ម ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]]''' ( ម៉ម លាវ ) (១៩៣៤ - ១៩ មេសា គ.ស.១៩៧៥) អភិសេក: គ.ស.១៩៤៩ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម សុជាតិវត្តិយ៉ា | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |គ.ស.១៩៧៥ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |២២ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''សម្តេចរាជបុត្រីព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |០២ តុលា គ.ស.១៩៥៥ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៦៨ព្រះវស្សា |- | colspan="4" style="background: #FFFACD" align="center" |''' [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ | សម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]]''' ( ប៉ូលម៉ូនិច អ៊ីហ្ស៊ី ) (១៨ មិថុនា គ.ស.​១៩៣៦ - បច្ចុប្បន្ន) អភិសេក: គ.ស.១៩៥២ ផ្លូវការ: គ.ស.១៩៥៥ |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |'''ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]''' | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៤ ឧសភា គ.ស.១៩៥៣ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |បច្ចុប្បន្ន | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៧០ព្រះវស្សា |- | style="background: #FFFFFF" valign="top" |សម្តេច នរោត្តម នរិន្រ្ទៈពង្ស | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |១៨ កញ្ញា គ.ស.១៩៥៤ | style="background: #FFFFFF" align="center" valign="top" |០៨ តុលា គ.ស.២០០៣ | style="background: #FFFFFF" align="right" valign="top" |៤៩ព្រះវស្សា |} {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ'''<small><ref name="CAMBOA19"/></small> |2= 2. [[នរោត្តម សុរាម្រិត|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម សុរាម្រិត]] |3= 3. [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈនារីរ័ត្នសិរីវឌ្ឍនា]] |4= 4. [[នរោត្តម សុធារស|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ វរចក្ររណឫទ្ធិ នរោត្តម សុធារស]] |5= 5. [[នរោត្តម ផាង៉ាម|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកា ខត្តិយកល្យាណ ភគវត្តីរាជសុដា នរោត្តម ផង៉ាង៉ាម]] |6= 6. [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |7= 7. [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី នរោត្តម កាញ្ចនវិមាន នរលក្ខណ៍ទេវី]] |8= 8. [[នរោត្តម|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម បរមរាមាទេវាវតារ]] |9= 9. [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា]] |10= 10. [[នរោត្តម|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម បរមរាមាទេវាវតារ]] |11= 11. បុប្ផា-នួន |12= 12. [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] |13= 13. [[សម្តេចព្រះវររាជជិនីនាថ វ៉ាន់]] |14= 14. [[នរោត្តម ហស្សកណ្ឌ]] |15= 15. លោកចៅឃុនប្រយូវង្ស សៅ សំប៉ាត់ |16= 16. [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ព្រះអង្គឌួង]] |17= 17. [[សម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រីយ៍ (អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|សម្តេចព្រះស្រីសុទ្ធនាធម្មអច្ឆរា ប៉ែន]] |18= 18. ការិយាលេខានុការបាត់ដំបងម្នាក់ |19= 19. |20= 20. [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ព្រះអង្គឌួង]] |21= 21. [[សម្តេចព្រះបិយោ ព្រះបរមជាតិក្សត្រីយ៍ (អ្នកម៉ែនាងប៉ែន)|សម្តេចព្រះស្រីសុទ្ធនាធម្មអច្ឆរា ប៉ែន]] |22= 22. លោធា-សា |23= 23. |24= 24. [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី ព្រះអង្គឌួង]] |25= 25. [[សម្តេចព្រះបរមអច្ឆរាអក្សរ ពៅ]] |26= 26. ការិយាលេខានុការម្នាក់ |27= 27. |28= 28. [[នរោត្តម|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះនរោត្តម បរមរាមទេវាតារ]] |29= 29. |30= 30. [[ឧកញ្ញ៉ក្រឡាហោម សៅ]] |31= 31. [[យូរ៉ា វរ្ម័ន|យូរ៉ា-វរ្ម័ន]] }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ស្នាព្រះហស្ថ== <div class="references-small"> * ''ទីតាំងនៃកម្ពុជាក្នុងពិភពលោកដ៏គ្រោះថ្នាក់'' សាន់ផ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ : [[មូលនិធិអាស៊ី]] ១៩៥៨ * ''សុន្ទរកថា បានថ្លែងដោយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ ប្រមុខនៃគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក្នុងឱកាសនៃកិច្ចសម្ពោធផ្លូវជាន់ខ្ពស់មិត្តភាពខ្មែរ-អាមេរិក'' ភ្នំពេញ ១៩៥៩ * ''ឧត្តមគតិ គោលបំណង និង កិច្ចការនៃយុវជនសង្គមរាជានិយមខ្មែរ ការបកប្រែ និង វិចារណកថានៃលក្ខន្តិកៈនៃយ.ស.រ.ខ.'' [គ.ក., រ.ទស្សវត្សឆ្នាំ១៩៦០ * ''ការថ្លែងសុន្ទរកថានៃព.អ.ម.នរោត្តម-សីហនុ អគ្គរដ្ឋនៃកម្ពុជា [នៅ] ក្នុងសន្និសីទនៃប្រមុខរដ្ឋរឺរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។'' ញូវយ៉ក: [[បេសកកម្មអចិន្ត្រៃយ៍កម្ពុជាទៅកាន់សហប្រជាជាតិ]] ១៩៦១ * ''ការថ្លែងសុន្ទរកថានៃព.អ.ម.សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ អគ្គរដ្ឋនៃកម្ពុជាទៅកាន់[[សង្គមអាស៊ី]]។'' ញូវយ៉ក: បេសកកម្មអចិន្ត្រៃយ៍នៃកម្ពុជាទៅកាន់សហប្រជាជាតិ ១៩៦១ * ''ការថ្លែងសុន្ទរកថានៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទីដប់ប្រាំមួយនៃមហាសន្និបាតនៃសហប្រជាជាតិ'' ញូវយ៉ក: បេសកកម្មអចិន្ត្រៃយ៍នៃកម្ពុជាទៅកាន់សហប្រជាជាតិ ១៩៦១ * ''អត្ថបទនានាបានបោះពុម្ពុនៅ "Realités cambodgiennes" ២២ មិថុនា – ២៧ កក្កដា ១៩៦២។'' វ៉ាស៊ីនតោន ស.ក. [[ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-សហរដ្ឋ|ស្ថានរាជទូតកម្ពុជា]] ១៩៦១ * ''សុន្ទរកថាដោយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ ព្រះប្រមុខរដ្ឋ នៅក្នុងការសម្ពោធនៃសន្និសីទអាស៊ីលើកទីប្រាំមួយដែលបានរៀបចំឡើងដោយសង្គមមិត្តសំឡាញ់។'' ព័ត៌មាន[ភ្នំពេញ] ១៩៦២ * ''លិខិតបើកចំហទៅកាន់សារព័ត៌មានអន្តរជាតិ'' ភ្នំពេញ: Imprimerie du Ministere de L'Information ១៩៦៤ * ''បទសម្ភាសន៍ជាមួយសម្ដេចសីហនុ។'' ជាមួយលោក[[វិល្លៀម វ៉សស៊ី|វិល្លៀម-វ៉សស៊ី]] ភ្នំពេញ: ក្រសួងឃោសនាការ ១៩៦៥ * ''តើយើងគឺជា''អ្នកអព្យាក្រឹតក្លែងក្លាយ''មែនទេ?: វិចារណកថាក្នុងវិវេចនាកម្ពុជា លេខ. ១៦ ១៥ កក្កដា ១៩៦៦ '' ភ្នំពេញ: ប្រមុខនៃគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋ ១៩៦៦ * ''បរាជ័យដែលបានឆ្លងកាត់ដោយសហរដ្ឋក្នុងការពាក់ព័ន្ធខ្លួនជាមួយ "តតិយលោក" បានបង្ហាញក្នុងពន្លឺនូវបទពិសោធន៍ផ្ទាល់របស់កម្ពុជា'' ភ្នំពេញ? ១៩៦៨ * ''កំណត់ខ្លីៗអំពីសំណង់ជាតិនៅកម្ពុជា'' ភ្នំពេញ : Impr. សង្គមរាស្ត្រនិយម ១៩៦៩ * ''[http://www.archive.org/details/MessageAndSolemnDeclarationOfSamdechNorodomSihanoukHeadOfStateOf សារនិងការប្រកាសឧឡារិកនៃសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ ព្រះប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា (មិនា ២៣ ១៩៧០)។]'' [S.l.]: រាជរដ្ឋាភិបាលសាមគ្គីជាតិកម្ពុជា ញូវយ៉ក: [[គណៈកម្មាធិការសាមគ្គីភាពឥណ្ឌូចិន]] ១៩៧០ * ''សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុកម្ពុជានិយាយទៅកាន់ពួកអាមេរិក ក.- តុ. ១៩៧០។'' [គ.ក. ១៩៧០ * ''សារទៅកានមិត្តសម្លាញអាមេរិកដោយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុនៃកម្ពុជា។'' [គ.ក. ១៩៧០ * ''លិខិតនៃសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ ព្រះប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា ទៅកាន់ព្រះករុណា សម្ដេចព្រះរាជិនី និងឯកឧត្តម លោកជំទាវ ប្រមុខនៃរដ្ឋាភិបាលនៃបណ្ដាប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។'' [គ.ក. ១៩៧០ * ''កម្ពុជា ថ្ងៃនេះ: បទសម្ភាសន៍មួយជាមួយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ។'' (ជាមួយ[[ខេន ខូត|ខេន-ខូត]] និង [[ឃ្រីស ផ្វាលី|ឃ្រីស-ផ្វាលី]]) ណត់ធិងអឹម អង់.: [[មូលនិធិសន្តិភាពបឺរត្រឹណ្ដ៍រ៉ាសល]] ១៩៧០ * ''សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុឆ្លើយតបទៅនឹងលោកន័រម៉ឹន-ខឺខ ស.ស. មេដឹកនាំនៃពួកប្រឆាំង (នូវែលសេឡង់)'' [នូវែលសេឡង់? : ប.ស. ១៩៧១ * ''សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុកម្ពុជា និយាយ ខែមករា–កុម្ភៈ ១៩៧១។'' [S.l. : ប.ស. ១៩៧១ * ''ការរំដោះតតិយលោក: គន្លឹះ: ថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់សន្និសីទកំពូលអាហ្សេ'' ណត់ធិងអឹម អង់.: មូលនិធិសន្តិភាពបឺរត្រឹណ្ដ៍រ៉ាសល ១៩៧៣ * ''សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយភ.ស.ក.: កំណត់ប្រវត្តិនៃសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ'' "ពេលដែលបានប្រាស្រ័យ នឹងលោក[[វិលផ្វ្រឹដ បឺរឆិត្ត|វិលផ្វ្រឹដ-បឺរឆិត្ត]]" ញូវយ៉ក [[សៀវភៅភែនទីអន]] ១៩៧៣ (ISBN 0-7139-0449-6, ISBN 0-394-48543-2)</div> * ''ការតស៊ូរបស់កម្ពុជា'' អខ់ឃ្លែណ្ដ៍ [[គណៈកម្មាធិការវៀតណាមអខ់ឃ្លែណ្ដ៍]] ១៩៧៣ * ''[http://www.archive.org/details/StatementsByPrinceNorodomSihanouk1965-1973 សេចក្ដីថ្លែងការណ៍ដោយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ ១៩៦៥–១៩៧៣]'' វ៉ាស៊ីនតោន ស្ថានទូលសាធារណខ្មែរ ប៉្រិសសិខទីន ១៩៧៣ * ''សង្គ្រាមនិងក្ដីសង្ឃឹម: ករណីកម្ពុជា'' ញូវយ៉ក សៀវភៅភែនទីអន ១៩៨០ * ''សម្ដេចសីហនុអំពីកម្ពុជា: បទសម្ភាសន៍និងកិច្ចពិភាក្សាជាមួយសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ'' (ជាមួយ[[ម៉ាណុឡា ស្ឆៀរអ៊ូម|ម៉ាណុឡា-ស្ឆៀរអ៊ូម]] និង [[ពេទេរ ស្ឆៀរ|ពេទេរ-ស្ឆៀរ]] ) ហាំប៊ខ: [[វិទ្យាស្ថានសិក្សាអាស៊ី|Institut für Asienkunde]] ១៩៨០ * ''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ បានអង្កេតមើលដោយព្រះនរោត្តម-សីហនុ'' ព្យុងយ៉ាង: [[គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពភាសាបរទេស]] ១៩៨០ ==ភាពយន្តលេខន៍== ព្រះសីហនុបានចាប់អារម្មណ៍ខាងតន្ត្រី ព្រះអង្គបានតែងនិងសំដែងចម្រៀងជាញឹកញាប់ជា[[ភាសាខ្មែរ]] បារាំង និង អង់គ្លេស។ ទ្រង់បានលេង[[ក្លារីណែត]] [[សាក់សូផ្វូន]] [[ព្យែណូ]] និង[[អង្កាញ់]]។ ចាប់ពីវ័យដំបូង ព្រះអង្គមានការងប់ដោយសារកុនក៏ដូចគ្នានឹងសិល្បៈ ល្ខោន និងរបាំដែរ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកធ្វើភាពយន្តដ៏អស្ចារ្យ ដែលសរសេរ ដឹកនាំ (និងសំដែងក្នុងនោះ) កុនជាច្រើនដែលមានការប្រឌិតភាគច្រើន តែងតែរួមជាមួយនិងសាច់រឿងដែលមានមូលដ្ឋានអំពីជីវភាពជាឯកសារនិងព្រឹត្តិការណ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រនានានៅកម្ពុជា។{{Citation needed|date=ខែធ្នូ ២០១២}} ភាពយន្តឆ្នាំ១៩៦៦របស់ទ្រង់ ''La Forêt Enchantée'' ជាភាសាខ្មែរ ''ព្រៃប្រសិទ្ធិ'' ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុង[[មហោស្រពខ្សែភាពយន្តអន្តរជាតិមូស្គូលើកទី៥]]នៅឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Moscow1967"/><ref name="MTV"/> <br /> ភាពយន្តខ្លះៗរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ:<br /> 1. <br /><!-- Deleted image removed: [[File:See Angkor and Die (1993).jpg|thumb|See Angkor and Die (1993)]] --> ឃើញអង្គរហើយស្លាប់ (១៩៩៣)<br /> កាលបរិច្ឆេទការចេញផ្សាយ: ១៩៩៣ (ការចេញផ្សាយដំបូង)<br /> អ្នកដឹករឿង: ព្រះនរោត្តម-សីហនុ<br /> រយៈពេលលេង: ៨១នាទី<br /> ប្រភេទ: ល្ខោន <br /> <br /><!-- Deleted image removed: [[File:An Ambition Reduced to Ashes (1995).jpg|thumb|An Ambition Reduced to Ashes (1995)]] --> 2.<br /> ភូមិរបស់ខ្ញុំនៅពេលអស្ដង្គត (១៩៩២) <br /> កាលបរិច្ឆេទការចេញផ្សាយ: ១៩៩២ (ការចេញផ្សាយដំបូង) <br /> អ្នកដឹករឿង: នរោត្តម-សីហនុ<br /> រយៈពេលលេង: ៦៣នាទី<br /> ប្រភេទ: ល្ខោន<br /> 3.<br /> មហិច្ឆិតាកាត់បន្ថយគំនរផេះផង់ (១៩៩៥) <br /> កាលបរិច្ឆេទការចេញផ្សាយ: ១៩៩៥ (ការចេញផ្សាយដំបូង)<br /> អ្នកដឹករឿង: នរោត្តម-សីហនុ<br /> តួ: ម៉ម-សុទ្ធ<br /> ប្រភេទ: ខ្សែភាពយន្តខ្លី ល្ខោន<br /> 4. <br /> ថ្ងៃចុងក្រោយនៃលោកវរសេនីយឯកសាវត្ថិ (១៩៩៥)<br /> កាលបរិច្ឆេទការចេញផ្សាយ: ១៩៩៥ (ការចេញផ្សាយដំបូង)<br /> អ្នកដឹករឿង: នរោត្តម-សីហនុ<br /> រយៈពេលលេង: ៣៤នាទី<br /> ប្រភេទ: ខ្សែភាពយន្តខ្លី ល្ខោន ==ឯកសារភាពយន្ត== # Cortège Royal (១៩៦៩) # Cambodge ១៩៦៥ (១៩៦៥) # នរោត្តមសីហនុ Roi Cinéaste (១៩៩៧) ដោយលោក ភ្វ្រីដដេហ៊្រិក-មីទាំរហ្រង់ ==សូមមើលផងដែរ== * [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អ្នកគ្រប់គ្រងកម្ពុជា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist|30em|refs= <ref name="atimes">[http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IC15Ae01.html Dining with the Dear Leader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818154602/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IC15Ae01.html |date=18 សីហា 2016 }} By Bertil Lintner – Asian Times, 2007. Retrieved 15 August 2009.</ref> <ref name="CAMBOA19">{{cite web|url=http://www.royalark.net/Cambodia/camboa19.htm |title=CAMBOA19 |publisher=Royalark.net |accessdate=១៥ តុលា ២០១២}}</ref> <ref name="Cambodians line streets to see ex-king's body">{{cite news|last=ឈាង|first=សុផេង|title=ជនកម្ពុជាតម្រៀបជួរលើផ្លូវដើម្បីមើលព្រះសពអតីតព្រះមហាក្សត្រ|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hUd5rCO6aN6_OdK6GFUpI7qsWlPA?docId=99693f0a10184c6aa7ddb23f34460858|accessdate=១៨ តុលា ២០១២|newspaper=សារព័ត៌មានអាសូស៊ីអេតធិត}}</ref> <ref name="clymer">Clymer, pp. 74–76.</ref> <ref name="countrystudies">[http://countrystudies.us/cambodia/72.htm countrystudies.us]</ref> <ref name="death">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-19943963 |title=Cambodia former king Norodom Sihanouk dies aged 89 |work=BBC News |date=15 October 2012}}</ref> <ref name="google">វីឌិយអានណឹ, បិន្នី, ''[http://books.google.com.vn/books?id=mhkw4Psq0SQC&dq= ការរាំនៅក្នុងស្រមោល: ព្រះសីហនុ ខ្មែរក្រហម និង សហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]'' (២០០៨) ទំ.២៨៩។</ref> <ref name="google1">[http://books.google.com/books?id=7i0jGxysUUcC&pg=PA167&dq=khmer+rouge+north+korea&lr=&as_brr=3#v=onepage&q=khmer%20rouge%20north%20korea&f=false books.google.com]</ref> <ref name="interviews">Prince Sihanouk of Cambodia. Interviews and talks with Prince Norodom Sihanouk. Hamburg 1985. p. 14.</ref> <ref name="interviews2">Prince Sihanouk of Cambodia. Interviews and talks with Prince Norodom Sihanouk. Hamburg 1985. p. 85.</ref> <ref name="johns">[http://www.worldandi.com/specialreport/1988/february/Sa13957.htm "Cambodia at a Crossroads"], by Michael Johns, ''The World and I'' magazine, February 1988.</ref> <ref name="King Father Sihanouk holds ECCC at bay">{{cite journal|date=៧ កញ្ញា ២០០៧|title=King Father Sihanouk holds ECCC at bay|journal=ភ្នំពេញប៉ុស្ត៍|url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/20070906441/National-news/king-father-sihanouk-holds-eccc-at-bay.html|accessdate=១៣ តុលា ២០០៩|quote=ព្រះមហាវីរក្សត្រនរោត្តម-សីហនុបានកាន់តំណែងជាច្រើនណាស់ចាប់តាំងពី១៩៤១ ដែលសៀវភៅកំណត់ត្រាពិភពលោកហ្គៀនណិសបង្ហាញថាព្រះអង្គជាអ្នកនយោបាយដែលបានកាន់កាប់តំណែងនយោបាយផ្សេងៗដ៏ល្អបំផុតរបស់ពិភពលោក។|archive-date=4 មករា 2013|archive-url=https://archive.today/20130104144410/http://www.phnompenhpost.com/plans/form|dead-url=yes}}</ref> <ref name="montagnon">Pierre Montagnon, ''La France coloniale'', vol. 2, Pygmalion-Gérard Watelet, 1990, p. 126.</ref> <ref name="NBC death">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/49423414#.UHySb650E2w|title=អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជានរោត្តម-សីហនុសុគតនៅព្រះជន្ម៨៩|work=ព័ត៌មានNBC|date=១៥ តុលា ២០១២|agency=សារព័ត៌មានអាសូស៊ីអេតធិត|accessdate=១៥ តុលា ២០១២|author=ឈាង-សុផេង}} {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="o112">Osborne, p. 112.</ref> <ref name="telegraph">ព្រះសីហនុបានទទួលទំនាក់ទំនងស្និទស្នាលជាមួយកូរ៉េខាងជើងចាប់តាំងពីដើមទស្សវត្សឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលព្រះអង្គបានស្គាល់លោក[[គីម អ៊ីលស៊ុង|គីម-អ៊ីលស៊ុង]]នៅក្នុងចលនាប្រទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។ សូមមើលផងដែរ [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/cambodia/1503939/Unlikely-alliance-of-king-and-Communist-celebrated-over-mashed-pigs-trotter.html telegraph.co.uk]។ វាគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលថាកូរ៉េខាងជើងមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលបន្តុបដោយវៀតណាមនៅកម្ពុជាឡើយ ទោះបីជាមានសម្ពាធដ៏ខ្លាំងក្លាពីមូស្គូក៏ដោយ។ [http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IJ31Ae02.html atimes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621010455/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/IJ31Ae02.html |date=21 មិថុនា 2016 }}</ref> <!-- Unused citation <ref name="thejakartapost">http://www.thejakartapost.com/news/2012/10/15/sby-expresses-condolences-sihanouk-s-death.html</ref> --> <ref name="Xinhua">{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-10/15/c_131907356.htm|title=កម្ពុជាបង្ហាញនូវក្ដីទុក្ខសោកក្នុងការសោយទីវង្គតនៃព្រះមហាវីរក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ|work=ព័ត៌មានចិន|date=១៥ តុលា ២០១២|accessdate=១៥ តុលា ២០១២|archive-date=18 តុលា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018025103/http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-10/15/c_131907356.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="yahoo">[http://news.yahoo.com/s/afp/20090302/en_afp/cambodiaroyalssihanoukhealth;_ylt=Ajnz5sRYixiPwHo4V95f8Z5xFb8C Cambodia's Ex-King Cites Progress Against His Cancer] Yahoo news, 2 March 2009</ref> <ref name="yale">[http://www.yale.edu/cgp/thailand_response.html Thailand's Response to the Cambodian Genocide. By Dr. Puangthong Rungswasdisab]</ref> }} ==អំណានបន្ថែម== <div class="references-small"> * [http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/28181841?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Fenhancements%2Ffy0714%2F93001916-b.html&title=&linktype=digitalObject&detail= Cixous, Hélène]. ''[http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/28181841?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Fenhancements%2Ffy0714%2F93001916-d.html&title=&linktype=digitalObject&detail= The Terrible but Unfinished Story of Norodom Sihanouk, King of Cambodia]''. European women writers series. Lincoln: University of Nebraska Press, 1994. ISBN 0-8032-1455-3 * {{cite book|last=ខ្លាយម៉ឺរ|first=ខិនអ៊ឹន ជ.|title=សហរដ្ឋនិងកម្ពុជា ១៨៧០–១៩៦៩: ចាប់ពីការចង់ដឹងចង់ឃើញទល់នឹងការប្រឈមមុខគ្នា|url=https://archive.org/details/unitedstatescamb0000clym|year=២០០៤|publisher=រ៉ោតឡិច|isbn=978-0-415-32332-1}} * Kuckreja, Madhavi. ''Prince Norodom Sihanouk''. World leaders past & present. New York: Chelsea House, 1990. ISBN 1-55546-851-9 * Osborne, Milton E. ''Sihanouk Prince of Light, Prince of Darkness''. Honolulu: University of Hawaii Press, 1994. ISBN 978-0-8248-1639-1 * Widyono, Benny. ''[http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/131066925?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Ftoc%2Fecip0718%2F2007020165.html&title=&linktype=digitalObject&detail= Dancing in Shadows Sihanouk, the Khmer Rouge, and the United Nations in Cambodia]''. Lanham, Md: Rowman & Littlefield Pub, 2007. ISBN 978-0-7425-5552-5 * [[ដឺញីសឹ អាផ្វុងស៊|ដឺញីសឹ-អាផ្វុងស៊]]: ''មកដល់ទីបញ្ចប់នៃនរក: ការតស៊ូរបស់ស្រីម្នាក់ដើម្បីរស់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមកម្ពុជា។'' (ដែលមានការណែនាំដោយ[[ចន ស្វេន|ចន-ស្វេន]] និង [[ឌេវ៉ិដ ឈែនដ្លឺរ|ឌេវ៉ិដ-ឈែនដ្លឺរ]]។ ល.ស.ប.អ. ៩៧៨-០-៩៥៥៥៧២៩-៥-១ * Jeldres, Julio A. "The Royal House of Cambodia", Monument Books, Phnom Penh, 2003 * Jeldres, Julio A. "Le Palais du Roi du Cambodge" Mekong Publishers, Paris and Phnom Penh, 2001 * Jeldres, Julio A. translations of King Norodom Sihanouk Memoirs "Shadow Over Angkor-Vol 1" Monument Books, Phnom Penh, 2003 </div> ==តំណខាងក្រៅ== {{Wikiquote}} * [http://www.norodomsihanouk.info/ Official site] * [http://www.4dw.net/royalark/Cambodia/cambodia.htm Genealogy of the Cambodian Royal Family] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3505915.stm News release regarding support of gay marriage] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3387967.stm News release regarding his website] * [http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/biographies.htm Cambodian politicians biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403084943/http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/biographies.htm |date=3 មេសា 2009 }} * [http://international-parliament.net/seite12.htm/ Official Contact with the IPSP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201082835/http://www.international-parliament.net/seite12.htm |date=1 ធ្នូ 2008 }} * [http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=232050&mod=films New York Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427131037/http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=232050&mod=films |date=27 មេសា 2016 }} * {{IMDb name|id=0797625|name=នរោត្តម-សីហនុ}} {{S-start}} {{S-reg}} {{Succession box| before=[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិ-មុនីវង្ស]] | title=[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | after=[[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម-សុរាម្រិត]] | years=១៩៤១–១៩៥៥}} |- {{Succession box| before=[[ជា ស៊ីម|ជា-ស៊ីម]]<br><small>(ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ)</small> | title=[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | after=[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] | years=១៩៩៣–២០០៤}} {{S-off}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=គ្មាន|after=[[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]]|years=១៩៤៥}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[យ៉ែម សំបូរ|យ៉ែម-សំបូរ]]|after=[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|ក្រុមហ្លួងស៊ីសុវត្ថិ-មុនីពង្ស]]|years=១៩៥០}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ហ៊ុយ គន្ធុល|ហ៊ុយ-គន្ធុល]]|after=[[ប៉ែន នុត|ប៉ែន-នុត]]|years=១៩៥២–១៩៥៣}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ចាន់ ណាក់|ចាន់-ណាក់]]|after=[[ប៉ែន នុត|ប៉ែន-នុត]]|years=១៩៥៤}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ឡេង ង៉ែត|ឡេង-ង៉ែត]]|after=[[អ៊ុម ឈៀងស៊ុន|អ៊ុម-ឈៀងស៊ុន]]|years=១៩៥៥–១៩៥៦}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[អ៊ុម ឈៀងស៊ុន|អ៊ុម-ឈៀងស៊ុន]]|after=[[ឃឹម ទិត|ឃឹម-ទិត]]|years=១៩៥៦}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ឃឹម ទិត|ឃឹម-ទិត]]|after=[[សាន យន់|សាន-យន់]]|years=១៩៥៦}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[សាន យន់|សាន-យន់]]|after=[[ស៊ឹម វ៉ា|ស៊ឹម-វ៉ា]]|years=១៩៥៧}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ស៊ឹម វ៉ា|ស៊ឹម-វ៉ា]]|after=[[ផូ ព្រឿង|ផូ-ព្រឿង]]|years=១៩៥៨–១៩៦០}} {{Succession box| before=[[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម-សុរាម្រិត]] | title=ប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា | after=[[ជា ហេង|ជា-ហេង]] | years=១៩៦០–១៩៧០}} {{Succession box|title=[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]|before=[[ប៉ែន នុត|ប៉ែន-នុត]]|after=[[ញឹក ជូឡុង|ញឹក-ជូឡុង]]|years=១៩៦១–១៩៦២}} {{Succession box| before=[[សាក់ សុតសាខន|សាក់-សុតសាខន]]|after=[[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]]|title=ប្រធានគណៈប្រធានរដ្ឋ|years=១៩៧៥–១៩៧៦}} {{S-end}} {{Use dmy dates|date=ខែតុលា ២០១២}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata |NAME=Sihanouk, Norodom |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION=King of Cambodia |DATE OF BIRTH=31 October 1922 |PLACE OF BIRTH=Phnom Penh, Cambodia |DATE OF DEATH=15 October 2012 |PLACE OF DEATH=Beijing }} {{DEFAULTSORT:នរោត្តម សីហានុ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[Category:អ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តកម្ពុជា]] [[Category:ក្សត្រកម្ពុជា]] [[Category:ក្សត្រដែលដាក់រាជ្យ]] [[Category:នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] [[Category:ប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា]] [[Category:អ្នកនយោបាយហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] [[Category:អ្នកដឹកនាំភាពយន្តខ្លី]] [[Category:កណ្ឋាភណ្ឌឥស្សរិយយសលំដាប់ស្បៃរឿងទេស]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[Category:អ្នកនិពន្ធល្បី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] pgphtk9wl82p8j6pgm9slirqnmyb50k 0 5241 340906 340765 2026-09-24T20:37:21Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340906 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវម៌្មទី ២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Cambogia, visnu da prasat thma dap, stile di kulen, 800-875 ca. 02.JPG | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]][[ព្រះវិស្ណុ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]][[រចនាបថគូលែន]] ប្រាសាទអូរថ្មដាប់ [[មហិន្រ្ទបព៌ត|អតីតរាជធានីមហិន្ទ្របព៌ត]] [[ភ្នំគូលែន]], [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត]], 800-875 ca. | reign = គ.ស ៧៧០-៨៥០​ | coronation = គ.ស ៨០២-៨៣៥ | full name = ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ជ័យវរ្ម័នទេវរាជ | predecessor = ព្រះបាទ[[មហីបតិវម៌្ម]]<br/>([[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹកឡិច]]) | successor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ជ័យវរ្ម័នទី៣]] | spouse = ព្រះនាង[[ហង្សអម្រិត]] (អគ្គមហេសី​ស្តាំ)<br/>ព្រះនាង[[ជយេន្ទ្រភា]] (អគ្គមហេសីឆ្វេង) | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ជ័យវរ្ម័នទី៣]]<br/>ព្រះនាង[[ជ្យេស្ថាយ៌ា]] (បុត្រី) | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = គ.ស ៧៧០ | birth_place = | death_date = គ.ស ៨៥០ (ជន្មាយុ ៨០) | death_place = | date of burial = ព្រះបាទ បរមទេវរាជ | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman II) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ៧៧០-៨៥០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៨០២-៨៣៥) ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស សៃលេន្ត្រៈ ដែលមកពីកោះជ្វា ([[អង់គ្លេស]]: Java) នៃប្រទេស [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] បច្ចុប្បន្ន ។ ហើយព្រះអង្គបានធ្វើលទ្ធិ [[ព្រះសិវៈ]]និយម ដែលតាំងខ្លួនជាស្ដេចចក្រ នៃភាសា [[សំស្ក្រឹត]] ''' វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះកម្រតេងអញ ឝ្រិ ជយវម៌្មកេរស្វរៈ ''' ប្រែជាភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ''' ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ គឺ ជ័យវរ្ម័នទេវរាជ'''។ ដែលព្រះអង្គបានប្រកាសឯករាជពីពួកជ្វា និង តាំងខ្លួនជាស្ដេចចក្រ នៃ អាណាចក្រកម្ពុជៈទេស ឆ្នាំ៨០២ នៃ គ.ស ។ <ref>{{cite book |last= |first= |author= Charles Higham |date= 2001 |title= The Civilization of Angkor |url=https://books.google.com.kh/books? |location= |publisher= University of Califorina Press |page= 192-54 |isbn=9780520234420}}</ref> == ការតស៊ូរំដោះជាតិ (៧៨០-៨០០ នៃគ.ស) == ក្នុងឆ្នាំ ៧៨០ នៃគ.ស ពួកជ្វានៃរាជវង្ស សៃលេន្ត្រៈ ([[អង់គ្លេស]]: Sailendra) បានលើកទ័ពជើងទឹកមកវាយសង្គ្រប់លើក្រុង "គុម្ភពបុរៈ" [[ខេត្តក្រចេះ]] ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ បានភៀសព្រះកាយទៅ [[ឥន្ទ្របុរៈ]] [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]] ហើយបានសាងបន្ទាយព្រៃនគរនៅទីនោះ នៅឆ្នាំ៧៨១ នៃគ.ស។ <ref> {{cite book |last= |first= |author= David G Marr is Emeritus Professor at the Australian National University.|date= 1986 |title=Southeast Asia in the 9th to 14th Centuries |url= https://books.google.com.kh/books?id=Lon7gmj040MC&pg=PA104&dq=jayavarman+ii&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjj8M_zn__tAhUiy4sBHR4ECQUQ6AEwBXoECAUQAg#v=onepage&q=jayavarman%20ii&f=false |location= |publisher= Institute of Southeast Asian Studies |page= 416 |isbn=9971988399}}</ref> ដែលមានការជ្រោមជ្រៃងពីរាជគ្រូរបស់ព្រះអង្គនាម "សិវៈកៃវល្យៈ" ដែលបានបណ្ដុះបណ្ដាលព្រះអង្គអំពីក្បួនច្បាប់ក៏សាងនគរ និងវិជ្ជាក្បួនទ័ពផ្សេងៗ ដោយសារតែពេលនោះទ្រង់មានព្រះជន្មក្មេងវ័យពេក ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ​ (៧៩០-៨០០ នៃ គ.ស) ទ្រង់បានប្រកាសសង្គ្រាមបណ្ដេញពួកជ្វា ឲ្យចេញពីកម្ពុជៈទេស នៃ "អាណាចក្រចេនឡាទឹក" ហើយបានផ្លាសរាជធានី មកតំបន់[[ភ្នំគូលេន]] ដោយរាជធានីមានឈ្មោះថា "មហិន្ទ្របរព័ត" ដោយបានសាងនៅទីសក្ការៈបូជា ជាច្រើន ដូចជា [[ប្រាសាទអកយំ]] (សិវៈលិង្គ ១០០០) និង បាមធ្វើពិធីទេវរាជ [[ព្រះសិវៈ]]និយម នៃការឡើងគ្រងរាជជាស្ដេចផែនដី នៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ.ស ។<ref>{{cite book |last= |first= |author= Āṃng Jūlān |date= 2007 |title= Qaṅgar (qatīt -paccuppann - qanākat) |url= https://books.google.com.kh/books?id |location= |publisher= Rāja Raṭṭhābhipāl Kambujā, 1998 - Angkor (Extinct city) |page= 290 |isbn= }}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == លទ្ធិទេវរាជ នៃព្រះសិវៈនិយម == ជ័យវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាស្ដេចដែលបានបង្កើតឫសគល់នៃ[[សម័យអង្គរ]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ចាប់ផ្ដើមឡើងជាមួយក្បួនប្រសិទ្ធីនាមយ៉ាងឱឡារិកធ្វើឡើងដោយ​ លទ្ធិទេវរាជ ក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃ គ.ស លើភ្នំពិសិដ្ឋ "មហិន្ទ្របរព័ត" បច្ចុប្បន្នត្រូវគេស្គាល់ថាជា[[ភ្នំគូលែន]] ដើម្បីធ្វើពិធីប្រកាសឯករាជ្យរាជា "[[អាណាចក្រខ្មែរ]]" ។ ក្នុងពិធីនេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ មាននាមជាស្ដេចថា ៖ ''' វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះកម្រតេង អញ ឝ្រិ ជយវម៌្មកេរស្វរៈ ''' ប្រែជាភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ''' ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ គឺ ជ័យវរ្ម័នទេវរាជ'''។ រីឯ សិលាចារឹកមួយមកពី [[ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ]] បានរៀបរាប់ថានៅលើកំពូលភ្នំគូលែន ជ័យវរ្ម័នទី២ បានបញ្ជាឱ្យសមណៈព្រាហ្មណ៍នាម "ហិរណ្យទាម" ធ្វើពិធីទេវរាជ ដែលតែងតាំងទ្រង់ជា "ចក្រវរ្តិន" ស្ដេចចក្រ លទ្ធិនេះបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាកំពូលក្សត្រនៅលើដែនដី ដូច្នេះហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសនេះឡើងវិញ ក្លាយជា រាជា "អាណាចក្រកម្ពុជៈទេស" ។ <ref> George Coedes {{cite book |last= |first= |author= Edited by Walter F. Vella. Translated by Susan Brown Cowing |date= 1968 |title= The Indianized States of Southeast Asia |url=https://books.google.com.kh/books?id=YOy7wgEACAAJ&dq=The+Indianized+States+of+Southeast+Asia.|location= |publisher= Honolulu, East-West Center Press |page= 403 |isbn= 9780824800710}}</ref> <ref>{{cite book |last= |first= |author= Helen Ibbitson Jessup, Sāramandīr Jāti Kambujā |date= 2006 |title= Chefs d'œuvre du Musée national du Cambodge |url= https://books.google.com.kh/books?id= |location= |publisher= Friends of Khmer Culture |page= 112 |isbn= 9995083604 }}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ការទទួលយក [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] == [[File:Le Bouddha couché (Phnom Kulen) (6825003355).jpg|thumb|ព្រះអង្គធំភ្នំគូលេន]] ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ៨១៧ នៃ គ.ស ទើបទ្រង់ផ្លាសប្ដូរមកគោរពនៅ ព្រះពុទ្ធសាសនា វិញ ដោយបានសាងនៅទីសក្ការៈបូជា ដូចជា [[ប្រាសាទអារាមរោងចិន]] និង រូបព្រះពុទ្ធបដិមាយ៉ាងធំនៅកំពូលភ្នំគូលេន ដែលពលរដ្ឋខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ហៅថា (ព្រះធំភ្នំគូលេន) ហើយក្រោយមកទ្រង់បានផ្លាសប្ដូររាជធានី ចុងក្រោយមក (ហរិហរាល័យ) ហើយបានសាងរាជធានីឈ្មោះថា "អមរេន្ទ្របុរៈ" នៅតំបន់ [[ប្រាសាទកំពង់ក្ដី]] ក្នុង [[ខេត្តសៀមរាប]] បច្ចុប្បន្ន ហើយទ្រង់បានសាងប្រាសាទ បូជាចំពោះ ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ដែលមានឈ្មោះថា "[[ប្រាសាទព្រះកែវ]]" ។<ref>{{cite book |last= |first= |author= |date= 23 Aug 2017 |title= Kambuja suriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau, Volume 52 |url= https://books.google.com.kh/books?id=Vc3wik82cQsC&q |location= |publisher= Buddhasāsnapaṇḍity, 1998 the University of Wisconsin - Madison |page= |isbn=}}</ref> <ref>{{cite book |last= |first= |author= Indian History Congress |date= 14 May 2009 |title= Proceedings |url= https://books.google.com.kh/books?id=XQ5DAAAAYAAJ&q=Jayavaraman+II |location= |publisher= the University of Virginia, 1999 |page= 884 |isbn=}}</ref> == ជ័យវរ្ម័នទី២ ញាត្តិវង្ស == ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកនឹងស្ត្រីម្នាក់នាម "[[ហង្សអម្រិត]]" ហើយមានបុត្រាមួយអង្គព្រះនាម [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ក្រោយមកទ្រង់បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៥០ នៃ គ.ស និងទទួលបានបច្ឆាមរណនាមថា ៖ បរមេកេរស្វរៈ ប្រែមកថា "ព្រះបាទ បរមទេវរាជ" <ref>{{cite book |last= |first= |author= Jean Boisselier |date= 1956 |title= Trends in Khmer Art Volume 6 of Studies on Southeast Asia |url= https://books.google.com.kh/books?id=elPbRqUunmIC&pg=PR4&dq=Jayavaraman+II+850 |location= |publisher= Ithaca, N.Y. : Southeast Asia Program, Cornell University, 1989.|page= 118 |isbn=0877277052}}</ref> រាជបល័្លងទ្រង់ត្រូវបានសោយរាជ្យបន្តដោយបុត្រារបស់ទ្រង់ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ក្នុងឆ្នាំ ៨៣៥ នៃ គ.ស ហើយទ្រង់បាន រៀបអភិសេកនឹងស្ត្រីម្នាក់ក្នុងរាជវង្សខ្ពង់ខ្ពស់ដូចគ្នា នាម "ធរណីន្ទ្រទេវី" ។ <ref>{{cite book |last= |first= |author= Chhany Sak-Humphry |date= 2005 |title= The Sdok Kak Thom Inscription (K. 235): With a Grammatical Analysis of the Old Khmer Text |url= https://books.google.com.kh/books?id=luh0GwAACAAJ&dq=The+Sdok+Kak+Thom+Inscriptions&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNivK6lP_tAhXRLqYKHZ_BAq8Q6AEwAHoECAUQAg |location= |publisher= Buddhist Institute Printing House |page= 290 |isbn=}}</ref> == កំណត់ត្រា ប្រវត្តិវិទូ == * Sak-Humphry, Chhany. ''The Sdok Kak Thom Inscription''. The Edition of the Buddhist Institute 2005. * Higham, Charles. ''The Civilization of Angkor''. University of California Press 2001. * Briggs, Lawrence Palmer. ''The Ancient Khmer Empire''. Transactions of the American Philosophical Society 1951. * Mabbett, Ian and Chandler, David. ''The Khmers.'' Blackwell Publishers Ltd. 1996. * Coedès, Georges. ''Les capitales de Jayavarman II.''. Bulletin de l'EFEO (Paris), 28 (1928). * {{cite journal |last=Wolters |first=O. W. |date=1973 |title=Jayavarman II's Military Power: The Territorial Foundation of the Angkor Empire |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=105 |publisher=Cambridge University Press |issue=1 |pages=21–30 |doi=10.1017/S0035869X00130400 |jstor=25203407}} * Jacques, Claude and Lafond, Philippe. ''The Khmer Empire: Cities and Sanctuaries from 5th to 13th Century''. River Books [2007]. * Jacques, Claude. ''La carrière de Jayavarman II.'', Bulletin de l'EFEO (Paris), 59 (1972): 205-220. * Jacques, Claude. ''On Jayavarman II., the Founder of the Khmer Empire''. Southeast Asian Archaeology 3 (1992): 1-5. * Jackson, Rees and Dau Du Gau "The Khmer Empire: Jayavarman the II/History" (2001) (New-Zealand) ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ៧៧០-៨៥០)''}} {{Succession box|before= ព្រះបាទ[[មហីបតិវម៌្ម]]<br/>([[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹកឡិច]])|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''៨០២–៨៣៥'''|after= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៣|ជ័យវរ្ម័នទី៣]]}} {{S-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} leloopkw97fsjwaiszid3kb6ov23cto 0 5434 340998 340419 2026-09-25T09:31:36Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 340998 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ទីក្រុងធំទី ០២]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]ហើយក៏ជាទីរួមខេត្តនិង​ជាទីក្រុង​ធំបំផុតរបស់​[[ខេត្តសៀមរាប|ខេត្ត​សៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យនៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងសៀមរាប | official_name = | other_name = | native_name = Siem Reap City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = View from Phnom Bakheng to Angkor Wat. Siem Reap.jpg | border = | total_width = | image_style = border:1; | perrow = | image1 = | caption1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = ទីក្រុងប្រាសាទ | image_caption = | image_map = 1710_Siem_Reap_Municipality.svg | map_caption = ផែនទីនៃក្រុងសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ស្រុកសៀមរាប|ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = នួន ពុទ្ធារ៉ា | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតជាទឹកដី | established_date = ៨០២ | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ១៩០៧ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = <ref>https://krongsiemreap.gov.kh/default/657{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url= http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title= General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher= [[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work= National Institute of Statistics|date= 26 January 2021|access-date= 3 February 2021|archivedate= 26 តុលា 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_note = | population_total = ២៤៥ ៤៩៤ | population_rank = ០២ | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|13|21|44|N|103|51|35|E|region:KH|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = ១៨ | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១០ | footnotes = }} <!-- Infobox ends --> ក្រុងសៀមរាប គឺជាទីក្រុងដែលមាន[[ស្ថាបត្យកម្មអាណានិគមនិយមបារាំង|ស្ថាបត្យកម្មបែបសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[ស្ថាបត្យកម្មចិន|ស្ថាបត្យកម្មបែបចិន]]នៅតាម[[សង្កាត់បារាំងចាស់]]និងនៅជុំវិញ[[ផ្សារចាស់]]។ទីក្រុងនេះគឺជា[[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|មជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍]]ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារវាមានទីតាំងស្ថិតនៅជិត[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]ដែលជាអតីតរាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុងមានសារមន្ទីរ ការសម្ដែងរបាំបុរាណ [[ភូមិវប្បធម៌កម្ពុជា]] ហាងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ សិប្បកម្ម កសិដ្ឋានសូត្រ វាលស្រែនៅជនបទ ភូមិនេសាទ [[ព្រែកទាល់|ជម្រកសត្វស្លាប]]ក្បែរ[[បឹងទន្លេសាប]] កន្លែងផឹកស៊ី និង កន្លែងទទួលទានអាហារដ៏សម្បូរបែប។ក្រុងសៀមរាបត្រូវបានតែងតាំងជាទីក្រុងវប្បធម៌[[អាស៊ាន]]ពីឆ្នាំ ២០២១-២០២២ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី ០៩ នៃរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកវប្បធម៌និងសិល្បៈ[[អាស៊ាន]](AMCA)ដែលរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២០។<ref name="Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021-2022">{{cite web |title= Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021–2022 |date= 24 October 2020 |url= https://www.khmertimeskh.com/50776465/siem-reap-city-selected-as-asean-city-of-culture-for-2021-2022/ |publisher= khmertimeskh.com |access-date=25 October 2020}}</ref> [[File:Siemreap cambodia.JPG|thumb]] [[File:Siem Reap street.jpg|thumb]] [[File:View of Siem Reap.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពក្រុងសៀមរាប]] ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Statute at junction.jpg|thumb|រង្វង់មូលអប្សរា]] វិស័យទេសចរណ៍មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្រុងសៀមរាប។តាមការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មានការងារជាង ៥០% នៅក្នុងក្រុងសៀមរាបគឺពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite journal |journal=Annals of Tourism Research|volume= 50 |date= January 2015| pages= 98–112|title=Limits to mass tourism's effects in rural peripheries|author=Robin Biddulph|doi=10.1016/j.annals.2014.11.011|doi-access=free}}</ref>ក្រុងសៀមរាបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនភ្ញៀវទេសចរពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ចប់ហើយអាជីវកម្មដែលផ្តោតលើវិស័យទេសចរណ៍ក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដូចគ្នា។នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរមានចំនួនតិចតួចណាស់ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ មានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាងកន្លះលាននាក់បានមកទស្សនា[[ខេត្តសៀមរាប]]នៅក្នុងមួយឆ្នាំៗដែលប្រហែលនឹង ៥០% នៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទាំងអស់នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |access-date=25 April 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archive-date=13 April 2008 |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរបានកើនឡើងដល់ជាង ០២ លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |title=Tourism Annual Report 2012 |work=Ministry of Tourism |access-date=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead |archivedate=27 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf }}</ref> [[File:Street scene, Siem Reap, 2018 (24).jpg|thumb|ផប់ស្ទ្រីត]] [[File:Street scene in Siem Reap (2).jpg|thumb|ផ្សារចាស់]] ==រដ្ឋបាលក្រុងថ្មី== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Siem Reap Municipality postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/siem-reap-minicipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |-​ | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dangkum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក ]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល ]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល ]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==រដ្ឋបាលក្រុងចាស់== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dankum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់អំពិល|សង្កាត់អំពិល]] | Ampil Sangkat | គោកចាន់, ថ្នល់បាក់, ត្នោត, ត្រពាំងរុន, តាប៉ាង, ព្រៃគុយ, បង្កោង, គីរីមានន្ទ, បុស្សធំ, ត្រាចជ្រុំ |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១៣ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==ឯកសារយោង== mlpjprfry63zth89r21fzyma7u6wgb4 340999 340998 2026-09-25T09:37:57Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សេដ្ឋកិច្ច */ 340999 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ទីក្រុងធំទី ០២]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]ហើយក៏ជាទីរួមខេត្តនិង​ជាទីក្រុង​ធំបំផុតរបស់​[[ខេត្តសៀមរាប|ខេត្ត​សៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យនៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងសៀមរាប | official_name = | other_name = | native_name = Siem Reap City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = View from Phnom Bakheng to Angkor Wat. Siem Reap.jpg | border = | total_width = | image_style = border:1; | perrow = | image1 = | caption1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = ទីក្រុងប្រាសាទ | image_caption = | image_map = 1710_Siem_Reap_Municipality.svg | map_caption = ផែនទីនៃក្រុងសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ស្រុកសៀមរាប|ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = នួន ពុទ្ធារ៉ា | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតជាទឹកដី | established_date = ៨០២ | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ១៩០៧ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = <ref>https://krongsiemreap.gov.kh/default/657{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url= http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title= General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher= [[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work= National Institute of Statistics|date= 26 January 2021|access-date= 3 February 2021|archivedate= 26 តុលា 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_note = | population_total = ២៤៥ ៤៩៤ | population_rank = ០២ | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|13|21|44|N|103|51|35|E|region:KH|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = ១៨ | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១០ | footnotes = }} <!-- Infobox ends --> ក្រុងសៀមរាប គឺជាទីក្រុងដែលមាន[[ស្ថាបត្យកម្មអាណានិគមនិយមបារាំង|ស្ថាបត្យកម្មបែបសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[ស្ថាបត្យកម្មចិន|ស្ថាបត្យកម្មបែបចិន]]នៅតាម[[សង្កាត់បារាំងចាស់]]និងនៅជុំវិញ[[ផ្សារចាស់]]។ទីក្រុងនេះគឺជា[[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|មជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍]]ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារវាមានទីតាំងស្ថិតនៅជិត[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]ដែលជាអតីតរាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុងមានសារមន្ទីរ ការសម្ដែងរបាំបុរាណ [[ភូមិវប្បធម៌កម្ពុជា]] ហាងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ សិប្បកម្ម កសិដ្ឋានសូត្រ វាលស្រែនៅជនបទ ភូមិនេសាទ [[ព្រែកទាល់|ជម្រកសត្វស្លាប]]ក្បែរ[[បឹងទន្លេសាប]] កន្លែងផឹកស៊ី និង កន្លែងទទួលទានអាហារដ៏សម្បូរបែប។ក្រុងសៀមរាបត្រូវបានតែងតាំងជាទីក្រុងវប្បធម៌[[អាស៊ាន]]ពីឆ្នាំ ២០២១-២០២២ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី ០៩ នៃរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកវប្បធម៌និងសិល្បៈ[[អាស៊ាន]](AMCA)ដែលរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២០។<ref name="Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021-2022">{{cite web |title= Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021–2022 |date= 24 October 2020 |url= https://www.khmertimeskh.com/50776465/siem-reap-city-selected-as-asean-city-of-culture-for-2021-2022/ |publisher= khmertimeskh.com |access-date=25 October 2020}}</ref> [[File:Siemreap cambodia.JPG|thumb]] [[File:Siem Reap street.jpg|thumb]] [[File:View of Siem Reap.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពក្រុងសៀមរាប]] ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Statute at junction.jpg|thumb|រង្វង់មូលអប្សរា]] វិស័យទេសចរណ៍មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្រុងសៀមរាប។តាមការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មានការងារជាង ៥០% នៅក្នុងក្រុងសៀមរាបគឺពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite journal |journal=Annals of Tourism Research|volume= 50 |date= January 2015| pages= 98–112|title=Limits to mass tourism's effects in rural peripheries|author=Robin Biddulph|doi=10.1016/j.annals.2014.11.011|doi-access=free}}</ref>ក្រុងសៀមរាបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនភ្ញៀវទេសចរពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ចប់ហើយអាជីវកម្មដែលផ្តោតលើវិស័យទេសចរណ៍ក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដូចគ្នា។នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរមានចំនួនតិចតួចណាស់ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ មានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាងកន្លះលាននាក់បានមកទស្សនា[[ខេត្តសៀមរាប]]នៅក្នុងមួយឆ្នាំៗដែលប្រហែលនឹង ៥០% នៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទាំងអស់នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |access-date=25 April 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archive-date=13 April 2008 |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរបានកើនឡើងដល់ជាង ០២ លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |title=Tourism Annual Report 2012 |work=Ministry of Tourism |access-date=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead |archivedate=27 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf }}</ref> ==រដ្ឋបាលក្រុងថ្មី== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Siem Reap Municipality postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/siem-reap-minicipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |-​ | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dangkum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក ]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល ]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល ]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==រដ្ឋបាលក្រុងចាស់== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dankum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់អំពិល|សង្កាត់អំពិល]] | Ampil Sangkat | គោកចាន់, ថ្នល់បាក់, ត្នោត, ត្រពាំងរុន, តាប៉ាង, ព្រៃគុយ, បង្កោង, គីរីមានន្ទ, បុស្សធំ, ត្រាចជ្រុំ |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១៣ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==ឯកសារយោង== q7rsblf09lwbff3m4uyg7u7u9invjqx 341000 340999 2026-09-25T09:39:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សេដ្ឋកិច្ច */ 341000 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ទីក្រុងធំទី ០២]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]ហើយក៏ជាទីរួមខេត្តនិង​ជាទីក្រុង​ធំបំផុតរបស់​[[ខេត្តសៀមរាប|ខេត្ត​សៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យនៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងសៀមរាប | official_name = | other_name = | native_name = Siem Reap City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = View from Phnom Bakheng to Angkor Wat. Siem Reap.jpg | border = | total_width = | image_style = border:1; | perrow = | image1 = | caption1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = ទីក្រុងប្រាសាទ | image_caption = | image_map = 1710_Siem_Reap_Municipality.svg | map_caption = ផែនទីនៃក្រុងសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ស្រុកសៀមរាប|ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = នួន ពុទ្ធារ៉ា | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតជាទឹកដី | established_date = ៨០២ | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ១៩០៧ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = <ref>https://krongsiemreap.gov.kh/default/657{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url= http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title= General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher= [[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work= National Institute of Statistics|date= 26 January 2021|access-date= 3 February 2021|archivedate= 26 តុលា 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_note = | population_total = ២៤៥ ៤៩៤ | population_rank = ០២ | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|13|21|44|N|103|51|35|E|region:KH|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = ១៨ | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១០ | footnotes = }} <!-- Infobox ends --> ក្រុងសៀមរាប គឺជាទីក្រុងដែលមាន[[ស្ថាបត្យកម្មអាណានិគមនិយមបារាំង|ស្ថាបត្យកម្មបែបសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[ស្ថាបត្យកម្មចិន|ស្ថាបត្យកម្មបែបចិន]]នៅតាម[[សង្កាត់បារាំងចាស់]]និងនៅជុំវិញ[[ផ្សារចាស់]]។ទីក្រុងនេះគឺជា[[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|មជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍]]ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារវាមានទីតាំងស្ថិតនៅជិត[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]ដែលជាអតីតរាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុងមានសារមន្ទីរ ការសម្ដែងរបាំបុរាណ [[ភូមិវប្បធម៌កម្ពុជា]] ហាងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ សិប្បកម្ម កសិដ្ឋានសូត្រ វាលស្រែនៅជនបទ ភូមិនេសាទ [[ព្រែកទាល់|ជម្រកសត្វស្លាប]]ក្បែរ[[បឹងទន្លេសាប]] កន្លែងផឹកស៊ី និង កន្លែងទទួលទានអាហារដ៏សម្បូរបែប។ក្រុងសៀមរាបត្រូវបានតែងតាំងជាទីក្រុងវប្បធម៌[[អាស៊ាន]]ពីឆ្នាំ ២០២១-២០២២ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី ០៩ នៃរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកវប្បធម៌និងសិល្បៈ[[អាស៊ាន]](AMCA)ដែលរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២០។<ref name="Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021-2022">{{cite web |title= Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021–2022 |date= 24 October 2020 |url= https://www.khmertimeskh.com/50776465/siem-reap-city-selected-as-asean-city-of-culture-for-2021-2022/ |publisher= khmertimeskh.com |access-date=25 October 2020}}</ref> [[File:Siemreap cambodia.JPG|thumb]] [[File:Siem Reap street.jpg|thumb]] [[File:View of Siem Reap.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពក្រុងសៀមរាប]] ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Statute at junction.jpg|thumb|រង្វង់មូលអប្សរា]] វិស័យទេសចរណ៍មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្រុងសៀមរាប។តាមការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មានការងារជាង ៥០% នៅក្រុងសៀមរាបគឺពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite journal |journal=Annals of Tourism Research|volume= 50 |date= January 2015| pages= 98–112|title=Limits to mass tourism's effects in rural peripheries|author=Robin Biddulph|doi=10.1016/j.annals.2014.11.011|doi-access=free}}</ref>ក្រុងសៀមរាបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនភ្ញៀវទេសចរពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ចប់ហើយអាជីវកម្មដែលផ្តោតលើវិស័យទេសចរណ៍ក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដូចគ្នា។នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរមានចំនួនតិចតួចណាស់ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ មានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាងកន្លះលាននាក់បានមកទស្សនា[[ខេត្តសៀមរាប]]នៅក្នុងមួយឆ្នាំៗដែលប្រហែលនឹង ៥០% នៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទាំងអស់នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |access-date=25 April 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archive-date=13 April 2008 |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរបានកើនឡើងដល់ជាង ០២ លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |title=Tourism Annual Report 2012 |work=Ministry of Tourism |access-date=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead |archivedate=27 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf }}</ref> ==រដ្ឋបាលក្រុងថ្មី== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Siem Reap Municipality postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/siem-reap-minicipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |-​ | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dangkum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក ]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល ]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល ]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==រដ្ឋបាលក្រុងចាស់== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dankum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់អំពិល|សង្កាត់អំពិល]] | Ampil Sangkat | គោកចាន់, ថ្នល់បាក់, ត្នោត, ត្រពាំងរុន, តាប៉ាង, ព្រៃគុយ, បង្កោង, គីរីមានន្ទ, បុស្សធំ, ត្រាចជ្រុំ |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១៣ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==ឯកសារយោង== 1xvuql13d0gcuc56p3pm7y865cq6003 0 5979 340896 340888 2026-09-24T15:26:54Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/340888|340888]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-51331-43|~2026-51331-43]] ([[User talk:~2026-51331-43|ការពិភាក្សា​]]) 340896 wikitext text/x-wiki [[File:Ruština_ve_světě.svg|frameless|right|upright=1.5]] '''ភាសារុស្ស៊ី''' ([[រុស្ស៊ី]]: ''русский язык'') គឺជាភាសាស្លាវមួយដែលត្រូវបាននិយាយជាភាសាដើមនៅក្នុងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]], ប្រទេសបេឡារុស, ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]], ប្រទេស[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] និង ប្រទេសកៀហ៊្សីស្ថាន និងត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូទៅ ទោះបីគ្មានឋានៈផ្លូវការក៏ដោយ នៅក្នុង ប្រទេសឡេតូនី, ប្រទេសអេស្តូនី និង ប្រទេសផ្សេងទៀតជាច្រើនដែលជាសាធារណរដ្ឋនៃអតីត[[សហភាពសូវៀត]]។ {{ភាសាជាផ្លូវការប្រើនៅអសប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា|រុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសារុស្ស៊ី]] he991ccil1e2dxcqqsxmj0bofpfbpf2 0 7259 340975 328590 2026-09-24T23:52:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340975 wikitext text/x-wiki {{SEA Games infobox | name = ស៊ីហ្គេមលើកទី២៧ | logo = 2013 Southeast Asian Games Logo.png | size = 300px | Optional caption =Motto: "Green, Clean, and Friendship" | nations participating = 11 | athletes participating = TBA | events = 460 in 33 sports | medals = 1557 | opening ceremony = ១១ ធ្នូ ២០១៣ | closing ceremony = ២២ ធ្នូ ២០១៣ | officially opened by = | athlete's oath = | stadium = [[Wunna Theikdi Stadium]] | website = [http://www.27seagames2013.com/ 27th Southeast Asian Games] }} '''ស៊ីហ្គេមលើកទី២៧''' The '''27th [[Southeast Asian Games]]''' is scheduled to be held in [[Naypyidaw]], the new capital of [[Myanmar]],<ref>{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=17618|title= Junta Builds Stadium in Bid to Host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03}}</ref> as well as in other main cities, [[Yangon]], [[Mandalay]]<ref>{{cite web|url=http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|title=Myanmar prepares for the 2013 Southeast Asian Games|accessdate=2012-01-05|archivedate=2018-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624150410/http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|url-status=dead}}</ref> and [[Ngwesaung|Ngwesaung Beach]].<ref>{{cite news|title=More hotels to open at Ngwe Saung beach for SEA Games in 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|accessdate=7 October 2013|newspaper=Xinhua News|date=7 november 2012|archive-date=8 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208223144/http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|url-status=dead}}</ref> The [[Southeast Asian Games Federation]] (SEAGF) Council met in Jakarta on 31 May 2010 unanimously agreed to award the Myanmar Olympic Committee the right to host the 27th edition of the games.<ref>{{cite web|url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html|title=Myanmar to host 2013 SEA Games|accessdate=2010-06-03}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Official website of the [[Olympic Council of Asia]] also approved the fact that Myanmar will host the 27th Southeast Asian Games in its news launched on 7 June 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|title=SEA Games updates for 2011, 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613120216/http://ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|url-status=dead}}</ref> [[ASEAN Football Federation]] (AFF)'s official website also announced that Myanmar will host the games.<ref>{{cite web|url=http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|title=MYANMAR TO HOST SEA GAMES 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119192047/http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|url-status=dead}}</ref> Myanmar had already hosted the Games in [[1961 Southeast Asian Peninsular Games|1961]] and [[1969 Southeast Asian Peninsular Games|1969]] respectively in [[Yangon]], the then capital of Myanmar. This will be the third time that Myanmar will host the Southeast Asian Games. [[Singapore]] withdrew its hosting rights due to expected delays in the completion of its new [[New Singapore National Stadium|national stadium]].<ref>{{cite web |url=http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |title=We’re not hosting SEA Games 2013 |accessdate=2010-01-13 |archivedate=2011-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004213159/http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportingmalaysia.com/ttd_bizEnterprise/SingleNews.aspx?dirid=107&rec_code=498405 |title= Singapore not likely to host 2013 SEA Games |accessdate=2009-12-08}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ==ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ== {{Location map many |Burma |label=Yangon |marksize=8 |pos=right |lat_deg=16|lat_min=48|lat_dir=N |lon_deg=96|lon_min=09|lon_dir=E |label2=Mandalay |mark2size=8 |pos2=bottom |lat2_deg=21|lat2_min=58|lat2_dir=N |lon2_deg=96|lon2_min=5|lon2_dir=E |label3=Naypyidaw |mark3size=8 |pos3=bottom |lat3_deg=19|lat3_min=45|lat3_dir=N |lon3_deg=96|lon3_min=6|lon3_dir=E |label4=Ngwesaung |mark4size=8 |pos4=bottom |lat4_deg=16|lat4_min=51|lat4_dir=N |lon4_deg=94|lon4_min=23|lon4_dir=E |width=125 |float=right |caption=Host cities }} [[Myanmar]], [[Vietnam]], [[Philippines]] and [[Thailand]] have revealed their intentions to host the Games. However, since they hosted the [[2003 Southeast Asian Games|2003]], [[2005 Southeast Asian Games|2005]] and [[2007 Southeast Asian Games|2007]] editions, respectively, these countries are ineligible to host this edition.<ref>{{Cite web |url=http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-12-03 |archivedate=2012-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306212320/http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bnionline.net/news/mizzima/8059-burma-hopeful-of-hosting-2013-sea-games.html Burma hopeful of hosting 2013 SEA Games<!-- Bot generated title -->]</ref> By the time that Myanmar will host the games, the country will hold the largest time interval of hosting the games, spanning a time of 44 years. ==វិញ្ញាសាកីឡា== Myanmar will host 33 sports, less than the number of sport in [[2011 Southeast Asian Games]] in [[Indonesia]].<ref>{{cite web |url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html |title=Myanmar to host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Organizers did not nominate the sports of beach volleyball and dancesports, because they considered those uniforms unsuitable for Burmese women.<ref>{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/356335/myanmar-does-what-others-do|title=Myanmar Does What Others Do|last=Satumbaga|first=Kristel|date=4 April 2012|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|accessdate=5 April 2012}}</ref> Tennis and Gymnastics, are Olympic sports not to be played in December. The following sports below are calendared for the 2013 Southeast Asian Games. ==រូបតុក្កតាដំណាង== [[File:2013 SEA Games mascot.png|thumb|The official mascot]] The official mascot of the 2013 Southeast Asian Games is a couple of [[owl]]s which are considered lucky charms in Myanmar tradition. The male owl is called ''Shwe Yoe'' and female owl is called ''Ma Moe''.<ref>{{cite web | url=http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | title=SEA Games 2013 | accessdate=2013-06-15 | archivedate=2020-11-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128132640/http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | url-status=dead }}</ref> ==មេដៃ== Myanmar will award total 1557 medals; gold 460,silver 460 and bronze 637 to athletes. Athletics will award 46 gold medals with maximum ones in this year SEA Games. {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Aquatics}} ** Diving ** Swimming ** Water polo (Men) * {{GamesSport|Archery}} * {{GamesSport|Athletics}} * {{GamesSport|Badminton}} * {{GamesSport|Basketball}} * {{GamesSport|Billiards and Snooker}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding}}ʰ * {{GamesSport|Boxing}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Canoeing}} * {{GamesSport|Chinlone}}³ * {{GamesSport|Chess}}¹ * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Equestrian}} * {{GamesSport|Futsal}} * {{GamesSport|Football}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Field Hockey}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}}¹ * {{GamesSport|Kenpō}}² * {{GamesSport|Muay}}ʰ * {{GamesSport|Pencak silat}}² * {{GamesSport|Pétanque}}² * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Traditional Boat Race}}¹ * {{GamesSport|Volleyball}} ** Indoor * {{GamesSport|Vovinam}}² * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wrestling}} * {{GamesSport|Wushu}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAG.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAG Sport and introduced only by the host country.<br /> ° – a former official [[Olympic Sport]], not applied in previous host countries and was introduced only by the host country.<br /> ʰ- sport not played in the previous edition and was reintroduced by the host country.<br /> </small> ==ប្រទេសចូលរួម== {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{flagIOC2team|BRU|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |2||align=left|{{flagIOC2team|CAM|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |3||align=left|{{flagIOC2team|INA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |4||align=left|{{flagIOC2team|LAO|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |5||align=left|{{flagIOC2team|MAS|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |-style="background:#ccccff" |6||align=left|{{flagIOC2team|MYA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |7||align=left|{{flagIOC2team|PHI|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |8||align=left|{{flagIOC2team|SIN|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |9||align=left|{{flagIOC2team|THA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |10||align=left|{{flagIOC2team|TLS|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |11||align=left|{{flagIOC2team|VIE|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |-class="sortbottom" |colspan=2|'''Total'''||''' '''||''' '''||''' '''||''' ''' |} ==បញ្ហាចំរូងចំរាស់== {{unreferenced|section|date=November 2013}} * The inclusion of [[Chinlone]], a traditional Burmese sport and the exclusion of Olympic sports like gymnastics and tennis became one of the controversial issues heading before the 27th Southeast Asian Games. * The host nation also include [[Sittuyin]], a traditional Burmese chess, as a traditional chess number along with common [[chess]] competition number. Other competing nations are not familiar with this traditional Burmese chess and clearly Myanmar has advantage in this number. It is suspected as the host effort to boost their gold medals opportunity. * Due to the reduction of a number of Olympic sports and addition of non-Olympic sports and sports wherein the host country excels, the Philippines decided to send only its top athletes instead of a full-house delegation as in the previous games. The Philippines will be sending 208 athletes only, the smallest delegation since the 1999 Brunei SEA Games. ==សិទ្ធិផ្សាយតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ== {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:left" |- ! colspan=5|2013 SEA Games Broadcasters rights in [[Southeast Asia]] |- ! កូដ IOC ! ប្រទេស ! Broadcast network ! ទ ! Radio network |- | align=left|'''BRU'''||align=left|{{flagicon|BRU}} [[Brunei at the 2013 Southeast Asian Games|Brunei]] | [[Radio Televisyen Brunei|RTB]] | [[RTB1]]<br>[[Kristal-Astro]] | [[Radio Televisyen Brunei#Radio|Radio Nasional Brunei]] |- | align=left|'''CAM'''||align=left|{{flagicon|CAM}} [[Cambodia at the 2013 Southeast Asian Games|Cambodia]] | [[National Television of Kampuchea|NTK]] | [[National Television of Kampuchea|TVK]] | [[National Television of Kampuchea|RNK Radio]] |- | align=left|'''INA'''||align=left|{{flagicon|INA}} [[Indonesia at the 2013 Southeast Asian Games|Indonesia]] | [[w:id:Surya Citra Media|SCM]] (part of [[Emtek|Emtek Group]])<br />[[w:id:Grup Indika|Indika Group]]<br />[[Politics of Indonesia|Radio & Television of the Republic of Indonesia]] | [[SCTV (Indonesia)|SCTV]]<br/>[[Indosiar]]<br/>[[NET.|NET TV]]<br/>[[TVRI]]<br />[[w:id:Nexmedia|Nexmedia]]<br/>[[w:id:Elshinta TV|Elshinta TV]]<br/>[[O Channel]] | [[w:id:Elshinta|Radio Elshinta News & Talk]]<br/>[[Radio Republik Indonesia|RRI]] |- | align=left|'''LAO'''||align=left|{{flagicon|LAO}} [[Laos at the 2013 Southeast Asian Games|Laos]] | [[Lao National Television]] | [[Lao National Television|LNTV]] | [[Lao National Radio|LNR]] |- | align=left|'''MAS'''||align=left|{{flagicon|MAS}} [[Malaysia at the 2013 Southeast Asian Games|Malaysia]] | [[Media Prima]]<br>[[Astro (Malaysian satellite television)|Astro]] | [[TV3 (Malaysia)|TV3 Malaysia]]<br />[[TV9 (Malaysia)|TV9 Malaysia]]<br />[[Astro SuperSport]] | [[Hot FM (Malaysia)|Hot FM]]<br>[[Fly FM]] |- style="background:#ccf;" | align=left|'''MYA'''||align=left|{{flagicon|MYA}} [[Myanmar at the 2013 Southeast Asian Games|Myanmar]] | [[MRTV-4]] | [[MRTV-4]]<br>[[MRTV-4|For Sports]]<br>[[Sky Net]] | [[Myanmar Radio National Service|MRNS]] |- | align=left|'''PHI'''||align=left|{{flagicon|PHI}} [[Philippines at the 2013 Southeast Asian Games|Philippines]] | [[ABS-CBN Corporation]]<br>[[ABC Development Corporation]]<br>[[Solar Entertainment Corporation]] | [[ABS-CBN Network|ABS-CBN]]<br>[[Studio 23]]<br>[[Balls (TV channel)|Balls]]<br>[[DZMM TeleRadyo]]<br>[[TV5 Philippines|TV5]]<br>[[AksyonTV]]<br>[[Solar Sports]] | [[DZMM|DZMM Radyo Patrol 630]]<br>[[DWRR-FM|MOR 101.9]]<br>[[DWFM|Radyo5 92.3 News FM]] |- | align=left|'''SIN'''||align=left|{{flagicon|SIN}} [[Singapore at the 2013 Southeast Asian Games|Singapore]] | [[MediaCorp]] | [[MediaCorp TV Channel 5]]<br>[[MediaCorp TV HD5]]<br>[[MediaCorp Channel NewsAsia|MediaCorp News Channel NewsAsia International]]<br>[[StarHub TV]]<br>[[Mio TV]] | [[938LIVE|MediaCorp Radio 938LIVE]] |- | align=left|'''THA'''||align=left|{{flagicon|THA}} [[Thailand at the 2013 Southeast Asian Games|Thailand]] | [[Television in Thailand|Television Thailand]] | [[Channel 3 (Thailand)|Channel 3]]<br>[[Royal Thai Army Radio and Television Channel 5|Channel 5]]<br>[[Channel 7 (Thailand)|Channel 7]]<br>[[Modernine TV]]<br>[[National Broadcasting Services of Thailand|NBT TV]]<br>[[Thai Public Broadcasting Service|TPBS]] | [[MCOT|Modern Radio]] |- | align=left|'''TML'''||align=left|{{flagicon|Timor Leste}} [[Timor-Leste at the 2013 Southeast Asian Games|Timor Leste]] | [[Radio-Televisão Timor Leste|RTTL]] | [[Radio-Televisão Timor Leste#Television|Televisão Timor Leste]] | [[Radio-Televisão Timor Leste#Radio|Radio Timor Leste]] |- | align=left|'''VIE'''||align=left|{{flagicon|VIE}} [[Vietnam at the 2013 Southeast Asian Games|Vietnam]] | [[Vietnam Television|VTV]]<br>[[Vietnam Multimedia Corporation|VTC]] | [[VTV1]]<br>[[VTV3]]<br>VTC3 | [[Voice of Vietnam]] |- !colspan=5|2013 SEA Games Broadcasters outside of [[Southeast Asia]] |- ! កូដ IOC ! ប្រទេស ! Network Station ! Television Station ! Radio Station |- |align=left|'''PRC'''<br/>'''HKG'''<br/>'''MAC'''||align=left|{{flagcountry|People's Republic of China}}<br/>{{flagcountry|Hong Kong}}<br/>{{flagcountry|Macau}}) |[[China Central Television]] |[[CCTV-1|CCTV-1 (General Channel)]]<br/>[[CCTV-2|CCTV-2 (Finance Channel)]]<br/>[[CCTV-5|CCTV-5 (Sports Channel)]]<br/>[[CCTV-7|CCTV-7 (Military & Agriculture Channel)]]<br/>[[CCTV-22|CCTV-5+ (Sport Plus Channel)]] |[[China National Radio]]<br/>[[China Radio International]] |- |align=left|'''HKG'''||align=left|{{flagcountry|Hong Kong}} |[[Fox Sports Networks]] |[[STAR Sports|STAR Sports Asia]]<br/>[[Fox Sports Asia|Fox Sports]] |N/A |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.27seagames2013.com 27th Southeast Asian Games official website] * [http://www.worldmuaythaifederation.com/27th-sea-games-at-myanmar-2013/ World Muay Thai Federation on 27th SEA Games]{{Dead link|date=កញ្ញា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{sequence| prev=[[2011 Southeast Asian Games|2011]]<br> [[Jakarta]] & [[Palembang]], [[Indonesia]]|| list=2013<br> [[Naypyidaw]], [[Myanmar]]| next=[[2015 Southeast Asian Games|2015]]<br> [[Singapore]]}} {{SEA Games}} {{ស៊ីហ្គេម}} fjulxu2moobyi1vu2oot89xghe7r6kj 0 10002 340950 316610 2026-09-24T22:58:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340950 wikitext text/x-wiki បេតុង​ជា​សម្ភារៈ​សំណង់​ដែល​ផ្សំ​ពី​ស៊ីម៉ង់ត៍ (ច្រើន​ជា​ប្រភេទ [[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផត​លែនដ៍]]) ជា​មួយ​នឹង​សម្ភារៈបន្ស៊ី​ផ្សេង​ទៀត ដូច​ជា [[ផ្លាយ​អាស់]] និង slag cement, គ្រាប់​ថ្ម (ជា​ទូទៅ​គ្រាប់​ថ្ម​ធំ ដូច​ជា​ក្រួស ថ្ម​កំបោរ ឬ​ក៏​ក្រានីត បូក​នឹង​គ្រាប់​ថ្ម​ល្អិត ដូច​ជា​ខ្សាច់), ទឹក និង គ្រឿង​បន្ថែម​គីមី។ ពាក្យ​បេតុង ចេញ​មក​ពី​​ពាក្យ​បារាំង Béton ត្រូវ​នឹង​ពាក្យ​អង់គ្លេស​ហៅ​ថា Concrete ដែល​ចេញ​មក​ពី​ឡាតាំង concretus មានន័យ​ថា​ រឹង។ បេតុងក្លាយជាសូលីតនិងរឹងក្រោយពីការលាយបញ្ចូលគ្នានៃល្បាយបេតុង និង យកទៅចាក់ ដោយសារផលគីមីមួយ ដែលគេហៅថា អ៊ីដ្រាតកម្ម។ ទឹកមានប្រតិកម្មជាមួយស៊ីម៉ង់ត៍ ដែលតភ្ជាប់ធាតុផ្សំផ្សេងទៀតជាមួយគ្នា ដែលអាចបង្កើតបានជាសំភារៈមានលក្ខណៈរឹងដូចថ្ម។ បេតុងត្រូវបានគេប្រើដើម្បីផលិត[[កំរាល​ផ្លូវ]] គ្រោងឆ្អឹង​ស្ថាបត្យកម្ម [[គ្រឹះ]] [[ផ្លូវ]] [[ស្ពាន]] ចំនត​ឡាន គ្រោងឆ្អឹង​សំនង់ អិដ្ឋរៀប​ជញ្ជាំង ជើង​តាង​របងទ្វារ និង​បង្គោល​ភ្លើង។ បេតុង​ត្រូវ​បាន​យក​គេ​ទៅ​ប្រើ​ច្រើន​ជាង​គេ​បង្អស់​ក្នុង​ចំនោម​សំភារៈ​ផលិត​ដោយ​មនុស្ស នៅ​លើ​លោក​យើង​នេះ<ref>The Skeptical Environmentalist: Measuring the Real State of the World, by Bjorn Lomborg, p 138.</ref>។ ចាប់​ពី​​ឆ្នាំ​២០០៦មក​ គេ​ផលិត​បេតុង​បាន <math>7\times 10^9</math>ម៉ែត្រ​គូប ​ ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ -មាន​ន័យ​ថា​មនុស្ស​ម្នាក់​ៗ​នៅ​លើ​ផែន​ដី​ ប្រើ​បេតុង​អស់​ច្រើន​ជាង​មួយ​ម៉ែត្រ​គូបទៅ​ទៀត<ref>{{cite web | title = Minerals commodity summary - cement - 2007 | 2 = | date = 2007-06-01 | url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/index.html | accessdate = 2008-01-16 | archivedate = 2007-12-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071213052530/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/index.html | url-status = dead }}</ref>។ បេតុង​ជា​ឧស្សាហកម្ម​មួយ​ដែល មាន​តំលៃ​៣៥​ពាន់​លាន​ដុល្លា ដែល​ផ្តល់​កាងារចំនួន​ច្រើន​ជាង​ពីរ​លាន​នាក់ នេះ​គ្រាន់​តែ​នៅ​អាមេរិច​ប៉ុណ្ណោះ​។ នៅ​អាមេរិច ហាយវេ​​ក្រាល​ដោយ​បេតុង ជា​សរុប​ ​វែង​ជាង​៨៩០០០គម ទៅ​ទៀត​។ សាធារណរដ្ឋ​ប្រជា​មានិត​ចិន សព្វ​ថ្ងៃ​ប្រើ​ប្រាស់​អស់​៤០%​នៃ​ផលិតផល​ស៊ីម៉ង់ត៍​/បេតុង សរុប​របស់​ពិភពលោក។ == ប្រវត្តិ == អារ្យធម៌​បុរាណ​ជា​ច្រើន​ ធ្លាប់​ប្រើ​បេតុង​ធ្វើ​អំពី​ដី​ភក់​សម្ងួត, ចំបើង និង​សម្ភារៈ​ផ្សេង​ទៀត។ ក្នុង​សម័យ​ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង បេតុង​រ៉ូម៉ាំង​ធ្វើ​អំពី កំបោរ​ងាយ ផេះ​ប៉ូហ្សូឡានិច និងគ្រាប់​ថ្ម​ខាត់ វា​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផត​លែនដ៍​សម័យ​ថ្មី​ជា​ច្រើន។ ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​បេតុងដ៏​ទូលំ​ទូលាយ​ ​នៅ​ក្នុង​សំណង់​រ៉ូម៉ាំង បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​សំណង់​អស់​នោះ​អាច​រស់​រាន​មាន​ជីវិត​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ។ អាងងូត​ទឹក​ការ៉ាកាល្លា នៅ​ក្រុង​រ៉ូម គ្រាន់​តែ​ជា​ឧទាហរណ៍​មួយ​នៃ​ភាព​យូរ​អង្វែង​របស់​បេតុង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​អាច​ឲ្យ​ពួក​រ៉ូម៉ាំង សង់​សំណង់​នេះ និង​សំណង់​ស្រដៀង​គ្នា​ផ្សេង​ទៀត នៅ​ទូទាំង​ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង។ [[ស្ពាន​ប្រលាយ]]​របស់​រ៉ូម៉ាំង​ខ្លះ​ មាន​ប្រើ​ថ្ម​បៀក​កំបោរ​ព័ទ្ធ​ពី​ក្រៅ​ស្នូល​បេតុង ជា​តិចនិច​មួយ ដែល​ពួកគេ​ប្រើ​ដូច​ជា​នៅ​ក្នុង ប៉ង់តេអុង របស់​ក្រុង​រ៉ូម ដែល​ដូម​ខាង​ក្នុង​របស់​សំណង់​នេះ​ធ្វើ​ពី​បេតុង​ដោយ​គ្មាន​អ្វី​ស្រោប​ពី​ក្រៅ។ អាថ៌កំបាំង​របស់​បេតុង​ត្រូវ​បាន​កប់​បាត់​អស់​១៣​សវ. រហូត​មក​ដល់​ឆ្នាំ ១៩៧៦ នៅ​ពេល​ដែល​វិស្វករ​ចក្រភព​អង់គ្លេស [[ចន ស្ម៊ីតុន (John Smeaton)]] បាន​ប្រើដំបូង​គេ​បង្អស់ នូវ​​[[កំបោរ​អ៊ីដ្រូលិច]]នៅ​ក្នុង​បេតុង ដោយ​ប្រើក្រួស និង​ផ្សៅ​អិដ្ឋ​ជំនួស​អោយ​គ្រាប់​ថ្ម។ ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ជា​លើក​ដំបូងនៅ​ដើមទសវត្ស​១៨៤០។ នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ការ​ប្រើ​សំភារៈ​កាកសំនល់ សំរាប់​ប្រើ​ជា​គ្រឿង​ផ្សំ​បេតុង ទទួល​បាន​នូវ​ប្រជា​ប្រិយ​ភាពក៏​ព្រោះ​តែ​កំនើន​នូវ​បញ្ហា​ផ្លូវ​ច្បាប់​ទាក់​ទង​នឹង​បរិស្ថាន។ វត្ថុ​ដែល​លេច​ធ្លោ​ជាង​គេ​គឺ​ម្រែង​ភ្លើង ជា​កាកសំនល់​កើត​ចេញ​ពី​រោងចក្រ​ថាម​ពល​ធ្យូង​ថ្ម។ សារធាតុ​នេះ​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ជា​ច្រើន​ដល់​កន្លែង​យក​ថ្ម​និង​កន្លែង​កប់​សំរាម ហើយ​ដោយ​វា​ដើរ​តួ​ជំនួស​អោយ​ស៊ីម៉ង់ត៍ វា​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​បរិមាណ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ ដែល​គេ​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​បេតុង។ ដោយ​ការ​ផលិត​ស៊ីម៉ង់ត៍​បាន​បង្កើត​កាបូន​ឌី​អុកស៊ីត​យ៉ាង​ច្រើន តិចណូលោស៊ី​ក្នុង​ការ​កាត់​បន្ថយការ​ប្រើ​ប្រាស់​ស៊ីម៉ង់ត៍ ដូច​ជា​តាម​វិធី​មួយ​នេះ នឹង​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ទៅ​អនាគត ក្នុង​គោល​ដៅ​កាត់​បន្ថយ​បន្សាយ​កាបូន​ឌីអុកស៊ីត។ សារធាតុ​បន្ថែម​របស់​បេតុង​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​តាំង​ពី​សម័យ​រ៉ូម៉ាំង​និង​អេស៊ីប​មក​ម្ល៉េះ នៅ​ពេល​នោះ​គេ​រក​ឃើញ​ថា ដោយ​បន្ថែម​ផេះ​ភ្នំភ្លើង ទៅ​ក្នុង​ល្បាយ​បេតុង អាច​អោយ​បេតុង​កក​នៅ​ក្នុង​ទឹកបាន​។ ស្រដៀង​គ្នា​នេះ​ដែរ ពួក​រ៉ូម៉ាំង​បាន​ដឹង​ថា សក់សេះ បាន​ជួយ​បេតុង​ទប់​មិន​អោយ​ងាយ​ប្រេះ​ ក្រោយ​ពេល​រឹង ហើយ​ដោយ​បន្ថែម​ឈាម ធ្វើ​អោយ​វា​ធន់​បាន​ល្អ​នឹង​អកាសធាតុ​​ត្រជាក់។ នៅ​ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​នេះ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ បាន​ពិសោធ​ដោយ​បន្ថែម​សំភារៈ​ផ្សេង​ទៀត ដើម្បី​បង្កើត​បេតុង ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ប្រសើរ​ជាង​មុន ដូច​ជា​មាន​រេស៊ីស្តង់​ខ្ពស់ រឺ ភាព​ចំលង​អគ្គិសនី។ == ល្បាយបេតុង == មាន​បេតុង​ច្រើន​ប្រភេទ​ខុសៗ​គ្នា បង្កើត​ដោយ​សមមាត្រផ្សេងៗ​គ្នា​​នៃ​គ្រឿង​ផ្សំ​សំខាន់ៗខាង​ក្រោម។ ការ​ឌិសាញ​ល្បាយ​បេតុង អាស្រ័យ​លើ​ប្រភេទគ្រោង​ឆ្អឹង​សំនង់​ដែល​ត្រូវ​សង់ អាស្រ័យ​នឹង​របៀប​លាយ​បេតុង និង​ដឹក​ជញ្ជូន និង​អាស្រ័យ​នឹង​របៀប​ចាក់​បេតុង​បង្កើត​ជា​គ្រោង​ឆ្អឹង​សំនង់​នេះ។ ​ ===ស៊ីម៉ង់ត៍=== ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន ជា​ប្រភេទ​ ដែល​គេ​ប្រើ​ជា​ទូទៅជាង​គេ​។ វាជា​​សារធាតុផ្សំ​សំខាន់​បំផុត​របស់​បេតុង បាយ​អ និងបាយ​អ​សិតរូប។ វិស្វករ​អង់គ្លេស​ យ៉ូសិប អាសប្ឌីន ​បាន​ទទួលប៉ាតង់​បង្កើត​ស៊ីម៉ង់ត៍ផតលែន​នៅ​ឆ្នាំ​១៨២៤ ស៊ីម៉ង់ត៍​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ដូច​នេះ​ដោយ​សារ​វា​មាន​ពណ៌​ស្រដៀង​នឹង​ពណ៌​របស់​ថ្ម​កំបោរ​ផតលែន ដែល​គេ​យក​មក​ពី​កោះ​ផតលែន​របស់​អង់គ្លេស ហើយ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ក្នុង​ស្ថាបត្យកម្ម​ក្រុង​ឡុង។ ​ ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន​ផ្សំ​ពី​កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត ស៊ីលីកូន និង អាលុយមីញ៉ូម។ ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន និង​សំភារៈ​ស្រដៀង​គ្នា ត្រូវ​បាន​ផលិត​ដោយ​ដុតកំដៅ​ថ្ម​កំបោរ (ប្រភព​នៃ​កាល់ស្យូម) ជា​មួយ​ដីអិដ្ឋ និង កិន​ផលិតផល​នេះ​អោយ​ម៉ត់ (ហៅ​ថា​ ''[[ក្លាំងគែរ​(ស៊ីម៉ង់ត៍)|ក្លាំងគែរ]]'') ជា​មួយ​នឹងវត្ថុធាតុ​ដើម​នៃ​ស៊ុលផាត (ជា​ទូទៅ​ជា​[[ស៊ីបសូម]])។ ===ទឹក=== បន្សំ​រវាង​ទឹក​ជា​មួយ​នឹង​សំភារៈ​បន្ស៊ី បង្កើត​បាន​ជា​ កាវស៊ីម៉ង់ត៍ តាម​រយៈ​របៀប​អ៊ីដ្រាតកម្ម។ កាវស៊ីម៉ង់ត៍ តភ្ជាប់​គ្រាប់​ថ្មជា​មួយ​គ្នា បំពេញ​ចន្លោះ​ប្រហោង​រវាង​គ្រាប់​ថ្ម ហើយ​អាច​អោយ​គ្រាប់​ថ្ម​ហូរ​បាន​យ៉ាង​ងាយ។ ទឹក​តិច​ក្នុង​កាវ​ស៊ីម៉ង់ត៍ នឹង​បង្កើត​បាន​បេតុង​កាន់​តែ​រឹងខ្លាំង ធន់​បាន​យូរ; ប្រើ​ទឹក​ច្រើន​នឹង​បង្កើត​បាន​ជា​បេតុង​ងាយ​ហូរ មាន​[[%E1%9E%94%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9E%BB%E1%9E%84#Workability|ស្លាំ​]]ខ្ពស់។ ទឹក​មិន​ល្អ​ប្រើ​ដើម្បី​ផលិត​បេតុង អាច​បង្ក​ជា​បញ្ហា នៅ​ពេល​ដែល​កក​ហើយ រឺ​អាច​បណ្តាល​អោយ​គ្រោងឆ្អឹង​សំនង់​ខូចខាត​មុន​កំនត់។ អ៊ីដ្រាតកម្ម​ ទាក់ទង​នឹង​ប្រតិកម្ម​ផ្សេងៗ​ជា​ច្រើន ជា​ទូទៅ​កើត​នៅ​ពេល​ព្រម​គ្នា។ នៅ​ពេល​ដែល​ប្រតិកម្ម​កំពុង​តែ​មាន អ៊ីដ្រាតកម្ម​នៃស៊ីម៉ង់ត៍​ បាន​បន្ស៊ី​ម្តង​បន្តិចៗ​រវាង​ខ្សាច់ និង​គ្រាប់​ថ្ម ជា​មួយ​នឹង​សារធាតុផ្សំ​ផ្សេងទៀត ដើម្បី​បង្កើត​បាន​ជា​ម៉ាសរឹង​មួយ។ ប្រតិកម្ម <math>2 Ca_3SiO_5 + 7 H_2O \rightarrow 3 CaO.2SiO_2.4H_2O + 3 Ca(OH)_2 </math> ===គ្រាប់​ថ្ម=== គ្រាប់​ថ្ម​ល្អិត និង ធំ ធ្វើ​អោយ​បេតុង​មាន​មាឌ​ធំ​។ [[ខ្សាច់​]], គ្រាប់​ថ្ម​ធម្មជាតិ​ និង [[​គ្រាប់ថ្ម​បំបែក]] ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​សំខាន់​ក្នុង​វត្ថុបំនង​នេះ។ គ្រាប់ថ្ម​យក​មក​ប្រើ​សាឡើង​វិញ(មក​ពី​សំនង់​មួយ​ កាក​សំនល់​ពី​ការកំទេច និង​កាយ) ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើ​ច្រើនឡើងៗ ជំនួស​អោយ​គ្រាប់​ថ្ម​ធម្មជាតិ​មួយ​ផ្នែក ព្រម​ជា​មួយ​នឹង​គ្រាប់​ថ្ម​ផលិត​មក​មួយ​ចំនួន​ រួម​ទាំង​ ម្រែង​ភ្លើង​ក្នុង​បំពង់ផ្សែង​ឡ​ដែក​ និង ​[[កាកផេះ​]] ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ដែរ។ ថ្ម​តែង​លំអ​ខ្លះ ដូច​ក្វាតស៊ីត គ្រួស រឺ​ក៏អំបែង​កញ្ចក់ ជួន​កាល​ត្រូវ​បាន​គេ​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ផ្ទៃ​បេតុង​សំរាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រាប់​ថ្ម​តែង​លំអពី​ក្រៅ លក្ខណៈ​នេះ​មាន​ការនិយម​ពី​សំនាក់​អ្នក​ឌិសាញ​សោភណ្ឌភាព។ ===ដែក​អារមេ=== [[Image:Concrete rebar 0030.jpg|thumb|200px|ការ​រៀប​ដែក​សរសៃ​របស់​កំរាលខណ្ឌ​ក្នុង​ពេល​ចាក់​បេតុង]] បេតុង​ខ្លាំង​ផ្នែក​សង្កត់ ដោយ​មាន​គ្រាប់​ថ្ម​ជា​អ្នក​ទ្រ​បន្ទុក​សង្កត់​។ ប៉ុន្តែ​វា​ខ្សោយ​ពេល​រង​កំលាំង​ទាញ​ ដោយ​សារ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ដែល​ជា​អ្នក​រក្សា​គ្រាប់​ថ្ម​អាច​ប្រេះ បណ្តាល​អោយ​បេតុង​ខូច​។ បេតុង​អារមេ ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ ដោយ​បន្ថែម​ដែក​សរសៃ​ សរសៃ​កញ្ចក់ រឺ​សរសៃ​ប្លាស្ទិច អោយ​ជួយ​ទប់​ទល់​នឹង​កំលាំង​ទាញ។ ===សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម=== ''សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម'' ជា​សំភារៈ​មាន​ទំរង់​ជា​ម្សៅ​រឺ​វត្ថុ​រាវ ដែល​គេ​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ល្បាយ​បេតុង​ ដើម្បី​ទទួល​បាន​លក្ខណៈ​ខ្លះ​ដែល​មិន​មាន​ចំពោះ​បេតុង​ធម្មតា។ ក្នុង​បំរើ​បំរាស់​ធម្មតា ដូស​របស់​សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម មាន​បរិមាណ​តិចជាង​5% នៃ​ម៉ាស​ស៊ីម៉ង់ត៍ ហើយ​គេ​លាយ​វាជា​មួយ​នឹង​បេតុង​នៅ​ពេល​ កូរ​ល្បាយ​បេតុង។<ref name = "FHWA Admixtures">{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Admixtures | url = http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/admixture.html | accessdate = 2007-01-25 | archivedate = 2007-01-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070127132641/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/admixture.html | url-status = dead }}</ref> ប្រភេទ​សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម​សំខាន់ៗ​មានដូច​តទៅ : <ref>{{cite web |author=Cement Admixture Association |url=http://www.admixtures.org.uk/publications.asp |title=CAA |4=Publications |publisher=www.admixtures.org.uk |accessdate=2008-04-02 |archivedate=2008-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316071908/http://www.admixtures.org.uk/publications.asp |url-status=dead }}</ref> * មេ​ពន្លឿន បង្កើន​ល្បឿន​អ៊ីដ្រាតកម្មរឺ​កំនក​របស់​បេតុង។​ សារធាតុ​ដែល​គេច្រើន​​ប្រើ​ជា <math>CaCl_{2} </math> និង <math>NaCl </math> ។ *​ មេ​ពន្យឺត បន្ថយ​ល្បឿន​អ៊ីដ្រាតកម្មរឺ​កំនក​របស់​បេតុង ហើយ គេ​ប្រើ​សំរាប់​ករណី​ចាក់​បេតុងបរិមាណ​ច្រើន រឺ​ពិបាក​ចាក់ ដែល​ករណី​បែប​នេះ​អាច​បង្ក​អោយ​បេតុង​កក​អស់​ខ្លះ​មុន​នឹង​ចាក់​អស់។ មេពន្យឺតដែល​គេច្រើន​​ប្រើ​ជា​ស្ករ (<math>C_{6}H_{12}O_{6} </math>)។ * ពពុះ​ខ្យល់ គេ​បន្ថែម​ពពុះ​ខ្យល់​ចូល​ក្នុង​ល្បាយ​បេតុង​ដើម្បី​កាត់​បន្ថយ​ការ​ខូចខាត​ពេល​រង​វដ្ត​កំនករលាយ ដូច្នេះ​ពពុះ​ខ្យល់​ជួយបង្កើន​ភាព​យូរ​អង្វែង​របស់​បេតុង។ ប៉ុន្តែ​ពពុះ​ខ្យល់​កាត់​បន្ថយ​រេស៊ីស្តង់​របស់​បេតុង​ទៅវិញ។ ពពុះ​ខ្យល់​ 1% អាច​បន្ថយ​រេស៊ីស្តង់​សង្កត់​បេតុង​ដល់​ទៅ​ 5% ។ * មេពង្រាវ (​សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម​ បន្ថយ​ជាតិទឹក) បង្កើន​ភាពរាវ​របស់​បេតុងប្លាស្ទិច រឺ​បេតុង​ស្រស់ អាច​អោយ​គេ​ប្រើ​ស្រួល មិន​ពិបាក​បង្ហាប់។ មេ​ពង្រាវ​កំពូល (សារធាតុ​គីមី​បន្ថែម​ បន្ថយ​ជាតិទឹក​លំដាប់​ខ្ពស់) ជា​ប្រភេទ​មេពង្រាវ​ដែល​មាន​កត្តា​ប៉ះពាល់​តិចតួច នៅ​ពេល​ប្រើ​ច្រើន។ គេ​អាច​ប្រើ​មេ​ពង្រាវ​ដើម្បី​កាត់​បន្ថយ​បរិមាណ​ទឹក​ក្នុង​បេតុង​ផង​ដែរ ដោយ​រក្សា​ភាព​រាវ​របស់​វា​អោយ​នៅ​ដដែល(នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ប្រើ​វា​បែប​នេះ គេ​ហៅ​វា​ថា អ្នក​បន្ថយ​ទឹក​)។ * ពណ៌ ប្រើ​ដើម្បី​ប្តូរ​ពណ៌​បេតុង សំរាប់​តែង​លំអ។ * ថ្នាំ​ការពារ​ច្រេះ ប្រើ​ដើម្បីកាត់​​បន្ថយ​ច្រេះ​ស៊ី​ដែក និង​ដែក​សរសៃ​នៅ​ក្នុង​បេតុង។ *​ មេ​បន្ស៊ី សំរាប់​ជួយ​អោយ​បេតុង​ថ្មី​និង​ចាស់​ផ្សា​គ្នា​ជាប់​ល្អ។ * ថ្នាំ​ជំនួយ​ដល់​ការ​បូម ធ្វើ​អោយ​ល្បាយ​ខាប់ កាត់​បន្ថយ​ការ​បាត់​បង់​ជាតិ​ទឹក។ ===សារធាតុ​រ៉ែ​បន្ថែម និង​ស៊ី[[សារធាតុរ៉ែ និងស៊ីម៉ង់|ម៉]]ង់ត៍លាយ=== ==ការផលិត​បេតុង== ===ការ​លាយ​បេតុង=== ===Workability=== ===ការ​ថែទាំ​បេតុង=== ==លក្ខណៈ== ===រេស៊ីស្តង់=== ===អេឡាស្ទីស៊ីតេ=== ===រ៉ឺត្រេ=== ===ការ​ប្រេះ=== ===ការ​ប្រេះ​ដោយ​រ៉ឺត្រេ=== ===ការ​ប្រេះ​ដោយ​កំលាំងទាញ=== ===ភ្លុយអា=== ===លក្ខណៈ​រូប=== == ឯកសារ​ពិ​គ្រោះ == {{reflist}} [[category:សំភារៈ​សំណង់]] mngrihiq1w97j0m55syu1muaq6t8961 0 10019 340958 339169 2026-09-24T23:06:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340958 wikitext text/x-wiki ផ្លាយអាស់​ជា​កាកសំនល់​សល់​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម។ ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​ ត្រូវ​គេ​ប្រមូល​មក​ពី​បំពង់​ផ្សែង​របស់​រោងចក្រថាមពល​ប្រើ​ធ្យូង​ថ្ម ហើយ​វា​ជា​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា ផេះធ្យូង​ (coal ash) ដែល​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត​ហៅ​ថា ផេះ​បាត (bottom ash) ដែល​គេ​យក​ចេញ​ពី​បាត​របស់​ឡ​ដុត​ធ្យូង។ ដោយ​អាស្រ័យ​លើ​ប្រភព​និង​លក្ខណៈ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​ដុត នោះ​សារធាតុ​ផ្សំ​របស់​ផ្លាយ​អាស់ ប្រែប្រួល​ខុស​គ្នា​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់ ប៉ុន្តែ​ផ្លាយ​អាស់​គ្រប់​ប្រភេទ​ទាំង​អស់ សុទ្ធ​តែ​មានក្នុង​​បរិមាណយ៉ាង​ច្រើន​ នៃ ស៊ីលីកូនឌីអុកស៊ីត (SiO₂)(ទាំង​ជាអសណ្ឋាន​និងជា​​គ្រីស្តាលីន)​និង​កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត (CaO)។ កាល​ពី​មុន​ផ្លាយ​អាស់ ត្រូវ​បាន​គេបង្ហុយ​​ចោលទៅ​​ក្នុង​បរិយាកាស ប៉ុន្តែ​អីលូវ​នេះ​ច្បាប់​ស្តី​ពី​ការ​​បំពុលបរិស្ថាន​​របស់​ឧបករណ៍ប្រើ​ប្រាស់ បាន​ដាក់​កំហិត​អោយ​ឃាត់​ទុក​ផ្លាយអាស់​មិន​អោយ​ហុយ​ចូល​ក្នុង​បរិយាកាស​ដូច​មុន​ទៀត​ទេ។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ផ្លាយអាស់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្តុក​ទុក​នៅ រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​ទូទៅ​សំរាប់​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន នៅ​ក្នុង​ផលិតកម្ម​បេតុង ដែល​វា​បាន​ផ្តល់​ទាំង​គុណ​ប្រយោជន៍​ផ្នែក​បច្ចេកទេស​និង​សេដ្ឋកិច្ច។ គេ​កំពុង​តែប្រើ​វា​ច្រើន​ឡើងៗនៅ​ក្នុង​ការ​សំយោគ​នៃ[[​ធរណីប៉ូលីមែរ]] និង[[​សេអូលីត]]​ផង​ដែរ។ == ធាតុ​ផ្សំ​គីមី​និង​ចំនាត់​ថ្នាក់ == {| class="bordered infobox" style="text-align:center" width="250px" cellpadding="2" |- !colspan="1"|សារធាតុ​ផ្សំ |'''[[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]]''' |'''[[អនុប៊ីទូម]]''' |'''[[លីញីត]]''' |- !colspan="1"|SiO₂ (%) |20-60 |40-60 |15-45 |- !colspan="1"|Al₂O₃ (%) |5-35 |20-30 |20-25 |- !colspan="1"|Fe₂O₃ (%) |10-40 |4-10 |4-15 |- !colspan="1"|[[calcium oxide|CaO]] (%) |1-12 |5-30 |15-40 |- !colspan="1"|[[loss on ignition|LOI]] (%) |0-15 |0-3 |0-5 |} ផ្លាយ​អាស់​ឡើង​រឹង​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ហើយ​ប្រមូល​ដោយ​អង្គ​បង្កក​អេឡិចត្រូ​ស្តាទិច រឺ​ក៏​ថង់តំរង។ ដោយ​សារ​តែ​ភាគល្អិត​កក​ចូល​គ្នា​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ភាគល្អិត​ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​មាន​រាង​ស្វ៊ែរ ហើយ​មាន​ទំហំ ចាប់​ពី​ 0.5 µm ទៅ 100 µm។ ពួក​វា​មួយ​ផ្នែក​ធំផ្សំ​ពី​​ ស៊ីលីកូន​ឌីអុកស៊ីត ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ពីរ​យ៉ាង: មួយ អសណ្ឋាន ដែល​មាន​រាង​មូល​រលោង និងមួយ​ទៀត គ្រីស្តាលីន ដែល​មាន​រាង​ជ្រុង ស្រួច កញ្ឆិញ​កញ្ឆុញ; អាលុយមីញ៉ូមអុកស៊ីត​ (Al₂O₃) និង ដែក​អុកស៊ីត(Fe₂O₃)។ ផ្លាយអាស់​ ជា​ទូទៅ​អេតេរ៉ូសែន​ខ្លាំង​ ប្រកប​ដោយ​ភាគល្អិតថ្លាចំរុះ​គ្នា ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​គ្រីស្តាល់​ដែល​គេ​អាច​កត់​សំគាល់​បាន ដូច​ជា​ក្វាត មុយលីត និង ដែក​អុកស៊ីត​ផ្សេង​ទៀត។ មាន​ផ្លាយអាស់​ពីរ​ថ្នាក់ ដែល​កំនត់ដោយ [[ASTM International|ASTM]] C618: ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F និង​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​ C។ ចំនុច​ខុស​គ្នា​សំខាន់​រវាង​ថ្នាក់​ទាំង​ពីរ​នេះ គឺ​បរិមាណ​កាល់ស្យូម, ស៊ីលីកា, អាលុយមីញ៉ូម និង​បរិមាណ​ដែក​ នៅ​ក្នុង​ផេះ។ លក្ខណៈ​គីមី​របស់​ផ្លាយអាស់ អាស្រ័យ​ជា​ខ្លាំង​នឹង​ធាតុគីមី​ផ្សំ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​យក​មក​ដុត (មានន័យ​ថា [[anthracite]], [[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]], និង​ [[លីញីត]]).<ref name="ASTM Pozzolan" >{{cite web |url=http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/C618.htm?L+mystore+lsft6707 |title=ASTM C618 - 08 Standard Specification for Coal Fly Ash and Raw or Calcined Natural Pozzolan for Use in Concrete |accessdate=2008-09-18 |publisher=ASTM International }}</ref> មិន​មែន​ផ្លាយអាស់​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​គោរពតាម​ស្តង់ដា ASTM C618 នោះ​ទេ, ទៅ​តាម​ប្រភេទ​នៃ​ការ​អនុវត្ត​ជាក់​ស្តែង ពេល​ខ្លះ​វា​មិន​ចាំបាច់​ទេ។ ផេះ​ប្រើ​​ជំនួស​អោយ​ស៊ីម៉ង់ត៍ ត្រូវ​គោរព​តាម​ស្តង់ដា​សាងសង់​ជា​ដាច់ខាត ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​ស្តង់ដា​បរិស្ថាន​ណា​មួយ​ ត្រូវ​បាន​គេ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាមេរិច​ទេ។ 75% នៃ​ផេះ​ត្រូវ​មាន [[ភាពល្អិត]] ស្មើ​ 45 µm រឺ​តូច​ជាង, ហើយ​ មាន​បរិមាណ​កាបូន ដែល​វាស់​ដោយ​ loss on ignition (LOI), មាន​តំលៃ​តិច​ជាង​ 4%។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច LOI ត្រូវ​តិច​ជាង 6%។ របាយ​ទំហំ​ភាគល្អិត​នៃ​ផ្លាយអាស់​មិន​ទាន់​កែច្នៃ ប្រែ​ប្រួល​មិន​ទៀងទាត់ អាស្រ័យ​តាម​ម៉ាស៊ីន​កិនធ្យូងថ្ម និង ម៉ាស៊ីន​កំដៅ។ ដូច្នេះ​ហើយ​ផ្លាយអាស់​ដែល​ត្រូវ​យក​មក​ប្រើ​ក្នុង​បេតុង ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​កែច្នៃ ដោយ​ប្រើ​ឧបករណ៍​រែង ដូច​ជា​ mechanical air classifiers។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​F === ចំហេះ នៃ​អង់ត្រាស៊ីត និង​ធ្យូង​ប៊ីទូម​រឹង ហើយ​ចាស់ ជា​ធម្មតា​ផលិត​បាន​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​F។ ផ្លាយអាស់​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូលាន ហើយ​មាន​បរិមាណ​[[កំបោរ(រ៉ែ)|កំបោរ]] CaO តិច​ជាង​១០%។ ដោយ​វា​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច គ្រាប់​ស៊ីលីកា​និង​អាលុយមីណា ថ្លាៗ ត្រូវ​ការ ភ្នាក់ងារ​បន្ស៊ី ដូច​ជា​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត(កំបោរ) រឺ​ក៏​ទឹក​កំបោរ (កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត) ដោយ​មាន​វត្តមាន​ទឹក ដើម្បី​បង្កើត​ប្រតិកម្ម និង​បង្កើត​បាន​ជា​សារធាតុ​ស៊ីម៉ង់ត៍។ តាម​បែប​ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​បន្ថែម​កាតាលីករ​គីមី​ដូច​ជា [[សូដ្យូម​ស៊ីលីកាត]] (រឺ​ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា water glass) ទៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F អាច​បង្កើត​បាន​ជា​[[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]]។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C === ផ្លាយអាស់​ផលិត​ចេញ​ពី​ចំហេះ​លីញីត​ខ្ចី រឺ ធ្យូងថ្ម​អនុប៊ីទូម លើស​ពី​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​ វា​ក៏​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ខ្លួន​វា​ខ្លះ​ដែរ។ នៅ​ពេល​ដែល​ប៉ះ​នឹង​ទឹក ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C នឹង​កក​រឹង ហើយ​មាន​រេស៊ីស្តង់​កើន​ឡើងៗ​។ ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ជា​ទូទៅ​មាន​កំបោរ​CaO ច្រើន​ជាង ២០%។ ខុស​ពី​ថ្នាក់​F ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ដោយ​ខ្លួន​ឯង មិន​ត្រូវ​ការ​កាតាលីករ។ បរិមាណ អាល់កាលី និង​ស៊ុលផាត (SO₄) ជា​ទូទៅ​មាន​ច្រើន​ ចំពោះ​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C។ == កាក​សំនល់​និង​ប្រភព​ទី​ផ្សារ == កាល​ពី​មុន ផ្លាយអាស់ ផលិត​មក​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហុយ​តាម​ផ្សែង​ចូល​ទៅ​ក្នុង​បរិយាកាស។ រឿង​នេះ​បង្កើត​បាន​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ដល់​សុខភាព​សាធារណៈ ដែល​ជំរុញ​អោយ​គេ​បង្កើត​ច្បាប់​រឹត​បន្តឹង​ការ​បង្ហុយ​ផ្លាយអាស់​​អោយ​នៅ​ទាប​ជាង​១%​​នៃ​បរិមាណ​ផេះ​ដែល​កើត​ចេញមក។ ក្នុង​ពិភពលោក​ទាំង​មូល ​ផ្លាយអាស់​ច្រើន​ជាង​៦៥%​ ដែល​កើត​​ចេញ​ពី​រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ចាក់​គរ​ចោល។ គ្រាន់​តែ​នៅ​ឥណ្ឌា​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ផ្លាយអាស់​បាន​ចាក់​ស្រោច​លើ​ដី​ដែល​មាន​ក្រលាផ្ទៃ ១៦០គម^២។ កាកសំនល់​ផ្លាយ​អាស់​ បានបង្ក​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​កាន់​តែ​ច្រើន​​ឡើងៗ ក្នុង​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ​ដោយ​សារ​តែ​តំលៃ​នៃ​ការ​ចាក់​គរ​លើ​ដី​ឡើង​ថ្លៃ និង​សារសំខាន់​នៃ​[[ការ​អភិវឌ្ឍ​យូរ​អង្វែង]]។​ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ​២០០៥​មក រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម​របស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ត្រូវ​បាន​គេ​រាយការណ៍​ថា បាន​បញ្ចេញ​ផ្លាយអាស់​៧១,១​លាន​តោន ដែល​ក្នុង​នោះ ២៩,១លាន​តោន ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​វិស័យ​ផ្សេងៗ។<ref name="acaa2005" >{{cite web | author = American Coal Ash Association | title = CCP Production and Use Survey | url = http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | format = PDF | access-date = 2009-01-16 | archivedate = 2007-09-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070911223032/http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | url-status = dead }}</ref> ដូច្នេះ​បើ​សិន​ជា​ផ្លាយអាស់​​ទំងន់​៤២លាន​តោន ត្រូវ​យក​ទៅកែ​ច្នៃ​សំរាប់​ប្រើ នោះ​វា​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​តំរូវ​ការ​ផ្ទៃ​ដី​ចាក់​បំពេញ​ទំហំ ៣៣.៩០០.០០០ម^៣ ។<ref name="acaa2005" /><ref name="epaCCP" >{{cite web | author = U.S. Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency | title = Using Coal Ash in Highway Construction - A Guide to Benefits and Impacts | url = http://www.epa.gov/epaoswer/osw/conserve/c2p2/pubs/greenbk508.pdf | format = PDF | access-date = 2009-01-16 | archivedate = 2007-11-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071121061054/http://www.epa.gov/epaoswer/osw/conserve/c2p2/pubs/greenbk508.pdf | url-status = dead }}</ref> គុណសម្បត្តិ​ផ្សេង​ទៀត​ទៅ​លើ​បរិស្ថាន​ នៃ​ការ​យក​ផ្លាយ​អាស់​ទៅ​ប្រើ គឺ​វា​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​រូបធាតុ​ដើម​ ដែល​គេ​ត្រូវ​គាស់​កាយ​ចេញ​ពី​ធម្មជាតិ និង យក​ទៅ​ប្រើ​ជំនួស​អោយ​សំភារៈ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​ត្រូវ​ការ​ថាមពល​ច្រើន​ក្នុងការ​បង្កើត​ដូច​ជា​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន]] ជា​ដើម។​ == បំរើ​បំរាស់​ផ្លាស​អាស់ == ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើង​វិញ ជា​សំភារៈ​វិស្វកម្ម កើត​ចេញ​មក​អំពី​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​របស់​វា មាន​រាង​ស្វ៊ែរ និង​ឯកសណ្ឋាន​គួរ​សម។ ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើងវិញ តាម​លំដាប់​ញឹកញាប់​ខ្លាំង​ទៅ​តិច មាន​ដូច​ជា៖ *ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន និង [[ទឹក​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ជើង​ទំនប់​ (ដឹក​ជញ្ជួន)|ជើង​ទំនប់​]] និង​ អង្គ​ចាក់​បំពេញ​បែប​ជា​គ្រោង​ឆ្អឹង *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង និង ការ​ពង្រឹង​កាកសំនល់ *គ្រឿង​បន្ថែម​ សំរាប់ [[ក្លាំងគែរ​(ស៊ីម៉ង់ត៍)|ក្លាំងគែរ​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ការ​រុក​រាន​តំបន់ដី​រ៉ែ]] *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង របស់​[[ដី​អិដ្ឋ|ដី​ទន់​]] *[[ទ្រនាប់​ក្រោម​របស់​ផ្លូវ]] *[[គ្រាប់ថ្ម (កុំប៉ូស៊ីត)|គ្រាប់ថ្ម]] *[[អង្គ​បំពេញ​អាច​ហូរ​បាន]] *ជាតិ​រ៉ែ​បន្ថែម នៅ​ក្នុង [[បេតុង​អាស្វាល់]] *ការ​ប្រើប្រាស់​ផ្សេង​ទៀត រួម​មាន​បេតុង​សែលុយលែរ, [[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]], ក្បឿង, [[ថ្នាំលាប]], [[សិត​|​សិត​ដែក]], និង​ជា​អង្គ​បន្ថែម​សំរាប់​ផលិត​ផល​ឈើ​និង​ប្លាស្ទិច។<ref name="epaCCP" /><ref name="USFHA, Fly ash" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash | url = http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm | access-date = 2009-01-10 | archivedate = 2007-06-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm | url-status = dead }}</ref> ===ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន=== Owing to its [[pozzolan]]ic properties, fly ash is used as a replacement for some of the [[Portland cement]] content of [[concrete]].<ref name="Scott, 2007, Evolution" >{{cite journal | last =Scott | first =Allan N . | coauthors = Thomas, Michael D. A. | title =Evaluation of Fly Ash From Co-Combustion of Coal and Petroleum Coke for Use in Concrete | url =https://archive.org/details/sim_aci-materials-journal_january-february-2007_104_1/page/62 | journal =ACI Materials Journal | volume =104 | issue =1 | pages =62–70 | publisher =American Concrete Institute |date=January/February 2007 }}</ref> The use of fly ash as a pozzolanic ingredient was recognized as early as 1914, although the earliest noteworthy study of its use was in 1937.<ref name="NCHRP, 1986" >{{cite journal | last = Halstead | first = W. | title = Use of Fly Ash in Concrete | journal = National Cooperative Highway Research Project | volume = 127 |date=October 1986}}</ref> Before its use was lost to the Dark Ages, Roman structures such as [[aqueduct]]s or the [[Pantheon, Rome|Pantheon]] in Rome used volcanic ash (which possesses similar properties to fly ash) as pozzolan in their concrete.<ref name="Moore, Pantheon" >{{cite book | last =Moore | first =David |title =The Roman [[Pantheon, Rome|Pantheon]]: The Triumph of Concrete }}</ref> As pozzolan greatly improves the strength and durability of concrete, the use of ash is a key factor in their preservation. Use of fly ash as a partial replacement for Portland cement is generally limited to Class F fly ashes. It can replace up to 30% by mass of Portland cement, and can add to the concrete’s final strength and increase its chemical resistance and durability. Recently concrete mix design for partial cement replacement with High Volume Fly Ash (50 % cement replacement) has been developed. For Roller Compacted Concrete (RCC)[used in dam construction] replacement values of 70% have been achieved with processed fly ash at the Ghatghar Dam project in Maharashtra, India. Due to the spherical shape of fly ash particles, it can also increase workability of cement while reducing water demand.<ref name="faffhe" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash Facts for Highway Engineers | url = http://www.fhwa.dot.gov/pavement/recycling/fafacts.pdf |format=PDF }}</ref> The replacement of Portland cement with fly ash is considered by its promoters to reduce the [[greenhouse gas]] "footprint" of concrete, as the production of one ton of Portland cement produces approximately one ton of [[carbon dioxide|CO₂]] as compared to zero CO₂ being produced using existing fly ash. New fly ash production, i.e., the burning of coal, produces approximately twenty to thirty tons of CO₂ per ton of fly ash. Since the worldwide production of Portland cement is expected to reach nearly 2 billion tons by 2010, replacement of any large portion of this cement by fly ash could significantly reduce carbon emissions associated with construction, as long as the comparison takes the production of fly ash as a given. ===សំនង់​ជើង​ទេរទំនប់​=== Fly ash properties are somewhat unique as an engineering material. Unlike typical soils used for embankment construction, fly ash has a large uniformity coefficient consisting of [[clay#Definition|clay-sized]] particles. Engineering properties that will affect fly ash’s use in embankments include grain size distribution, [[proctor compaction test|compaction characteristics]], [[shear strength]], [[compressibility]], [[Permeability (fluid)|permeability]], and [[frost heaving|frost susceptibility]].<ref name="faffhe" /> Nearly all fly ash used in embankments are Class F fly ashes. ===ការ​បង្កើន​គុណភាព​ដី=== Soil stabilization is the permanent physical and chemical alteration of soils to enhance their physical properties. Stabilization can increase the shear strength of a soil and/or control the shrink-swell properties of a soil, thus improving the load-bearing capacity of a sub-grade to support pavements and foundations. Stabilization can be used to treat a wide range of sub-grade materials from expansive clays to granular materials. Stabilization can be achieved with a variety of chemical additives including lime, fly ash, and Portland cement, as well as by-products such as lime-kiln dust (LKD) and cement-kiln dust (CKD). Proper design and testing is an important component of any stabilization project. This allows for the establishment of design criteria as well as the determination of the proper chemical additive and admixture rate to be used to achieve the desired engineering properties. Benefits of the stabilization process can include: Higher resistance (R) values, Reduction in plasticity, Lower permeability, Reduction of pavement thickness, Elimination of excavation - material hauling/handling - and base importation, Aids compaction, Provides “all-weather” access onto and within projects sites. Another form of soil treatment closely related to soil stabilization is soil modification, sometimes referred to as “mud drying” or soil conditioning. Although some stabilization inherently occurs in soil modification, the distinction is that soil modification is merely a means to reduce the moisture content of a soil to expedite construction, whereas stabilization can substantially increase the shear strength of a material such that it can be incorporated into the project’s structural design. The determining factors associated with soil modification vs soil stabilization may be the existing moisture content, the end use of the soil structure and ultimately the cost benefit provided. Equipment for the stabilization and modification processes include: chemical additive spreaders, soil mixers (reclaimers), portable pneumatic storage containers, water trucks, deep lift compactors, motor graders. ===សំភារៈ​ចាក់​បំពេញ​ហាប់​ខ្លួន​ឯង=== Fly ash is also used as a component in the production of [[flowable fill]] (also called controlled low strength material, or CLSM), which is used as self-leveling, self-compacting backfill material in lieu of compacted earth or granular fill. The strength of flowable fill mixes can range from 50 to 1,200 [[pound-force per square inch|lbf/in²]] (0.3 to 8.3 [[megapascal|MPa]]), depending on the design requirements of the project in question. Flowable fill includes mixtures of Portland cement and filler material, and can contain mineral admixtures. Fly ash can replace either the Portland cement or fine aggregate (in most cases, river sand) as a filler material. High fly ash content mixes contain nearly all fly ash, with a small percentage of Portland cement and enough water to make the mix flowable. Low fly ash content mixes contain a high percentage of filler material, and a low percentage of fly ash, Portland cement, and water. Class F fly ash is best suited for high fly ash content mixes, whereas Class C fly ash is almost always used in low fly ash content mixes.<ref name="faffhe" /><ref>{{Cite journal | first = K. W. | last = Hennis | first2 = C. W. | last2 = Frishette | contribution = A New Era in Control Density Fill | title = Proceedings of the Tenth International Ash Utilization Symposium | year = 1993 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===បេតុង​អាស្វាល់=== Asphalt concrete is a composite material consisting of an asphalt binder and mineral aggregate. Both Class F and Class C fly ash can typically be used as a mineral filler to fill the voids and provide contact points between larger aggregate particles in asphalt concrete mixes. This application is used in conjunction, or as a replacement for, other binders (such as Portland cement or hydrated lime). For use in asphalt pavement, the fly ash must meet mineral filler specifications outlined in [http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/D242.htm?L+mystore+ndfm2845 ASTM D242]. The hydrophobic nature of fly ash gives pavements better resistance to stripping. Fly ash has also been shown to increase the stiffness of the asphalt matrix, improving rutting resistance and increasing mix durability.<ref name="faffhe" /><ref name="Zimmer, 1970, Bituminous Filler" >{{Cite journal | first = F. V. | last = Zimmer | contribution = Fly Ash as a Bituminous Filler | title = Proceedings of the Second Ash Utilization Symposium | year = 1970 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===ធរណី​ប៉ូលីមែរ=== កាល​ពី​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ ផ្លាយអាស់ ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​គ្រឿងផ្សំ​មួយ​ក្នុង ធរណី​ប៉ូលីមែរ ដែល​នៅ​ទី​នោះ រ៉េអាក់ទីវីតេ​របស់​កំទេច​ផ្លាយ​អាស់​​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ជា​កាវ ដែល​អាច​ប្រៀប​បាន​នឹង​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន​]] ជា​រូបខាង​ក្រៅ និង​លក្ខណៈ ប៉ុន្តែ​បាន​កាត់​បន្ថយ​នូវ​បរិមាណ​ឧស្ម័ន​ CO₂ ជា​ច្រើន​។<ref>Duxson P., Provis J.L., Lukey G.C., van Deventer J.S.J., ''The role of inorganic polymer technology in the development of Green concrete'', Cement and Concrete Research, volume 37, issue = 12, year 2007, pages = 1590–1597</ref> It should be noted that when the total [[carbon footprint]] of the alkali required to form geopolymer cement is considered, including the calcining of limestone as an intermediate to the formation of alkali, the net reduction in total CO₂ emissions may be negligible. Moreover, handling of alkali can be problematic and setting of geopolymer cements is very rapid (minutes versus hours) as compared to Portland cements, making widespread use of geopolymer cements impractical at the ready mix level. ===បេតុង​បង្ហាប់​ដោយ​រូឡូ=== Another application of using fly ash is in [[roller compacted concrete]] dams. Many dams in the US have been constructed with high fly ash contents. Fly ash lowers the heat of hydration allowing thicker placements to occur. Data for these can be found at the US Bureau of Reclamation. This has also been demonstrated in the [[Ghatghar Dam]] Project in [[India]]. ===អិដ្ឋ=== Fly ash bricks gain strength as they age. In India fly ash is being used to make fly ash bricks. Leading manufacturers like '''Puzzolana Green Bricks''' ( www.flyashbricksdelhi.com)have introduced high strength bricks in Delhi- NCR region which can be used like normal bricks. In the United Kingdom fly ash has been used for over fifty years to make concrete building blocks. They are widely used for the inner skin of cavity walls. They are naturally more thermally insulating than blocks made with other aggregates. Ash bricks have been used in house construction in [[Windhoek|Windhoek, Namibia]] since the 1970s. There is, however, a problem with the bricks in that they tend to fail or produce unsightly pop-outs. This happens when the bricks come into contact with moisture and a chemical reaction occurs causing the bricks to expand. In May 2007, [[Henry Liu (civil engineer)|Henry Liu]], a retired 70-year-old American [[civil engineer]], announced that he had invented a new, environmentally sound building [[brick]] composed of fly ash and water. Compressed at 4,000 [[Pounds per square inch|psi]] and cured for 24 hours in a 150 °F (66 °C) steam bath , then toughened with an [[air entrainment]] agent, the bricks last for more than 100 freeze-thaw cycles. Owing to the high concentration of [[calcium oxide]] in class C fly ash, the brick can be described as "self-cementing". The manufacturing method is said to save energy, reduce [[mercury (element)|mercury]] pollution, and costs 20% less than traditional clay brick manufacturing. Liu intended to license his technology to manufacturers in 2008.<ref>Popular Science Magazine, [http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology INVENTION AWARDS : A Green Brick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008222414/http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology |date=2007-10-08 }}, May 2007</ref><ref>National Science Foundation, Press Release 07-058, [http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109594&org=ENG "Follow the 'Green' Brick Road?"]{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, May 22, 2007</ref> Bricks of fly ash can be made of two types. One type of brick is made by mixing fly ash with about equal amounts of soil and proceeding through the ordinary process of making a brick. This type of formation reduces the use of sand in making bricks. Another type of brick can be made by mixing soil, plaster of paris and fly ash in a definite proportion with water and allowing the mixture to dry. Because it does not need to be heated in a furnace this technique reduces air pollution. == បញ្ហា​បរិស្ថាន == ===ផលប៉ះ​ពាល់​ដល់​ទឹក​ក្រោម​ដី​=== ដោយ​សារ​ធ្យូង​មាន​ស្លាក​ស្នាម​សារធាតុ​​អាសេនិច បារីយ៉ូម​ ប៊ែរីល្លីយ៉ូម បូរ៉ុន កាដមីញ៉ូម ក្រូមីញ៉ូម តាល្លីយ៉ូម សេលេនីញ៉ូម ម៉ូលីបដែន និង​បារ៉ត នោះ​ផេះ​របស់​វា​នឹង​បន្ត​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​បន្ត​ទៀត។ ដូច្នេះ​គេ​មិន​អាច​រក្សា​វា​មិន​អោយ​លេច​ចេញ​ពី​កន្លែង​ស្តុក​បាន​ទេ ប្រសិន​បើ​ទឹក​ភ្លៀង​អាច​ហូរ​ច្រោះ​ប្រដាប់​ស្តុក ហើយ​ហូរ​នាំ​សារធាតុ​ពុល​អស់​នេះ​ទៅដល់​[[​ទឹក​ក្រោម​ដី]]<ref>A December 2008 Maryland court decision levied a $54 million penalty against [[Constellation Energy]], which had performed a "restoration project" of filling an abandoned gravel quarry with fly ash; the ash contaminated area waterwells with heavy metals. C&EN/12 Feb. 2009, p. 45</ref> ===ភ្នាក់​ងារ​ចំលង=== Fly ash contains trace concentrations of [[heavy metals]] and other substances that are known to be detrimental to health in sufficient quantities. Potentially toxic trace elements in coal include [[arsenic]], [[beryllium]], [[cadmium]], [[barium]], [[chromium]], [[copper]], [[lead]], [[mercury (element)|mercury]], [[molybdenum]], [[nickel]], [[radium]], [[selenium]], [[thorium]], [[uranium]], [[vanadium]], and [[zinc]]. Approximately 10 percent of the mass of coals burned in the United States consists of unburnable mineral material that becomes ash, so the concentration of most trace elements in coal ash is approximately 10 times the concentration in the original coal.<ref name="USGS" >{{cite web |author = U.S. Geological Survey | authorlink = USGS |title = Radioactive Elements in Coal and Fly Ash: Abundance, Forms, and Environmental Significance |date = October 1997 |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs163-97/FS-163-97.pdf |work = U.S. Geological Survey Fact Sheet FS-163-97 |format=PDF }}</ref> A 1997 analysis by the [[U.S. Geological Survey]] (USGS) found that fly ash typically contained 10 to 30 ppm of uranium, comparable to the levels found in some [[granite|granit]]ic rocks, [[phosphate]] rock, and black [[shale]].<ref name="USGS" /> In 2000, the [[United States Environmental Protection Agency‎]] (EPA) said that coal fly ash did not need to be regulated as a hazardous waste.<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = Environmental Protection Agency |title = Notice of Regulatory Determination on Wastes From the Combustion of Fossil Fuels | url = http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getpage.cgi?dbname=2000_register&position=all&page=32214 | work=Federal Register Vol. 65, No. 99 | page=32214 |date = May 22, 2000 }}</ref> Studies by the [[USGS|U.S. Geological Survey]] and others of radioactive elements in coal ash have concluded that fly ash compares with common soils or rocks and should not be the source of alarm.<ref name="USGS" /> However, community and environmental organizations have documented numerous environmental contamination and damage concerns.<ref name="McCabe, 2008, Chesapeake" >{{cite news |first=Robert |last=McCabe | coauthors=Mike Saewitz |title=Chesapeake takes steps toward Superfund designation of site. |url=http://www.norfolk.com/2008/07/chesapeake-takes-steps-toward-superfund-designation-site?page=1 |publisher =''The Virginian-Pilot'' |date=2008-07-19 }}</ref><ref name="McCabe, 2008, Golf" >McCabe, Robert.[http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks "Above ground golf course, Just beneath if potential health risks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516075553/http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks |date=2013-05-16 }}, ''[[The Virginian-Pilot]]'', 2008-03-30</ref><ref name="CCC, 2000" >Citizens Coal Council, Hoosier Environmental Council, Clean Air Task Force (March 2000), [http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf "Laid to Waste: The Dirty Secret of Combustion Waste from America's Power Plants"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115204953/http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf |date=2008-01-15 }}</ref> A revised risk assessment approach may change the way coal combustion wastes (CCW) are regulated, according to an August 2007 EPA notice in the [[Federal Register]].<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency |title= Notice of Data Availability on the Disposal of Coal Combustion Wastes in Landfills and Surface Impoundments |date=August 29, 2007 |work=72 [[Federal Register]] 49714 |url = http://edocket.access.gpo.gov/2007/pdf/E7-17138.pdf |format=PDF }}</ref> In June 2008, the U.S. House of Representatives held an oversight hearing on the Federal government's role in addressing health and environmental risks of fly ash.<ref name="HCNR, 2008, Risks" >{{cite web | author = House Committee on Natural Resources, Subcommittee on Energy and Mineral Resources | title = Oversight Hearing: How Should the Federal Government Address the Health and Environmental Risks of Coal Combustion Wastes? | date = June 10, 2008 | url = http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | access-date = សីហា 26, 2011 | archivedate = តុលា 15, 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081015072159/http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | url-status = dead }}</ref> ===ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​នឹង​​ការ​ប៉ះ​ពាល់=== [[ស៊ីលីស​|គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​]](Crystalline silica) និង​ [[កំបោរ​(រ៉ែ)|កំបោរ​]](lime) រួម​ជា​មួយ​នឹង​សារធាតុ​ពុល​ផ្សេង​ទៀត​ អាច​បង្ក​ជា​បញ្ហា​ដល់​សុខភាព​។ ថ្វី​បើ​ខាង​ឧស្សាហកម្ម​បាន​អះអាង​ថា​ ផ្លាយអាស់​ មិន​មែន​ជា​សារធាតុ​ពុល​និង​គ្មាន​សារធាតុ​ពុល​ក៏​ដោយ ក៏​ការ​ដក​ដង្ហើម​យក​សារធាតុ​អស់នេះ ការ​ប៉ះ​ពាល់​ដោយ​ផ្ទាល់​ជា​មួយ​នឹង​ស្បែក និង​ការ​ផឹក​ទឹក​ដែល​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​ ប្រហែល​ជា​អាច​បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ដល់​សុខភាព<ref>Managing Coal Combustion Residues in Mines, Committee on Mine Placement of Coal Combustion Wastes, National Research Council of the National Academies, 2006</ref> ។ គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​​ជា​ភ្នាក់​ងារ​ដែល​អាច​ធ្វើ​អោយ​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ ហើ​យ​ជា​ពិសេស​បង្ក​ជំងឺ​[[ស៊ីលី​កូសីស​]] (silicosis)។ សារធាតុ​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ផ្លាយ​អាស់​ដែល​គួរ​អោយ​បារម្ភ​គឺ​កំបោរ (CaO)។ ជាតិ​គីមី​នេះ​មាន​ប្រតិកម្ម​ជា​មួយ​ទឹក (H₂O) បង្កើត​បាន​ជា​កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត​ [Ca(OH)₂], ដែល​ធ្វើ​អោយ​ផ្លាយអាស់​មាន​ pH រវាង​ 10 ទៅ​ 12, ដែល​មាន​កំរិត​បាស​ពី​មធ្យម​ទៅ​ខ្លាំង​។ វា​នេះ​អាច​បង្ក​ផល​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ដែរ បើ​វា​មាន​បរិមាណ​គ្រប់​គ្រាន់​។ ==ឯកសារ​បង្អែក == {{reflist|2}} [[category:សំភារៈ​សំណង់]] 6rz72poxa80u2cx4j0sbqfjph76pvzu 0 10066 340942 339075 2026-09-24T22:38:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340942 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា | native_name = {{nobold|قطاع غزة ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | common_name = ហ្កាហ្សា | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] |status = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កាន់កាប់​ដោយ​អ៊ីស្រាអែល]]{{refn|group=ស|ថ្វីបើអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥ មែនក្ដី ប៉ុន្តែអង្គការសហប្រជាជាតិ បណ្ដាអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងអ្នកជំនាញនីតិច្បាប់ជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅតែបន្តចាត់ទុកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយយោធាអ៊ីស្រាអែលដដែរ។<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |page=429 |first=Andrew |last=Sanger |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |volume=13 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |publisher=Springer Science & Business Media |date=2011 |isbn=978-90-6704-811-8 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14}}<br />* {{cite book |title=International Law and the Classification of Conflicts |editor=Elizabeth Wilmshurst |first=Iain |last=Scobbie |author-link=Iain Scobbie |publisher=Oxford University Press |date=2012 |isbn=978-0-19-965775-9 |page=295 |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 }}<br />* {{cite book |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |first=Michelle |last=Gawerc |publisher=Lexington Books |date=2012 |isbn=9780739166109 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live}}</ref> នេះក៏ព្រោះតែអ៊ីស្រាអែលនៅបន្តរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ពួកគេលើដែនអាកាស និងដែនសមុទ្រនៃទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាច្រកចេញចូលហ្កាហ្សាទាំងប្រាំពីរចំណុច តំបន់ទ្រនាប់នានា និងបញ្ជីប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សាជាដើម។ ខណៈមនុស្សភាគច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទឹកដីកំពុងកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែលមែនក្ដី<ref>{{Cite journal |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |first=Hanne |last=Cuyckens |date=1 October 2016 |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |pages=275–295 |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |doi-access=free |issn=0165-070X}}</ref> ប៉ុន្តែរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល និងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់មួយភាគតូចផ្សេងទៀតបានប្រកែកជំទាស់នឹងរឿងនេះ។<ref>{{cite journal |last=Cuyckens |first=Hanne |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |year=2016 |issn=0165-070X |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |pages=275–295 |doi-access=free}}</ref>}} * ស្ថិតក្រោមអាណត្តិបណ្ដោះអាសន្ននៃ [[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា|ក.ជ.រ.ហ.]] តាម[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] * អ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នកំពុង[[ខ្សែបន្ទាត់លឿង (ហ្កាហ្សា)|កាន់កាប់ទឹកដីហ្កាហ្សាប្រមាណ ៥៣%]] ក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ខណៈទឹកដីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានកំពុងស្ថិតក្រោម[[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite web |last1=Campa |first1=Kelly |last2=Carter |first2=Brian |last3=Hempel |first3=Parker |last4=Moorman |first4=Carolyn |last5=Morrison |first5=Nidal |last6=Parry |first6=Andie |last7=Wells |first7=Katherine |title=Iran Update, October 10, 2025 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-october-10-2025/ |website=understandingwar.org |date=10 October 2025 |publisher=Institute for the Study of War |access-date=1 June 2026}}</ref> |image_map = Gaza Strip in Palestine.svg | map_caption = ផែនទីនៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ក្រហម) និងវ៉េសប៊ែង (លឿងទុំ) |national_motto = |national_anthem = | capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] |coordinates = {{Coord|31|31|N|34|27|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ethnic_groups = [[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]][[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | religion = {{unbulleted list |៩៩% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|ឥស្លាមសាសនាស៊ុននី]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) |<១% [[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]}} |government_type = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = |area_km2 = ៣៦៥ | area_size = 1 E7 |area_footnote = |population_estimate = ~២,០៥០,០០០<ref>{{cite web|url= https://www.france24.com/en/middle-east/20250625-harvard-report-gaza-missing-misinterpreted-number-israel | title= Did a 'Harvard report' reveal 377,000 Gazans are 'missing'? The number has been misinterpreted | date= 20 June 2025|work=France24}}</ref> |population_estimate_year = ២០២៥ |population_estimate_rank = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ៥,៩៦៧.៥ |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = – |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = – |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{nowrap|[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]}}<br/>[[ផោនអេហ្ស៊ីប]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&pg=PA351 |title=Macroeconomic Policy in Fragile States |isbn=978-0-19-885309-1 |last1=Chami |first1=Ralph |last2=Espinoza |first2=Raphael |last3=Montiel |first3=Peter J. |date=26 January 2021 |publisher=Oxford University Press |access-date=1 September 2025 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411064413/https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&q=egyptian+pound+used+in+gaza&pg=PA351 |url-status=live}}</ref> |iso3166code = PS |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] |utc_offset = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] |utc_offset_DST = +៣ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | wikidata = Q39760 }} '''ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា''' ឬហៅសាមញ្ញៗថា '''ហ្កាហ្សា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ قِطَاعُ غَزَّةَ, អាចសរសេរបានថា '''ហ្គាហ្សា''' ឬ'''កាសា'''}} គឺជាទឹកដី[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]]តូចមួយស្ថិតនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃអនុតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]នៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រជាជនរស់នៅហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺជា[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]] និងកូនចៅរបស់ពួកគេ ហើយដោយសារតែមានក្រឡាផ្ទៃតូចបើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជន ហ្កាហ្សាគឺជាទឹកដីដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ទិន្នន័យប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជននៃតំបន់នេះនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថាហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ២.១ លាននាក់ ដែលជាការធ្លាក់ចុះ ៦% ធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនឆ្នាំមុន ដែលបង្កឡើងដោយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}</ref> ហ្កាហ្សា​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង​ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]​នៅ​ភាគនិរតី និង​ប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]​នៅ​ភាគខាង​កើតនិង​​ជើង។ រដ្ឋធានី និង​ទីក្រុង​ធំ​បំផុត​នៃតំបន់នេះ​គឺ ​[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web |last=Fabian |first=Emanuel |title=IDF aims to capture 75% of Gaza Strip in 2 months in new offensive against Hamas |url=https://www.timesofisrael.com/idf-aims-to-capture-75-of-gaza-strip-in-2-months-in-new-offensive-against-hamas/amp/ |website=The Times of Israel |date=25 May 2025 |access-date=1 September 2025 }}</ref> ទម្រង់ទឹកដីនៃដែនជ្រោយហ្កាស្សាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងខណៈពេលដែលតំបន់ហ្កាហ្សាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីប]]នៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបង្កើតអាណាព្យាបាលភាពនៅហ្កាហ្សាដែលគេតែងហៅថា [[អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម|ប៉ាឡេស្ទីនរួម]] ហើយទីនេះក៏បានក្លាយជាជម្រករស់នៅសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធំក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]។<ref name=":5">{{Cite web|date=2024-09-06|title=Gaza Strip {{!}} Definition, History, Facts, & Map {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |access-date=2024-09-06|website=www.britannica.com |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019125720/https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Samson |first=Elizabeth |date=2010 |title=Is Gaza Occupied: Redefining the Status of Gaza under International Law |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |journal=American University International Law Review |volume=25 |pages=915 |access-date=1 September 2025 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122142832/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |url-status=live}}</ref> ក្រោយមកនៅកំឡុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយចូលកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា រួចក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតរបបយោធាដែលមានអត្ថិភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនមួយនេះ។<ref name=":5" /><ref name=":6" /> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]នាពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានស្ថាបនា[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងដើម្បីបម្រើជារដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងហ្កាហ្សាដោយមានគណបក្ស[[ហ្វាតា]]ជាបក្សកាន់អំណាច ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ គណបក្សហ្វាតាក៏ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយចលនាឥស្លាមស៊ុននី[[ហាម៉ាស់]]នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោត]]នៃឆ្នាំនោះ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានឡើង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|កាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សា]]ទាំងស្រុងក្រោយឈ្នះ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|សង្គ្រាមស៊ីវិលជាមួយនឹងហ្វាតា]]<ref name="auto1">{{cite book |first=Tristan |last=Dunning |url=https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |title=Hamas, Jihad and Popular Legitimacy: Reinterpreting Resistance in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100658/https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Routledge |date=2016 |page=212 |isbn=978-1-317-38495-3 }}</ref><ref> *Joshua Castellino, Kathleen A. Cavanaugh, [https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150 ''Minority Rights in the Middle East,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150|date=2 November 2022}} Oxford University Press 2013 p.150 *David Rose, [https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 'The Gaza Bombshell,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180428115827/https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 |date=28 April 2018 }} Vanity Fair April, 2008. *Sara Roy, ''Hamas and Civil Society in Gaza,'' [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 p.45] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100700/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 |date=2 November 2022 }}.</ref> រួចក្រុមនេះក៏បានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអ៊ីស្រាអែលជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ច្បាប់រឹតបន្តឹងហាមឃាត់លើការធ្វើដំណើរ និងការនាំចេញចូលទំនិញផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលអនុម័តឡើងដំបូងចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite web |title=Preliminary Assessment Of The Economic Impact Of The Destruction In Gaza |url=https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405083028/https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |archive-date=5 April 2024 |access-date=1 September 2025 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានដកកងទ័ពខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគី និងព្រមទាំងបានរុះរើទីលំនៅនានារបស់ខ្លួន ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយបិទតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូលជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref name=":9">{{Cite web |last=Alfarsi |first=Haroun |date=2023-10-10 |title=Gaza Strip Blockade: Explained |url=https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |access-date=2024-09-01 |website=Profolus |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530024201/https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |url-status=live }}</ref> រយៈកាលបិទតំបន់ហ្កាហ្សានៅតែអូសបន្លាយបន្តទៀត​ពិសេសក្រោយក្រុមហាម៉ាស់​ចូល​កាន់កាប់​តំបន់នេះក្នុងឆ្នាំ២០០៧។<ref name=":8">{{Cite news |date=2023-10-12 |title=Gaza Strip: devastated by conflict and Israel's economic blockade |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113003741/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |archive-date=13 November 2023 |access-date=2025-09-01 |work=Reuters }}</ref><ref name=":9" /> ប្រទេសអេហ្ស៊ីប​ក៏​បាន​ចាប់​ផ្តើម​បិទច្រកផ្លូវនានាចូល​ហ្កាហ្សា​ផងដែរនៅ​ឆ្នាំដដែរនោះ។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលបានផ្ដាច់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាពីមុនហើយមែនក្ដី ប៉ុន្តែ[[សំណុំរឿងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិស្ដីពីការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សានៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុក]]ថាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]ដដែរនៅក្រោម[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]<ref name="occ">{{cite book |last=Sanger |first=Andrew |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |date=2011 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |publisher=Springer Science & Business Media |volume=13 |page=429 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14 |isbn=978-90-6704-811-8 }}</ref><ref> * {{cite web | title=Military occupation of Palestine by Israel | website=Rule of Law in Armed Conflicts Project | date=18 May 2014 | url=https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | access-date=1 September 2025 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404102657/https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | url-status=live}} * {{cite book |last=Scobbie |first=Iain |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 |title=International Law and the Classification of Conflicts |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965775-9 |editor=Elizabeth Wilmshurst |page=295 }} *{{cite book |last=Gawerc |first=Michelle |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739166109 |page=44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live }}</ref> ហើយត្រូវបានគេតែងហៅថា "គុកឥតជញ្ជាំង"។<ref>Sara Roy, [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41 ''Hamas and Civil Society in Gaza: Engaging the Islamist Social Sector,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100742/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41|date=2 November 2022}} Princeton University Press, 2013 p.41</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|សង្រ្គាមក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនបាត់បង់អាយុជីវិត ខណៈប្រជាជនជាច្រើននាក់ទៀតបានរត់ចោលទីលំនៅបង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_29_July_2025">{{cite report |date=29 July 2025 |title=IPC ALERT: Worst-case scenario of Famine unfolding in the Gaza Strip |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_GazaStrip_Alert_July2025.pdf |work=Integrated Food Security Phase Classification |access-date=1 September 2025}}</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបណ្ឌិតបញ្ញវន្ត អ្នកជំនាញច្បាប់អន្តរជាតិ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សនានាចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="genocide"> * {{cite book |chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=Routledge |page=2 }} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |work=Guardian |access-date=1 September 2025}} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=1 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27 October 2024}} * {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories |author-link1=Francesca Albanese |page=1 }} * {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=International Federation for Human Rights |access-date=1 September 2025 }} * {{Cite report |author=B'Tselem |author-link1=B'Tselem |date=July 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |page=86​}}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{bulleted list | {{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025}} | {{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4]}} | {{cite news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |trans-title= |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=1 September 2025 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025}} | {{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |work=The Washington Post |access-date=1 September 2025}} }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip|date=12 January 2021}} Entry at the CIA World Factbook</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ចំនួនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាភាគច្រើនជនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងជនភៀសខ្លួន។ តំបន់នេះមានអត្រាយុវជនខ្ពស់ ដោយ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវជាកុមារអាយុ ១៤ ឆ្នាំចុះក្រោម និង ៥០% ស្ថិតក្រោមអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។<ref name="Norman G. Finkelstein">{{cite book|author=Norman G. Finkelstein|title=Gaza|url=https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|year=2018|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-29571-1|pages=|access-date=1 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045306/https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]][[ស៊ុននី|និកាយស៊ុននី]]គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់ ខណៈប្រជាជនភាគតិចប្រកាន់[[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]។ ហ្កាហ្សាមានអត្រាកំណើនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំ ១.៩៩% (ក្នុងឆ្នាំ២០២៣) ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទី៣៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> អត្រាអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្នុងចំណោមលេខរៀងខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋប្រជាជាតិដទៃ ជាមួយនឹងអត្រាគ្មានការងារធ្វើសរុប ៤៦% និងអត្រាយុវជនអត់ការងារធ្វើ ៧០%។<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=Humaid |first=Maram |title=Gaza graduates demand UNRWA solutions for high unemployment rate |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |access-date=2025-09-01 |website=Al Jazeera |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013006/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |url-status=live }}</ref> ផ្ទុយមកវិញ អត្រាអក្ខរកម្មនៅហ្កាហ្សាគឺមានរហូតដល់ទៅ ៩៧% ដែលជាអត្រាខ្ពស់ជាងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្បែរនោះទៀតផង ខណៈអត្រាអក្ខរកម្មយុវជនមាន ៨៨%។<ref name="auto">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|access-date=1 September 2025|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> {{ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហ្កាហ្សា}} ហ្កាហ្សាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]]តាំងពីបុរាណកាលមកម៉្លេះ រួចមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៦ តំបន់នេះក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៦ អូតូម៉ង់ និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នា[[ព្រំដែនហ្កាហ្សា–អេហ្ស៊ីប|កំណត់ព្រំដែនអន្តរជាតិ]]សម្រាប់តំបន់នេះជាមួយនឹង[[អេហ្ស៊ីប]]។<ref name=":4">{{cite book |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Land of the Negev |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] Publishing |year=1978–79 |editor1=Gardus, Yehuda |editor2=Shmueli, Avshalom}} pp. 369–370.</ref> ក្រោយពី[[មហាអំណាចកណ្តាល]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បូករួមជាមួយ[[ការបំបែកចក្រភពអូតូម៉ង់|ការកាត់បែងចែកទឹកដីនៃចក្រភពអូតូម៉ង់]] អង់គ្លេសក៏បានលើកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទៅ​ឱ្យប្រទេសអេហ្ស៊ីបគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែត្រូវអេហ្ស៊ីបបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ។<ref>James Kraska, 'Rule Selection in the Case of Israel's Blockade of Gaza:Law of Naval Warfare or Law of Sea?,' in [https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387 ''M.N. Schmitt, Louise Arimatsu, Tim McCormack (eds.,) Yearbook of International Humanitarian Law,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387|date=2 November 2022}} Springer Science & Business Media, 2011 pp.367–395, p.387</ref> ដោយហេតុនេះ អង់គ្លេសក៏បានរក្សាគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧–១៨ មុនពេលបន្តលើកវាដាក់នៅក្រោមក្របខ័ណ្ឌអន្តរជាតិ ដែលគេតែងស្គាល់ថា "[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]" ពីឆ្នាំ១៩២០ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៨។ ===១៩៤៨–១៩៥៩៖ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម=== {{Main|អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម}} ក្នុងកំឡុង[[សង្រ្គាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងជាពិសេស [[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់ម៉ឺននាក់បានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញមកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Reuters">{{Cite news |last1=Farrell |first1=Stephen |date=2023-11-02 |title=Israel-Gaza war: a timeline of the conflict's history |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |access-date=2025-09-02 |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106001524/https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |url-status=live }}</ref> នៅដំណាច់សង្រ្គាមនោះ ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ២៥% បានកំពុងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ខណៈទឹកដីនេះមានទំហំត្រឹមតែ ១% ប៉ុណ្ណោះនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនសរុប។{{sfn|Filiu|2014|p=71-72}} នៅឆ្នាំដដែរនោះ ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងាររបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]សម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា ([[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងារនៃអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា|UNRWA]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដឹកនាំកម្មវិធីផ្សេងៗជួយជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។{{sfn|Filiu|2014|p=76}} នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៨ (ជាពេលជិតចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល) នៅឯ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ដែលកំពុងស្ថិតក្រោមអេហ្ស៊ីប [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមឡើងក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេស[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]]លើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួមដែលទើបបានបង្កើតថ្មីនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋសមាជិកចំនួនប្រាំមួយលើប្រាំបីរដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នាពេលនោះ (លើកលែងតែត្រង់ហ្សកដានី)៖ អេហ្ស៊ីប [[ស៊ីរី]] [[លីបង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[យេម៉ែន]]។<ref>{{cite journal |last=Kadosh |first=Sandra Berliant |title=United States Policy Toward The West Bank In 1948 |journal=Jewish Social Studies |volume=46 |issue=3/4 |year=1984 |pages=231–252 |jstor=4467261 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Haddad |first=William W. |first2=Mary M. |last2=Hardy |title=Jordan's Alliance With Israel And Its Effects On Jordanian-Arab Relations |journal=Israel Affairs |volume=9 |issue=3 |year=2003 |pages=31–48 |doi=10.1080/714003508 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ បានបញ្ចប់ [[កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៤៨#ជាមួយអេហ្ស៊ីប|កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់អ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលក្នុងនោះ គេបានសម្រេចបង្កើតខ្សែបន្ទាត់បំបែកកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាខ្សែព្រំដែនបច្ចុប្បន្នរវាងហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគីហត្ថលេខីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងមិនកំណត់វាជាខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិឡើយ។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងរវាងហ្កាហ្សានិងអេហ្ស៊ីបវិញគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីទេ។<ref name=":4" /> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនទាំងប៉ុន្មានដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ឬអេហ្ស៊ីប ត្រូវបានទទួលលិខិតឆ្លងដែនប៉ាឡេស្ទីនថ្មីទាំងអស់ ខណៈអេហ្ស៊ីបមិនបានផ្តល់សញ្ជាតិដល់ពួកគេនោះទេ។ ចាប់ពីចុងឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រជាជនទាំងនោះច្រើនរស់តាមរយៈជំនួយពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។ នៅកំឡុង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]] (១៩៥៦) តំបន់ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីបត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយចូលកាន់កាប់អស់មួយរយៈ មុនពេលត្រូវដកខ្លួនចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមក៏ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាជាអាជ្ញាធរអាយ៉ងរបស់អេហ្ស៊ីប ខណៈជំនួយមូលនិធិឯករាជ្យផ្សេងៗដូចជាមិនសូវបានអេហ្ស៊ីបទទួលរ៉ាប់រង ហើយតែងធ្វេសប្រហែសច្រើន។ ក្រោយបន្តិចមក រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមនោះក៏បានផ្លាស់ប្ដូរទីស្នាក់ការទៅទីក្រុង[[គែរ]] ហើយទីបំផុតត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ តាមរយៈក្រឹត្យប្រកាសរបស់ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[ហ្កាម៉ាល អាប់ឌែរ ណាស៊ែរ]]។ ===១៩៥៦–១៩៥៧៖ ការត្រួតត្រាដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|វិបត្តិស៊ុយអេ}} [[File:Gaza Strip (997008872766305171.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅផ្សារមួយកន្លែងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៥៦]] ក្នុងកំឡុងវិបត្តិស៊ុយអេឆ្នាំ១៩៥៦ (សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលលើកទីពីរ) ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានវាយលុកចូលឈ្លានពានហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងឧបទ្វីបស៊ីណៃ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] បានវាយប្រហារលើកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីប និងប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]ក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Varble, Derek, p. 45">{{harvnb|Varble|2003|p=45}}</ref> កងកម្លាំងដែលឈរជើងនៅខាន់យូនីសបានខិតខំប្រឹងការពារទប់ទល់នឹងអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងពេញទំហឹង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសន្ធោសន្ធៅមកលើទីក្រុងនោះ បង្កឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលអស់ជាច្រើននាក់។{{sfn|Filiu|2014|p=96}} បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ ទីបំផុតអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយទម្លុះផ្ដាច់ខ្សែកម្លាំងការពារដ៏ស្អិតរមួតរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅខាងក្រៅទីក្រុងខាន់យូនីសតាមរយៈកងពលពាសដែកតូចទី៣៧ របស់ខ្លួន។<ref name="Varble, Derek, p. 46">{{harvnb|Varble|2003|p=46}}</ref> បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងផ្លូវអស់មួយរយៈជាមួយទាហានអេហ្ស៊ីប និងកម្លាំងហ្វេដាយ៉ីប៉ាឡេស្ទីន ជាចុងក្រោយ ទីក្រុងខាន់យូនីសក៏ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Varble, Derek, p. 46" /> ក្រោយពេលកាន់កាប់ទីក្រុងខាន់យូនីសបានដោយជោគជ័យ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រព្រឹត្ត[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅខាន់យូនីស|អំពើសម្លាប់រង្គាល]]ទៅលើប្រជាជនក្នុងក្រុងនោះ។<ref name="lat3">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html Joe Sacco produces comics from the hot zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909182558/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html |date=9 September 2024 }} . New York Times.</ref> ក្នុងនោះ កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រហារជីវិតជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលគ្មានអាវុធជាប់ខ្លួន ហើយភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ដោយក្នុងករណី​មួយ បុរស​ៗប៉ាឡេស្ទីនមួយក្រុមត្រូវ​បានទាហានអ៊ីស្រាអែលបញ្ជាឱ្យ​តម្រង់​ជួរ​បែរមុខទៅ​នឹង​ជញ្ជាំង​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង មុនពេលត្រូវទាហានអ៊ីស្រាអែលប្រើកាំភ្លើងយន្តបាញ់​​ប្រល័យ​ជីវិតពួកគេទាំងអស់នោះនៅនឹងកន្លែង។{{sfn|Filiu|2014|p=97}} អំណះអំណាងជុំវិញការសម្លាប់រង្គាលនេះត្រូវបានរាយការណ៍ទៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៦ ដោយនាយក UNRWA គឺលោក[[អង់រី ឡាប៊ូអ៊ីស]] ដោយផ្អែកទៅលើ "ប្រភពដ៏ជឿទុកចិត្ត" ដែលថាមនុស្សចំនួន ២៧៥ នាក់ត្រូវបានទាហានអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់នៅក្នុងករណីសម្លាប់រង្គាលនោះដោយក្នុងនោះផងដែរមាន ១៤០ នាក់ជាជនភៀសខ្លួន និងអ្នកស្រុកចំនួន ១៣៥ នាក។<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument "UNRWA Report to the UN General Assembly November 1&nbsp;– December 14, 1956"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629110942/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument|date=29 June 2013}}</ref><ref name="Sacco2">{{cite book |last=Sacco |first=Joe |url=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc |title=Footnotes in Gaza: A Graphic Novel |publisher=Metropolitan Books |year=2009 |isbn=978-0-8050-7347-8 |author-link=Joe Sacco |url-access=registration}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីអរិភាពបានបញ្ចប់ អ៊ីស្រាអែលបានបន្តសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១១ នាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុង[[ជំរុំរ៉ាហ្វា|ជំរុំជនភៀសខ្លួននៃទីក្រុងរ៉ាហ្វា]]កំឡុងបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ដែលជាហេតុនាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចេញមុខរិះគុនអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងអស់ដៃ។{{sfn|Filiu|2014|p=99-100}}<ref name="lat3"/> អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីបានរងសម្ពាធអន្តរជាតិធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់អស់រយៈពេលបួនខែ មានមនុស្សប្រមាណ ៩០០–១,២៣១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} យោងទៅតាមប្រវត្តិវិទូបារាំង លោក[[ហ្សង់ព្យែរ ហ្វីលីយូ]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជននៃតំបន់ហ្កាហ្សា ១% ត្រូវបានស្លាប់ របួស ជាប់ឃុំឃាំង ឬត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} ===១៩៥៩–១៩៦៧៖ ក្រោមអេហ្ស៊ីប=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអេហ្ស៊ីប}} [[File:Che Guevara in Gaza.jpg|thumb|លោក[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានរំលាយក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបក្រោមលេសលើកតម្កើងអារ៉ាប់រួមនិយម ក៏បានបន្តកាន់កាប់ហ្កាហ្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។ ថ្វីបើខ្លួនកាន់កាប់ហ្កាហ្សាមែនក្ដី ប៉ុន្តែអេហ្ស៊ីបមិនបានកាត់បញ្ចូលហ្កាហ្សាជាទឹកដីផ្លូវការរបស់ខ្លួនឡើយដោយផ្ទុយទៅវិញបានចាត់ទុកហ្កាហ្សាថាជាទឹកដីគ្រប់គ្រងក្រៅដែនតាមរយៈរដ្ឋបាលយោធារបស់ខ្លួន។<ref>[http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 "How has the Gaza Strip influenced the Israeli-Palestinian conflict?"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120120155902/http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 |date=20 January 2012 }} entry at ProCon.org citing "An Historical Encyclopedia of the Arab–Israeli Conflict"</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអេហ្ស៊ីប ហ្កាហ្សាត្រូវប្រឈមនឹងលំហូរនៃជនភៀសខ្លួនជាង ២០០,០០០ នាក់ពីអតីតទឹកដីម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន និងប្រមាណមួយភាគបួននៃជនភៀសខ្លួនទាំងនោះបានរត់ចោល ឬត្រូវបណ្តេញចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងនិងក្រោយបញ្ចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>Elisha Efrat, [https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 ''The West Bank and Gaza Strip: A Geography of Occupation and Disengagement,''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100714/https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 |date=2 November 2022 }} Routledge, 2006 pp.74–75.</ref> តក្តាលំហូរជនភៀសខ្លួននេះបានធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពរស់នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាក់ចុះជាគំហុក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ រដ្ឋាភិបាលអេហ្ស៊ីបបានដាក់កំហិតរឹតបន្តឹងដំណើរចេញចូល និងទៅមកពីហ្កាហ្សា ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជននោហ្កាហ្សាបាត់បង់ឱកាសទៅបម្រើការងារល្អៗក្រៅស្រុកពេញលេញ។<ref name="JB">{{cite journal |last=Baster |first=James |title=Economic Problems in the Gaza Strip |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_summer-1955_9_3/page/323 |journal=Middle East Journal |volume=9 |issue=3 |year=1955 |pages=323–327 |jstor=4322725 }}</ref> ===១៩៦៧៖ ការត្រួតត្រាជាថ្មីដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៧ កំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាម្តងទៀត។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជាការភាគខាងត្បូងរបស់អ៊ីស្រាអែល លោក[[អារីយែល ស្ហារុន]] ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរាប់សិបនាក់ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលសង្ស័យថាជាសមាជិកនៃចលនាតស៊ូ ត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតដោយគ្មានការកាត់ទោសរកកំហុសត្រឹមត្រូវ។<ref>{{cite journal |first=Adam |last=Shatz |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |title=Vengeful Pathologies |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107065245/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |archive-date=7 November 2023 |journal=London Review of Books |volume=45 |issue=21 |date=2 November 2023 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨ អ៊ីស្រាអែលបានបណ្តេញប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥,០០០ នាក់ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលកាលនុះគឺលោកស្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]បានចាត់ទុកប្រជាជនទាំងនោះថាជាខ្មាំងបង្កប់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ លើសពីនេះ ប្រជាជនហ្កាហ្សាយ៉ាងតិច ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលរារាំងមិនឱ្យវិលចូលត្រឡប់មកហ្កាហ្សាវិញបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់។ ជាលទ្ធផល ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានបាត់បង់ប្រជាជនខ្លួនប្រមាណ ២៥% បើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបកាលមុនសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមនៅពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨។<ref>{{cite book |last=Roy |first=S. M. |year=2016 |title=The Gaza Strip: The Political Economy of De-development |url=https://archive.org/details/gazastrippolitic0000roys |publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated |edition=Third |isbn=978-0-88728-321-5 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧០–១៩៧១ លោកអារីយែល ស្ហារុនបានអនុវត្តយុទ្ធសាស្រ្ត 'ម្រាមដៃប្រាំ' របស់អ៊ីស្រាអែលដោយបង្កើតតំបន់យោធា និងលំនៅដ្ឋានថ្មីៗតាមរយៈការបំបែកហ្កាហ្សាទៅជាប្រាំតំបន់ដើម្បីសម្រួលដល់ដំណើរត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ផ្ទះ​រាប់​ពាន់​ខ្នង​ត្រូវ​បាន​គេ​ឈូស​ឆាយកម្ទេចចោល ហើយ​គ្រួសារ​បេដចាមួយ​ចំនួន​ធំនៅហ្កាហ្សា​ត្រូវអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែល​បង្ខំ​និរទេសខ្លួន​ទៅ​ស៊ីណៃ។<ref>{{cite book |first=Ehud |last=Eiran |url=https://www.google.com/books/edition/Post_Colonial_Settlement_Strategy/YHoxEAAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA83 |title=Post-Colonial Settlement Strategy |publisher=Edinburgh University Press |date=2019 |isbn=978-1-474-43759-2 |page=83}}</ref><ref>{{cite book |first1=Fatina |last1=Abreek-Zubeidat |first2=Alona |last2=Nitzan–Shiftan |chapter="De-Camping" through Development: The Palestinian refugee Camps in the Gaza Strip under the Israeli Occupation |editor1-first=Claudio |editor1-last=Minca |editor2-first=Diana |editor2-last=Martin |editor3-first=Irit |editor3-last=Katz |chapter-url=https://www.google.com/books/edition/Camps_Revisited/e-TaDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA144&printsec=frontcover |title=Camps Revisited: Multifaceted Spatialities of a Modern Political Technology |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |date=2018 |isbn=978-1-786-60580-1 |pages=137–158 [144]}}</ref><ref>{{cite news |first=Ramzy |last=Baroud |authorlink=Ramzy Baroud |url=https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |title=Sharon Revisited: Netanyahu's Ultimate Aim in Gaza and Why It Will Fail |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705171921/https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |archive-date=5 July 2024 |newspaper=The Jordan Times |date=3 July 2024 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៣ ([[ក្រោយសង្រ្គាមយមគីបពួរ]]) និងឆ្នាំ១៩៨៧ គោលនយោបាយផ្លូវការស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺនៅមានសភាពដូចកាលឆ្នាំ១៩៦៩ ដដែរដោយលំហូរវិនិយោគ និងឱកាសការងារផ្សេងៗត្រូវបានកាត់និងរឹតបន្តឹង។<ref name=":7">{{cite journal |first=Sara |last=Roy |authorlink=Sara Roy |jstor=2536651 |title=The Gaza Strip: A Case of Economic De-Development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1987_17_1/page/56 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=17 |issue=1 |year=1987 |pages=56–88 }}</ref> [[File:Gaza Strip (997009324715105171.jpg|thumb|ជ្រុងមួយនៃទីក្រុងហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧]] យោងតាមប្រវត្តិវិទូលោក[[ថម សេហ្កេហ្វ]] ការបម្លាស់ទីជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ពួកគេគឺជាធាតុគំនិតរបស់ក្រុមនិយមហ្ស៊ីយ៉ងតាំងពីដើមរៀងមកម៉្លេះ។<ref name="TSegev">{{cite book |first=Tom |last=Segev |authorlink=Tom Segev |url=https://www.google.com/books/edition/1967/ggLatcD7gW4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA532&printsec=frontcover |title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100701/https://books.google.com/books?id=ggLatcD7gW4C&pg=PA532 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Henry Holt and Company |year=2007 |page=532 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧ ក្នុងកំឡុងកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខស្ដីពីជោគវាសនាប្រជាជនអារ៉ាប់នៅហ្កាហ្សា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលលោក[[ឡេវី អេស្កូល]]បានលើកឡើងពីការរឹតបន្តឹងលើបម្រើបម្រាស់ទឹកស្អាតដើម្បីជំរុញឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់រត់ចេញពីហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |first=Ofer |last=Aderet |url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |title=Israeli Prime Minister After Six-Day War: 'We'll Deprive Gaza of Water, and the Arabs Will Leave |newspaper=Haaretz​ |date=17 November 2017 |access-date=4 September 2025 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919033849/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |url-status=live }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយកិច្ចប្រជុំនោះ វិធានការមួយចំនួនដូចជាការបិទទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលចាប់អនុវត្តដើម្បីជាសម្ពាធរុញឱ្យប្រជាជនហ្កាហ្សាធ្វើចំណាកស្រុកចេញទៅរស់នៅកន្លែងផ្សេង។<ref name="TSegev" /><ref>{{cite book |first=Nur |last=Masalha |authorlink=Nur Masalha |title=The politics of denial: Israel and the Palestinian refugee problem |url=https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa |publisher=Pluto Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa/page/104 104] |isbn=0-7453-2120-8 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ "ទីភ្នាក់ងារអន្តរជាតិជាច្រើនបានខិតខំរកដំណោះស្រាយជួយប្រជាជនហ្កាហ្សាតែដូចជាមិនសូវទទួលបានផលច្រើន" ហើយដោយមូលហេតុនេះទើបបាន[[ជំនួយជនភៀសខ្លួនដើមបូព៌ាអាមេរិកាំង]]ត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជនរងគ្រោះក្នុងជម្លោះនានាដោយផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងល្បឿនឆាប់រហ័ស។<ref>{{Cite web |title=About Anera {{!}} Palestinian Refugee Aid Organization |url=https://www.anera.org/who-we-are/ |access-date=2023-11-07 |website=Anera |language=en-US |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708032420/https://www.anera.org/who-we-are/ |url-status=live}}</ref> [[File:Dan Hadani collection (990044372600205171).jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩]] នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល]]។<ref>{{cite book |title=Israel's Fateful Hour |url=https://archive.org/details/israelsfatefulho00hark |url-access=registration |publisher=Harper & Row Publishers |location=New York |last=Harkabi |first=Yehoshafat |year=1988 |isbn=0-06-091613-3 |page=87 }}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកទ័ព និងជនស៊ីវិលរបស់ខ្លួនចេញពីឧបទ្វីបស៊ីណៃ ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយកាន់កាប់កាលកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ខណៈភាគីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមរក្សាឧបទ្វីបស៊ីណៃជាដែនគ្មានយោធាដូចគ្នា។ ស្ថានការណ៍តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនាក់ទំនងផ្សេងៗរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនត្រូវបានចុះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញានេះទេ។ អេហ្ស៊ីប​បាន​បោះបង់​ការទាមទារ​ទឹកដី​ទាំងអស់​របស់ខ្លួននៅ​ប៉ែកខាងជើង​នៃព្រំដែន​អន្តរជាតិ (ពោលគឺខាងជើងនៃឧបទ្វីបស៊ីណៃ) ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅតែស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់យោធាអ៊ីស្រាអែល។ ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកឱ្យកងយោធា​អ៊ីស្រាអែល​ជា​អ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវតែមួយគត់​ចំពោះ​ការ​មើលខុសត្រូវ ​និង​ផ្ដល់សេវាកម្ម​ស៊ីវិលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា។ ===១៩៨៧៖ អ៊ីនធីហ្វាដាដំបូង=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ}} [[File:Intifada in Gaza Strip, 1987 VI Dan Hadani Archive.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រឈមនឹងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយគឺជាចលនាបាតុកម្មតវ៉ា និងកុប្បកម្មហិង្សាដែលធ្វើឡើងដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុង[[ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]][[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ក្រោមការកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|title=Intifada begins on Gaza Strip|website=HISTORY|date=9 February 2010 |access-date=2025-09-04|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215013023/https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|url-status=live}}</ref> មហាបាតុកម្មនេះបានផ្ទុះឡើងដោយសារកំហឹងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានឆេះអន្លាយតាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមកម៉្លេះ ហើយណាមួយពេលវេលាបានកំពុងតែឈានជិតដល់គម្រប់ខួបម្ភៃឆ្នាំនៃជ័យជម្នះរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧]]។<ref name="LockmanBeinin1989_5">{{cite book |editor-last=Lockman |editor2-last=Beinin |year=1989 |title=Intifada : The Palestinian Uprising Against Israeli Occupation |publisher=South End Press |isbn=0-89608-363-2 |page=5 |url=https://www.google.com/books/edition/Intifada/KYPVNdzXUJkC?hl=en&gbpv=1&pg=PA5&printsec=frontcover |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418105653/https://books.google.com/books?id=KYPVNdzXUJkC&pg=PA5 |archive-date=18 April 2023 |url-status=live }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានអូសបន្លាយពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ រហូតដល់[[សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដឆ្នាំ១៩៩១|សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] ក៏ប៉ុន្តែប្រវត្តិវិទូនិងអ្នកជំនាញខ្លះបានជ្រើសយកឆ្នាំ១៩៩៣ ជាឆ្នាំបិទបញ្ចប់ចលនាបះបោរនេះ ព្រោះវាជាឆ្នាំដែល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ត្រូវបានចុះ។ អ៊ីនធីហ្វាដានេះបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧<ref name="LockmanBeinin1989_5" /> នៅក្នុង[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនចាបាលីយ៉ា]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីរថយន្តកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានបុកជាមួយនឹងរថយន្តស៊ីវិល ដោយបានសម្លាប់កម្មករប៉ាឡេស្ទីនចំនួនបួននាក់។<ref name="OmerMan2001">{{cite news |first=Michael |last=Omer-Man |url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |title=The accident that sparked an Intifada |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |archive-date=15 December 2022 |url-status=live |date=4 December 2011 }}</ref> មហាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលថាមានចេតនាបង្កគ្រោះថ្នាក់បែបនេះដើម្បីទុកជាការសងសឹកទៅនឹងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលម្នាក់ដែលត្រូវបានគេសម្លាប់នៅហ្កាហ្សាកាលពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុន។<ref>{{cite book |first=David |last=McDowall |title=Palestine and Israel: The Uprising and Beyond |url=https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo |publisher=University of California Press |year=1989 |page=[https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo/page/3 1] |isbn=0-520-06902-1 }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​នឹងការចោទប្រកាន់បែបនេះ​ឡើង​ដោយអះអាងថាខ្លួនគ្មាន​ចេតនា​ ឬ​គម្រោងសម្លាប់នរណាទេ ពិសេសនៅចំពេលដែលភាពតានតឹងកំពុងតែរុលក្ដៅគគុកផងនោះ។<ref>{{Cite web|title=The accident that sparked an Intifada|url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|access-date=2025-09-04|website=The Jerusalem Post|date=4 December 2011|archive-date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចេញមុខឆ្លើយតបដោយការធ្វើបាតុកម្ម បង្កើតចលនាមិនស្តាប់បង្គាប់អាជ្ញាធរ និងបះបោរដោយប្រើប្រាស់ហិង្សា។ល។<ref name="books.google.com">{{cite book |first=Ruth Margolies |last=Beitler |url=https://www.google.com/books/edition/The_Path_to_Mass_Rebellion/FVd5dJGBYMsC?hl=en&gbpv=1&pg=PR11&printsec=frontcover |title=The Path to Mass Rebellion: An Analysis of Two Intifadas |publisher=Lexington Books |year=2004 |page=xi }}</ref><ref name="Lustick 1993 560–594">{{Cite journal|last=Lustick|first=Ian S.|date=1993|editor-last=Brynen|editor-first=Rex|editor2-last=Hiltermann|editor2-first=Joost R.|editor3-last=Hudson|editor3-first=Michael C.|editor4-last=Hunter|editor4-first=F. Robert|editor5-last=Lockman|editor5-first=Zachary|editor6-last=Beinin|editor6-first=Joel|editor7-last=McDowall|editor7-first=David|editor8-last=Nassar|editor8-first=Jamal R.|editor9-last=Heacock|editor9-first=Roger|title=Writing the Intifada: Collective Action in the Occupied Territories|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1993-07_45_4/page/560|journal=World Politics|volume=45|issue=4|pages=560–594|doi=10.2307/2950709|jstor=2950709|s2cid=147140028 |issn=0043-8871}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះក៏នាំឱ្យមានការខូចខាតដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលនិងយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរដូចជា ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពណ៌បាញ់លើជញ្ជាំង ការបិទបង្ខាំងចរាចរណ៍តាមដងផ្លូវ<ref name="BBC NEWS">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|title=Palestinian intifada|website=news.bbc.co.uk|access-date=4 September 2025|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731193109/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|url-status=live}}</ref><ref name="Walid Salem 2005, pp. 179">{{cite book |first=Walid |last=Salem |chapter=Human Security from Below: Palestinian Citizens Protection Strategies, 1988–2005 |editor-first=Monica |editor-last=den Boer |editor2-first=Jaap |editor2-last=de Wilde |title=The Viability of Human Security |url=https://archive.org/details/bub_gb_A0iMQTYSH8EC |publisher=Amsterdam University Press |year=2008 |pages=179–201 [p. 190] |isbn=978-90-5356-796-8 }}</ref> និងការគប់ដុំថ្មហើយគ្រាប់បែកដបផ្សេងៗនៅទូទាំងហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង។ ទង្វើទាំងនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសផ្ទុយពីគោលបំណងដើមរបស់ប្រជាជនស៊ីវិល ពោលគឺការធ្វើកូដកម្មទូទៅ ការធ្វើពហិការឈប់ទទួលសេវាកម្មពីស្ថាប័នរដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សានិងវ៉េសប៊ែង ពហិការសេដ្ឋកិច្ចដោយបដិសេធមិនប្រកបរបរការងារនៅក្នុងដែនអ៊ីស្រាអែល ដូចជាការផលិតទំនិញអ៊ីស្រាអែល ការបដិសេធមិនបង់ពន្ធ និងការបដិសេធក្នុងការប្រើរថយន្តប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់អាជ្ញាប័ណ្ណអ៊ីស្រាអែលជាដើម។<ref name="books.google.com"/><ref name="Lustick 1993 560–594"/><ref name="BBC NEWS"/> ===១៩៩៤៖ ហ្កាហ្សាក្រោមអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន=== នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ាឡេស្ទីន-អ៊ីស្រាអែល ដែលគេច្រើនស្គាល់ថាកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ បានបិទបញ្ចប់ អំណាចរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាក៏ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់។ មិនយូរប៉ុន្មាន តំបន់ហ្កាហ្សាមួយភាគធំក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន លើកលែងតែដែនប្លុកលំនៅ និងតំបន់យោធារបស់អ៊ីស្រាអែល។ កន្លងមកទៀត កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏បានចាកចេញពីទីក្រុងហ្កាហ្សា និងរួមទាំងតំបន់ទីក្រុងដទៃទៀត ដោយទុកឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីគ្រប់គ្រង និងទទួលរ៉ាប់រងលើតំបន់ទាំងនោះ។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីថ្មោងនោះក្រោមការដឹកនាំដោយលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]បានជ្រើសយកទីក្រុងហ្កាហ្សាជាទីស្នាក់ការកណ្តាលថ្នាក់ខេត្តដំបូងរបស់ខ្លួន។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥ អ៊ីស្រាអែល និង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|កិច្ចព្រមព្រៀងទីពីរ]] ដោយក្នុងនោះ ភាគីទាំងពីរបានយល់ស្របពង្រីកដែនអំណាចអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់ទីប្រជុំជនភាគច្រើននៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ អ៊ីស្រាអែលបានកសាង[[ជញ្ជាំងហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]]ឡើង ដើម្បីបង្កើនសុវត្ថិភាពសន្តិសុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ជញ្ជាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនផ្ដួលរំលំនៅដើមដំបូងនៃ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]កំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០។<ref name="Doron Almog">{{Cite journal |title=Lessons of the Gaza Security Fence for the West Bank |last=Almog |first=Doron |publisher=Jerusalem Centre for Public Affairs |date=23 December 2004 |journal=Jerusalem Issue Briefs |volume=4 |issue=12 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief004-12.htm |access-date=4 September 2025 |archive-date=13 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213141925/http://jcpa.org/brief/brief004-12.htm |url-status=live }}</ref> ===២០០០៖ អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ}} [[File:IDF-D9-demolishes-Palestinian-structure-01.jpg|thumb|រថពាសដែកឈូសប្រភេទ ''Caterpillar D៩'' របស់កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលកំពុងឈូសផ្ទះមួយខ្នងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរ]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរគឺជាការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនដ៏ធំមួយនៅលើ[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់ដូចកាលអ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយដំបូងដែរ។ មូលហេតុទូទៅនៃចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាលើកនេះត្រូវបានគេសង្ស័យថាបណ្ដាលមកពីបរាជ័យនៃ[[កិច្ចប្រជុំកំពូលខែមដេវីដឆ្នាំ២០០០]] ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងអាចបោះជំហានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយជុំវិញ[[ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល|ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០០។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ បន្ទាប់ពីលោកអារីយែល ស្ហារុនដែលកាលនោះត្រូវជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនៅអ៊ីស្រាអែល បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់បរិវេណអគារ[[អាល់អាក់សា]]ស្ថិតនៅលើកំពូល[[ភ្នំប្រាសាទ]]ក្នុងទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះផ្ទាល់គឺមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​មានគេសង្ស័យថាអាចបង្កប់បំណងញុះញង់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ហើយដូចនឹងការសង្ស័យពិតមែន ​បាតុកម្ម​តវ៉ានិង​កុប្បកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងជាប្រតិកម្មនឹងទស្សនកិច្ចនោះ​ ខណៈកម្លាំងនគរបាល​អ៊ីស្រាអែល​បានព្យាយាមទប់ស្កាត់ដោយការ​បាញ់​គ្រាប់​កាំភ្លើង​ជ័រ និង​ឧស្ម័ន​បង្ហូរ​ទឹក​ភ្នែកជាដើម។{{sfn|Byman|2011|p=114}} អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដំបូងនៃការវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែត និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតាមតំបន់ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ដោយចលនាប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ជាពិសេសដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងចលនា[[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]។ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើនបានកើតឡើងចំពោះជនស៊ីវិល ក៏ដូចជាទាហានក្នុងកំឡុងមហាបាតុកម្មនេះ។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានប្រឡូកចូលប្រឆាំងនឹងបាតុកម្មដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង សម្លាប់មនុស្សតាមគោលដៅកំណត់ និងវាយប្រហារដោយប្រើរថក្រោះនិងពីលើដែនអាកាស ខណៈដែលខាងភាគីប៉ាឡេស្ទីនវិញបានតបតប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលតាមរយៈអត្តឃាតកម្មបំផ្ទុះគ្រាប់បែក បាញ់កាំភ្លើងតបត គប់ដុំថ្មតូចធំ និងការវាយប្រហារដោយបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាដើម។<ref name=":1">{{cite book |last=Cohen |first=Samy |chapter=Botched Engagement in the Intifada |date=2010 |title=Israel's Asymmetric Wars |pages=73–91 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |doi=10.1057/9780230112971_6 |isbn=978-1-349-28896-0}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kober |first=Avi |date=2007 |title=Targeted Killing during the Second Intifada:: The Quest for Effectiveness |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |journal=Journal of Conflict Studies |volume=27 |issue=1 |pages=94–114 |issn=1198-8614 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160428/https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |url-status=live }}</ref> សកម្មភាពបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសសម្ដៅទៅលើជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល​ បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិក៏ដូចជាសំណាក់ប្រជាជនក្នុងស្រុកនិងតំបន់ ហើយជាចំណុចខុសគ្នាបើប្រៀបទៅព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាពីមុន ដែលមានបរិមាណហឹង្សាតិចជាងឆ្ងាយ។<ref name="NMRR">{{Cite journal |last1=Matta |first1=Nada |last2=Rojas |first2=René |date=2016 |title=The Second Intifada: A Dual Strategy Arena |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |journal=European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie |volume=57 |issue=1 |page=66 |doi=10.1017/S0003975616000035 |s2cid=146939293 |issn=0003-9756 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405161756/https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref> *{{Cite journal |last1=Brym |first1=R. J. |last2=Araj |first2=B. |date=2006-06-01 |title=Suicide Bombing as Strategy and Interaction: The Case of the Second Intifada |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-06_84_4/page/1969 |journal=Social Forces |volume=84 |issue=4 |page=1969 |doi=10.1353/sof.2006.0081 |s2cid=146180585 |issn=0037-7732 |quote=In the early years of the 21st century, Israel, the West Bank and Gaza became the region of the world with the highest frequency of—and the highest per capita death toll due to—suicide bombing.}} *{{cite journal |last=Schweitzer |first=Y. |year=2010 |title=The rise and fall of suicide bombings in the second Intifada |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=39–48 |quote=As part of the violence perpetrated by the Palestinians during the second intifada, suicide bombings played a particularly prominent role and served as the primary effective weapon in the hands of the planners. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2017/02/FILE1289896644-1.pdf }} *{{cite journal |last=Schachter |first=J. |year=2010 |url=https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |title=The End of the Second Intifada? |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930061049/https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |archive-date=30 September 2021 |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=63–70 |quote=This article attempts to identify the end of the second intifada by focusing on the incidence of suicide bombings, arguably the most important element of second intifada-related violence. }} *{{cite journal |last=Sela-Shayovitz |first=R. |year=2007 |title=Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations |journal=International Journal of Conflict and Violence |volume=1 |issue=2 |pages=163 |id={{URN|nbn|de:0070-ijcv-2007259}} |quote=The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterized by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront. }}</ref> ដោយរាប់ទាំងតួលេខអ្នកស្លាប់ និងរបួសបញ្ចូលគ្នា ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់បង្ហូរឈាមគ្នានេះបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣,០០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈខាងអ៊ីស្រាអែលបានប៉ះពាល់ដល់ជីវិតមនុស្ស ១,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងជនបរទេសចំនួន ៦៤ នាក់។<ref name=casualties2005>{{cite web |url=http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |title=Statistics – Fatalities 29.9.2000–15.1.2005 |work=B'Tselem |archive-url=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |archive-date=14 April 2013 |access-date=4 កញ្ញា 2025 |archivedate=14 មេសា 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |url-status=dead }}</ref> ពីចន្លោះខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០១ ជញ្ជាំងបំបែកហ្កាហ្សាពីអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានស្ដារសាងសង់ឡើងវិញ។ ជញ្ជាំងមួយទៀតនៅឯខាងព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីបបានចាប់ផ្ដើមតម្លើងកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤។<ref name="Anne Barnard">{{Cite news |title=Life in Gaza Steadily Worsens |first=Anne |last=Barnard |work=The Boston Globe |date=22 October 2006 |url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |access-date=16 April 2020 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235137/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |url-status=live }}</ref> ចំណុចឆ្លងចេញចូលចម្បងនៅភាគខាងជើងជាប់នឹងអ៊ីស្រាអែលគឺ[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]] ខណៈចំណុចឆ្លងនៅប៉ែកខាងត្បូងចូលអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]។ ហ្កាហ្សាក៏មានច្រកឆ្លងទៅភាគខាងកើតដែរហៅថា[[ច្រកឆ្លងដែនការនី]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="Greg Myre">{{Cite news |title=Gaza Crossing:Choked Passages to Frustration |first=Greg |last=Myre |work=The New York Times |date=4 March 2006 |url=https://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |access-date=5 September 2025 |archive-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106110814/http://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |url-status=live }}</ref> ព្រំដែនភាគខាងជើងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាព្រំដែនទឹក និងអាកាសដូចគ្នា។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងវិញគឺមានអេហ្ស៊ីបជាអ្នកគ្រប់គ្រងដូចដែលបានចែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអេហ្ស៊ីប និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="BBC">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |title=Gaza crisis: key maps and timeline |work=BBC News |date=6 January 2009 |access-date=5 September 2025 |archive-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125084904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |url-status=live }}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ទាំងអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបគឺមិន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ដំណើរចេញចូល​ដោយ​សេរី​ពី​តំបន់​ហ្កាហ្សា​ឡើយ ខណៈ​ព្រំដែន​ទាំង​ពីរទិស​មានទាហាន​យោធាឈរជើងឃ្លាំមើល​យ៉ាង​តឹងរឹង។ មកទល់បច្ចុប្បន្ន អេហ្ស៊ីបនៅតែរក្សាបិទច្រកផ្លូចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សារបស់ខ្លួន ដោយសារតែក្ដីបារម្ភខ្លាចក្រុមហាម៉ាស់ខាងហ្កាហ្សាចូលមកបង្កើតចលនាបះបោរជីហាដឥស្លាមនៅក្នុងទឹកដីស៊ីណៃ។<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |title=Egypt Opens Gaza Border Crossing for the Injured – Middle East – Arutz Sheva |date=10 July 2014 |publisher=Israelnationalnews.com |access-date=2025-09-05 |archive-date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713002958/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |url-status=live }}</ref> ===២០០៥៖ ការដកខ្លួនដោយឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល=== [[File:Gush Katif-N-Dekalim02.jpg|thumb|[[ណេវ៉េដខាលីម]]ក្នុងប្លុកលំនៅដ្ឋាន[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានរុះរើទីតាំងលំនៅដ្ឋានតូចៗរបស់ខ្លួនចេញទៀតផង។<ref name="auto2">{{cite web |url=http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |title=Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip |work=btselem.org |access-date=5 September 2025 |archive-date=28 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628105536/http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែលក៏បានដកខ្លួនចេញពី[[ផ្លូវហ្វីឡាឌែលហ្វី]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាដីវែងអន្លាយមួយខ្សែនៅជាប់ព្រំដែនជាមួយអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់ពីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមធានាសន្តិសុខនៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីដំណើរចេញចូល]] ដែលគេតែងច្រើនស្គាល់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងរ៉ាហ្វា។<ref>{{cite web |url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |title=Philadelphi Route |publisher=Reut Institute |access-date=2015-09-05 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |url-status=dead |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 }}</ref> ក្រោយពីអ៊ីស្រាអែលបានដកកម្លាំងយោធា និងប្រជាជនខ្លួនចេញអស់ តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=5 September 2025 |website=Reuters |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live }}</ref> ===២០០៦–២០០៧៖ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់ និងជម្លោះស៊ីវិល=== {{Main|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់}} នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្នុងថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតបានច្រើនជាងគេ (៤២.៩%) និងបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៧៤ លើអាសនៈសរុប ១៣២ នៅក្នុងសភា (៥៦%)។<ref>[http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php Counting underway in Palestinian elections], International Herald Tribune, 25 January 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515023627/http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php |date=15 May 2011 }}</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm Election officials reduce Hamas seats by two], ABC News Online, 30 January 2006. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110629015352/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm |date=29 June 2011}}</ref> នៅពេលដែលក្រុមហាម៉ាស់ឡើងកាន់អំណាចនៅខែបន្ទាប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប រុស្ស៊ី និងអង្គការសហប្រជាជាតិបានទាមទារឱ្យក្រុមហាម៉ាស់ទទួលស្គាល់នូវកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានធ្វើឡើងពីមុនទាំងអស់ ព្រមទាំងទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពអ៊ីស្រាអែល និងបោះបង់ចោលនូវចលនាបែបហិង្សារបស់ខ្លួន។ នៅពេលដែលហាម៉ាស់បានបដិសេធសំណើទាមទារអស់ទាំងនោះ<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |title=Hamas Refuses to Recognize Israel |work=The New York Times |date=22 September 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055114/https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |url-status=live}}</ref> សហគមន៍អន្តរជាតិក៏បានសម្រេចកាត់ផ្តាច់ជំនួយរបស់ពួកគេផ្ទាល់ទៅកាន់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន ខណៈជំនួយខ្លះវិញត្រូវបានរុញបញ្ជូនទៅអង្គការមនុស្សធម៌ដែលមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាចាត់ចែងជំនួស។<ref>{{cite news |last=Weisman |first=Steven R. |url=https://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |title=U.S. and Europe Halt Aid to Palestinian Government |newspaper=The New York Times |date=8 April 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |url-status=live}}</ref> វិបត្តិនយោបាយ និងបញ្ហាជាប់គាំងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្រោយការបោះឆ្នោតបានធ្វើឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់សម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2006/12/09/international/i104249S77.DTL |title=More Palestinians flee homelands |access-date=15 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL |archive-date=15 May 2007 |archivedate=15 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL }}, Sarah El Deeb, Associated Press, 9 December 2006.</ref> [[File:Gaza City.JPG|thumb|សំណង់អគារនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]], ២០០៧]] បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីននៃឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់ និងហ្វាតាក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិប៉ាឡេស្ទីនមួយដោយមានលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ជាមេដឹកនាំ។ មួយរយៈខ្លីបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បាន[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ផ្ទុះអាវុធ]]ជាមួយនឹងក្រុមហ្វាតា ហើយក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ក៏បានវាយកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាទាំងស្រុង<ref name="Guardian">{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 September 2025 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831134036/http://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សាផងដែរ។ [[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន]] លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]បានឆ្លើយតបវិញដោយប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន រំលាយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិនោះចោល និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដោយមិនរាប់បញ្ចូលមន្ត្រីហាម៉ាស់ជាសមាជិក។<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book |title=Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank |pages=14–15 |author2=Human Rights Watch |first1=Fred |last1=Abrahams |publisher=Human Rights Watch |year=2008|author2-link=Human Rights Watch}}</ref> សមាជិកក្រុមហាម៉ាស់មួយចំនួនដែលមានវត្តមាននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងកាលនោះត្រូវបានកងកម្លាំង[[សន្តិសុខបង្ការប៉ាឡេស្ទីន]]បានចាប់ឃាត់ខ្លួនទាំងអស់។ នៅចុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងហ្សកដានីបានប្រកាសទទួលស្គាល់គណៈរដ្ឋមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនថ្មីដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអាបាស់ ហើយត្រូវជា "រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនស្របច្បាប់តែមួយគត់"។ អេហ្ស៊ីបក៏បានផ្លាស់ប្តូរស្ថានទូតប៉ាឡេស្ទីនរបស់ខ្លួនពីហ្កាហ្សាទៅវ៉េសប៊ែងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |title=Mubarak calls Hamas' takeover of the Gaza Strip a 'coup' |work=Haaretz |access-date=6 September 2025 |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |url-status=dead |archivedate=25 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេហ្ស៊ីបបានគាំទ្រដល់ដំណើរផ្សះផ្សា និងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីមួយទៀតរវាងហ្វាតានិងហាម៉ាស់ ហើយបានជំរុញឱ្យលោកអាបាស់ចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្ទនាជាមួយក្រុមហាម៉ាស់។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យពិបាកទៅរួចនោះគឺលក្ខខណ្ឌដែលលោកអាបាស់បាន​ដាក់​នៅចំពោះមុខហាម៉ាស់ ពោលគឺត្រូវប្រគល់ហ្កាហ្សាមកឱ្យអាជ្ញាធរ​ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រង។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែល និង​អេហ្ស៊ីប​វិញ អាជ្ញាធរទាំងពីរប្រទេសបាន​ប្រកាសបិទ​ច្រក​ព្រំដែន​ជាមួយ​នឹង​ហ្កាហ្សាជាប្រតិកម្មនៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់។ ប្រភពពីប៉ាឡេស្ទីនបានរាយការណ៍ថា មន្ត្រីអ្នកឃ្លាំមើលមកពីសហភាពអឺរ៉ុបបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនចេញអស់ពីហ្កាហ្សាតាមរយៈច្រកព្រំដែនរ៉ាហ្វានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីប ដោយសារតែពួកគេខ្លាចត្រូវហាម៉ាស់ចាប់ឃុំឃាំង ឬប្រព្រឹត្តិអំពើអ្វីមួយដែលអាចប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតរបស់ពួកគេ។<ref name="EU_flee_Rafah_crossing">{{cite web |last=Dudkevitch |first=Margot |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 |title=EU monitors flee Rafah border crossing |work=Jerusalem Post |date=14 March 2006 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121459/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1139395602714 |archive-date=11 May 2011 |archivedate=13 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713125814/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 }}</ref> បន្ទាប់ពីកិច្ចផ្សះផ្សាបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនបានរួមគ្នាប្រកាសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងព្រំដែនហ្កាហ្សាដោយហាម៉ាស់។<ref name="Abbas wins Egypt backing on border">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |title=Middle East&nbsp;— Abbas wins Egypt backing on border |publisher=Al Jazeera English |date=28 January 2008 |access-date=6 September 2025 |archive-date=3 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203155552/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ របាយការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្រុមហាម៉ាស់បានបន្តរត់ពន្ធគ្រឿងផ្ទុះ និងអាវុធយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីទឹកដីអេហ្ស៊ីបតាមប្រព័ន្ធរូងក្រោមដីសម្ងាត់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កងកម្លាំងសន្តិសុខអេហ្ស៊ីបបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនបានរកឃើញផ្លូវក្រោមដីរបស់ហាម៉ាស់ចំនួន ៦០ រូង។<ref>{{cite web |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Egypt finds 60 Gaza tunnels in 10 months |work=Jerusalem Post |date=13 November 2007 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121629/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |archivedate=15 វិច្ឆិកា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111115212139/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ===២០០៨–២០០៩៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)}} [[File:Damaged housing gaza strip april 2009.jpg|thumb|right|សំណង់អគារខូចខាតកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]] នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |work=The New York Times |title=Israelis Say Strikes Against Hamas Will Continue |first1=Taghreed |last1=El-Khodary |first2=Ethan |last2=Bronner |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511223019/http://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |url-status=live }}</ref> [[យន្តហោះចម្បាំងF-16ហ្វាខន|យន្តហោះចម្បាំង F-១៦]] របស់អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសទៅលើគោលដៅមួយចំនួនក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់ត្រូវបែកបាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |title=A Timeline of Terror: 2001 to 2012, The Official Blog of the Israel Defense Forces |publisher=Idfblog.com |date=16 April 2012 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |archive-date=22 January 2013 |archivedate=22 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមបើកការឈ្លានពានចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |newspaper=The New York Times |date=4 January 2009 |title=Israeli Troops Launch Attack on Gaza |first1=Isabel |last1=Kershner |first2=Taghreed |last2=El-Khodary |access-date=7 September 2025|archive-date=9 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409005842/http://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីអគាររដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយសម្ដៅទៅលើទីកន្លែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលខ្លួនអះអាងថាជាឃ្លាំងស្តុកទុកអាវុធរបស់ហាម៉ាស់ ដូចជា ស្ថានីយ៍នគរបាល សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ព្រះវិហារឥស្លាម និងអគារផ្សេងៗជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite web |last=Mozgovaya |first=Natasha |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |title=IDF shell kills 30 in Gaza UN school; Israel mulls appeal over Hamas fire from UN facilities |work=Haaretz |access-date=7 September 2025 |archive-date=1 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |url-status=dead |archivedate=1 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html }}</ref> ភាគីខាងអ៊ីស្រាអែលបានថ្លែងថា ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួននេះគឺជាប្រតិកម្មចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែតរបស់ក្រុមហាម៉ាស់មកលើតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលសរុបមានចំនួនជាង ៣,០០០ គ្រាប់ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ហើយប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនប្រតិបត្តិការនេះ ហាម៉ាស់បានបន្តបង្កើនគ្រាប់បាញ់ប្រហារបន្ថែមទៀតដោយមិនញញើត។ ប្រភពយោធាអ៊ីស្រាអែលបានបង្ហាញថា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឱ្យរៀបចំត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ប្រតិបត្តិការនេះនៅប្រមាណប្រាំមួយខែមុនពេលចាប់ផ្ដើមមកម៉្លេះ ដោយកំឡុងពេល ៦ ខែនោះ អ៊ីស្រាអែលបានរៀបចំផែនការលម្អិតលម្អន់ម៉ត់ចត់ និងប្រមូលផ្តុំព័ត៌មានបានពីការស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្សេងៗ។<ref>{{cite web |last=Ravid |first=Barak |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363/ |title=IAF strike followed months of planning |publisher=Haaretz.com |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 }}</ref> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនសរុបប្រមាណ ១,១០០–១,៤០០ នាក់<ref>{{cite news |last=Kasher |first=Asa |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |title=Analysis: A moral evaluation of the Gaza War |newspaper=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com |publisher=Jpost.com |access-date=7 September 2025 |archive-date=21 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221144352/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |url-status=live }}</ref> (ក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលពី ២៩៥–៩២៦ នាក់) និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១៣ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមរយៈពេល ២២ ថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |work=BBC News |title=Slow recovery from wounds of Gaza conflict |date=27 December 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174738/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |url-status=live }}</ref> ជម្លោះនេះបានបង្កឱ្យមានការខូតខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងប្រជាជនអស់រាប់ម៉ឺនខ្នង<ref>{{cite web |title=IOM Appeal for Gaza Focuses on Health and Recovery |url=http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId%3D21830 |access-date=7 September 2025 |date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 |archive-date=10 March 2012 |url-status=dead |publisher=International Organization for Migration |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 }}</ref><ref>{{cite web |last=Lappin |first=Yaakov |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |title=IDF releases Cast Lead casualty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121653/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |work=The Jerusalem Post |date=26 March 2009 |access-date=7 កញ្ញា 2025 |archivedate=3 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203063523/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ក៏ដូចជាមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១៥ កន្លែងក្នុងចំណោមមន្ទីរពេទ្យសរុប ២៧ នៅហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៤៣ កន្លែងក្នុងចំណោមមណ្ឌលថែទាំងសុខភាពសរុប ១១០ ទីតាំង<ref>{{cite web |url=http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |title=Gaza Health Fact Sheet |access-date=2025-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |archive-date=8 March 2015 |archivedate=2015-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf }}</ref> រីឯអណ្តូងទឹកចំនួន ៨០០ ត្រូវរងការខូចខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង<ref>{{cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |title=MIDEAST: Attack on Water Brings Sanitation Crisis – IPS |publisher=Ipsnews.net |date=18 June 2009 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |archive-date=4 December 2010 |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 }}</ref> ចំណែកឯផ្ទះកញ្ចក់ចំនួន ១៨៦<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment of the Gaza Strip |url=http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514204950/http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-date=2011-05-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> និងរួមទាំងកសិដ្ឋានគ្រួសារជិត ១០,០០០ កន្លែងបានទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្ទិចខ្ទាំពីសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{cite web |title=The humanitarian situation in Gaza and FAO's response |url=http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214100134/http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-date=2009-02-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បានបន្សល់ទុកឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់គ្មានផ្ទះសម្បែងរស់នៅ,<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |work=BBC News |date=20 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=25 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125181742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |url-status=live }}</ref> ៤០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់គ្មានទឹកប្រើប្រាស់<ref name="news.bbc.co.uk" /><ref name="Gaza: Humanitarian situation">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |work=BBC News |title=Gaza: Humanitarian situation |date=30 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=8 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208132149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |url-status=live }}</ref> ហើយមួយលាននាក់គ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់<ref name="Gaza: Humanitarian situation" /> និងបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះខាតស្បៀងអាហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |title=Launches Emergency Food Distributions to Families in Gaza &#124; WFP &#124; United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |publisher=WFP |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |archive-date=11 May 2011 |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza }}</ref> ===២០១៤៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤}} នៅថ្ងៃទី៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការយោធាវាយប្រហារចូលក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាថ្មី។ ដើមហេតុចម្បងនៃជម្លោះលើកនេះគឺកើតចេញពីករណីចាប់ជំរិតនិងសម្លាប់យុវជនអ៊ីស្រាអែលចំនួនបីនាក់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែងដោយសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់ទំនាក់ទំនងនឹងហាម៉ាស់។ ជាប្រតិកម្ម កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលបានផ្តួចផ្តើមប្រតិបត្តិការយោធាមួយភ្លាមៗ ហើយជាលទ្ធផល ពួកគេបានចាប់ខ្លួនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣៥០ នាក់ដោយពួកគេស្ទើរទាំងអស់ត្រូវជាសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់នៅវ៉េសប៊ែង។<ref name="nathanthrall">{{cite journal |author=Nathan Thrall |date=1 August 2014 |title=Hamas's Chances |url=http://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |journal=London Review of Books |volume=36 |issue=16 |access-date=7 September 2025 |archive-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416032651/https://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |url-status=live }}</ref><ref name="HamasAcc">Jack Khoury, [https://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.611676 Hamas claims responsibility for three Israeli teens' kidnapping and murder'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010052244/https://www.haaretz.com/hamas-admits-kidnap-murder-of-3-teens-1.5260283/ |date=10 October 2020 }}, ''Haaretz'', 21 August 2014.</ref><ref name="HamasAcc2">[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html 'Mashal: Hamas was behind murder of three Israeli teens'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916104726/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html |date=16 September 2023 }}, Ynet, 22 August 2014.</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ហាម៉ាស់នៅតែបន្តបាញ់រ៉ុក្កែតជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលនាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះរយៈពេលប្រាំពីរសប្តាហ៍នេះឡើង។ សង្គ្រាមមួយនេះផងដែរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងចំណោមជម្លោះបើកចំហរវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ។​ការវាយប្រហារដោយប្រើគ្រាប់រ៉ុក្កែតដោយប៉ាឡេស្ទីន បូករួមជាមួយការវាយប្រហារតាមដែនអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ពាន់នាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយជងរងគ្រោះភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news|last=Zonszein|first=Mairav|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|title=Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967|date=2015-03-27|work=The Guardian|access-date=2020-03-03|issn=0261-3077|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412025048/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|url-status=live}}</ref> ===២០១៨–២០១៩៖ មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់=== {{Main|មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់}} [[File:OCHAoPT 2018 Gaza border protests 31 may 2018.png|thumb|right|ផែនទីរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]បង្ហាញពីបាតុកម្មនៃមហាបរពល,​ ៣១ ឧសភា ២០១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨–២០១៩ បាតុកម្មជាច្រើនតគ្នាដែលគេតែងស្គាល់ថា [[មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃសុក្រនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្បែរជញ្ជាំងព្រំដែនហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល ដោយបានអូសបន្លាយចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនេះ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុប ២២៣ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="B'tselem21">[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017132258/https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time |date=17 October 2023 }} B'tselem 24 May 2021</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|title=15 Palestinians reported killed by Israeli fire as Gaza border protest builds |last=Alouf |first=Abu |date=30 March 2018|website=Los Angeles Times|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519031927/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|archive-date=19 May 2018}}</ref> គោលបំណងនៃបាតុកម្មតវ៉ានេះគឺដើម្បីទាមទារ​ឱ្យ​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីនត្រឡប់​ចូលទៅ​កាន់​ទឹកដី​ដែល​ពួកគេ​ធ្លាប់រស់នៅពីមុនវិញ ពោលគឺ​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល​ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីនថែមទាំងបានចេញមុខតវ៉ាប្រឆាំងផងដែរនឹងការបិទផ្លូវគោក ផ្លូវអាកាស និងផ្លូវសមុទ្រចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល ហើយនិងការទទួលស្គាល់ទីក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីអ៊ីស្រាអែលដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="Toameh">Khaled Abu Toameh, [https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine "Hamas vows Gaza protests last until Palestinians return to all of Palestine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007054949/https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine/ |date=7 October 2023 }}, ''The Times of Israel'', 9 April 2018.<br />"The protests are an uprising for "Jerusalem, Palestine, and the right of return", he said, referring to the demand that Palestinian refugees and their descendants be allowed to return to their former homes in Israel."</ref><ref name="NY2" >David M. Halbfinger, Iyad Abuheweila, Jugal K.Patel [https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html "300 Meters in Gaza: Snipers, Burning Tires and a Contested Fence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422065743/https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html |date=22 April 2018 }}, ''The New York Times'' 15 May 2018.’ Most Gazans are Palestinian refugees or their descendants, and marching on the fence highlights their desire to reclaim the lands and homes from which they were displaced 70 years ago in the war surrounding Israel's creation.’</ref><ref> *{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|title=Mass Gaza Border Clashes: 58 Palestinians Killed by Israeli Gunfire, 1,113 Wounded|last1=Khoury|first1=Jack|date=15 May 2018|work=Haaretz|access-date=8 September 2025|last2=Kubovich|first2=Yaniv|last3=Zikri|first3=Almog Ben|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514195751/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|archive-date=14 May 2018}} *David M. Halbfinger & Iyad Abuheweila, [https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html "One Dead Amid Violence in 3rd Week of Protests at Gaza-Israel Fence"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180517222949/https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html|date=17 May 2018}} ''The New York Times'', 13 April 2018.<br />"They are objecting to Israel's 11-year-old blockade of Gaza and seeking to revive international interest in Palestinian claims of a right of return to the lands they were displaced from in 1948." *Adam Rasgon, [https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367 "Masses of Gazans head to border area for 'right of return' says organizer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505122635/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367|date=5 May 2018}} ''The Jerusalem Post'', 28 March 2018.</ref> នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ លទ្ធផលរបស់[[គណៈកម្មការឯករាជ្យអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបាតុកម្មតវ៉ានៅព្រំដែនហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៨|គណៈកម្មការស៊ើបការណ៍ឯករាជ្យ]]របស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្នុងចំណោមករណីស្លាប់និងរបួសរបស់បាតុករចំនួន ៤៨៩ ករណីដែលត្រូវបានខ្លួនវិភាគនោះ គេបានរកឃើញថាមានតែពីរករណីប៉ុណ្ណោះដែលអាចចាត់ទុកថាជាទង្វើហួសហេតុប្រថុយគ្រោះថ្នាក់ដល់កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល។ ដូច្នេះ គណៈកម្មាការបានចាត់ទុកករណីដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានជាទង្វើសម្លាប់បាតុករដោយខុសច្បាប់ ហើយបានបញ្ចប់ដោយអនុសាសន៍មួយដែលអំពាវនាវឱ្យអ៊ីស្រាអែលពិនិត្យមើលថាតើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ឬ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]មានត្រូវបានប្រព្រឹត្តដែរឬទេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបបាតុកម្មរបស់ខ្លួន ហើយប្រសិនបើមានពិតមែននោះ សូមឱ្យអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់អ្នកប្រព្រឹត្តិខុសនោះមកកាត់ទោស។<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |title=UN Independent Commission of Inquiry on Protests in Gaza Presents its Findings - Press Release - Question of Palestine |website=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009065103/https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite report |title=Report of the independent international commission of inquiry on the protests in the Occupied Palestinian Territory - A/HRC/40/74 |url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |publisher=UNHRC |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គណៈកម្មការដដែរក៏បានប្រកាសបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនមាន " 'ហេតុផលសមស្រប' ក្នុងការជឿជាក់ថាទាហានអ៊ីស្រាអែលអាចពិតជាបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ហើយបានធ្វើការបាញ់មកលើអ្នកកាសែត បុគ្គលិកសុខាភិបាល និងកុមារពិតមែនក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១៨"។ អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​មិន​គាំទ្រលទ្ធផល​ស៊ើប​អង្កេត និង​បាន​ច្រាន​ចោល​របាយការណ៍របស់​គណៈកម្មការនោះចោល។<ref name="CNN1111">{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html|title=UN: Israel may have committed war crimes during Gaza protests |first1=Milena |last1=Vaselinovic |first2=Oren |last2=Liebermann |work=CNN |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014022301/https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html |url-status=live}}</ref> ===២០២១៖ វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល=== {{Main|វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល}} នៅមុនវិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨% ក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមិនមានការងារធ្វើនោះឡើយ ហើយប្រជាជនប្រមាណពាក់កណ្ដាលបានកំពុងរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ។ ក្នុង​កំឡុង​​វិបត្តិឆ្នាំ២០២១ កុមារ​ចំនួន ៦៦ នាក់​បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈកាលជម្លោះមុនមានកុមារចំនួន ៥៥១ នាក់បានស្លាប់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ គណៈប្រតិភូជាន់ខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោកបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅតំបន់ហ្កាហ្សា ដើម្បីទស្សនានូវសភាពការណ៍ខូចខាតនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងព្រមទាំងជីវិតមនុស្សទូទៅ។ ជាលទ្ធផល ធនាគារពិភពលោកបានចាប់ដៃគូជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបវាយតម្លៃលើតម្រូវការផ្សេងៗដើម្បីត្រៀមជំនួយគាំទ្រការកសាង និងការស្តារឡើងវិញនៃតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Toll of War on Palestinians in Gaza |date=27 June 2021 |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |access-date=8 September 2025 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204711/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |url-status=live}}</ref> ករណីផ្ទុះអាវុធតូចមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៥ ដល់ថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ ហើយជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបន្ថែមបានទទួលរងការខូចខាត ហើយបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់រងគ្រោះផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ។<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |title=Gaza August 2022 Escalation Dashboard (09 August 2022) - occupied Palestinian territory &#124; ReliefWeb |website=reliefweb.int |date=9 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816140543/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory &#124; Escalation in the Gaza Strip and Israel &#124; Flash Update #2 as of 18:00, 8 August 2022 |website=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory |date=8 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |url-status=dead |archivedate=12 សីហា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 }}</ref> ===២០២៣–២០២៥៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} {{See also|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:SoI-War 23-10-31 IDF 05-04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា, ៣១ តុលា ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងជីវពលនៅហ្កាហ្សាដឹកនាំដោយ[[កងពលតូចអាល់កាសាំ]]របស់ហាម៉ាស់ បានធ្វើ[[ការលុលលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកចូលភាគនិរតីនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងគោលបំណងវាយកម្ទេចសហគមន៍ និងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ីស្រាអែល។ ក្នុងដំណើរនេះ ហាម៉ាស់បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១,៣០០ នាក់ និងចាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣៦ នាក់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=22 November 2023 |title=Israel-Hamas War: Timeline and key developments |url=https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |work=ABC News |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016214718/https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសសង្រ្គាមលើក្រុមហាម៉ាស់ ហើយបានប្រកាស "បិទផ្លូវចេញចូលទាំងអស់" នៃតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref>{{Cite web |date=2023-10-09 |title=Israel announces 'total' blockade on Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |website=www.aljazeera.com |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105304/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |url-status=live }}</ref> ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]]បានប្រកាសថា "ហ្កាហ្សានឹងមិនមានអគ្គិសនី គ្មានអាហារ គ្មានប្រេងឥន្ធនៈ អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងត្រូវតែបានបិទ។ យើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយសត្វមនុស្ស ហើយសកម្មភាពរបស់យើងទាំងឡាយគឺប្រព្រឹត្តិទៅតាមនឹង"។<ref>{{cite news |title=Israel announces 'complete siege' of Gaza, cutting its electricity, food, water, and fuel |url=https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |work=Business Insider |date=9 October 2023 |access-date=8 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181111/https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |url-status=live}}</ref><ref name="TimesOfIsrael_GazaHostages">{{cite news |author=Fabian |first1=Emanuel |last2=Magid |first2=Jacob |date=16 October 2023 |title=IDF notifies relatives of 199 people that their loved ones are Gaza hostages |url=https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181257/https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |archive-date=2 November 2023 |access-date=8 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref> ក្រោយមក លោកហ្កាឡង់ត៍ក៏បានកែលម្អគោលជំហររបស់លោកបន្តិចបន្ទាប់ពីមានការដាក់សម្ពាធពីប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចូ បៃដិន]] ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ដើម្បីឱ្យអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបបើកផ្លូវផ្តល់ជំនួយចូលក្នុងហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news |date=2024-03-02 |title=Fergal Keane: Aid convoy tragedy shows fear of starvation haunts Gaza |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |access-date=2025-09-08 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315042049/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |url-status=live}}</ref> [[File:Gaza war 2023 - 2025 IMG 8182.png|thumb|ទិដ្ឋភាពហ្កាហ្សាក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ [[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បទឈប់បាញ់រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់]]បានចូលជាធរមានជាផ្លូវការ។ សុពលភាពរបស់វាបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយបើកការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលគ្មាននរណាគ្រោងទុកជាមុន។<ref>{{cite news |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Mednick |first2=Sam |date=March 18, 2025 |title=Israel launches deadly wave of airstrikes across Gaza after ceasefire talks stall |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-ceasefire-hostages-03-17-2025-b8753b9458a44f10ab08aa9b12582780 |access-date=8 September 2025 |work=AP News |location=Deir al-Balah, Gaza Strip }}</ref> សង្រ្គាមហ្កាហ្សាបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងជីវិតមនុស្ស ហើយវាក៏បានបង្កឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]] និងព្រមទាំង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ផងដែរ ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរគ្រប់គ្នា។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រជាជនភាគច្រើនត្រូវបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅតាមជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងៗនៅទូទាំងតំបន់ដ៏តូចចង្អៀតមួយនេះ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] និង[[បេត្សាលែម]] ក៏ដូចជាអ្នកជំនាញសាស្ត្រាចារ្យសិក្សាអំពី[[ប្រល័យពូជសាសន៍វិទ្យា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]និង[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] និងព្រមទាំងអ្នកជំនាញជាច្រើនផ្សេងទៀតបាននិយាយថា [[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]កំពុងតែកើតមានឡើងនៅហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណានៅតែមានអ្នកជំនាញមួយចំនួនជំទាស់នឹងរឿងប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។<ref name="genocide"/><ref name="genocide_int_law_scholars"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៦០,០០០ នាក់នៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអ្នកស្លាប់ទាំងនោះត្រូវជាជាស្ត្រីនិងកុមារ ហើយមនុស្សជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025 |title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=8 September 2025|work=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|ការិយាល័យសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]}}</ref> លទ្ធផលសិក្សាដោយ ''The Lancet'' បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មនុស្សនៅហ្កាហ្សាចំនួន ៦៤,២៦០ នាក់បានស្លាប់ដោយសារត្រូវរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ បើគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈលទ្ធផលសិក្សាពួកគេបានកត់សម្គាល់ដែរថាក្នុងចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលបានរាប់បញ្ចូលអាចរួមមានចំនួនអ្នកស្លាប់ "ដោយប្រយោល" ច្រើនជាងអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="Lancet2025">{{Cite journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell |first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9 January 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=The Lancet |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis |volume=405 |issue=10477 |pages=469–477 |doi-access=free |pmid=39799952}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bloxham |first1=Donald |author-link=Donald Bloxham |date=3 April 2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |journal=Journal of Genocide Research |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |s2cid= |doi-access=free |pages=23–24 }}</ref><ref>{{Cite news|date=10 January 2025 |title=Gaza death toll 40% higher than official number, Lancet study finds |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/10/gaza-death-toll-40-higher-than-official-number-lancet-study-finds |access-date=8 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanno |first=Sophie |date=9 January 2025 |title=Gaza death toll has been significantly underreported, study finds |url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/middleeast/gaza-death-toll-underreported-study-intl |access-date=8 September 2025 |website=CNN }}</ref> គិតមកត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ តួលេខចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរអាចមានដល់ ៩៣,០០០​ នាក់ (៧៧,០០០ ទៅ ១០៩,០០០ នាក់) ដែលស្មើនឹង ៤–៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅហ្កាហ្សាកាលមុនសង្រ្គាម។<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |title=How many people have died in Gaza? |date=2025-05-08 |newspaper=The Economist |quote=The researchers found that the overlap was so small that the true number of deaths was probably 46-107% higher than the official ministry total. If you assume that the ratio has stayed the same since last June (and not fallen, as systems caught up during the ceasefire, say) and apply them to the current tally, it would suggest that between 77,000 and 109,000 Gazans have been killed, 4-5% of the territory's pre-war population (see chart).}}</ref> ===២០២៥–បច្ចុប្បន្ន៖ ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា=== {{Main|ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ [[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]បានចូលជាធរមាន ដែលអំពាវនាវឱ្យមានការរំសាយយោធានិងលើកលែងទោសដល់សមាជិកហាម៉ាស់ណាដែលព្រមទម្លាក់អាវុធចុះ ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នដោយស្ថាប័នបច្ចេកទេសប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គណៈកម្មការអន្តរជាតិដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ បើកសេរីភាពចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សា និងការបើកដំណើរការជំនួយអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=Donald Trump's 20-point Gaza peace plan in full |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70155nked7o |access-date=2026-06-01 |website=BBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តនូវកំណែផែនការសន្តិភាពចំនួន ២០ ចំណុចដែលរៀបរាងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈរុស្ស៊ី និងចិនបានបោះអនុប្បវាទ។<ref name="smithnov2025">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-gaza-peace-plan-un-vote-israel-hamas-resolution-rcna244560|title=Trump's Gaza peace plan wins global backing. Now comes the hard part.|website=NBC News|last=Smith|first=Alexander|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01}}</ref> ផែនការនេះត្រូវបានក្រុមហាម៉ាស់ច្រានចោល ដោយបានជំទាស់នឹងសំណើសុំបង្កើតកងទ័ពរក្សាសន្តិភាពអន្តរជាតិនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាកង្វះការធានានូវការសម្រេចជោគវាសនាដោយផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងផែនការនោះ<ref>{{cite news|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01|title=Hamas, Gaza factions say UN resolution undermines 'national will'|website=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/18/hamas-gaza-factions-say-un-resolution-undermines-national-will}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ។<ref name="smithnov2025"/> បន្ថែមពីលើនេះ កិច្ចសម្រុះសម្រួលជំនួយហិរញ្ញប្បទានក៏ត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាផងដែរ។ របាយការណ៍បានបង្ហាញថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានពិចារណាប្រើប្រាស់ចំណូលពន្ធប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥ ពាន់លានដុល្លារ ដែលត្រូវបានបង្កកដោយអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីជួយហិរញ្ញប្បទានដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងកសាងតំបន់ហ្កាហ្សាឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |title=Exclusive: US may ask Israel to put Palestinian tax money toward Trump's Gaza plan, sources say |url=https://www.reuters.com/world/us-may-ask-israel-put-palestinian-tax-money-toward-trumps-gaza-plan-sources-say-2026-05-15/ |access-date=2026-06-01 |work=Reuters }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== [[File:Gaza Beach.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅឯឆ្នេរសមុទ្រហ្កាហ្សាកាលឆ្នាំ២០០៦]] [[File:Gaza sea port.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពទីក្រុងហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨]] ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឺងពីកើតទៅលិចប្រវែងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ និងហើយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="Arnon">{{cite journal |first=Arie |last=Arnon |url=http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |title=Israeli Policy towards the Occupied Palestinian Territories: The Economic Dimension, 1967–2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |archive-date=2013-06-30 |journal=Middle East Journal |volume=61 |number=4 |date=Autumn 2007 |page=575 |doi=10.3751/61.4.11}}</ref><ref name="CIA World Factbook" /> ហ្កាហ្សាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]ប្រវែង ៥១ គីឡូម៉ែត្រ និងព្រំដែនខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ប្រវែង ១១ គីឡូម៉ែត្រក្បែរទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Israel-Palestinian conflict: Life in the Gaza Strip |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627053554/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |archive-date=27 June 2018}}</ref> ទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]មានទីតាំងស្ថិតនៅប្រមាណ ៧ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគឦសាននៃទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]] ហើយទីប្រជុំជនតូចៗជាច្រើននៅជុំវិញក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]សុទ្ធតែមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្ររវាងក្រុងឌែរអែលបាឡានិងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ ក្រុង[[បេតឡាហ៊ីយ៉ា]] និងក្រុង[[បេតហានូន]]គឺស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃទីក្រុងហ្កាហ្សារៀងគ្នា។ ប្លុក[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]គឺជាតំបន់ទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលធ្លាប់មានទីតាំងស្ថិតនៅលើផ្នូកខ្សាច់ជាប់នឹងក្រុងរ៉ាហ្វា និងខាន់យូនីសតាមបណ្តោយគែមភាគនិរតីនៃឆ្នេរ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]ប្រវែង ៤០ គីឡូម៉ែត្រ។ ឆ្នេរអាល់ដេអ៊ីរ៉ាគឺជាទីកន្លែងដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់អ្នកចូលចិត្តជិះរលក។<ref>{{cite news |last=Roug |first=Louise |date=23 August 2007 |title=In Gaza, surfers find peace and freedom riding the deep blue |publisher=Articles.latimes.com |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jul-29-fg-gazasurf29-story.html |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014022552/http://articles.latimes.com/2007/jul/29/world/fg-gazasurf29 |archive-date=14 October 2012}}</ref> [[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]]គឺជាទន្លេដ៏សំខាន់បំផុតនៅហ្កាហ្សាខណៈតំបន់ព័ទ្ធជុំវិញទន្លេនេះត្រូវបានគេប្រកាសជាដែនអភិរក្សធម្មជាតិដើម្បីការពារតំបន់ឆ្នេរសើមតែមួយគត់នៅហ្កាហ្សា។<ref name="meweco">[https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf MANAGEMENT PLAN- WADI GAZA ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605084222/https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf|date=5 June 2022}}, by the MedWetCoast project</ref><ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |title='Now we can breathe a little': How Gaza is bringing its wetlands back to life |date=16 April 2023 |access-date=9 September 2025 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001758/https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |url-status=live }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុស្ងួតពាក់កណ្ដាល|អាកាសធាតុក្ដៅពាក់កណ្តាលស្ងួត]] រួមជាមួយនឹងរដូវវស្សាកម្រិតក្ដៅ ហើយរដូវប្រាំងក្ដៅស្ងួត។ ថ្វីបើមានអាកាសធាតុស្ងួតហែងក៏ដោយក្ដី អត្រាសំណើមនៅហ្កាហ្សាគឺមានបរិមាណខ្ពស់ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។ ទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅហ្កាហ្សាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅលើទឹកដីគ្រប់ទិសនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីបចាប់ពីចន្លោះ ២២៥ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងត្បូង និង ៤០០ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងជើង ដោយច្រើនតែធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងកុម្ភៈ។ ===បញ្ហាបរិស្ថាន=== បញ្ហាបរិស្ថាននៅហ្កាហ្សារួមមាន កំណើនវាលលំហ ទឹកសាបប្រែជាទឹកប្រៃ ប្រព្រឹត្តិកម្មទឹកស្អុយ ជំងឺឆ្លងពីទឹក ការរេចរឹលដី និងតំហយចុះក៏ដូចជាការបំពុលធនធានទឹកក្រោមដីជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "វាអាចត្រូវចំណាយពេល ១៤ ឆ្នាំ ... ដើម្បីសម្អាតកម្ទេចកម្ទី រួមទាំងកម្ទេចសំណល់ថ្មផ្សេងៗពីអគារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលត្រូវបានរងការបំផ្លាញ" (កំឡុងសង្រ្គាមហ្កាហ្សា)។<ref name="Reuters 2024 c119">{{cite web | title=UN official says it could take 14 years to clear debris in Gaza | website=Reuters | date=26 Apr 2024 | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | access-date=9 September 2025 | archive-date=26 April 2024 | archive-url=https://archive.today/20240426163228/https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | url-status=live }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} ===ហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣=== {{See also|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ​ ២៨០៣|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុមហាម៉ាស់និងអ៊ីស្រាអែលបានទទួលយកដំណាក់កាលទីមួយនៃ[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ដោយបិទបញ្ចប់អរិភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] និងការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែលមួយផ្នែកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។ នៅក្នុងដំណាក់កាលទីពីរនៃផែនការនេះ គេបានគ្រោងទុកថា កងកម្លាំងរក្សាស្ថិរភាពអន្តរជាតិមួយនឹងត្រូវបញ្ជូនមកឈរជើងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព]]និង[[​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​សម្រាប់​រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]នឹងចាប់ដៃគ្នាគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្កាហ្សាជាបណ្ដោះអាសន្ន មុនពេលត្រូវផ្ទេរអំណាចគ្រប់គ្រងទៅឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]នាពេលអនាគត។<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/25/washington-backing-plan-for-tony-blair-to-head-transitional-gaza-authority | title=Washington backing plan for Tony Blair to head transitional Gaza authority | work=The Guardian | date=25 September 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.timesofisrael.com/revealed-tony-blairs-us-backed-proposal-for-ending-the-gaza-war-and-replacing-hamas/ | title=Revealed: Tony Blair's US-backed proposal for ending the Gaza war and replacing Hamas | work=The Times of Israel | date=25 September 2025}}</ref> ===រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់}} [[File:UNSchool DestrMoInterior.jpg|thumb|សំណល់អគារសាលារៀន អសប និងទីស្ដីការក្រសួងមហាផ្ទៃក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា, ធ្នូ ២០១២]] ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាមក ក្រុមមួយនេះបានអនុវត្តនូវសិទ្ធិអំណាចប្រតិបត្តិក្រសោបលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលតាមរយៈស្ថាប័នអំណាចប្រតិបត្តិ នីតិប្បញ្ញត្តិ និងតុលាការផ្ទាល់របស់ខ្លួន។<ref name="freedomhouse">{{cite web |date=4 January 2018 |title=Gaza Strip |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 September 2025 |website=Freedom House |archivedate=7 តុលា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip }}</ref> រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០១២ គឺជារដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនទីពីរដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ប្រចាំនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីបានបំបែកចេញពី[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref name=hurriyet0209>{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |title=Hamas announces cabinet reshuffle in Gaza |date=2 September 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012085350/http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |url-status=live }}</ref> ការរុះរើរដ្ឋាភិបាលចាស់នេះត្រូវបានអនុម័តដោយសមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅហ្កាហ្សាពី[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name=hurriyet0209/> ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក មនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជា "រដ្ឋនិយមឯកបក្ស" ថ្វីបើហាម៉ាស់បានបើកសិទ្ធិអត្ថិភាពដល់ក្រុមនយោបាយផ្សេងក្រៅពីខ្លួនក៏ដោយក្ដី ដូចជាបក្សក្រុមឆ្វេងនិយម[[រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[រណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref> *{{Cite web |title=Gaza Strip: Freedom in the World 2020 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |access-date=2025-09-09 |website=Freedom House |quote=Since 2007, Gaza has functioned as a de facto one-party state under Hamas rule |archive-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327190234/https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |url-status=live }} *{{Cite news |title=How powerful is Hamas? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |access-date=2025-09-09 |issn=0013-0613 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114121410/https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |url-status=live }} *{{Cite journal |last=Burton |first=Guy |date=2012 |title=Hamas and its Vision of Development |url=https://www.jstor.org/stable/41507185 |journal=Third World Quarterly |volume=33 |issue=3 |pages=525–540 |doi=10.1080/01436597.2012.657491 |jstor=41507185 |s2cid=144037453 |issn=0143-6597 |access-date=9 September 2025 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023080017/https://www.jstor.org/stable/41507185 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="auto1" /> ក្រមច្បាប់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺផ្អែកទៅលើច្បាប់អូតូម៉ង់ ក្រមច្បាប់ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសឆ្នាំ១៩៣៦ [[ច្បាប់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] [[ច្បាប់សារីយ៉ា]] និងបទបញ្ជាយោធាអ៊ីស្រាអែលជាដើម។ ហាម៉ាស់មានរក្សាប្រព័ន្ធតុលាការជាមួយតុលាការស៊ីវិល និងយោធា និងសេវាកម្មកាត់ទោសសាធារណៈ។<ref name=freedomhouse/><ref>{{citation |url=https://www.academia.edu/2984906 |title=Ideology and Practice: The Legal System in Gaza under Hamas |first=Nicolas |last=Pelham |date=2010 |via=www.academia.edu |access-date=9 September 2025 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628143849/https://www.academia.edu/2984906 |url-status=live }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៦ ក្នុងនាមជារដ្ឋមានកម្រិតប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោតតិចបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ានិងអាហ្រ្វិកខាងជើង បើយោងទៅតាមសន្ទស្សន៍ ''V-Dem Democracy'' ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ជាមួយនឹងពិន្ទុ ០.១៣៦ លើពិន្ទុមួយពេញ។<ref name="report">{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live }}</ref> ===សន្តិសុខ=== សន្តិសុខដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាចម្បងគឺស្ថិតនៅក្រោមការរ៉ាប់រងរបស់ហាម៉ាស់តាមរយៈកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនគឺ [[កងពលតូចអាល់កាសាំ|កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំ]] សេវាកម្មសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង និងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល។ កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំនោះមានកម្លាំងទាហានបម្រើប្រមាណចាប់ពី ៣០,០០០ រហូតដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |title=Hamas growing in military stature, say analysts |website=Middle East Eye |access-date=9 September 2025 |archive-date=7 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040321/https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |url-status=live }}</ref> ===ក្រុមបក្សពួក និងមនោគមវិជ្ជាផ្សេងទៀត=== [[File:2013 Fatah anniversary rally in Gaza (04).jpg|thumb|ប្រជាជនប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅទីក្រុងហ្កាហ្សាដើម្បីគាំទ្រក្រុមហ្វាតា, មករា ២០១៣]] ក្រៅពីហាម៉ាស់ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក៏មានវត្តមានក្រុម​សកម្មប្រយុទ្ធ​ប៉ាឡេស្ទីន​ផ្សេងទៀត​ផងដែរ​ ដោយខ្លះថែមទាំងមានទំនោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ក្រុម​ហាម៉ាស់ទៀតផង។ [[ចលនាជីហាតឥស្លាមនៅប៉ាឡេស្ទីន]] ឬគេតែងនិយមស្គាល់ថា ក្រុមជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន គឺជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធំទីពីរបង្អស់ដែលសកម្មនៅតំបន់ហ្កាហ្សាបន្ទាប់ពីហាម៉ាស់។ ក្រុមនេះក៏មានកងកម្លាំងយោធាផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[កងពលតូចអាល់គូដស៍]] ដោយមានកម្លាំងប្រមាណ ៨,០០០ នាក់។<ref>*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm Who are Islamic Jihad?]BBC. 9 June 2003. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327035852/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm |date=27 March 2009 }} *{{cite web |url=https://www.dni.gov/index.php/nctc-home |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html |url-status=dead |title=Palestine Islamic Jihad (PIJ) |publisher=NCTC |archive-date=16 October 2014 |website=www.dni.gov |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=16 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html }} *{{cite web |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126041704/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |url-status=dead |title=Australian Government: Listing of Terrorism Organisations |archive-date=26 January 2014 |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=20 សីហា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820175840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/NationalSecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad }}</ref><ref name=IslamicJihad>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/world/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |title=Islamic Militant Group |publisher=Foxnews.com |date=23 June 2013 |access-date=2025-09-09 |archive-date=24 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624121949/http://www.foxnews.com/world/2013/06/23/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |url-status=live }}</ref> បក្សពួកធំទីបីបន្ទាប់គឺ [[គណៈកម្មាធិការប្រជាតស៊ូ]] ដែលមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឈ្មោះ [[កងពលតូចអាល់ណាស៊ែរ សាឡាអាល់-ឌីន]]។ បក្សពួកផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[កងទ័ពឥស្លាម (ហ្កាហ្សា)|កងទ័ពឥស្លាម]] កងវរសេនាតូចនីដាល់ អាល់អាមូឌី (ជាសាខានៃ[[កងពលតូចទុក្ករយុទ្ធអាលអាក់សា]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែង) [[កងពលអាប៊ូអាលីមូស្តាផា]] (ក្រុមប្រដាប់អាវុធនៃរបស់រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន) [[កងពលតូចឆេក៍អូម៉ារហាឌីដ]] (កូនក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម]]) និងព្រមទាំងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |title=Analysis: 17 Palestinian militant factions identified in recent Gaza conflict |author=Joe Truzman |work=FDD's Long War Journal |date=4 June 2021 |access-date=9 September 2025 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605024417/https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |url-status=live}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ទឹកដីហ្កាហ្សាត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់តូចៗចំនួន ៥ គឺ៖ [[ទេសហ្កាហ្សាខាងជើង]] [[ទេសហ្កាហ្សា]] [[ទេសឌែរអែលបាឡា]] [[ទេសខាន់យូនីស]] និង[[ទេសរ៉ាហ្វា]]។ ===នីត្យានុកូលភាពនៃរបបហាម៉ាស់=== ក្រោយពីបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ហាម៉ាស់បានបណ្តេញមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់របស់ហ្វាតាចេញពីមុខតំណែងរដ្ឋសំខាន់ៗដូចជា តំណែងរដ្ឋាភិបាល ស្ថាប័នសន្តិសុខ សាកលវិទ្យាល័យ និងកាសែតព័ត៌មានជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរហាម៉ាស់បានដកហូតអាវុធកាំភ្លើងពីសំណាក់កងជីវពល បក្សពួកសាសនានយោបាយ និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនផ្សេងៗ និងថែមទាំងបានគ្រប់គ្រងលើបណ្ដាញផ្លូវក្រោមដីស្ទើរទាំងអស់នៅហ្កាហ្សា។ យោងតាម[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] នៅក្រោមរបបគ្រប់គ្រងរបស់ហាម៉ាស់ កាសែតសារព័ត៌មានមួយចំនួនត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការ ហើយអ្នកកាសែតមួយចំនួនទៀតត្រូវរងការបៀតបៀនពីអាជ្ញាធរ។<ref name="AI_torn">{{cite web |date=24 October 2007 |title=Torn apart by factional strife |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313044927/https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |archive-date=13 March 2015 |access-date=10 September 2025 |publisher=Amnesty International}}</ref> បាតុកម្មគាំទ្រហ្វាតាត្រូវបានហាមឃាត់និងបង្រ្កាប ដូចក្នុងករណីបាតុកម្មមហាជនក្នុងថ្ងៃគម្រប់ខួបមរណភាពរបស់លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]អញ្ចឹង ដោយជាលទ្ធផលនៃអន្តរាគមន៍ពីអាជ្ញាធរហាម៉ាស់ មនុស្សចំនួន ៧ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |title=Hamas kills seven at Arafat rally in Gaza |url=http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |archive-date=13 August 2007 |access-date=10 September 2025 |archivedate=13 សីហា 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 }}, AFP, (via SBS World News Australia), 13 November 2007.</ref> ក្រោយក្ដោបបានអំណាចនៅហ្កាហ្សា ក្រុមហាម៉ាស់ និងរួមទាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធផ្សេងទៀតបាននៅបន្តបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ យោងតាមប្រភពរបស់អ៊ីស្រាអែល ចាប់ពីថ្ងៃដែលហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចរហូតដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ គ្រាប់រ៉ុក្កែតចំនួន ៦៩៧ គ្រាប់ និងគ្រាប់បែកត្បាល់ ៨២២ គ្រាប់ ត្រូវបានបាញ់សម្ដៅមករកទីប្រជុំជនអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web |title=Israeli MFA |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Missile+fire+from+Gaza+on+Israeli+civilian+targets+Aug+2007.htm#statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics |archive-date=11 October 2007 |access-date=10 September 2025 |publisher=Mfa.gov.il |archivedate=11 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics }}</ref> ជាប្រតិកម្មឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពហាម៉ាស់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការបាញ់ប្រហារតបទៅវិញសម្ដៅលើប្រភពដែលរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ទាំងនោះបានបាញ់ចេញមក រួមជាមួយនឹងគោលដៅយោធាផ្សេងៗទៀត ហើយបានប្រកាសដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជាអង្គភាពហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បន្ថយការធ្វើដំណើរចេញចូលហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនិញនាំចេញនាំចូល និងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានកង្វះខាតថាមពលនៅហ្កាហ្សា។ សកម្មភាពនេះបាននាំឱ្យមានការចោទប្រកាន់ថាអ៊ីស្រាអែលកំពុងដាក់ទណ្ឌកម្មរួមទៅលើប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវសហគមន៍អន្តរជាតិប្រកាសថ្កោលទោស។ ថ្វីបើមានរបាយការណ៍ជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថាហ្កាហ្សាកំពុងមានវិបត្តិកង្វះស្បៀងអាហារ និងរបស់របរប្រើប្រាស់ចាំបាច់ផ្សេងៗទៀតក្ដី<ref>{{cite news |date=6 January 2009 |title=Profile: Gaza Strip |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518081735/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |archive-date=18 May 2014 |access-date=10 September 2025 |work=BBC News}}</ref> ក៏អ៊ីស្រាអែលនៅតែនិយាយអះអាងថា ហ្កាហ្សានៅមានរបបអាហារ និងថាមពលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនរបស់គេបានជាច្រើនសប្តាហ៍ទៀត។<ref>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Hanan |date=20 June 1995 |title=IDF official rejects claims of humanitarian crisis in Gaza |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523062831/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |archive-date=23 May 2011 |access-date=10 September 2025 |newspaper=Ynetnews |publisher=Ynetnews.com}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} {{See also|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:GazaTextiles.jpg|thumb|មុខរបរចិញ្ចឹមជីវិតតូចតាចរបស់ប្រជាជនហ្កាហ្សា]] ក្នុងអំឡុងពេលកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាធ្លាប់ស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចរួមជាមួយការពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំជាមួយវ៉េសប៊ែងផងដែរ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅហ្កាហ្សាគឺមានលក្ខណៈឯកោដាច់ដោយឡែកតែឯងដោយផលិតភាព និងនវានុវត្តន៍ផ្សេងៗត្រូវផ្អាកលែងដើរបន្តទៅមុខ ហើយជារឿយៗត្រូវរំខានដោយការវាយប្រហារដោយយោធាអ៊ីស្រាអែល។ សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាក៏បានទទួលផលប៉ះពាល់ពីកម្រិតអត់ការងារធ្វើ និងភាពក្រីក្រខ្ពស់ផងដែរ ខណៈប្រជាជនហ្កាហ្សាជាង ៧៥% ពឹងផ្អែកលើជំនួយមនុស្សធម៌។ នយោបាយសេដ្ឋវិទូលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ (''Sara Roy'') ដែលមានឯកទេសខាងសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បានមានប្រសាសន៍ថា ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គឺជាចំណុចរបត់មួយនៅក្នុងគោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែល ដែលពីមុនអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់ចង់ព្យាយាមត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែចំពោះគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នវិញគឺមានគោលបំណងបំបាក់សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាតែម្តងឱ្យមកសល់ត្រឹមតំបន់ដែលត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌សុទ្ធសាទ និងលែងមានមហិច្ឆតាឬគំនិតអភិវឌ្ឍន៍ដូចមុន។<ref name="Sara M. Roy" /> សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដែលបង្កឡើងដោយការបិទខ្ទប់ព្រំដែនស្ទើរទាំងស្រុងដោយប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ហើយដោយសារតែមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោកដែរនោះ<ref name="nbcpd">{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|title=The Gaza Strip's density, visualized|work=NBC News|accessdate=10 September 2025|date=10 October 2023|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125124933/https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|url-status=live}}</ref><ref name=arc>Doug Suisman, Steven Simon, Glenn Robinson, C. Ross Anthony, Michael Schoenbaum (eds.) [https://books.google.com/books?id=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79 ''The Arc: A Formal Structure for a Palestinian State,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100704/https://books.google.com/books?tid=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79|date=2 November 2022}} Rand Corporation, 2007 p.79</ref> តំបន់នេះត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិដីធ្លី ការរឹតត្បឹតសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅ ឥទ្ធិពលអាក្រក់ផ្សេងៗជះដោយប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីស្រាអែល និងការរឹតបន្តឹងលើការចូលបម្រើកម្លាំងពលកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែន។ របាយការណ៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧២% បានកំពុងប្រឈមនឹងអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ។<ref>United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), Report on UNCTAD Assistance to the Palestinian People: Developments in the Economy of the Occupied Palestinian Territory (Geneva: UNCTAD, September 2015), p. 8, online at http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003183453/https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf |date=3 October 2020 }} .</ref> ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៣,១០០ ដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ដែលស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៦៤ ប្រើប្រៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> របាយការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញទៀតថា អត្រាប្រជាជនអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាមាន ៤៥% ហើយ ៦៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់កំពុងរស់នៅក្នុងសភាពក្រីក្រ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កម្រិតជីវភាពរស់នៅបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ២៧% បើប្រៀបធៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០០៦ ហើយប្រជាជន ៨០% បានពឹងផ្អែកលើជំនួយអន្តរជាតិដើម្បីបានរស់បន្តជីវិតទៅមុខទៀត។<ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Larry |title=UN report: 80% of Gaza inhabitants relied on international aid before war |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |access-date=10 September 2025 |work=The Guardian |date=25 Oct 2023 |ref=The-Guardian-UN-report |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103073449/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |url-status=live }}</ref> លទ្ធភាពទទួលបានតម្រូវការចាំបាច់ដូចជាទឹកជាដើមគឺនៅមានកំណត់ខ្លាំង ដោយមានគ្រួសារប្រមាណតែ ១០–២៥% ប៉ុណ្ណោះដែលមានទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ ហើយជាធម្មតាបានតែពីរបីម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ដោយតម្រូវការ "ចាំបាច់ជាខ្លាំង" ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥–៩០% ពឹងផ្អែកលើទឹកគ្មានសុវត្ថិភាពចេញពីអ្នកលក់ផ្គត់ផ្គង់ដែលមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់។ ដូច្នោះហើយ ២៦% នៃអ្នកជំងឺនៅហ្កាហ្សាគឺបានឆ្លងជំងឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ទឹកខ្វះអនាម័យ ហើយជាប្រភពបង្កការពុលនីត្រាតចំពោះកុមារ ៤៨%។ កង្វះទឹកធ្ងន់ធ្ងរនៅហ្កាហ្សានេះគឺជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែល និងការគ្រប់គ្រងអាងស្តុកទឹកឬប្រភពទឹកផ្សេងៗដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Sara M. Roy">{{cite book|author=Sara M. Roy|title=The Gaza Strip|url=https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|year=2016|publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated|isbn=978-0-88728-321-5|pages=|access-date=10 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045308/https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានសម្ដៅលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០១៣ ដូចតទៅ៖ "ចាប់តាំងពីក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ បូករួមជាមួយការបិទព្រំដែនដោយអ៊ីស្រាអែលមក ស្ថានការណ៍នៅហ្កាហ្សាបានធ្លាក់ក្នុងសភាពរ៉ាំរ៉ៃ ការអភិវឌ្ឍន៍បានដើរថយក្រោយ ហើយការពឹងផ្អែកលើជំនួយបរទេសបានកើនឡើង ថ្វីបើជាមានការបន្ធូរបន្ថយជាបណ្តោះអាសន្នលើដំណើរចេញចូលមនុស្ស និងទំនិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ក្ដី។ ការបិទព្រំដែននោះផងដែរបានកាត់ផ្ដាច់ផ្លូវនាំចូលនាំចេញទំនិញទាំងឡាយទៅទីផ្សារអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាការផ្ទេរបន្តទៅកាន់វ៉េសប៊ែង និងនាំមកនូវការឹតបន្តឹងបន្ថែមលើការនាំចេញទៅក្រៅជាហេតុបង្កឱ្យមានការធ្លាក់ចុះអត្រានាំចេញ ២% គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧។<ref name="eccpalestine.org">{{cite web |title=EU Heads of Missions' report on Gaza 2013 |url=http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |archive-date=14 July 2014 |access-date=2025-09-12 |publisher=Eccpalestine.org |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ }}</ref> យោងតាមលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ មានមន្ត្រីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលជាន់ខ្ពស់មួយរូបបានប្រាប់ទៅកាន់មន្ត្រី UNWRA នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះតំបន់ហ្កាហ្សាគឺធ្វើយ៉ាងណាឱ្យតំបន់នេះ "គ្មានការអភិវឌ្ឍន៍ គ្មានវិបុលភាព គ្មានវិបត្តិមនុស្សធម៌"។<ref>Sara Roy, [http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ 'The Gaza Strip's Last Safety Net Is in Danger,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150811041635/http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ |date=11 August 2015 }} The Nation 6 August 2015.</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== ឧស្សាហកម្មនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទូទៅស្ថិតក្នុងរូបភាពអាជីវកម្មគ្រួសារតូចៗដែលផលិតវាយនភណ្ឌ សាប៊ូ ចម្លាក់ឈើអូលីវ និងវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ធ្វើពីគុជខ្យងជាដើម។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗក្នុងទឹកនេះរួមមាន ផ្លែ[[អូលីវ]] ក្រូច បន្លែ [[សាច់គោហាឡាល]] និងផលិតផលទឹកដោះគោ។ល។ ផលិតផល​នាំ​ចេញ​ចម្បងមានផ្លែ​ក្រូច និង​ផ្កាលម្អ ខណៈ​ផលិតផលនាំ​ចូល​ចម្បង​គឺ​អាហារ ទំនិញ​ប្រើប្រាស់ និង​សម្ភារ​សំណង់។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មសំខាន់បង្អស់របស់ហ្កាហ្សាគឺប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីប។<ref name="CIA World Factbook" /> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិនៃតំបន់ហ្កាហ្សារួមមានដីដែលអាចបង្កបង្កើនផល—ប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីហ្កាហ្សាអាចសាងសង់ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដីធ្លីចម្ការបាន។ ថ្មីៗនេះ គេបានរកឃើញពីវត្តមាន[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ តំបន់នេះផងដែរគឺពឹងផ្អែកច្រើនលើទឹកហូរតាមទន្លេ[[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]] ដែលហូរចេញពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេពុះកាត់ហ្កាហ្សាបន្តចូលទៅអ៊ីស្រាអែល។<ref name="google2">{{cite book |first1=Clive |last1=Lipchin |first2=Eric |last2=Pallant |first3=Danielle |last3=Saranga |author4=Allyson Amster |title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East |url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5986-5 |page=109 |access-date=10 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175308/https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ធនធានទឹកភាគច្រើនបានមកពីអណ្តូងទឹកក្រោមដី (ស្មើនឹង ៩០% នៃធនធានទឹកទាំងអស់នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២១)។ ថ្វីបើជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរទាំងអស់មែន ប៉ុន្តែវាជាប្រភពទឹកគ្មានគុណភាពរដោយភាគច្រើនមិនសមសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សឡើយ។ ធនធានទឹកនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺបានមកពីរោងចក្រកែផលិតប្រៃជាទឹកសាប ឬត្រូវបានទិញពីក្រុម[[មេកូរ៉ុត]]របស់អ៊ីស្រាអែល (ស្មើនឹង ៦% នៃធនធានទឹកទាំងអស់ក្នុងឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite news |title=Gaza's limited water access, mapped |url=https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |access-date=10 September 2025 |work=CNN |date=18 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027063638/https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |url-status=live}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទិ្ធមនុស្ស]] ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិគឺតម្រូវឱ្យអ៊ីស្រាអែលដែលជាប្រទេសកាន់កាប់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ជាអ្នកធានាថាតម្រូវការជាមូលដ្ឋានត្រូវបានផ្ដល់ជូនដល់ប្រជាជនស៊ីវិលគ្រប់គ្រាន់។<ref>{{cite web |title=Israel: Immediately Restore Electricity, Water, Aid to Gaza |url=https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] |date=21 October 2023 |access-date=10 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102154142/https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |url-status=live}}</ref> ធនធានឧស្ម័នសមុទ្រ ឬ[[ប្រេងឥន្ធនៈ]]នៃហ្កាហ្សាលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣២ គីឡូម៉ែត្រពីឆ្នេរដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref name="Nafeez" >Nafeez Mosaddeq Ahmed, [http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas 'Israel's War for Gaza's Gas,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150315011659/http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas |date=15 March 2015 }} Le Monde diplomatique, November 2012.</ref> ហើយត្រូវបានគេគណនាថាមានបរិមាណសរុប ៣៥ បេសេអ៊ឹម។<ref name="Rand" >Steven W. Popper, Claude Berrebi, James Griffin, Thomas Light, Endy Y. Min, [https://books.google.com/books?id=dMtllbFoH9UC&pg=PA11 ''Natural Gas and Israel's Energy Future: Near-Term Decisions from a Strategic Perspective,''] Rand Corporation, 2009 p.11.</ref> ===វិស័យដឹកជញ្ជូន=== [[File:Gaza airport 03.jpg|thumb|អគាររងការខូចខាតមួយផ្នែកនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]]] [[វិថីសាឡាអាល់ឌីន]]គឺជាផ្លូវហាយវេដ៏សំខាន់នៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ វាលាតសន្ធឹងជាង ៤៥ គីឡូម៉ែត្រតាមបណ្ដោយទម្រង់ទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូលពី[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]នៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]]នៅភាគខាងជើង។ មុនរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើង មហាវិថីមួយ​នេះធ្លាប់​ជាខ្សែផ្លូវតភ្ជាប់​រវាងប្រទេស​អេហ្ស៊ីប និង​លីបង់។<ref name="National">{{Cite web |last=Cunningham |first=Erin |date=2010-03-09 |title=Ancient Gaza roadway still a vital resource |url=https://www.thenationalnews.com/world/mena/ancient-gaza-roadway-still-a-vital-resource-1.502046 |access-date=2025-09-10 |website=The National }}</ref> [[កំពង់ផែហ្កាហ្សា]]គឺជាកំពង់ផែដ៏សំខាន់ និងសកម្មតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ នៅក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ ផែនការពង្រីកកំពង់ផែមួយនេះត្រូវបានដាក់ចេញមក ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានគេអនុវត្តទេ ពិសេសបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបិទផ្លូវគោកនិងផ្លូវទឹកក្រោយពីក្រុមហាម៉ាស់បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាគណបក្សកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មក។ ទាំងកងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបជាតួអង្គអនុវត្តដំណើរបិទផ្លូវទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ជីវិតអ្នករស់នៅក្នុងហ្កាហ្សា។ យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស វាបានប៉ះពាល់ដល់ដំណើរចេញចូលរបស់មនុស្ស និងព្រមទាំងវិស័យពាណិជ្ជកម្មជាពិសេស ដោយវិស័យនាំចេញរបស់ហ្កាហ្សាត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុត។ រាល់កិច្ចព្យាយាមកែលម្អ និងកសាងស្ដារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទាំងឡាយនៅហ្កាហ្សាក៏បានទទួលរងឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានផងដែរដោយសារទណ្ឌកម្មបិទផ្លូវទាំងនេះ។<ref>{{cite book |title=World Report 2015: Israel/Palestine – Events of 2014 |chapter=World Report 2015: Israel/Palestine |date=11 January 2015 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |publisher=Human Rights Watch |access-date=10 September 2025 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307000349/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |url-status=live }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទីពីរ និង[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ត្រូវបានចុះ ។ អាកាសយានដ្ឋាននេះត្រូវបង្ខំបិទទ្វារបន្ទាប់ពីរងការខូចខាតក្រោមថ្វីដៃអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០០។ ស្ថានីយរ៉ាដា និងប៉មបញ្ជាចរាចរណ៍អាកាសត្រូវបានបំផ្លាញដោយយន្តហោះចម្បាំងនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ នៅកំឡុងចលាចលអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជូនគ្រឿងចក្រមកឈូសឆាយផ្លូវរត់របស់អាកាសយានដ្ឋាននេះចោលនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០២។<ref name=msnbc_fly_again>[https://www.nbcnews.com/id/wbna7900217 ''Grounded in Gaza, but hoping to fly again''], NBC News, 19 May 2005</ref><ref name=bbc2005>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm ''Years of delays at Gaza airport''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060308050138/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm |date=8 March 2006 }},​ Johnston, Alan. BBC News, 15 April 2005</ref> ផ្លូវរត់ព្រលានដែលនៅសល់តែមួយក្នុងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានហ្គូសកាធីហ្វ]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបោះបង់ចោលបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥។ ចរាចរណ៍ផ្សេងៗលើដែនអាកាសតំបន់ហ្កាហ្សាគឺត្រូវបានរឹតបន្តឹងខ្លាំងបំផុតដោយ[[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]] ដូចដែលកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូបានអនុញ្ញាត។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Gaza Strip population.png|thumb|កំណើនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន]] [[File:Jabalia 23.jpg|thumb|ក្មេងស្រីប៉ាឡេស្ទីននៅក្រុង[[ចាបាលីយ៉ា]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៩]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១.៦ លាននាក់<ref name="CIA World Factbook" /> ដោយក្នុងនោះមានប្រជាជនស្ទើរតែ ១.០ លាននាក់រស់នៅក្នុងនាមជាជនភៀសខ្លួនក្រោមបញ្ជីអង្គការសហប្រជាជាតិ។​<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217211906/http://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-date=17 December 2007 |title=UNRWA: Palestine refugees |publisher=Un.org |access-date=11 September 2025}}</ref> ប្រជាជនហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនជាកូនចៅបន្តពីឳពុកម្ដាយជីដូនជីតាដែលជាជនភៀសខ្លួនដូចគ្នាបន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញ ឬត្រូវបង្ខំរត់ចេញពីផ្ទះសម្បែងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។ តែយ៉ាងណា ចំនួនប្រជាជនហ្កាហ្សានៅបន្តកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗតាំងពីពេលនោះមក ដែលភាគច្រើនបណ្ដាលមកពី[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ខ្ពស់ ដោយស្ដ្រីម្នាក់អាចបង្កើតកូនបានដល់ទៅ ៨.៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ដែលមកទល់សព្វថ្ងៃគឺនៅតែជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅហ្កាហ្សា។ តួលេខនេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​មក​នៅ​ត្រឹម ៤.៤ នាក់សម្រាប់​ស្ត្រី​ម្នាក់​វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែវានៅតែជាអត្រាតួលេខខ្ពស់​មួយបើប្រៀបនឹងបណ្ដារដ្ឋដទៃៗទៀតនៅ​លើ​ពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0"/> បើចាត់អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុបនេះជាចំណាត់ថ្នាក់វិញ ហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅលេខរៀងទី ៣៤ នៅក្នុងចំណោមតំបន់ប្រទេសចំនួន ២២៤។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0">{{Cite web |last=Coghlan |first=Andy |title=The reasons why Gaza's population is so young |url=https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |access-date=2020-12-27 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125212840/https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |url-status=live }}</ref> កត្តានេះបាននាំឱ្យហ្កាហ្សាមានសមាមាត្រកុមារខ្ពស់ខុសពីធម្មតានៅក្នុងចំណោមចំនួនប្រជាជនសរុប ដោយប្រមាណ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនខ្លួនគឺមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬក្មេងជាងនេះ និងអាយុមនុស្សជាមធ្យម ១៨ ឆ្នាំនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអាយុមនុស្សមធ្យមជាសកលគឺ ២៨ ឆ្នាំ និង ៣០ ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ក្រុមប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអាយុជាមធ្យមទាបជាងហ្កាហ្សាគឺបណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក ដូចជាប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]ជាដើម ដែលអាយុមនុស្សជាមធ្យមគឺ ១៥ ឆ្នាំ។<ref name=":0" /> ===សាសនា=== [[File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពនៃ[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] ដែលត្រូវជាព្រះវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់មួយនៅហ្កាហ្សាមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែសំណង់អគារសាសនាបុរាណមួយនេះត្រូវទទួលរងការខូចខាតតាមរយៈការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]]] {{See also|ឥស្លាមនិយមនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ប្រជាជនប្រមាណ ៩៩.៨% នៅហ្កាហ្សាគឺប្រកាន់[[ស៊ុននី|សាសនាឥស្លាមស៊ុននី]] ខណៈប្រជាជនទាំងប៉ុន្មានទៀតមានប្រមាណពី ២,០០០ ទៅ ៣,០០០ នាក់ (០.២%)​ ជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm Middle East Christians: Gaza pastor] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090123003622/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm |date=23 January 2009 }} BBC News, 21 December 2005</ref><ref name="CIA World Factbook" /> {{Bar box | title=សាសនានៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ប៉ាន់ប្រមាណឆ្នាំ២០១២)<ref name="CIA World Factbook" /> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|ឥស្លាមសាសនា|green|98}} {{Bar percent|គ្រិស្តសាសនា|blue|1}} {{Bar percent|សាសនាដទៃ|grey|1}} }} ពីឆ្នាំ១៩៨៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ក្នុងកំឡុងការបះបោរ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]] ក្រុមហាម៉ាស់បានធ្វើយុទ្ធនាការគាំទ្រឱ្យស្ត្រីពាក់ហ៊ីចាបដណ្ដប់ក្បាល។ នៅក្នុងដំណើរយុទ្ធនាការនោះ ស្ត្រីណាដែលជ្រើសរើសមិនពាក់ហ៊ីចាប ត្រូវបានក្រុមសកម្មជនហាម៉ាស់ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយប្រើពាក្យសំដីបៀតបៀន និងជួនកាលបង្ខំដោយប្រើកម្លាំងទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យស្ដ្រីនារីច្រើនពាក់ដណ្ដប់ហ៊ីចាបដើម្បី "គ្រាន់តែជៀសវាងបញ្ហាបែបនេះកើតឡើងនៅតាមដងផ្លូវប៉ុណ្ណោះ"។<ref name="Ruben">{{cite book |last1=Rubenberg |first1=Cheryl A. |author1-link=Cheryl Rubenberg |title=Palestinian Women: Patriarchy and Resistance in the West Bank |date=2001 |pages=230–231 |url=https://archive.org/details/palestinianwomen0000rube/}}</ref> តាំងពីហាម៉ាស់បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក សកម្មជនឥស្លាមជាច្រើននាក់បានព្យាយានជាច្រើនដងដើម្បីទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរហាម៉ាស់បង្កើតច្បាប់ឱ្យស្ដ្រីស្លៀក "[[សម្លៀកបំពាក់ឥស្លាម]]" និងតម្រូវឱ្យពាក់ហ៊ីចាប។<ref name="ReferenceB">[https://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html Hamas Fights Over Gaza's Islamist Identity] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119001358/http://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html |date=19 January 2017 }} New York Times, 5 September 2009</ref><ref name="xinhua">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |title=Hamas encourages Gaza women to follow Islamic code |publisher=News.xinhuanet.com |date=3 January 2010 |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |archive-date=14 May 2011 |archivedate=14 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |url-status=dead}}</ref> "ក្រសួងទាយជ្ជទានឥស្លាម" របស់រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់បានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគុណធម៌ឡើងដើម្បីណែនាំប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនអំពី "ហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់នៃការស្លៀកពាក់មិនសមរម្យ ការលេងបៀរ និងការណាត់ជួបស្នេហា"ផ្សេងៗ។<ref name="bloomberg">[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk Hamas Bans Women Dancers, Scooter Riders in Gaza Push] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151118123632/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk |date=18 November 2015 }} By Daniel Williams, Bloomberg, 30 November 2009</ref> ប៉ុន្តែជាក់សណ្ដែង រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់មិនមានច្បាប់អ្វីមកកំណត់ពីរបៀបស្លៀកពាក់ និងបទដ្ឋានសីលធម៌អ្វីទេ ហើយក្រសួងអប់រំរបស់ហាម៉ាស់ក៏មិនមានបទបញ្ជាតម្រូវឱ្យសិស្សស្រីស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ឥស្លាមមករៀនដែរ។<ref name="ReferenceB"/> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស រដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងដោយហាម៉ាស់បានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម" តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយក្នុងនោះមាន "ការគាបសង្កត់អង្គការសង្គមស៊ីវិល" និង "ការរំលោភសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" ។<ref name=Esveld>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-27-la-oe-vanesveld-gaza-20100627-story.html "In Gaza, prisoners twice over; Palestinians are being squeezed by the Israeli blockade and Hamas' 'Islamizing' actions,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511190222/http://articles.latimes.com/2010/jun/27/opinion/la-oe-vanesveld-gaza-20100627 |date=11 May 2011 }} Bill Van Esveld, Bill Van Esveld is a Middle East researcher for Human Rights Watch, 27 June 2010, ''Los Angeles Times''.</ref> [[File:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|thumb|សំណល់វិហារឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនម្នាក់គឺលោកកាលីដ អាល់ហ៊្រូបបានចេញមុខរិះគន់លើអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ជំហានដូចក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន" ដែលក្រុមហាម៉ាស់កំពុងបានអនុលោមថា៖ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម កំពុងត្រូវបានដាក់អនុវត្តដោយបង្ខំលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលមានក្នុងរូបភាពគាបសង្កត់សេរីភាពសង្គម វប្បធម៌ និងសារព័ត៌មាន ហើយមិនសមស្របនឹងទស្សនៈរបស់ហាម៉ាស់បានប្រកាសឡើយ ពោលជាទង្វើដ៏អាក្រក់ដែលត្រូវតែប្រឆាំង។ ទាំងនេះជាកិច្ចព្យាយាមស្ដារ​របប​ផ្តាច់ការអំណាចនិយមដោយយកសាសនាជាយានដើម្បីសម្រេចគោលដៅពួកគេ"។<ref>The Hamas Enterprise and the Talibanization of Gaza, Khaled Al-Hroub, Al-Ayyam (Palestinian Authority), 11 October 2010. [http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm Translation] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101024183415/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm |date=24 October 2010 }} by the Middle East Research Institute, 22 October 2010.</ref> មន្ត្រី​ហាម៉ាស់​បាន​បដិសេធ​ថា​ខ្លួនមិនមានគម្រោងផែនការអ្វីក្នុងការ​ដាក់ចេញអនុវត្តនូវ​ច្បាប់​ឥស្លាម​ឡើយ។ សមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "អ្វីៗដែលអ្នកកំពុងឃើញគឺជាជម្រើសបុគ្គលនីមួយៗមិនមែនមកពីគោលនយោបាយទេ" ហើយបានបន្ថែមថា "យើងជឿជាក់លើការបញ្ចុះបញ្ចូល"[ច្រើនជាងការបង្ខំ]។<ref name="bloomberg"/> ករណីអំពើហឹង្សារើសអើងគ្រិស្តបរិស័ទ និងសាសនាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាក៏មានវត្តមាននៅហ្កាហ្សាដែរ។ ម្ចាស់​ហាង​លក់​សៀវភៅ​គ្រិស្ត​សាសនិក​ម្នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ជំរិត និង​សម្លាប់​នៅក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៧។<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |work=The Independent |location=London |title=Gaza's Christian bookseller killed |first=Eric |last=Silver |date=8 October 2007 |access-date=11 September 2025 |archive-date=21 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421202741/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |url-status=live }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ បណ្ណាល័យ[[សមាគមយុវជនគ្រិស្ត]] (YMCA) នៅទីក្រុងហ្កាហ្សាត្រូវបានជនជ្រុលនិយមបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបំផ្លាញ។<ref>{{cite news |title=Militants bomb Gaza YMCA library |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |access-date=11 September 2025 |newspaper=BBC News |date=15 February 2008 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209110915/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |url-status=live }}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១៨ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើ[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] ដែលជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅហ្កាហ្សា នៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{cite news |last1=Marsi |first1=Federica |title=Gaza's Christian community faces 'threat of extinction' amid Israel war |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |agency=Al-Jazeera |date=10 November 2023 |access-date=11 September 2025 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110073921/https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |url-status=live }}</ref> មនុស្សចំនួនបីនាក់ទៀតបានស្លាប់នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកដដែរទៅលើ[[វិហារគ្រួសារពិសិដ្ឋ]]នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Israel kills three in Gaza Catholic church bombing |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/17/israel-bombs-gazas-only-catholic-church-sheltering-elderly-and-children |access-date=2025-07-29 |website=Al Jazeera }}</ref> ក្រៅពីហាម៉ាស់ [[ចលនាសាលាហ្វី]]បានផុសលេចឡើងនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សាក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលចលនានេះគាំទ្រដល់ "របៀបរស់នៅដ៏តឹងរ៉ឹងផ្អែកតាមក្រុមអ្នកប្រតិបត្តិសាសនាឥស្លាមដំបូងបង្អស់"។<ref name=bbc-salafist>{{cite news |last1=Knell |first1=Yolande |title=Can Hamas hold back Islamic State in Gaza? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |access-date=11 September 2025 |agency=BBC News |date=12 June 2015 |archive-date=13 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913115303/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |url-status=live }}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ គេបានប៉ាន់ស្មានថាអ្នកគាំទ្រចលនាសាលាហ្វីមានតែប្រមាណ "រាប់រយ ឬប្រហែលជាពីរបីពាន់នាក់" ប៉ុណ្ណោះនៅហ្កាហ្សា។<ref name=bbc-salafist/> ===វិស័យអប់រំ=== [[File:Girls lining up for class - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|កូនសិស្សស្រីៗនៅសាលារៀនក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា កំពុងតម្រង់ជួរគ្នាត្រៀមចូលថ្នាក់រៀន]] [[File:Ucas1.jpg|thumb|[[សាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្ត]] ជាមហាវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅហ្កាហ្សា]] ប៉ាឡេស្ទីនមានអត្រាអក្ខរកម្មខ្ពស់ប្រមាណ ៩៧% (៩៦% សម្រាប់ស្ត្រី និង ៩៩% សម្រាប់បុរស) នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ និងអត្រាអក្ខរកម្មរបស់យុវជន (អាយុ ១៥–២៤ ឆ្នាំ) មាន ៨៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២០ (ស្រី ៩៤% និងប្រុស ៨២%)។<ref name="auto"/> យោងតាមតួលេខរបស់ទីភ្នាក់ងារជំនួយនិងការងារអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា (UNRWA) ហ្កាហ្សាមានសាលារៀនសរុបចំនួន ៦៤០៖ សាលារដ្ឋចំនួន ៣៨៣, សាលា អសប ចំនួន ២២១ និងសាលាឯកជនចំនួន ៣៦ ដោយសរុបសិក្សានុសិស្សរៀនចំនួន ៤៤១,៤៥២ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://imeu.net/news/article0017067.shtml |title=Children and education fact sheet |publisher=Imeu.net |access-date=11 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml |archive-date=1 December 2010 |archivedate=1 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ ហ្កាហ្សាមានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៥ ហើយវិទ្យាស្ថានសិក្សាថ្មីចំនួន ៨ ទៀតកំពុងត្រូវបានសាងសង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-date=2022-01-02 |url-access=limited |url-status=live |title=Hamas-Run Schools in Gaza Set Out to Teach Hebrew |first=Jodi |last=Rudoren |newspaper=The New York Times |date=22 May 2012}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ សាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៩ បានកំពុងដំណើរការនៅហ្កាហ្សា។ មហាវិទ្យាល័យសហគមន៍នៃវិទ្យាសាស្រ្តអនុវត្ត និងបច្ចេកវិទ្យា (CCAST) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ នៅក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ នៅឆ្នាំ២០០២ មហាវិទ្យាល័យនោះបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅក្នុងបរិវេណថ្មីនៅហ្កាហ្សាភាគខាងត្បូង ហើយក៏កើតចេញជាវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសហ្កាហ្សា (GPI) នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មហាវិទ្យាល័យនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់តម្លើងជាសាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្តន៍ (UCAS)។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ មហាវិទ្យាល័យមួយនេះមាននិស្សិតចំនួន ៦,០០០ នាក់សិក្សាក្នុងដេប៉ាដឺម៉ង់ចំនួន ៨ ដែលផ្តល់ជំនាញជាង ៤០។<ref>{{cite web |url=http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |title=University College of Applied Sciences |publisher=Ucas.edu.ps |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 }}</ref> ===សុខាភិបាល=== [[File:View of the hospital from the north.jpg|thumb|[[មន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពតួកគី-ប៉ាឡេស្ទីន]]]] ខុសពីតំបន់អស្ថិរភាពដទៃ ហ្កាហ្សានៅមានមន្ទីរពេទ្យ និងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពដំណើរការច្រើនគួរសម។ ដោយសារតែមនុស្សវ័យក្មេងមានច្រើន ដូច្នេះអត្រាមរណៈនៅហ្កាហ្សាគឺមានកម្រិតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក ពោលគឺត្រឹម ០.៣១៥% ប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=2025-09-11 |archive-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228071330/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |url-status=dead |archivedate=2018-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705071857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html }}</ref> ចំពោះអត្រាមរណៈទារកវិញគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១០៥ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន ២២៤ ដោយមានអត្រា ១៦.៥៥ ក្នុងទារក ១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |title=Country Comparison: Infant mortality rate |publisher=CIA |access-date=11 September 2025 |archive-date=7 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |url-status=dead |archivedate=7 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៣៥ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍ភាពក្រីក្រមនុស្ស]]។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញថា អាយុរស់នៅសម្រាប់បុរសជាមធ្យមគឺ ៧២.៥ ឆ្នាំ និងខណៈស្ដ្រីវិញគឺ ៧៥ ឆ្នាំ ដេលជាតួលេខប្រហាក់ប្រហែលដូចគ្នានឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប លីបង់ ឬហ្សកដានី ប៉ុន្តែនៅទាបជាងនៅអ៊ីស្រាអែលនៅឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Guterres |first=António |author-link=António Guterres |date=2023-05-17 |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |url=https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA76/A76_15-en.pdf |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]]}}</ref> ការសិក្សាមួយដែលធ្វើឡើងដោយ[[សាកលវិទ្យាល័យចន ហបឃីនស៍]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) និង[[សាកលវិទ្យាល័យអាល់គូដស៍]] (នៅ[[អាប៊ូឌីស]]) សម្រាប់អង្គការ ''CARE International'' នៅចុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីកម្រិកង្វះរបបអាហារខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន។ ការសិក្សានេះបានរកឃើញថា ១៧.៥% នៃកុមារដែលមានអាយុពី ៦ ទៅ ៥៩ ខែបានទទួលរងពីកង្វះអាហារូបត្ថម្ភដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ ៥៣% នៃស្ត្រីស្ថិតក្នុងអាយុអាចបន្តពូជ និង ៤៤% នៃកុមារទាំងអស់ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានកង្វះខ្វះឈាមក្រហម។ អសន្តិសុខក្នុងការទទួលបានស្បៀងអាហារគ្រប់គ្រាន់គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បានប៉ះពាល់ដល់គ្រួសារនៅហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧០% នេះក៏ដោយសារកំណើនចំនួនមនុស្សដែលត្រូវការជំនួយពីទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិដែលបានកើនឡើងពី ៧២,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០០ ដល់ ៨០០,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។​<ref>[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 '200 Gazans injured in separate incidents on first day of Eid al-Adha,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160920020729/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 |date=20 September 2016 }} Ma'an News Agency 13 September 2016.</ref> បន្ទាប់​ពី​ក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ស្ថានភាព​សុខភាព​នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​បញ្ហា​ថ្មីៗ។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភរបស់ខ្លួនអំពីផលវិបាកនៃការបែកបាក់នយោបាយផ្ទៃក្នុងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាការធ្លាក់ចុះនូវគុណភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គម សកម្មភាពយោធា និងផលប៉ះពាល់សុខភាពផ្សេងៗបង្កឡើងដោយភាពឯកោផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |url-status=dead |archive-date=14 October 2007 |title=WHO &#124; WHO statement on the situation in the Gaza Strip |publisher=Who.int |date=25 September 2007 |access-date=11 September 2025 |archivedate=14 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html }}</ref> ផ្អែកតាមការសិក្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ នៅលើទឹកដីដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថាប្រហែល ៥០% នៃកុមារតូចៗ និងទារកអាយុក្រោម ២ ឆ្នាំ និង ៣៩.១% នៃស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដែលទទួលសេវាថែទាំមុនពេលសម្រាលនៅហ្កាហ្សា បានទទួលរងពីកង្វះខ្វះជាតិដែក។ អង្គការមួយនេះក៏បានសង្កេតឃើញដែរថា កង្វះអាហារូបត្ថម្ភរ៉ាំរ៉ៃចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ "មិនមានភាពប្រសើរឡើងអ្វីនោះទេ ហើយបែរជាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនទៅវិញ"។<ref>{{cite book |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including East Jerusalem and the occupied Syrian Golan |date=11 May 2012 |publisher=World Health Organization |page=2 |url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806000042/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-date=2012-08-06 |url-status=live |access-date=11 September 2025}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅហ្កាហ្សាត្រូវបានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web |date=2024-04-06 |title=Six months of war leave Al-Shifa hospital in ruins, WHO mission reports |url=https://www.who.int/news/item/06-04-2024-six-months-of-war-leave-al-shifa-hospital-in-ruins--who-mission-reports |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] }}</ref> ក្នុងកំឡុងពេលសង្រ្គាម យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺស្វិតដៃជើងបានទទួលជោគជ័យដោយកុមារជាង ១៨៧,០០០ នាក់ដែលមានអាយុក្រោម ១០ ឆ្នាំនៅតំបន់ហ្កាហ្សាកណ្តាលបានទទួលចាក់វ៉ាក់សាំង (ដែលជាចំនួនលើសពីគោលដៅដែលបានដាក់ចេញដំបូង) ដោយមានការគាំទ្រពីអង្គការសុខភាពក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិ ចំពេលការប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្អាកបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីធានាថាយុទ្ធនាការអាចគ្របដណ្តប់នៅគ្រប់តំបន់ដែលរងនូវអសន្តិសុខ។<ref>[https://www.who.int/news/item/04-09-2024-first-phase-of-polio-campaign-concludes-successfully-in-gaza "First phase of polio campaign concludes successfully in Gaza."] ''World Health Organization''. 4 September 2024. 4 November 2024.</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:مدينة أصداء.jpg|thumb|ឧទ្យានកម្សាន្តហ្កាហ្សា]] [[File:UNRWA Summer Game July 2010.jpg|thumb|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកីឡារដូវក្ដៅហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១០, ជាព្រឹត្តិការណ៍សម្រាប់កុមារដែលបានរៀបចំឡើងដោយ UNRWA]] ===បុរាណវត្ថុ=== [[សារមន្ទីរបុរាណវត្ថុហ្កាហ្សា]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref name=nytimes08>[https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past, Ethan Bronner] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170628022310/https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html |date=28 June 2017 }}, ''The New York Times'', 25 July 2008</ref> [[សារមន្ទីរវប្បធម៌អាល់ការ៉ារ៉ា]]នៅក្រុង[[ខាន់យូនីស]]បានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវចូលទស្សនានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប៉ុន្តែមកដល់ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ សារមន្ទីរមួយនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) خسائر كبيرة في قطاع الثقافة الفلسطينية جراء العدوان الإسرائيلي على غزة |work=القاهرة 24 |url=https://www.cairo24.com/1885559 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205004/https://www.cairo24.com/1885559 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) استهداف البشر والحجر والكلمة.. قصص تدمير أشهر المؤسسات الثقافية في غزة – البوابة نيوز |url=https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12 |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |url-status=dead }}</ref> ===ហ៊ិកាយ៉ា=== [[ហ៊ិកាយ៉ា]]គឺជាសិល្បៈនៃការនិយាយ ឬបែបនិទានកថាដែលភាគច្រើនសម្ដែងដោយស្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនវ័យចំណាស់ ហើយវាត្រូវបានចុះទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{Cite book |last1=Adam |first1=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=Y8a5EAAAQBAJ&dq=Palestine+hikaye&pg=PA17 |title=Yearbook of Transnational History: (2023) |last2=Stiefel |first2=Barry L. |last3=Peleg |first3=Shelley-Anne |date=2023-04-17 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-68393-379-3 |pages=17–18 }}</ref> នៅកាលឆ្នាំ១៩៨៩ ដំណើររឿងព្រេងក្នុងនិទានកថានៃហ៊ិកាយ៉ាត្រូវបានគេកត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ហើយបានបោះពុម្ពរួមជាមួយរឿងជាច្រើនទៀតនៅក្នុងសៀវភៅចំណងជើងថា ''Speak Bird, Speak Again''។<ref>{{Cite web |date=2007-03-05 |title=Hamas school book ban sparks anger |url=https://www.thestar.com/entertainment/hamas-school-book-ban-sparks-anger/article_46351fca-bb83-55ce-abe0-1e1920ecc5de.html |access-date=2025-09-12 |website=Toronto Star }}</ref> ===ទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ របាយការណ៍សិក្សាបានបង្ហាញថាគ្រួសារហ្កាហ្សាភាគច្រើនគឺមានវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ (៧០%+) សម្រាប់ស្ដាប់និងទស្សនា ហើយប្រហែល ២០% មាន[[កុំព្យូទ័របុគ្គល]]។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាមានសិទ្ធិចូលប្រើកម្មវិធីផ្កាយរណប FTA ការផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ពី[[សាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៉ាឡេស្ទីន]] [[អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែល]] និង[[អាជ្ញាធរទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុទីពីរ|អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែលទីពីរ]]។<ref>{{cite web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |title=Palestinian Central Bureau of Statistics – 2004 Survey of Computer, Internet and Mobile Phone Ownership |access-date=12 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511190346/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |url-status=live }}</ref> ===កីឡា=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ សមាគមឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាបានបើកសម្ពោធអាងហែលទឹកទំហំអូឡាំពិកដំបូងរបស់ខ្លួននៅក្លឹប[[អាស-សាកាដា]]។​<ref name=Maan>[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 Gaza opens first Olympic-size swimming pool] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113101036/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 |date=13 November 2012 }}, 18 May 2010, Ma'an News Agency.</ref> ក្រុមកីឡាហែលទឹកនៃក្លឹបអាស-សាកាដាបានដណ្ដើមឈ្នះមេដាយមាស និងប្រាក់ជាច្រើនគ្រឿងពីកម្មវិធីប្រកួតកីឡាហែលទឹកប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗ។<ref name="sadaka">[http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 السباحة صالة الالعاب الرياضية والساونا في النادي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511202713/http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 |date=11 May 2011 }}, as-Sadaka Athletics Club</ref> ===ទីតាំងបុរាណ និងអគារប្រវត្តិសាស្ត្រ=== កន្លែងទីតាំងបុរាណប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅហ្កាហ្សារួមមាន៖ <center> <gallery> File:Saint Porphyrius Church, Gaza City.jpg|[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] តាំងពីសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] File:قصر الباشا في غزة.jpg|[[វិមានអាល់បាឆា]] តាំងសម័យម៉ាម្លុក </gallery> </center> *[[អាល់ម៉ូក្រាកា]] តំណាំងលំនៅមនុស្សកាលសម័យ[[យុគសំរឹទ្ធ]]...ជាដើម។ល។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់]] *[[វ៉េសប៊ែង]] *[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] *[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bregman |first=Ahron |url=https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |title=Israel's wars: a history since 1947 |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28715-9 |edition=2nd |location=London; New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102101205/https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |archive-date=2 November 2022 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Cobham |first1=David P. |last2=Kanafani |first2=Noman |editor-last=Cobham |editor-first=David P. |editor-last2=Kanafani |editor-first2=Noman |title=The economics of Palestine: economic policy and institutional reform for a viable Palestinian state |url=https://books.google.com/books?id=sR6AAgAAQBAJ |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-32761-9 |edition=Illustrated |series=Routledge studies in development economics |location=London; New York |oclc=ocm55131465 }} * {{Cite book |last=Filiu |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Filiu |url=https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |title=Gaza: A History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-190-20191-3 |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175337/https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |archive-date=28 February 2023 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Seib |first=Philip |editor-last=Seib |editor-first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=7RPIAAAAQBAJ |title=Al Jazeera English: global news in a changing world |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-0-230-34020-6 |series=Palgrave Macmillan series in international political communication |location=New York, NY }} * {{Cite book |last=Byman |first=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |title=A high price: the triumphs and failures of Israeli counterterrorism |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539182-4 |location=New York |pages=114– |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118095443/https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |archive-date=18 November 2021 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Pressman |first=Jeremy |date=2003 |title=The Second Intifada: Background and Causes of the Israeli-Palestinian Conflict |url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/jcs/article/view/220/378 |url-status=live |journal=Journal of Conflict Studies |volume=23 |issue=2 |issn=1715-5673 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101133442/https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/220 |archive-date=1 November 2020 |access-date=12 September 2025 }} * {{Cite book |last=Varble |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=P5qHCwAAQBAJ |title=The Suez crisis, 1956 |publisher=Osprey Publishing |year=2003 |isbn=978-1-84176-418-4 |series=Essential histories |location=Oxford }} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} * [https://web.archive.org/web/20160424091544/http://atlas.pcbs.gov.ps/atlas/default.asp មើលផែនទីស្ថិតិប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្ដាលនៃប៉ាឡេស្ទីន]] (រក្សាទុកក្នុង archive តាំង ២៤ មេសា ២០១៦) * {{Cite web |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory |url=http://www.ochaopt.org/node/10572 |access-date=11 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ }} * {{cite web |last=Salam |first=Yasmine |date=9 October 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |publisher=NBC News}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |date=2021-01-12 }}. ''The World Factbook''. [[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]. * [https://www.state.gov/countries-areas/palestinian-territories/ យល់ដឹងអំពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ * [https://www.google.com/maps/place/Gaza+Strip/@31.4102912,34.2761441,11z ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅលើ Google Maps] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិពន្ធភូមិ និងបរិពន្ធភូមិ]] o7aeezo33evd9drjkhu3dtjr88dlryx 0 10691 340957 330416 2026-09-24T23:06:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340957 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេស៊ីល | common_name = ប្រេស៊ីល | native_name = {{nobold|''República Federativa do Brasil'' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]])}} | image_flag = Flag of Brazil.svg | alt_flag = | flag_type = [[ទង់ជាតិប្រេស៊ីល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Brazil.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប្រេស៊ីល|វរលញ្ឆករ]] | other_symbol = ''[[ត្រាជាតិប្រេស៊ីល|Selo Nacional do Brasil]]'' <br />{{small|ត្រាជាតិប្រេស៊ីល}} <br />[[File:National Seal of Brazil (color).svg|100px|link=ត្រាជាតិប្រេស៊ីល]] | other_symbol_type = [[ត្រា (សញ្ញា)|ត្រាជាតិ]] | national_motto = Ordem e Progresso (ព័រទុយហ្កាល់)<br />{{small|"សណ្តាប់ធ្នាប់ និងវឌ្ឍនភាព"}} | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិប្រេស៊ីល|Hino Nacional Brasileiro]]" (ព័រទុយហ្កាល់) <br />{{small|"ភ្លេងជាតិប្រេស៊ីល"}} <br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File: Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg]]}}</div> | flag_anthem = "[[ភ្លេងទង់ជាតិប្រេស៊ីល|Hino à Bandeira Nacional]]" (ព័រទុយហ្កាល់)<ref name="HinoBandeira">{{cite web|url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |title=Hino à Bandeira Nacional |author=Exército Brasileiro |language=Portuguese |accessdate=29 January 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222123948/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional |archivedate=22 February 2014 |df= }}</ref> <br />{{small|"ភ្លេងទង់ជាតិប្រេស៊ីល"}} <br />{{center|[[File:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]}} | image_map = Brazil on the globe (South America centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសប្រេស៊ីល (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] | coordinates = {{small|{{Coord|15|47|S|47|52|W|type:city}}}} | largest_city = [[សាវប៉ូលឡូ]]<br>{{small|{{coord|23|33|S|46|38|W|display=inline}}}} |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br />{{nobold|និងភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]<ref>{{cite web |title=Demographics |publisher=Brazilian Government |url=http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics |accessdate=8 October 2011 |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111117051415/http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics}}</ref> |ethnic_groups = {{vunblist |៤៧.៧៣% [[ប្រេស៊ីលស្បែកស|ជនជាតិស្បែកស]] |{{nowrap|៤៣.១៣% [[ប្រេស៊ីលប្រាដូ|ចម្រុះ]]}} |៧.៦១% [[អាហ្រ្វូ–ប្រេស៊ីល|ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]] |១.០៩% [[ជនជាតិប្រេស៊ីលកាត់អាស៊ី|ជនជាតិអាស៊ី]] |០.៤៣% [[ជនជាតិដើមភាគតិចនៅប្រេស៊ីល|ជនជាតិដើម]] }} |ethnic_groups_year = ២០១០ |ethnic_groups_ref = <ref name="raca2010">{{cite web |url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab3.pdf |title=Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 – Cor ou raça |accessdate=7 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217041601/http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab3.pdf |url-status=dead |archivedate=17 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217041601/http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab3.pdf }}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]][[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីប្រេស៊ីល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ល្វីស អ៊ីណាស៊ីអូ លូឡា ដា ស៊ីលវ៉ា]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីប្រេស៊ីល|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[ជេរ៉ាល់ដូ អាល់គីមីន]] | leader_title3 = [[ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រេស៊ីល)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name3 = [[អារធួរ លីរ៉ា]] | leader_title4 = [[ប្រធានព្រឹទ្ធសភាសហព័ន្ធ (ប្រេស៊ីល)|ប្រធានព្រឹទ្ធសភាសហព័ន្ធ]] | leader_name4 = [[រ៉ូឌ្រីហ្គោ ប៉ាឆេកូ]] | leader_title5 = ប្រធាន[[តុលាការកំពូលសហព័ន្ធ]] | leader_name5 = [[រ៉ូសា វេប៊ឺរ]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រេស៊ីល|សមាជជាតិ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាប្រេស៊ីល|ព្រឹទ្ធសភាសហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រេស៊ីល)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ឯករាជ្យភាពប្រេស៊ីល|ទទួលឯករាជ្យ]] | sovereignty_note = ពី[[សហរាជាណាចក្រនៃព័រទុយកាល់ ប្រេស៊ីល និងអាល់ហ្ការ]] | established_event2 = [[ឯករាជ្យភាពប្រេស៊ីល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ៧ កញ្ញា ១៨២២ | established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញារីយ៉ូដឺចេណេរ៉ូ (១៨២៥)|ទទួលស្គាល់]] | established_date3 = ២៩ សីហា ១៨២៥ | established_event4 = [[សេចក្តីប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ (ប្រេស៊ីល)|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៨៨៩ | established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រេស៊ីល|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date5 = ៥ តុលា ១៩៨៨ | area_km2 = ៨,៥១៥,៧៦៧ | area_size = 1 E7 | area_label = សរុប | area_rank = ទី៥ | percent_water = ០.៦៥ | population_estimate = ២១០,១៤៧,១២៥<ref name="IBGE Official Estimate">{{cite web |last1=Silva |first1=Antonio Carlos Coutinho Gouvea da |title=Projeções da População {{!}} Estatísticas {{!}} IBGE :: Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas-novoportal/sociais/populacao/9109-projecao-da-populacao.html?=&t=resultados |website=www.ibge.gov.br |accessdate=30 August 2018 |language=pt-br}}</ref> | population_estimate_year = ២០១៩ | population_estimate_rank = ទី៦ | population_density_km2 = ២៥ | population_density_rank = ទី២០០ | GDP_PPP = {{increase}} ៣.៣២៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBR">{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=223,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |newspaper=Imf |access-date=22 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_rank = ទី៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១៥,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៨៤ | GDP_nominal = {{increase}} ១.៤៩១ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_year = ២០២១ | GDP_nominal_rank = ទី១៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៧,០១០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៧ | Gini = ៥៣.៤<!--number only--> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name="WBgini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BR |title=GINI index (World Bank estimate) – Brazil |publisher= ធនាគារពិភពលោក |access-date=22 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | Gini_rank = ទី១០ | HDI = ០.៧៦៥ <!--number only--> | HDI_year = ២០១៩<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=2019 Human Development Report |access-date=22 កុម្ភៈ 2022 |publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ }}</ref> | HDI_rank = ទី៨៤ |currency = [[រៀលប្រេស៊ីល|រៀល]] (R$) |currency_code = BRL |time_zone = [[ម៉ោងនៅប្រេស៊ីល|BRT]] |utc_offset = −២ ទៅ −៥ |antipodes = |date_format = dd/mm/yyyy ([[សករាជ|ស.រ.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប្រេស៊ីល|+៥៥]] |iso3166code = |cctld = [[.br]] | religion = ៨៦.៨% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br />—៦៤.៦% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រេស៊ីល|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br />—២២.២% [[លទ្ធិប្រូតេស្តង់នៅប្រេស៊ីល|ប្រូតេស្តង់]]<br />—២.០% និកាយគ្រិស្តផ្សេងទៀត<br/>៨.០% គ្មានជំនឿសាសនា<br />២.០% [[ចេតោនិយម]]<br />៣.២% [[សាសនានៅប្រេស៊ីល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]<br /> | religion_ref = <ref name="census2010">[ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/Caracteristicas_Gerais_Religiao_Deficiencia/tab1_4.pdf IBGE – Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (Brazilian Institute for Geography and Statistics). 2010 Census]. Retrieved 7 August 2012.</ref><ref>{{cite web | title=(ព័រទុយហ្កាល់) 2010 Population Census - General characteristics of population, religion and persons with disabilities | website=ibge.gov.br | date=2012-11-16 | url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 | archive-date=2012-11-16 | url-status=dead | access-date=2019-08-10 | archivedate=2012-11-16 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116103249/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_impressao.php?id_noticia=2170 }}</ref> | religion_year = ២០១០ }} '''ប្រទេសប្រេស៊ីល''' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''Brasil'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ផ្លូវជាការថា '''សាធារណរដ្ឋ​សហព័ន្ធ​ប្រេស៊ីល''' (''República Federativo do Brasil'') គឺជា​ប្រទេស​ដ៏ធំបំផុតមួយស្ថិតនៅទ្វីប[[​អាមេរិក​ខាងត្បូង]]​និង[[អាមេរិកឡាទីន]]។ ប្រទេសប្រេស៊ីលមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៨.៥ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|​ប្រទេស​ធំ​ជាងគេ​ទី​ប្រាំនៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី<ref>{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm|title=Área Territorial Brasileira|last=<!--no byline-->|date=<!--no source date-->|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|language=Portuguese|trans-title=Brazilian Territorial Area|access-date=4 May 2018|quote=Para a superfície do Brasil foi obtido o valor de 8.515.759,090 km2, publicado no DOU nº 124 de 30/06/2017, conforme Resolução Nº 02, de 29 de junho de 2017.|url-status=dead|archivedate=6 ធ្នូ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206051617/http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm}}</ref> និងមានចំនួនប្រជាជនជាង ២១១ លាននាក់ដោយ​[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ជាប់លំដាប់ថ្នាក់​លេខប្រាំមួយខាងចំនួនប្រជាជន]]។ រដ្ឋធានីរបស់ប្រេស៊ីលគឺ[[ប្រាស៊ីលីយ៉ា]] ហើយចំណែកឯទីក្រុងធំបំផុតគឺ[[សាវប៉ូលឡូ]]។ ប្រទេស​នេះមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់​[[មហាសមុទ្រ​អាត្លង់ទិក]] (មាន​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ប្រវែងជាង ៧,៤៩១ គ.ម) ខាងជើង​ជាប់​ប្រទេស​[[កូឡុំប៊ី]] ខាងលិច​ជាប់​ប្រទេស​[[បូលីវី]] និង​[[ប៉េរូ]] ខាងត្បូង​ឆៀង​ខាងលិច​ជាប់​ប្រទេស​[[អាហ្សង់ទីន]] និង​[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] ហើយ​ខាងត្បូង​ជាប់​[[អ៊ូរុយគ្វេ]]​។ សហព័ន្ធនេះមាន[[រដ្ឋនៃប្រេស៊ីល|រដ្ឋ]]និង[[ស្រុកសហព័ន្ធ (ប្រេស៊ីល)|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ២៦។ ប្រទេសប្រេស៊ីលមានចំនួនប្រជាជននិយាយភាសាព័រទុយហ្កាល់ច្រើនជាជាងចំនួនប្រជាជននៅប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ទៅទៀត ហើយជាប្រទេសនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]តែមួយគត់ដែលប្រើប្រាស់ភាសាព័រទុយហ្កាល់។<ref name="Philander2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA148|title=Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition|last=Philander|first=S. George|publisher=Princeton University|year=2012|isbn=978-1-4129-9261-9|edition=Second|volume=Vol. 1|location=Los Angeles|page=148|oclc=970592418}}</ref><ref name="CrocittiVallance2011">{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vP9jHaoL_s4C&pg=PR23|title=Brazil Today: An Encyclopedia of Life in the Republic|last=Vallance|first=Monique M.|publisher=ABC-CLIO|others=Contributing editor Monique M. Vallance|year=2012|isbn=978-0-313-34672-9|editor-last=Crocitti|editor-first=John J.|page=xxiii|chapter=Preface and Observations on Contemporary Brazil|oclc=787850982|ref={{harvid|Crocitti|Vallance|2012}} }}</ref> វាក៏ជាប្រទេសមួយដែលមានវប្បធម៌និងជាតិសាសន៍ចម្រុះច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើលោកដែរព្រោះថាប្រេស៊ីលតែងតែស្វាគមន៍ជនអន្តោប្រវេសន៍អស់ជិតពីរសតវត្សនេះមកហើយ។<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/portuguese/especial/migrantes/migrantes.shtml|title=Os migrantes de hoje|publisher=BBC Brasil|accessdate=24 October 2018|archivedate=27 កញ្ញា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927075051/http://www.bbc.co.uk/portuguese/especial/migrantes/migrantes.shtml|url-status=dead}}</ref> ប្រេស៊ីល គឺជា​អតីត​អាណានិគម​មួយ​របស់​[[ព័រទុយហ្គាល់]] ចាប់តាំង​ពី​ការ​មក​ដល់​របស់​លោក [[Pedro Álvares Cabral]] នៅ​ឆ្នាំ ១៥០០ រហូត​ដល់​ពេល​ទទួល​ឯករាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨២២​។ ពេល​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ដំបូង ប្រេស៊ីល​គឺជា​ចក្រភព​មួយ ក្រោយមក​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​សាធារណរដ្ឋ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៨៩​។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​បច្ចុប្បន្ន បាន​កំណត់​ថា ប្រេស៊ីល​គឺជា​សាធារណរដ្ឋ​សហព័ន្ធ​។ សហព័ន្ធ ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ មណ្ឌល​សហព័ន្ធ ០១, រដ្ឋ ២៦, និង ក្រុង ៥.៥៦៤​។ ប្រេស៊ីល គឺជា​ប្រទេស​សេដ្ឋកិច្ច​ទី​១០ ខាង​អត្រា​ប្ដូរ​ប្រាក់​លើ​ទីផ្សារ (market exchange rates) និង​ទី​៩ ខាង​យុគភាពអំណាច​នៃការទិញ (យអទ) ។ កំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ប្រទេស​នេះ ប្រែក្លាយ​ទៅ​ជា​ប្រទេស​ឧស្សាហកម្ម​ភាពយន្ត​លំដាប់​អន្តរជាតិ​ថ្មី​មួយ​។ ប្រេស៊ីល ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​មួយ​នៃ​[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] និង​[[សហភាព​ប្រជាជាតិ​អាមេរិក​ខាងត្បូង]]​។ ប្រេស៊ីល មាន​ប្រជាជន​ភាគច្រើន ជា​អ្នក​កាន់​សាសនា​[[រ៉ូម៉ាំង​កាតូលិក]] និយាយ​[[ភាសា​ព័រទុយហ្គាល់]] និង​ជា​សង្គម​មួយ​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​ជាតិពន្ធុ​យ៉ាង​ច្រើន ហើយ​ប្រេស៊ីល ក៏​ជា​កន្លែង​ចម្រុះ​នៃ​វាលរហោឋាន បរិស្ថាន​ធម្មជាតិ និង​ធនធាន​ធម្មជាតិ​ដ៏​ច្រើន នៅ​ក្នុង​តំបន់​អភិរក្ស​ការពារ​ជនជាតិ​ដើម​។ '''ការបែងចែកអំណាច''' រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនៃប្រទេសប្រេស៊ិល ​​(Governo Federal) គឺជារដ្ឋាភិបាលជាតិនៃសាធារណ រដ្ឋសហព័ន្ធប្រេស៊ិលដែលជាសាធារណរដ្ឋមួយនៅអាមេរិកខាងត្បូងដែលបែងចែកជា២៦រដ្ឋនិងស្រុកសហព័ន្ធមួយ។អំណាចនៃរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេស៊ិលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រជាពលរដ្ឋហើយពលរដ្ឋអាចប្រើប្រាសអំណាចទាំងនោះបានដោយមធ្យោបាយអ្នកតំណាងដែលជាប់ឆ្នោត ឬដោយផ្ទាល់ ។ ( រដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រេស៊ិល ជំពូកទី១ មាត្រា១ ) អំណាចដែលកើតចេញពីប្រជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសប្រេស៊ិលគឺត្រូវបានបែងចែកជាបីឯករាជ្យដាច់ពីគ្នា ដោយយោងតាម មាត្រា២ ជំពូកទី១នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រេស៊ិលខ្ញុំហ្និងស្រង់នូវអត្ថបទខ្លឹមសារជាភាសារអង្គគ្លេសមក និងធ្វើការបកប្រែមកជា ខេមរៈភាសា ៖ Article 2.     The Legislative, the Executive and the Judicial, independent andharmonious among themselves, are the powers of the Union. មាត្រា ២.- នីតិប្បញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការ ឯករាជ្យ និងការចុះសម្រុងគ្នាក្នុងចំណោមពួកគេគឺជាអំណាចរបស់សហភាព។ == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} {{BRIC}} {{G8+5}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រេស៊ីល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមព័រទុយហ្កាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិទីដប់ប្រាំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិទីម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសចុងភាគខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍បណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាព័រទុយហ្កាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកប៊្រីកស៍]] a4il6mnzgmyt8rcgszzmvfe229kxo5s 0 10693 340895 340887 2026-09-24T15:26:00Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/340887|340887]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-51331-43|~2026-51331-43]] ([[User talk:~2026-51331-43|ការពិភាក្សា​]]) 340895 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសារបស់រុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយម]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៧៩ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ១៤៧,១៨២,១២៣ ([[ជំរឿនរុស្ស៊ី (២០២១)|ជំរឿនឆ្នាំ២០២១]])<ref name="census2021">រាប់ទាំងប្រជាជនរស់នៅក្នុង[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]ដែលមានចំនួន ២,៤៨២,៤៥០ {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Том 1. Численность и размещение населения |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=3 September 2022 |archivedate=24 មករា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> {{nowrap|(រាប់ទាំងតំបន់គ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ]] |access-date=30 January 2022 |archivedate=24 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨១ | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP = {{increase}} ៤.៦៥០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣១,៩៦៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៩ | GDP_nominal = {{increase}} ២.១៣៣ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៤,៦៦៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI = ០.៨២៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៥២ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=(ភាសាអង់គ្លេស) របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០២០|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]|date=15 ធ្នូ 2020|access-date=15 ធ្នូ 2020}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{unbulleted list | ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]]<br/>៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/15 15]–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2/page/6 6]–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|url=https://archive.org/details/introductiontome0000jame |publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=[https://archive.org/details/introductiontome0000jame/page/268 268]|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|url= https://archive.org/details/baltictransforme0000clem|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= [https://archive.org/details/baltictransforme0000clem/page/106 106]|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2000-05_90_2/page/48|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse |chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] jva1vjlme268lvwlcjpeahf61ov5osn 340897 340895 2026-09-24T15:49:32Z TheRandomGoober 27248 ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពប្រអប់ព័ត៌មាន 340897 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសានៃរុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] ** ៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]] ** ៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៨២ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{plainlist| * {{DecreaseNeutral}} ១៤៦,០២៨,៣២៥<ref>រាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជនចំនួន ២,៤៥៩,២៧៦ ដែលនៅរស់នៅក្នុង[[ការកាត់យកគ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]</ref> * {{nowrap|(រាប់បញ្ជូលទាំងគ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |format=XLSX |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 года |work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=24 September 2026 |archive-date=7 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407172042/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |url-status=live}}</ref>}} * {{DecreaseNeutral}} ១៤៣,៥៦៩,០៤៩ * (ដកគ្រីមៀចេញ)}} | population_estimate_year = ២០២៥ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨៧ | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP = {{increase}} ៧.៥២៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=24 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥២,៤៧៩ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤៣ | GDP_nominal = {{increase}} ២.៦៥៦ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៨,៥២៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៦ | HDI_year = ២០២៣ | HDI = ០.៨៣២<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៦៤ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | wikidata = Q159 }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/15 15]–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2/page/6 6]–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|url=https://archive.org/details/introductiontome0000jame |publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=[https://archive.org/details/introductiontome0000jame/page/268 268]|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|url= https://archive.org/details/baltictransforme0000clem|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= [https://archive.org/details/baltictransforme0000clem/page/106 106]|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2000-05_90_2/page/48|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse |chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] 8z0169yandoc1gi9iixvhqomggjzbp3 340964 340897 2026-09-24T23:29:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340964 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសានៃរុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] ** ៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]] ** ៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៨២ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{plainlist| * {{DecreaseNeutral}} ១៤៦,០២៨,៣២៥<ref>រាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជនចំនួន ២,៤៥៩,២៧៦ ដែលនៅរស់នៅក្នុង[[ការកាត់យកគ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]</ref> * {{nowrap|(រាប់បញ្ជូលទាំងគ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |format=XLSX |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 года |work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=24 September 2026 |archive-date=7 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407172042/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |url-status=live}}</ref>}} * {{DecreaseNeutral}} ១៤៣,៥៦៩,០៤៩ * (ដកគ្រីមៀចេញ)}} | population_estimate_year = ២០២៥ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨៧ | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP = {{increase}} ៧.៥២៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=24 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥២,៤៧៩ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤៣ | GDP_nominal = {{increase}} ២.៦៥៦ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៨,៥២៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៦ | HDI_year = ២០២៣ | HDI = ០.៨៣២<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៦៤ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | wikidata = Q159 }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/15 15]–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2/page/6 6]–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|url=https://archive.org/details/introductiontome0000jame |publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=[https://archive.org/details/introductiontome0000jame/page/268 268]|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007 |archivedate=2000-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000831004712/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |url-status=dead}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|url= https://archive.org/details/baltictransforme0000clem|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= [https://archive.org/details/baltictransforme0000clem/page/106 106]|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2000-05_90_2/page/48|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse |chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] jjeh02a809wbq55izn77a76jmzvwrya 0 10786 340924 338141 2026-09-24T22:10:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340924 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណ​រដ្ឋ​កូរ៉េ | native_name = {{nobold|대한민국 {{small|([[ភាសាកូរ៉េ]])}}}}<br />{{small|ទែហានមីនគុក}} | common_name = កូរ៉េខាងត្បូង | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិកូរ៉េខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]] | symbol_type = [[វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង|វរលញ្ឆករ]] | image_coat = Emblem of South Korea.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px|]]</div> | other_symbol_type = [[ត្រានៃកូរ៉េខាងត្បូង|ត្រាជាតិ]]៖ | national_motto = | national_anthem = 애국가<br />[[ភ្លេងជាតិកូរ៉េខាងត្បូង|អ៊ែគុកកា]] <br />{{small|"ចម្រៀងស្នេហាជាតិ"}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = South Korea on the globe (South Korea centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[សេអ៊ូល]] | coordinates = {{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាកូរ៉េ]]<br/>[[ភាសាសញ្ញាកូរ៉េ]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/|title=[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정] (Enforcement 2016.8.4. Law No. 13978, enacted on February 3, 2016) |year=2016 |accessdate=July 26, 2017}}</ref> | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[ហានគឹល]] | ethnic_groups = {{plainlist| * ៩៥.១% [[ជនជាតិកូរ៉េ|កូរ៉េ]] * ៤.៩% [[ប្រជាសាស្ត្រកូរ៉េខាងត្បូង|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Foreign population in Korea tops 2.5 million|date=February 24, 2020|website=The Korea Times}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |៥១%&nbsp;គ្មានជំនឿសាសនា |៣១%&nbsp;[[គ្រិស្តសាសនានៅកូរ៉េ|គ្រិស្តសាសនា]]{{refn|group=ស|name=christian|ក្នុងនោះមាន ២១% កាន់[[ប្រូតេស្តង់|និកាយប្រូតេស្តង់]] និង ១០% ទៀតកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅកូរ៉េខាងត្បូង|និកាយកាតូលិក]]។}} |១៧%&nbsp;[[ព្រះពុទ្ធសាសនាកូរ៉េ|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១%&nbsp;[[សាសនានៅកូរ៉េខាងត្បូង|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Status of religious population and religious activities in South Korea (2023) |url= https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=12 December 2024​ |title=(ជាភាសាកូរ៉េ) 통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date= December 12, 2023 }}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]]​ [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[លី​ ជេម្យ៉ុង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូរ៉េខាងត្បូង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[គីម មីនសុក]] | leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភាកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name3 = [[វូ វនស៊ីក]] | legislature = [[រដ្ឋសភា​ (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋសភា​]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកូរ៉េខាងត្បូង|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[អាណាចក្រចូសន់បុរាណ|អាណាចក្រដំបូង]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សរ៍ទី៧ មុន គ.ស. | established_event3 = [[សាមកុកស៊ីដៃ|សាមកុកកូរ៉េ]] | established_date3 = ៥៧ មុន គ.ស. | established_event4 = [[សម័យរដ្ឋខាងជើង និងត្បូង|នគរផារ៉េ និងស៊ីលឡា]] | established_date4 = ៦៦៨ | established_event5 = រាជវង្ស[[កូរ្យ៉ូ]] | established_date5 = ៩១៨ | established_event6 = រាជវង្ស[[ចូសន់]] | established_date6 = ១៧ កក្កដា ១៣៩២ | established_event7 = [[ចក្រភពកូរ៉េ]] | established_date7 = ១២ តុលា ១៨៩៧ | established_event8 = [[កូរ៉េក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន|កម្មសិទ្ធិជប៉ុន]] | established_date8 = ២២ សីហា ១៩១០ | established_event9 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពកូរ៉េ|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date9 = ១ មីនា ១៩១៩ | established_event10 = [[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]] | established_date10 = ១១ មេសា ១៩១៩ | established_event11 = [[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]][[ទិវាជ័យជំនះលើជប៉ុន|ចុះចាញ់សង្គ្រាម]] | established_date11 = ២ កញ្ញា ១៩៤៥ | established_event12 = [[រដ្ឋាភិបាលយោធានៃកងទ័ពអាមេរិកនៅកូរ៉េ|រដ្ឋបាលអាមេរិក]]នៃភូមិភាគខាងត្បូងកូរ៉េត្រង់[[ខ្សែស្របទី៣៨]] | established_date12 = ៨ កញ្ញា ១៩៤៥ | established_event13 = [[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីមួយ|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date13 = ១៥ សីហា ១៩៤៨ | established_event14 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកូរ៉េខាងត្បូង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date14 = ២៥ កុម្ភៈ ១៩៨៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១០០,៣៦៣ | area_rank = ទី១០៧ | area_footnote = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=South Korea|date=February 27, 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=16 December 2024|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=South Korea country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=BBC News |access-date=16 December 2024 |date=October 17, 2023 |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality – Income inequality – OECD Data|publisher=OECD|access-date=16 December 2024|archive-date=July 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | percent_water = ០.៣ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៥១,៩៦៦,៩៤៨<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=7 March 2024}}</ref> | population_density_rank = ទី១៥ | population_density_km2 = ៥០៧ | population_estimate_rank = ទី២៨ | population_estimate_year = ២០២៣ | GDP_PPP_year = ២០២៤ | GDP_PPP = {{Increase}} ៣.២៥៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (South Korea) |publisher=[[មូកនិធីរូបិតវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=October 22, 2024 |access-date=16 December 2024}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦២,៩៦០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៨ | GDP_nominal = {{Increase}} ១.៨៦៩ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | GDP_nominal_rank = ទី១៤ | GDP_nominal_year = ២០២៤ | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣៦,១៣១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | Gini_year = ២០២១ | Gini = ៣៣.៣ | Gini_change = decrease | Gini_rank = | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality – Income inequality – OECD Data|publisher=OECD|access-date=12 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI = ០.៩២៥<!-- អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ រវាង ០ និង ១។ --> | HDI_rank = ទី១៩ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=March 13, 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=March 13, 2024 |access-date=16 December 2024 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_year = ២០២២ | currency = [[វ៉ុន]] (₩) | currency_code = KRW | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅកូរ៉េខាងត្បូង|+៨២]] | drives_on = ស្តាំ | date_format = {{unbulleted list|yyyy년 m월 d일|yyyy. m. d. ([[សករាជ|ស.រ]])}} | utc_offset = +៩ | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាកូរ៉េ]] | iso3166code = KR | cctld = [[.kr]] • [[.한국]] | wikidata = Q884 }} '''ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ត្រង់ភាគខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេស[[កូរ៉េខាងជើង]]។{{refn|group=ស|ព្រំដែនកូរ៉េខាងត្បូងជាមួយកូរ៉េខាងជើង គឺជាព្រំដែនជម្លោះ ដោយប្រទេសទាំងពីរបានអះអាងទាមទារឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។}} កូរ៉េខាងត្បូងមានព្រំដែនទឹកជាប់[[សមុទ្រលឿង]]នៅភាគខាងលិច រីឯព្រំដែនខាងកើតជាប់នឹង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។<ref>{{Cite web|title=Korea - Geography and Maps {{!}} Goway Travel|url=https://www.goway.com/travel-information/asia/korea/geography-and-maps/|website=www.goway.com|access-date=2021-10-26|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183442/https://www.goway.com/travel-information/asia/korea/geography-and-maps/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះមានប្រជាជនសរុបជាង ៥១ លាននាក់ ហើយក្នុងនោះមានប្រជាជនប្រហែល ២៥ លាននាក់ (ជិតពាក់កណ្តាលប្រជាជនសរុប) រស់នៅក្នុង[[តំបន់រដ្ឋធានីសេអ៊ូល]]។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន [[អ៊ីនឆុន]] [[ប៊ូសាន]] និង[[ដែហ្គូ]]។ មនុស្សបានចាប់ផ្តើមចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងឧបទ្វីបកូរ៉េដំបូងនៅយុគសម័យ[[យុគប៉ាឡេអូលីទិកក្រោម|ប៉ាឡេអូលីទិកក្រោម]]។ ព្រះនគរកូរ៉េដំបូងត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ត្រាចិននៅដើមសតវត្សទី៧ មុន គ.ស.។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមនគរទាំងបីនៅចុងសតវត្សទី៧ រួច ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស[[កូរ្យ៉ូ]] (គ.ស. ៩១៨–១៣៩២) និង[[ចូសន់|រាជវង្សចូសន់]] (គ.ស. ១៣៩២–១៨៩៧)។ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] (១៨៩៧–១៩១០) ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុង[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅឆ្នាំ១៩១០<ref>{{Cite web|title=20th CENTURY: Korea as a Colony of Japan, 1910-1945 {{!}} Central Themes and Key Points {{!}} Asia for Educators {{!}} Columbia University|url=http://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/kp_koreaimperialism.htm|website=afe.easia.columbia.edu}}{{Dead link|date=ឧសភា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយការត្រួតត្រារបស់​ជប៉ុន​បាន​បន្តរហូតដល់ចប់​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយ​មក ប្រទេស​កូរ៉េក៏​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ទៅជា​ពីរ​ផ្នែកផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់ភាគខាងជើងកាន់កាប់ដោយ[[សហភាពសូវៀត]] និងភាគខាងត្បូងកាន់កាប់ដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ការចរចាបង្រួបបង្រួមប្រទេសបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ប៉ុន្តែមិនបានផលអ្វីឡើយ និងជាលទ្ធផល ទឹកដីខាងត្បូងក៏បានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋកូរ៉េនៅខែសីហាឆ្នាំ១៩៤៨<ref>{{Cite web|date=2016-08-15|title=US Enters the Korean Conflict|url=https://www.archives.gov/education/lessons/korean-conflict|website=National Archives|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Korea: A History Of The North-South Split|url=https://news.sky.com/story/korea-a-history-of-the-north-south-split-10449691|website=Sky News|language=en}}</ref>​ ខណៈទឹកដីខាងជើងបានក្លាយជា[[កូរ៉េខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ]]នៅឆ្នាំដដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ​កូរ៉េ​ខាងជើងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការផុកភឹង|ការឈ្លានពាន]] និង​បង្ក​ឱ្យ​ផ្ទុះ​[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]ឡើង ដោយវាបានបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ បន្ទាប់ពីមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពី[[កងបញ្ជាការសហប្រជាជាតិ]]ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[កងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តប្រជាជន]]ចិន រួមជាមួយជំនួយខ្លះៗពី[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមនោះបានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សអស់ ៣ លាននាក់ និងនាំឱ្យសេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េទាំងមូលវិនាសខ្ទិចខ្ទាំ។ ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លោក[[រី ស៊ឹងម៉ាន់]]បានបន្តដឹកនាំ[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីមួយ]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលដែលលោកត្រូវប្រឈមនឹង[[បដិវត្តន៍ខែមេសា|បដិវត្តន៍ទាមទារឱ្យចុះចេញពីតំណែង]]។ ជាលទ្ធផល [[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលថ្មីមិនបានបំពេញតាមតម្រូវការ និងគោលបំណងនៃបដិវត្តន៍មុនឡើយ។ សាធារណរដ្ឋទីពីរត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារ ១៦ ឧសភា|រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា]] ឆ្នាំ១៩៦១ ដែលដឹកនាំដោយលោក[[ផាក ចងហ៊ី]] ហើយ[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីបី|សាធារណរដ្ឋទីបី]]ក៏បានប្រកាសឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣។ សេដ្ឋកិច្ចដ៏ផុយស្រួយរបស់កូរ៉េខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមកើនឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់ផាក ដោយ[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]] (GDP) ជាមធ្យមសម្រាប់បុគ្គលម្នាក់ៗបានស្ទុះឡើងលឿនបំផុតដែលស្ទើរមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ ទោះមានកង្វះធនធានធម្មជាតិក្ដី កូរ៉េខាងត្បូងនូវតែអាចអភិវឌ្ឍទៅមុខបានយ៉ាងឆាប់រហ័សរហូតក្លាយខ្លួនជាខ្លាអាស៊ីមួយក្បាលក្នុងចំណោម[[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]] ដែលភាគច្រើនផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងសកលភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច។ សាធារណរដ្ឋទីបួនត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយកំណែទម្រង់ឆ្នាំ១៩៧២ ហើយជាលទ្ធផល ផាកបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចនយោបាយបែបផ្ដាច់ការ។ សម័យនេះគឺពោរពេញទៅដោយ​ការ​រំលោភ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល និងការបង្ក្រាបបក្សប្រឆាំងផ្សេងៗ​។ ផាកត្រូវបានគេ[[ឃាតកម្មផាក ចងហ៊ី|ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ប៉ុន្តែរបបផ្តាច់ការនូវតែបន្តទៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]] ដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈុន ឌូហ័ន]]។ [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា]] ឆ្នាំ១៩៨៧ បានបិទបញ្ចប់របបផ្តាច់ការជាងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ និងបង្កើតចេញជាសាធារណរដ្ឋទីប្រាំមួយបច្ចុប្បន្ន។ កូរ៉េខាងត្បូងសព្វថ្ងៃត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងទ្វីបអាស៊ីទាំងមូល។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៨៧ កូរ៉េខាងត្បូង​គឺជា​[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋ​និយមប្រធានាធិបតី]]ដែលប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ[[ឯកនីតិបញ្ញត្តិ]]ពោលគឺ [[រដ្ឋសភា​កូរ៉េខាងត្បូង|​រដ្ឋសភា]]។ សព្វថ្ងៃ កូរ៉េខាងត្បូង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ [[មហាអំណាចតំបន់]] និង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]​មួយដោយមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមធំបំផុតទីដប់ពីរ]] និង[[បញ្ចីរាយប្រទេសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ) ធំបំផុតទីដប់បួន]]។ ​​ម្យ៉ាងទៀត កូរ៉េខាងត្បូងក៏មាន​ល្បឿន​[[អ៊ីនធឺណិត]]​លឿន​បំផុត​មួយ​នៅលើ​ពិភពលោក និងមាន[[បញ្ជីរាយខ្សែផ្លូវដែកល្បឿនលឿន|បណ្ដាញផ្លូវដែកដ៏ទំនើបបំផុត]]មួយផងដែរ។ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ឈ្មោះជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញ|ប្រទេសនាំចេញច្រើនជាងគេទីប្រាំ]] និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចូល|ប្រទេសនាំចូលច្រើនជាងគេទីប្រាំបី]]នៅលើពិភពលោក។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃប្រទេសនេះត្រូវបានគេឱ្យចំណាត់ថ្នាក់ជាយោធាខ្លាំងបំផុតមួយលើពិភពលោក ដោយមានចំនួនកងទ័ពឈរជើងច្រើនបំផុតលំដាប់ទីពីរ។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ នេះ កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង​មានភាពល្បីល្បាញជាខ្លាំង​ខាង​[[វប្បធម៌​ប្រជា​និយម|វប្បធម៌​ប៉ុប]]​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ពាសពេញ​ពិភពលោក ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យតន្ត្រីខេ-ប៉ុប ([[ខេប៉ុប|K-POP]]) [[ល្ខោនទូរទស្សន៍កូរ៉េ|ល្ខោនស៊េរីទូរទស្សន៍]] និង[[ភាពយន្ត]]ជាដើម។ កូរ៉េខាងត្បូងជាប្រទេសសមាជិកនៃ[[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍន៍]] (OECD) [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ]] [[ក្របខ័ណ្ឌសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[ក្លិបដឺប៉ារីស]]។ == ឈ្មោះ == ក្នុង[[ភាសាកូរ៉េ]] ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមានឈ្មោះហៅថា "ឌែហាន់ មីនគុក" (អក្សរហាន់ហ្គឺលៈ 대한민국 អក្សរហាន់ចាៈ 大韓民國) ហៅខ្លីៗថា ហាន់គុក (한국) សំដៅលើជនជាតិ “ហាន់” ឬ [[ជនជាតិកូរ៉េ]] ពេលខ្លះប្រើពាក្យថា “ណាំហាន់” (남한) សំដៅលើជនជាតិ “ហាន់ភាគខាងត្បូង” ចំនែកជនជាតិ[[កូរ៉េខាងជើង]]តែងតែហៅប្រជាជនកូរ៉េខាងត្បូងថា ណាំឆូសន (남조선) ដែលមានន័យថា “ឆូសនខាងត្បូង”។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ == {{ដើមចំបង|ប្រវត្តិសាស្រ្តកូរ៉េ}} === សម័យកូរ៉េបុរាណ === {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=Front view of Seokguram from front chamber.jpg|caption1=រូងភ្នំ[[សក់គូរ៉ាំ]]<nowiki>ពីយុគសម័យស៊ីល្លា ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ</nowiki>|image2=History of Korea-Inter-country Age-830 CE.gif|caption2=[[អាណាចក្របាល់ហែ]] (ពណ៌ស្វាយ) និង [[អាណាចក្ររួមស៊ីល្លា|ស៊ីល្លា]] (ពណ៌ខៀវ), ប្រហែលឆ្នាំ 830 យុគសម័យធម្មតា}} ឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីដើមយុគសម័យប៉ាឡេអូលីតក្រោម<ref>{{cite press release|url=http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8|title=Ancient civilizations|publisher=Royal Ontario Museum|location=Canada|date=12 December 2005|access-date=25 April 2010|archivedate=30 ឧសភា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060530111759/http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8}}</ref><ref>{{cite web|title=Prehistoric Korea|url=http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302014245/http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35|archive-date=2 March 2008|access-date=12 July 2008|website=About Korea|archivedate=2 មីនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302014245/http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35}}, Office of the Prime Minister.</ref>​ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កូរ៉េ​ចាប់​ផ្ដើម​ពី​ការ​បង្កើតរបស់ចូសន់ (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "កូចូសន់", ឬ ចូសុនសម័យចាស់, ដើម្បីបែងចែកវាជាមួយរាជវង្សសតវត្សទី១៤) នៅសម័យឆ្នាំ២៣៣៣មុនគ្រិស្ដសករាជ ដោយស្តេចដាន់ គុននេះ​បើ​តាម​ទេវកថា​គ្រឹះ​របស់​កូរ៉េ<ref name="koreashistory">{{cite web|title=Korea's History|url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm|archive-date=28 January 2010|access-date=17 February 2009|publisher=Asian Shravan|archivedate=28 មករា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm}}</ref><ref name="DangunGija">* {{cite book|last=Seth|first=Michael J.|title=A History of Korea: From Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC&pg=PA443|year=2010|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-7425-6717-7|page=443}} : "An extreme manifestation of nationalism and the family cult was the revival of interest in Tangun, the mythical founder of the first Korean state... Most textbooks and professional historians, however, treat him as a myth." * {{cite book|last=Stark|first=Miriam T.|title=Archaeology of Asia|url=https://books.google.com/books?id=z4_bT2SJ-HUC&pg=PA49|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5303-4|page=49}} : "Although Kija may have truly existed as a historical figure, Tangun is more problematical." * {{cite book|last=Schmid|first=Andre|title=Korea Between Empires|url=https://books.google.com/books?id=lVgaAwAAQBAJ&pg=PA269|year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50630-4|page=270}} : "Most [Korean historians] treat the [Tangun] myth as a later creation." * {{cite book|last=Peterson|first=Mark|title=Brief History of Korea|url=https://books.google.com/books?id=ByIo1D9RY40C&pg=PA5|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2738-5|page=5}} : "The Tangun myth became more popular with groups that wanted Korea to be independent; the Kija myth was more useful to those who wanted to show that Korea had a strong affinity to China." * {{cite book|last=Hulbert|first=H. B.|title=The History of Korea|url=https://books.google.com/books?id=WdusAgAAQBAJ&pg=PA73|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-84941-4|page=73}} : "If a choice is to be made between them, one is faced with the fact that the Tangun, with his supernatural origin, is more clearly a mythological figure than Kija."</ref> កូចូសន់ត្រូវ​បាន​គេ​កត់​សម្គាល់​នៅ​ក្នុង​កំណត់ត្រា​របស់​ចិន​នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី៧<ref>{{cite book|last1=Peterson|first1=Mark|first2=Phillip|last2=Margulies|title=A Brief History of Korea|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-2738-5|page=6}}</ref> កូចូសន់បានពង្រីករហូតដល់គ្រប់គ្រងឧបទ្វីបកូរ៉េភាគខាងជើងនិងផ្នែកខ្លះរបស់ម៉ានជូរៀ គីចាចូសន់ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី១២ មុន​សម័យ​សករាជ ប៉ុន្តែអត្ថិភាព និងតួនាទីរបស់វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងសម័យទំនើប។<ref name="DangunGija" /><ref>{{cite book|last=Hwang|first=Kyung-moon|title=A History of Korea, An Episodic Narrative|url=https://archive.org/details/historyofkoreaep0000hwan|year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36453-0|page=[https://archive.org/details/historyofkoreaep0000hwan/page/4 4]}}</ref> នៅឆ្នាំ១០៨ មុន​សម័យ​សករាជ រាជវង្សហាន់បានចាញ់វីម៉ាន់ចូសន់និងដាក់បញ្ជាការចំនួនបួននៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគខាងជើង​ អ្នកបញ្ជាការបីបានធ្លាក់ចុះឬដកថយទៅទិសខាងលិចក្នុងរយៈពេលពីរបីទសវត្សរ៍​ ដូចដែលបញ្ជាការអាណាចក្រណាក់រ៉ាំងត្រូវបានបំផ្លាញ​និងសាងសង់ឡើងវិញនៅពេលនេះ កន្លែងនេះបានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តង ៗ ឆ្ពោះទៅលៀវតុង ដូច្នេះកម្លាំងរបស់វាត្រូវបានថយចុះនិងគ្រាន់តែជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មរហូតដល់វាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយកូគូរ្យ៉រនៅឆ្នាំ៣១៣។<ref name="Gojoseon">[http://www.shsu.edu/~his_ncp/Korea.html Early Korea] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625032709/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Korea.html|date=25 June 2015}}. Shsu.edu. Retrieved 17 April 2015.</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:낙랑군|url=https://terms.naver.com/entry.nhn?cid=46620&docId=532555&categoryId=46620|website=terms.naver.com}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tR0FAQAAQBAJ&q=%EB%82%99%EB%9E%91%EA%B5%B0+%EC%B1%85&pg=PA52|script-title=ko:이야기보따리 삼국시대: 역사친구 004|last=이문영|date=15 July 2011|publisher=Sowadang|via=Google Books|isbn=978-89-93820-14-0}}</ref> {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|caption1=សៀវភៅ​ប្រភេទ​ដែក​ដែល​មាន​អាយុ​ជីវិត​ចាស់​បំផុត​ដែល​អាច​ចល័ត​បាន, ជីកជីបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៣៧៧, និង[[កូរ្យ៉]]បានបង្កើតប្រភេទចលនវត្ថុដែលមានមូលដ្ឋានលើលោហៈដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ<ref name="print_a" /><ref name="print_b" /><ref name="print_c" /><ref name="print_d" /><ref name="print_e" />|image2=Korea-Haeinsa-Tripitaka Koreana-01.jpg|caption2=''[[ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ]]'' — ព្រះត្រៃបិដកឆ្លាក់​លើ​បន្ទះ​ឈើ​ប្រហែល ៨០ ០០០ ដុំនិងរក្សាទុក (ហើយនៅសេសសល់) នៅ[[វត្តហែអ៊ីនសា]], បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូផងដែរ}} === សម័យបីអាណាចក្រ === ក្នុងអំឡុងពេលដែលគេស្គាល់ថាជា ប្រូតូ–បីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ​​​ រដ្ឋរបស់អាណាចក្រ[[ប៊ូយ៉រ]] [[អុកចរ]] [[យេខាងកើត|ដុងយេ]] និង[[សាំហាន់]]បានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូលនិងម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ពី[[កូគូរ្យ៉រ]] [[ប៊ែកជេ]] និង[[ស៊ីល្លា]]បានលេចចេញដើម្បីគ្រប់គ្រងឧបទ្វីបជាបីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ កូគូរ្យ៉រគឺធំជាងគេនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងចំណោម ជារដ្ឋយោធានិយមខ្លាំង<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA23|access-date=21 November 2016|year=1984}}</ref><ref>{{cite book|last1=Walker|first1=Hugh Dyson|title=East Asia: A New History|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6516-1|page=104|url=https://books.google.com/books?id=3Z3a0NU4RHMC&q=%22Citizens+of+Koguryo+concentrated+on+maintaining+their+military+strength%2C+being+similar+in+this+respect+to+the+ancient+Greek+city-state+Sparta.%22|access-date=21 November 2016|date=November 2012}}</ref> ហើយបានប្រកួតប្រជែងជាមួយរាជវង្សចិនផ្សេងៗក្នុងអំឡុង ៧០០ឆ្នាំនៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន​ កូគូរ្យ៉របាន​ជួប​ប្រទះ​សម័យ​កាល​មាស​ក្រោមស្តេចក្វាំងគែថូមហារាជនិងចាំងស៊ូ ព្រះឱរសរបស់ព្រះអង្គ<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Hyŏn-hŭi|last2=Pak|first2=Sŏng-su|last3=Yun|first3=Nae-hyŏn|title=New history of Korea|publisher=Jimoondang|isbn=978-89-88095-85-0|page=201|url=https://books.google.com/books?id=KO8MAQAAMAAJ|quote=He launched a military expedition to expand his territory, opening the golden age of Goguryeo.|year=2005}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hall|first1=John Whitney|title=The Cambridge History of Japan|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22352-2|page=362|url=https://books.google.com/books?id=A3_6lp8IOK8C&q=%22The+reign+of+King+Kwanggaet%27o+is+thought+of+as+Koguryo%27s+golden+age+of+political+might+and+Buddhist+splendor.%22|access-date=29 July 2016|year=1988}}</ref><ref>{{cite book|last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|title=Encyclopedia of Asian history|publisher=Scribner|isbn=978-0-684-18899-7|page=324|url=https://books.google.com/books?id=LtwpAQAAMAAJ&q=%22Nevertheless%2C+the+reigns+of+Kwanggaet%27o+and+his+successor+Changsu+%28413-491%29+constituted+the+golden+age+of+Koguryo.%22|access-date=29 July 2016|year=1988}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cohen|first1=Warren I.|title=East Asia at the Center: Four Thousand Years of Engagement with the World|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50251-1|page=50|url=https://books.google.com/books?id=Okjd2rDwb8IC&q=%22Koguryo%27s+Golden+Age%22|access-date=29 July 2016|date=20 December 2000}}</ref>​ ដែលទាំងពីរបានបង្ក្រាបប៊ែកជេនិងស៊ីល្លាក្នុងសម័យរបស់ពួកគេ សម្រេចបាននូវការបង្រួបបង្រួមសង្ខេបបីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ និងក្លាយ​ជា​មហាអំណាច​ខ្លាំង​បំផុត​នៅ​ឧបទ្វីប​កូរ៉េ<ref name="Jinwung">{{cite book|last1=Kim|first1=Jinwung|title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-00078-1|page=35|url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA35|access-date=11 October 2016|date=5 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Kings and Queens of Korea|url=http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828051916/http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827|archive-date=28 August 2016|access-date=26 August 2016|publisher=KBS World Radio|archivedate=28 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160828051916/http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827}}</ref> ក្រៅ​ពី​ការ​ប្រជែង​ដណ្តើម​គ្រប់គ្រង​ឧបទ្វីប​កូរ៉េ​ កូគូរ្យ៉រមានជម្លោះយោធាជាច្រើនជាមួយរាជវង្សចិនផ្សេងៗ<ref>{{cite book|last1=Walker|first1=Hugh Dyson|title=East Asia: A New History|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6517-8|page=161|url=https://books.google.com/books?id=GBvRs-za0CIC&pg=PA161|access-date=8 November 2016|date=20 November 2012}}</ref> លេចធ្លោជាងគេគឺ[[សង្គ្រាមកូគូរ្យ៉រ-ស៊ុយ]] ក្នុង​នោះ​កូគូរ្យ៉រ​បាន​កម្ចាត់​កម្លាំង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​និយាយ​ថា​មាន​ចំនួន​បុរស​ជាង​មួយ​លាន​នាក់<ref>{{cite book|last1=White|first1=Matthew|title=Atrocities: The 100 Deadliest Episodes in Human History|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-08192-3|page=78|url=https://books.google.com/books?id=0-fQHlaIpR4C&pg=PA78|access-date=8 November 2016|date=7 November 2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Grant|first1=Reg G.|title=1001 Battles That Changed the Course of World History|publisher=Universe Pub.|isbn=978-0-7893-2233-3|page=104|url=https://books.google.com/books?id=s4njwZGrZg4C&pg=PA104|access-date=8 November 2016|year=2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bedeski|first1=Robert|title=Human Security and the Chinese State: Historical Transformations and the Modern Quest for Sovereignty|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12597-5|page=90|url=https://books.google.com/books?id=iNl9AgAAQBAJ&pg=PA90|access-date=8 November 2016|date=12 March 2007}}</ref><ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=47|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA47|access-date=29 July 2016|quote=Koguryŏ was the first to open hostilities, with a bold assault across the Liao River against Liao-hsi, in 598. The Sui emperor, Wen Ti, launched a retaliatory attack on Koguryŏ but met with reverses and turned back in mid-course. Yang Ti, the next Sui emperor, proceeded in 612 to mount an invasion of unprecedented magnitude, marshalling a huge force said to number over a million men. And when his armies failed to take Liao-tung Fortress (modern Liao-yang), the anchor of Koguryŏ's first line of defense, he had a nearly a third of his forces, some 300,000 strong, break off the battle there and strike directly at the Koguryŏ capital of P'yŏngyang. But the Sui army was lured into a trap by the famed Koguryŏ commander Ŭlchi Mundŏk, and suffered a calamitous defeat at the Salsu (Ch'ŏngch'ŏn) River. It is said that only 2,700 of the 300,000 Sui soldiers who had crossed the Yalu survived to find their way back, and the Sui emperor now lifted the siege of Liao-tung Fortress and withdrew his forces to China proper. Yang Ti continued to send his armies against Koguryŏ but again without success, and before long his war-weakened empire crumbled.|year=1984}}</ref><ref name="Nahm">{{cite book|last1=Nahm|first1=Andrew C.|title=A Panorama of 5000 Years: Korean History|date=2005|publisher=Hollym International Corporation|location=Seoul|isbn=978-0-930878-68-9|page=[https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm/page/18 18]|edition=Second revised|quote=China, which had been split into many states since the early 3rd century, was reunified by the Sui dynasty at the end of the 6th century. Soon after that, Sui China mobilized a large number of troops and launched war against Koguryŏ. However, the people of Koguryŏ were united and they were able to repel the Chinese aggressors. In 612, Sui troops invaded Korea again, but Koguryŏ forces fought bravely and destroyed Sui troops everywhere. General Ŭlchi Mundŏk of Koguryŏ completely wiped out some 300,000 Sui troops which came across the Yalu River in the battles near the Salsu River (now Ch'ŏngch'ŏn River) with his ingenious military tactics. Only 2,700 Sui troops were able to flee from Korea. The Sui dynasty, which wasted so much energy and manpower in aggressive wars against Koguryŏ, fell in 618.|url=https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm/page/18}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ប៊ែកជេគឺជាមហាអំណាចដែនសមុទ្រ<ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|last3=Palais|first3=James B.|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-13384-0|page=123|url=https://books.google.com/books?id=0entAAAAMAAJ&q=%22Paekche+was+probably+the+most+important+maritime+nation+in+the+late+fourth+century%22|access-date=12 September 2016|year=2006}}</ref>​ ជំនាញដែនសមុទ្រ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[ហ្វីនីស៊ី]]នៃអាស៊ីបូព៌ា​ ជាឧបករណ៍ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាទូទាំងអាស៊ីបូព៌ានិងវប្បធម៌ទ្វីបទៅកាន់ជប៉ុន<ref>{{cite book|last1=Kitagawa|first1=Joseph|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-87590-8|page=348|url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22Of+vital+importance+for+the+dissemination+of+Buddhism+throughout+East+Asia%2C+however%2C+was+Paekche%27s+nautical+skill%2C+which+made+the+kingdom+the+Phoenicia+of+medieval+East+Asia.%22|access-date=29 July 2016|date=5 September 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|last3=Palais|first3=James B.|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History, Volume I: To 1800|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-80815-0|page=104|url=https://books.google.com/books?id=CWE8AAAAQBAJ&pg=PA104|access-date=12 September 2016|year=2013}}</ref>​ ប៊ែកជេធ្លាប់ជាមហាអំណាចយោធានៅឧបទ្វីបកូរ៉េ ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេលរបស់ព្រះម្ចាស់គឹនឆូកូ<ref>{{cite book|title=A Brief History of Korea|publisher=Ewha Womans University Press|isbn=978-89-7300-619-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=o-WlUd3cjh0C&pg=PT29|access-date=21 November 2016|date=1 January 2005}}</ref>​ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បានស្តេចក្វាំងគែថូមហារាជ​វាយ​ឈ្នះ​យ៉ាង​ខ្លាំងនិងបដិសេធ<ref>{{cite book|last1=Yu|first1=Chai-Shin|title=The New History of Korean Civilization|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4620-5559-3|page=27|url=https://books.google.com/books?id=TYKNdiDCGLAC&pg=PA27|access-date=21 November 2016|year=2012}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}​ ស៊ីល្លាគឺតូចបំផុត និងខ្សោយបំផុតក្នុងចំណោមបី​ ប៉ុន្តែបានប្រើមធ្យោបាយការទូតដ៏មានល្បិចដើម្បីបង្កើតកតិកាសញ្ញាឱកាសនិយមនិងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអាណាចក្រកូរ៉េដែលមានអំណាចជាង​ ហើយទីបំផុត[[រាជវង្សថាង]]ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ដ៏អស្ចារ្យ។<ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Jinwung|title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-00024-8|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=s2EVi-MpnUsC&pg=PA44|access-date=12 September 2016|year=2012}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wells|first1=Kenneth M.|title=Korea: Outline of a Civilisation|publisher=Brill|isbn=978-90-04-30005-7|pages=18–19|url=https://books.google.com/books?id=6zoLCgAAQBAJ&pg=PA18|access-date=12 September 2016|date=3 July 2015}}</ref> ការបង្រួបបង្រួមរបស់បីអាណាចក្រដោយអាណាចក្រស៊ីល្លាក្នុងឆ្នាំ៦៧៦ បាននាំទៅដល់សម័យកាលនៃរដ្ឋខាងជើងខាងត្បូង ដែលភាគច្រើននៃឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាណាចក្របង្រួបបង្រួមស៊ីល្លា|អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយ]] ខណៈពេលដែល[[អាណាចក្របាល់ហែ]]គ្រប់គ្រងផ្នែកខាងជើង​ បាល់ហែបានបង្កើតឡើងដោយ[[ព្រះម្ចាស់កូនៃបាល់ហែ|ឧត្តមសេនីយ៍កូគូរ្យ៉រ]] និងត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់កូគូរ្យ៉រ កំឡុងពេលកំពស់ បាល់ហែបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើនរបស់ម៉ានជូរីនិងផ្នែករបស់ចុងបូព៌ារបស់រុស្ស៊ី ហើយត្រូវបានគេហៅថា​​ "ប្រទេសរុងរឿងនៅបូព៌ា"<ref>{{cite book|last1=Injae|first1=Lee|last2=Miller|first2=Owen|last3=Jinhoon|first3=Park|last4=Hyun-Hae|first4=Yi|title=Korean History in Maps|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-09846-6|pages=64–65|url=https://books.google.com/books?id=46OTBQAAQBAJ&pg=PA64|access-date=24 February 2017|date=15 December 2014}}</ref> អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយគឺជាយុគសម័យមាសនៃសិល្បៈ និងវប្បធម៌<ref>{{cite book|last1=DuBois|first1=Jill|title=Korea|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1786-6|page=[https://archive.org/details/koreadubo00dubo/page/22 22]|url=https://archive.org/details/koreadubo00dubo|url-access=registration|quote=golden age of art and culture.|access-date=29 July 2016|year=2004}}</ref><ref>{{cite book|last1=Randel|first1=Don Michael|title=The Harvard Dictionary of Music|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01163-2|page=273|url=https://books.google.com/books?id=02rFSecPhEsC&q=%22golden+age+of+artistic+and+cultural+achievement%22|access-date=29 July 2016|year=2003}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hopfner|first1=Jonathan|title=Moon Living Abroad in South Korea|publisher=Avalon Travel|isbn=978-1-61238-632-4|page=21|url=https://books.google.com/books?id=MhwXBQAAQBAJ&q=%22cultural+and+political+golden+age%22|access-date=29 July 2016|date=10 September 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Djun Kil|title=The History of Korea|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-03853-2|page=47|url=https://books.google.com/books?id=ci_iGuAAqmsC&pg=PA47|access-date=30 September 2016|date=30 January 2005}}</ref> ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ[[ហ្វាំងរ្យ៉ុងសា]] [[សក់គូរ៉ាំ]] និង[[កណ្ដឹងនៃស្ដេចសង់ដក់|កណ្ដឹងអេមីល]] ទំនាក់​ទំនង​រវាង​កូរ៉េ​និង​ចិន​នៅ​តែ​មាន​សន្តិភាព​គួរសម​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយបានអនុវត្តលើសមិទ្ធិផលសមុទ្ររបស់អាណាចក្រប៊ែកជេ​​ ដែលដើរតួដូចជាហ្វីនីស៊ីរបស់អាស៊ីបូព៌ាមជ្ឈិមសម័យ<ref>{{cite book|last1=Kitagawa|first1=Joseph|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-87590-8|page=348|url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22the+Phoenicia+of+medieval+East+Asia%22|access-date=21 July 2016|date=5 September 2013}}</ref>​ ហើយក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​ ៨ និង​ទី​ ៩ បាន​ត្រួតត្រា​សមុទ្រ​នៃ​អាស៊ី​បូព៌ានិងពាណិជ្ជកម្មរវាងចិន កូរ៉េ​ និងជប៉ុន គួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតក្នុងអំឡុងពេល[[ចាំង បូកូ]] លើស​ពី​នេះ​ទៀតជនជាតិស៊ីល្លាបង្កើតសហគមន៍នៅបរទេសក្នុងចិននៅលើ[[ឧបទ្វីបសានតុង]]និងមាត់[[ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី]]<ref>{{cite book|last1=Gernet|first1=Jacques|title=A History of Chinese Civilization|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49781-7|page=[https://archive.org/details/historyofchinese00gern/page/291 291]|url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern|url-access=registration|quote=Korea held a dominant position in the north-eastern seas.|access-date=21 July 2016|date=31 May 1996}}</ref><ref>{{cite book|last1=Reischauer|first1=Edwin Oldfather|title=Ennins Travels in Tang China|publisher=John Wiley & Sons Canada, Limited|isbn=978-0-471-07053-5|pages=276–283|url=https://books.google.com/books?id=HXqEAAAACAAJ|access-date=21 July 2016|quote=From what Ennin tells us, it seems that commerce between East China, Korea and Japan was, for the most part, in the hands of men from Silla. Here in the relatively dangerous waters on the eastern fringes of the world, they performed the same functions as did the traders of the placid Mediterranean on the western fringes. This is a historical fact of considerable significance but one which has received virtually no attention in the standard historical compilations of that period or in the modern books based on these sources. ... While there were limits to the influence of the Koreans along the eastern coast of China, there can be no doubt of their dominance over the waters off these shores. ... The days of Korean maritime dominance in the Far East actually were numbered, but in Ennin's time the men of Silla were still the masters of the seas in their part of the world.|date=1 May 1955}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Djun Kil|title=The History of Korea, 2nd Edition|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-582-4|page=3|url=https://books.google.com/books?id=IgxvBAAAQBAJ&q=%22Greater+Silla+dominated+the+Yellow+Sea%2C+the+East+China+Sea%2C+and+the+South+%28Korea%29+Sea+with+trade+between+Tang+China+and+Nara-Heian+Japan.%22|access-date=21 July 2016|date=30 May 2014}}</ref><ref>{{cite book|last1=Seth|first1=Michael J.|title=A Concise History of Korea: From the Neolithic Period Through the Nineteenth Century|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4005-7|page=65|url=https://books.google.com/books?id=Qe4PoOd89XIC&q=%22Koreans+dominated+the+commerce+of+Northeast+Asia+in+the+eighth+and+ninth+centuries%22|access-date=21 July 2016|year=2006}}</ref> អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយជា​ប្រទេស​ដែល​រីក​ចម្រើននិង​សម្បូរ​បែប<ref>{{cite book|last1=MacGregor|first1=Neil|title=A History of the World in 100 Objects|publisher=Penguin UK|isbn=978-0-14-196683-0|url=https://books.google.com/books?id=r3mUtaSxCncC&pg=PT408|access-date=30 September 2016|date=6 October 2011}}</ref> និង​រាជធានី[[គ្យុងជូ]]<ref>{{cite book|last1=Chŏng|first1=Yang-mo|last2=Smith|first2=Judith G.|title=Arts of Korea|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-0-87099-850-8|page=230|url=https://books.google.com/books?id=DnaiYKYmQegC&pg=PA230|access-date=30 September 2016|year=1998}}</ref>​ ជាទីក្រុងធំជាងគេទី៤ នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite book|last1=International|first1=Rotary|title=The Rotarian|publisher=Rotary International|page=28|url=https://books.google.com/books?id=HjIEAAAAMBAJ&pg=PA28|access-date=30 September 2016|date=April 1989}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ross|first1=Alan|title=After Pusan|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-29935-5|url=https://books.google.com/books?id=bur02Vwn9jgC&pg=PT20|access-date=30 September 2016|date=17 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mason|first1=David A.|title=Gyeongju, Korea's treasure house|url=http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003092928/http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953|archive-date=3 October 2016|access-date=30 September 2016|publisher=Korean Culture and Information Service (KOCIS)|archivedate=3 តុលា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003092928/http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953}}</ref><ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Edward Ben|title=Koreaʾs pottery heritage|publisher=Seoul International Pub. House|page=53|url=https://books.google.com/books?id=riLrAAAAMAAJ&q=%22Kyongju+City+became+one+of+the+most+influential+centers+of+Asia+and+fourth+largest+city+in+the+ancient+world+during+this+period%22|access-date=30 September 2016|year=1990|isbn=9788985113069}}</ref> ពុទ្ធសាសនា​រីក​ចម្រើន​ក្នុង​សម័យ​នេះ ហើយពុទ្ធសាសនិកកូរ៉េជាច្រើនបានទទួលកិត្តិនាមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកជនចិន<ref>{{cite book|last1=Mun|first1=Chanju|last2=Green|first2=Ronald S.|title=Buddhist Exploration of Peace and Justice|publisher=Blue Pine Books|isbn=978-0-9777553-0-1|page=147|url=https://books.google.com/books?id=au1oD1kKv94C&q=%22Korean+Buddhist+monks+such+as+Woncheuk%2C+Wonhyo+and+Uisang+enjoyed+a+very+high+fame+among+Chinese+Buddhists%22|access-date=29 July 2016|year=2006}}</ref> និងបានរួមចំណែកដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន<ref>{{cite book|last1=McIntire|first1=Suzanne|last2=Burns|first2=William E.|title=Speeches in World History|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2680-7|page=87|url=https://books.google.com/books?id=L-6ghsWDMTAC&q=%22Korean+thinkers+made+reciprocal+contributions+to+Chinese+Buddhism%22|access-date=29 July 2016|date=25 June 2010}}</ref> រួមទាំង: [[វ៉ុនឈឹក]], [[វ៉ុនហ្យូ]], [[អ៊ឹយសាំង]], [[គីម ហ្វាសាំង|មូសាំង]]<ref>{{cite book|last1=Jr|first1=Robert E. Buswell|last2=Jr|first2=Donald S. Lopez|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4805-8|page=187|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA187|access-date=29 July 2016|date=24 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Poceski|first1=Mario|title=Ordinary Mind as the Way: The Hongzhou School and the Growth of Chan Buddhism|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804320-1|page=24|url=https://books.google.com/books?id=5fwRXrVPh-cC&pg=PA24|access-date=29 July 2016|date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wu|first1=Jiang|last2=Chia|first2=Lucille|title=Spreading Buddha's Word in East Asia: The Formation and Transformation of the Chinese Buddhist Canon|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-54019-3|page=155|url=https://books.google.com/books?id=IX7ICgAAQBAJ&pg=PA155|access-date=29 July 2016|date=15 December 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wright|first1=Dale S.|title=The Zen Canon: Understanding the Classic Texts|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988218-2|url=https://books.google.com/books?id=JfHQCwAAQBAJ&pg=PT124|access-date=29 July 2016|date=25 March 2004}}</ref> និង [[គីម ក្យូកាក់]] ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីល្លាដែលឥទ្ធិពលរបស់វាបានធ្វើឱ្យ[[ភ្នំជីវហួ]] ភ្នំពិសិដ្ឋមួយក្នុងចំណោមភ្នំទាំងបួននៃព្រះពុទ្ធសាសនាចិន<ref>{{cite book|last1=Su-il|first1=Jeong|title=The Silk Road Encyclopedia|publisher=Seoul Selection|isbn=978-1-62412-076-3|url=https://books.google.com/books?id=UgOwDAAAQBAJ&pg=PT668|access-date=29 July 2016|date=18 July 2016}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nikaido|first1=Yoshihiro|title=Asian Folk Religion and Cultural Interaction|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-8470-0485-1|page=137|url=https://books.google.com/books?id=TozUCgAAQBAJ&pg=PA137|access-date=29 July 2016|date=28 October 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Leffman|first1=David|last2=Lewis|first2=Simon|last3=Atiyah|first3=Jeremy|title=China|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-019-0|page=519|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA519|access-date=29 July 2016|year=2003}}</ref><ref>{{cite book|last1=Leffman|first1=David|title=The Rough Guide to China|publisher=Penguin|isbn=978-0-241-01037-2|url=https://books.google.com/books?id=FjqJAwAAQBAJ&pg=PT509|access-date=29 July 2016|date=2 June 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=DK Eyewitness Travel Guide: China|publisher=Penguin|isbn=978-1-4654-5567-3|page=240|url=https://books.google.com/books?id=rm7XCwAAQBAJ&pg=PA240|access-date=29 July 2016|date=21 June 2016}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយចុះខ្សោយនៅក្រោមជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងការរស់ឡើងវិញរបស់អាណាចក្រប៊ែកជេនិងកូគូរ្យ៉រ ដែលនាំទៅដល់សម័យបីអាណាចក្រក្រោយនៅចុងសតវត្សទី9។ === រាជវង្សបង្រួបបង្រួម === [[ឯកសារ:창덕궁_전경_(2014)_(cropped).jpg|រូបភាពតូច|ព្រះបរមរាជវាំងឆាំងដក់, ព្រះបរមរាជវាំងដ៏អស្ចារ្យមួយក្នុងចំណោមមហាវិមានទាំងប្រាំដែលត្រូវបានសាងសង់កំឡុងពេលសម័យចូសន់និងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយទៀតរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] នៅឆ្នាំ៩៣៦ បីក្រោយអាណាចក្រត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយ[[ព្រះម្ចាស់ថែចូនៃកូរ្យ៉|វ៉ាំងកន់]] កូនចៅរបស់អភិជនកូគូរ្យ៉<ref>{{cite book|last1=박|first1=종기|script-title=ko:고려사의 재발견: 한반도 역사상 가장 개방적이고 역동적인 500년 고려 역사를 만나다|publisher=휴머니스트|isbn=978-89-5862-902-3|url=https://books.google.com/books?id=Qn6TCgAAQBAJ&pg=PT59|access-date=27 October 2016|language=ko|date=24 August 2015}}</ref> ដែលបានបង្កើត[[កូរ្យ៉]]ជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់[[អាណាចក្រកូគូរ្យ៉|កូគូរ្យ៉]]<ref name="Koryo2" /><ref name="Koryo3" /><ref name="Koryo4" /> អាណាចក្របាល់ហែបានធ្លាក់ទៅ[[រាជវង្សលៀវ|អាណាចក្រឃីតាន់]]ក្នុងឆ្នាំ៩២៦ ហើយមួយទស្សវត្សរ៍ក្រោយមក [[ដែ ក្វាំងហ្យុន|មកុដរាជកុមារបាល់ហែចុងក្រោយ]]បានភៀសខ្លួនទៅកូរ្យ៉ ដែលជាកន្លែងដែលទ្រង់ត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅនិងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងគ្រួសារគ្រប់គ្រងដោយវ៉ាំងកន់ដូច្នេះការបង្រួបបង្រួមប្រទេសស្នងតំណែងទាំងពីររបស់កូគូរ្យ៉<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Ki-Baik|title=A New History of Korea|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-674-61576-2|page=103|quote=When Parhae perished at the hands of the Khitan around this same time, much of its ruling class, who were of Koguryŏ descent, fled to Koryŏ. Wang Kŏn warmly welcomed them and generously gave them land. Along with bestowing the name Wang Kye ("Successor of the Royal Wang") on the Parhae crown prince, Tae Kwang-hyŏn, Wang Kŏn entered his name in the royal household register, thus clearly conveying the idea that they belonged to the same lineage, and also had rituals performed in honor of his progenitor. Thus Koryŏ achieved a true national unification that embraced not only the Later Three Kingdoms but even survivors of Koguryŏ lineage from the Parhae kingdom.}}</ref> ដូចជាស៊ីល្លា កូរ្យ៉គឺជារដ្ឋដែលមានវប្បធម៌ខ្ពស់ និងបានបង្កើតរោងពុម្ពប្រភេទដែកដែលអាចចល័តបាន<ref name="print_a">{{cite web|title=Korean Classics : Asian Collections: An Illustrated Guide (Library of Congress – Asian Division)|url=https://www.loc.gov/rr/asian/guide/guide-korean.html|access-date=19 August 2016|publisher=Library of Congress}}</ref><ref name="print_b">{{cite web|title=Gutenberg Bible|url=http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|access-date=19 August 2016|publisher=British Library|archivedate=25 តុលា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025033159/http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|url-status=dead}}</ref><ref name="print_c">{{cite web|title=Korea, 1000–1400 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/07/eak.html|access-date=19 August 2016|publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref><ref name="print_d">{{Cite encyclopedia|title=Movable type|encyclopedia=A Dictionary of Media and Communication|editor-last1=Chandler|editor-first1=Daniel|editor-last2=Munday|editor-first2=Rod|date=2016|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100213284|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acref/9780199568758.001.0001|access-date=19 August 2016|last1=Chandler|first1=Daniel|last2=Munday|first2=Rod|isbn=978-0-19-956875-8}}</ref><ref name="print_e">{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-52867-0|url=https://books.google.com/books?id=QfkWAAAAQBAJ&q=%22Korea+led+the+world+in+inventing+metal+movable-type+printing+in+1234%22|access-date=19 August 2016|date=1 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|date=29 July 2010|title=World Treasures: Beginnings|url=https://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html#obj152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829232346/http://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html|archive-date=29 August 2016|access-date=15 July 2016|publisher=Library of Congress|archivedate=29 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829232346/http://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html#obj152}}</ref><ref>{{cite web|title=Digital Jikji|url=http://www.digitaljikji.net/digital_jikji/main.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110313032939/http://www.digitaljikji.net/digital_jikji/main.asp|archive-date=13 March 2011|access-date=25 April 2010|publisher=Digital Jikji|archivedate=25 កុម្ភៈ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225221903/http://www.digitaljikji.net/}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ក្រោយ​ឈ្នះ​អាណាចក្រឃីតាន់ ដែលជាអាណាចក្រដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅសម័យរបស់វា<ref>{{cite book|last1=Bulliet|first5=Lyman|access-date=12 September 2016|url=https://books.google.com/books?id=E9sbCgAAQBAJ&pg=PA264|page=264|isbn=978-1-285-44551-9|publisher=Cengage Learning|title=The Earth and Its Peoples, Brief: A Global History|last5=Johnson|first1=Richard|first4=Steven|last4=Hirsch|first3=Daniel|last3=Headrick|first2=Pamela|last2=Crossley|date=1 January 2014}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cohen|first1=Warren I.|title=East Asia at the Center: Four Thousand Years of Engagement with the World|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50251-1|page=107|url=https://books.google.com/books?id=Okjd2rDwb8IC&pg=PA107|access-date=12 September 2016|date=20 December 2000}}</ref> ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ្យ៉–ឃីតាន់]] កូរ្យ៉បានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសដែលមានរយៈពេលមួយសតវត្រ ក្នុងអំឡុងពេលដែល[[ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ]]ត្រូវបានបញ្ចប់និងមានការវិវឌ្ឍន៍ដ៏អស្ចារ្យក្នុងការបោះពុម្ព និងការផ្សាយ លើកកម្ពស់ការរៀនសូត្រនិងការចែកចាយចំណេះដឹងលើទស្សនវិជ្ជា អក្សរសាស្ត្រ សាសនា និងវិទ្យាសាស្ត្រ ដោយឆ្នាំ១១០០ មានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន១២ ដែលបង្កើតអ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញ<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=61|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA61|access-date=28 July 2016|year=1997}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bowman|first1=John|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50004-3|page=[https://archive.org/details/columbiachronolo00john/page/202 202]|url=https://archive.org/details/columbiachronolo00john|url-access=registration|quote=The Mongolian-Khitan invasions of the late tenth century challenge the stability of the Koryo government, but a period of prosperity follows the defeat of the Khitan in 1018..|access-date=1 August 2016|date=5 September 2000}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅកូរ៉េ|ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល]]នៅសតវត្សទី១៣ បានធ្វើឱ្យអាណាចក្រចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង កូរ្យ៉មិនដែលត្រូវបានសញ្ជ័យដោយម៉ុងហ្គោលទេ ប៉ុន្តែហត់នឿយបន្ទាប់ពីបីទសវត្សរ៍នៃការប្រយុទ្ធ តុលាការកូរ៉េបានបញ្ជូនព្រះអង្គម្ចាស់មកុដរបស់ខ្លួនទៅកាន់រាជធានីរាជវង្សយួនដើម្បីស្បថភក្ដីភាពជាមួយ[[គុបឡៃ ខាន]] ដែល​បាន​ទទួល​យក និង​បាន​រៀប​ការ​ជា​មួយ​នឹង​បុត្រី​របស់​ព្រះអង្គ​ជាមួយ​នឹង​រាជទាយាទ​កូរ៉េ<ref name="Mongols">{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=72|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA72|access-date=12 November 2016|year=1997}}</ref> ចាប់ពីពេលនេះតទៅ កូរ្យ៉បន្តគ្រប់គ្រងប្រទេសកូរ៉េ ទោះ​បី​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដៃ​ទន្លេ​របស់​ម៉ុងហ្គោល​ក្នុង​រយៈ​ពេល ៨៦ ឆ្នាំ​បន្ទាប់​ក៏​ដោយ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជាតិទាំងពីរបានជាប់ទាក់ទងគ្នា នៅពេលដែលស្តេចកូរ៉េបន្តបន្ទាប់ទាំងអស់បានរៀបការជាមួយព្រះនាងម៉ុងហ្គោល<ref name="Mongols" /> ហើយ[[អធិរាជនីគី|អធិរាជនីចុងក្រោយ]]នៃរាជវង្សយួនគឺជាព្រះនាងកូរ៉េ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ កូរ្យ៉​បាន​បណ្ដេញ​ម៉ុងហ្គោល​ចេញ​ដើម្បី​ដណ្តើម​យក​ទឹកដី​ភាគ​ខាង​ជើង​របស់​ខ្លួន​ឡើង​វិញ វាយលុក[[លៀវយ៉ាង]]យ៉ាងខ្លី និងកម្ចាត់ការលុកលុយដោយក្រុម[[ការឈ្លានពានរបស់ពួកជូតឈ្នួតក្រហមនៅកូរ្យ៉|ជូតឈ្នួតក្រហម]] ទោះយ៉ាងណានៅឆ្នាំ១៩៣២ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះម្ចាស់ថែចូនៃចូសន់|យី សុងក្យែ]] ដែលត្រូវបានបញ្ជាឱ្យវាយប្រហារប្រទេសចិន បានបង្វែរកងទ័ពរបស់គាត់ហើយធ្វើរដ្ឋប្រហារ។ យី សុងក្យែបាន​ប្រកាស​ឈ្មោះ​ថ្មី​របស់​ប្រទេស​កូរ៉េ​ថា ចូសន់ ដោយយោងទៅលើកូចូសន់ ហើយបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅហាន់សង់ (ឈ្មោះចាស់មួយនៃទីក្រុង[[សេអ៊ូល]])<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=165|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&q=%22Yi+Song-gye+named+his+dynasty+Choson%22|access-date=19 November 2016|year=1984}}</ref> ២០០ឆ្នាំដំបូងនៃរាជវង្សចូសន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយសន្តិភាព​ ហើយបានឃើញការរីកចំរើនដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ<ref>{{cite book|last1=Selin|first1=Helaine|title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Westen Cultures|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-017-1416-7|pages=505–506|url=https://books.google.com/books?id=GzjpCAAAQBAJ&pg=PA505|access-date=27 July 2016|date=11 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Haralambous|first1=Yannis|last2=Horne|first2=P. Scott|title=Fonts & Encodings|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=978-0-596-10242-5|page=155|url=https://books.google.com/books?id=qrElYgVLDwYC&pg=PA155|access-date=8 November 2016|date=28 November 2007}}</ref> និងការអប់រំ<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=86|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA86|access-date=27 July 2016|year=1997}}</ref> ក៏ដូចជាការបង្កើតអក្សរ[[ហាន់ហ្គឹល]]ដោយស្តេច[[សេចុងមហារាជ]]ដើម្បីលើកកម្ពស់អក្ខរកម្មក្នុងចំណោមប្រជាជនសាមញ្ញ<ref name="Hangul">{{cite book|last1=Koerner|first1=E.F.K.|last2=Asher|first2=R. E.|title=Concise History of the Language Sciences: From the Sumerians to the Cognitivists|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-9754-5|page=54|url=https://books.google.com/books?id=VCqLBQAAQBAJ&pg=PA54|access-date=8 November 2016|date=28 June 2014}}</ref> មនោគមវិជ្ជានៅសម័យនោះគឺ[[លទ្ធិខុងជឺកូរ៉េ|លទ្ធិខុងជឺនិយម]] ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយថ្នាក់សុនប៊ី អភិជន​ដែល​បាន​ឡើង​កាន់​តំណែង​នៃ​ទ្រព្យសម្បត្តិ និង​អំណាច​ដើម្បី​ដឹកនាំ​ជីវិត​នៃ​ការ​សិក្សា​និង​សុចរិតភាព ចន្លោះឆ្នាំ១៥៩២ ដល់ ១៥៩៨ [[ថូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ុស៊ី]]​ បានចាប់ផ្តើម[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅកូរ៉េ (ឆ្នាំ ១៥៩២-១៥៩៨)|ការលុកលុយប្រទេសកូរ៉េ]] ប៉ុន្តែការឈានទៅមុខរបស់គាត់ត្រូវបានរារាំងដោយកងកម្លាំងកូរ៉េ (ជាពិសេសគឺកងទ័ពជើងទឹកចូសន់ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក [[យី ស៊ុនស៊ីន]] និង "[[កប៉ាល់អណ្តើក]]" ដ៏ល្បីល្បាញរបស់គាត់)<ref name="Turnbull 17">{{cite book|last=Turnbull|first=Stephen|date=20 November 2012|title=The Samurai Invasion of Korea 1592–98|url=https://books.google.com/books?id=ikuPGl5FEQcC&q=japanese+invasion+of+korea+defeat&pg=PA17|publisher=Osprey Publishing|page=17|isbn=978-1-78200-712-8|access-date=25 March 2015}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "His naval victories were to prove decisive in the Japanese defeat, although Yi was to die during his final battle in 1598."</ref><ref name="Perez 2013 140">{{cite book|title=Japan At War: An Encyclopedia|last=Perez|first=Louis|url=https://books.google.com/books?id=RHXG0JV9zEkC&pg=PA140|year=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|page=140|isbn=978-1-59884-741-3}}"Just as a complete Japanese victory appeared imminent, Admiral Yi entered the war and quickly turned the tide."</ref><ref name="Perez 2013 140–141">{{cite book|title=Japan At War: An Encyclopedia|last=Perez|first=Louis|url=https://books.google.com/books?id=RHXG0JV9zEkC|year=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|pages=140–141|isbn=978-1-59884-741-3}}"Yi's successes gave Korea complete control of the sea lanes around the peninsula, and the Korean navy was able to intercept most of the supplies and communications between Japan and Korea"</ref><ref name="Elisonas, Jurgis 1991. pp. 278">Elisonas, Jurgis. "The inseparable trinity: Japan's relations with China and Korea". ''The Cambridge History of Japan''. Vol. 4. Ed. John Whitney Hall. Cambridge: Cambridge University Press, 1991. p. 278</ref><ref name="Lee, Ki-baik 1984. pp. 212">Lee, Ki-baik. A New History of Korea. Trans. Edward W. Wagner and Edward J. Schultz. Seoul: Ilchokak, 1984. pp. 212</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​[[កងទ័ពសុចរិត|កងជីវពល​ទ័ព​សុចរិត]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ជន​ស៊ីវិល​កូរ៉េ និងកងទ័ពចិន[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] តាមរយៈសមរភូមិជោគជ័យជាបន្តបន្ទាប់ នៅទីបំផុត កងកម្លាំងជប៉ុនត្រូវបានបង្ខំឱ្យដកខ្លួនចេញ ហើយទំនាក់ទំនងរវាងភាគីទាំងអស់បានក្លាយជាធម្មតា យ៉ាងណាក៏ដោយ [[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]]បានទាញយកប្រយោជន៍ពីរដ្ឋដែលខ្សោយសង្រ្គាមចូសន់ហើយបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៦២៧ និង ១៦៣៧ រួច​បន្ត​ទៅ​ច្បាំង​ដណ្តើម​រាជវង្ស​មីង​ដែល​មាន​អស្ថិរភាព បន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងធម្មតាជាមួយ[[រាជវង្សឈីង]]ថ្មី ចូសន់មានបទពិសោធន៍ជិត ២០០ ឆ្នាំនៃសន្តិភាព ស្តេច[[យ៉ុងចូនៃចូសន់|យ៉ុងចូ]]និង[[ចុងចូនៃចូសន់|ចុងចូ]]ជាពិសេសបានដឹកនាំការបង្កើតឡើងវិញថ្មីនៃរាជវង្សចូសន់ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៨<ref>{{cite book|last1=신형식|title=A Brief History of Korea|publisher=Ewha Womans University Press|isbn=978-89-7300-619-9|url=https://books.google.com/books?id=o-WlUd3cjh0C&pg=PT98|access-date=8 November 2016|date=January 2005}}</ref><ref>{{cite book|last1=Beirne|first1=Paul|title=Su-un and His World of Symbols: The Founder of Korea's First Indigenous Religion|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-04749-0|url=https://books.google.com/books?id=8OPeCwAAQBAJ&pg=PT38|access-date=8 November 2016|date=April 2016}}</ref> នៅសតវត្សទី១៩ រាជវង្សក្មេកត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល នាំឱ្យមានអំពើពុករលួយដ៏ធំនិងធ្វើឱ្យរដ្ឋចុះខ្សោយ ហើយភាពក្រីក្រធ្ងន់ធ្ងរនិងការបះបោររបស់កសិករនៅទូទាំងប្រទេស​ ជាងនេះទៅទៀត រដ្ឋាភិបាលចូសន់បានអនុម័តគោលនយោបាយឯកោនិយមយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ទទួលបានរហស្សនាមថា "[[នគរឥសី]]" ប៉ុន្តែទីបំផុតបានបរាជ័យក្នុងការការពារខ្លួនប្រឆាំងនឹង[[ចក្រពត្តិនិយម]] ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យបើកព្រំដែនរបស់ខ្លួន បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ]] និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]] កូរ៉េត្រូវបាន[[កូរ៉េក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន|បញ្ចូលដោយជប៉ុន]] (ឆ្នាំ១៩១០-១៩៤៥) ឆ្ពោះទៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្នើឱ្យបែងចែកឧបទ្វីបកូរ៉េជាតំបន់កាន់កាប់ពីរ (សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសូវៀតមួយ) [[ឌីន រ៉ាកស៍]] និង [[ឆាលស៍ អេចបូនស្ទីលទី៣]] បានស្នើរ[[៣៨ប៉ារ៉ាឡែលខាងជើង|ប៉ារ៉ាឡែលទី៣៨]] ជាបន្ទាត់បែងចែក​ ដូចដែលវាបានដាក់ទីក្រុងសេអ៊ូលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ចំពោះការភ្ញាក់ផ្អើលរបស់រ៉ាកស៍និងបូនស្ទីល​ សូវៀតបានទទួលយកសំណើរបស់ពួកគេ ហើយយល់ព្រមបែងចែកកូរ៉េ។<ref>{{cite web|last1=Fry|first1=Michael|date=5 August 2013|title=National Geographic, Korea, and the 38th Parallel|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|access-date=15 May 2021|publisher=National Geographic|language=en|archivedate=25 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225074751/https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|url-status=dead}}</ref> === ប្រវត្តិសាស្រ្តទំនើប === ទោះបីជាមានផែនការដំបូងរបស់ប្រទេស[[ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េ|កូរ៉េបង្រួបបង្រួម]]នៅក្នុង[[សេចក្តីថ្លែងការណ៍ទីក្រុងគែរឆ្នាំ១៩៤៣]] ក៏ដោយ​ ការកើនឡើងរបស់ជម្លោះ[[សង្គ្រាមត្រជាក់|សង្រ្គាមត្រជាក់]]រវាង[[សហភាពសូវៀត]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅទីបំផុតបាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដាច់ដោយឡែក​ ម្នាក់ៗមានមនោគមវិជ្ជារៀងៗខ្លួន ឈាន​ដល់​[[ការ​បែង​ចែក​ប្រទេស​កូរ៉េ​|ការ​បែង​ចែក​ប្រទេស​កូរ៉េ]]​ជា​ពីរ​អង្គភាព​នយោបាយ​នៅ​ឆ្នាំ១៩៤៨ នៅ​ភាគ​ខាងត្បូង [[អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់]] ដែលជាគូប្រជែងរបស់លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត ដែលត្រូវបានគាំទ្រ និងតែងតាំងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានឈ្នះការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់សាធារណរដ្ឋកូរ៉េដែលទើបនឹងប្រកាសកាលពីខែឧសភា នៅ​ភាគ​ខាងជើង ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ អតីតទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុន និងជាសកម្មជនកុម្មុយនិស្ត [[គីម អ៊ីលស៊ុង]]ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតកូរ៉េក្នុងខែកញ្ញា។[[ឯកសារ:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦២ និង ១៩៩៤ [[សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង|សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងត្បូង]]កើនឡើងជាមធ្យម១០% ក្នុងមួយឆ្នាំ, ជំរុញដោយកំណើនការនាំចេញប្រចាំឆ្នាំ២០%,<ref name="worldbank.org">{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview|title=Republic of Korea|work=worldbank.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502130240/http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview|archive-date=2 May 2014|access-date=16 វិច្ឆិកា 2021|archivedate=2 ឧសភា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502130240/http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview}}</ref> នៅ​ក្នុង​សម័យ​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា [[អព្ភូតហេតុ​នៅ​ទន្លេហាន់]]]] នៅខែតុលា សហភាពសូវៀតបានប្រកាសរដ្ឋាភិបាលរបស់គីម អ៊ីលស៊ុងជាអធិបតេយ្យភាពលើផ្នែកទាំងពីរ​ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសថាលោកអ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់ជារដ្ឋាភិបាលជា​ "រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ដែលមានការគ្រប់គ្រង និងយុត្តាធិការប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពលើផ្នែកនោះរបស់ប្រទេសកូរ៉េ ដែលគណៈកម្មាធិការបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកកូរ៉េអាចសង្កេត និងពិគ្រោះ" និងរដ្ឋាភិបាល "ផ្អែកលើការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានសង្កេតឃើញដោយគណៈកម្មការបណ្ដោះអាសន្ន" បន្ថែមពីលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍ថា "នេះគឺជារដ្ឋាភិបាលតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ"<ref name="UN195">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/043/66/IMG/NR004366.pdf?OpenElement "195 (III) The problem of the independence of Korea"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023061108/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/043/66/IMG/NR004366.pdf?OpenElement|date=23 October 2013}}, 12 December 1948, ''Resolutions Adopted by the General Assembly During its Third Session'', p. 25.</ref> មេដឹកនាំទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមការគាបសង្កត់ផ្តាច់ការលើគូប្រជែងនយោបាយរបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ស្វែងរកការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេ ខណៈ​ដែល​សំណើ​សុំ​ជំនួយ​ផ្នែក​យោធា​របស់​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង​ត្រូវ​បាន​អាមេរិក​បដិសេធ យោធារបស់កូរ៉េខាងជើងត្រូវបានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងដោយសហភាពសូវៀត។ ==== សង្គ្រាមកូរ៉េ ==== នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥០ កូរ៉េខាងជើងឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូង បញ្ឆេះ[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] ជម្លោះធំដំបូងរបស់សង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៣ នៅពេលនោះ សហភាពសូវៀតបានធ្វើពហិការអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) ដូច្នេះហើយបានបាត់បង់សិទ្ធិវេតូរបស់ពួកគេ ប្រការនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល នៅពេលដែលវាលេចចេញជារូបរាងថា កងកម្លាំងកំពូលកូរ៉េខាងជើងនឹងបង្រួបបង្រួមប្រទេសទាំងមូល សហភាពសូវៀត និងចិនបានគាំទ្រកូរ៉េខាងជើង ដោយមានការចូលរួមពី[[កងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តប្រជាជន|កងទ័ពចិន]]រាប់លាននាក់នៅពេលក្រោយ បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ និង​លំហូរ​ដែល​ឃើញ​ភាគី​ទាំង​សង​ខាង​ប្រឈម​នឹង​ការ​ចាញ់​ដោយ​ការ​ខាត​បង់​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ចំណោម​ជន​ស៊ីវិល​កូរ៉េ​ទាំង​ខាង​ជើង និង​ខាង​ត្បូង សង្គ្រាម​បាន​ឈាន​ដល់​ការ​ជាប់គាំង ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម គណបក្សរបស់អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់បានផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍ប្រជាជនតែមួយ (ដោយផ្អែកលើ[[មនោគម]]វិជ្ជារបស់អាល្លឺម៉ង់របស់​ [[ជនជាតិគ្រប់គ្រង|Herrenvolk]])​ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីកសាងពលរដ្ឋដែលស្តាប់បង្គាប់តាមរយៈភាពដូចគ្នារបស់ជនជាតិភាគតិច និងផ្តាច់ការអំពាវនាវដល់[[ជាតិនិយម]]។<ref name="Hwang93">Su-kyoung Hwang, ''Korea's Grievous War.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2016; pg. 90–95.</ref> ការសប់សឹកក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ មិនដែលចុះហត្ថលេខាដោយកូរ៉េខាងត្បូងទេ​ បំបែក​ឧបទ្វីប​តាម​បណ្តោយ​[[តំបន់​គ្មាន​យោធាកូរ៉េ|តំបន់​គ្មាន​យោធា]]​ក្បែរ​បន្ទាត់​ព្រំដែន​ដើម គ្មាន​សន្ធិសញ្ញា​សន្តិភាព​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ទេ ជា​លទ្ធផល​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​នៅ​សល់​បច្ចេកទេស​ក្នុង​សង្គ្រាម មនុស្សប្រហែល ៣លាននាក់បានស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមកូរ៉េ ជាមួយនឹងចំនួនអ្នកស្លាប់ស៊ីវិលសមាមាត្រខ្ពស់ជាង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]] ឬ[[សង្រ្គាមវៀតណាម]] ធ្វើឱ្យវាប្រហែលជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតនៃសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ លើសពីនេះ ស្ទើរតែគ្រប់ទីក្រុងសំខាន់ៗរបស់ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានបំផ្លាញដោយសង្រ្គាម។<ref name="Kim p.45">{{cite book|last=Kim|first=Samuel S.|chapter=The Evolving Asian System|title=International Relations of Asia|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2014|isbn=978-1-4422-2641-8|page=45|quote=With three of the four major Cold War fault lines—divided Germany, divided Korea, divided China, and divided Vietnam—East Asia acquired the dubious distinction of having engendered the largest number of armed conflicts resulting in higher fatalities between 1945 and 1994 than any other region or sub-region. Even in Asia, while Central and South Asia produced a regional total of 2.8 million in human fatalities, East Asia's regional total is 10.4 million including the [[Chinese Civil War]] (1 million), the Korean War (3 million), the [[Vietnam War]] (2 million), and the [[Pol Pot]] [[Cambodian genocide|genocide]] in Cambodia (1 to 2 million).}}</ref><ref name="Cumings p. 35">{{cite book|last=Cumings|first=Bruce|author-link=Bruce Cumings|title=The Korean War: A History|publisher=[[Modern Library]]|year=2011|isbn=978-0-8129-7896-4|page=35|quote=Various encyclopedias state that the countries involved in the three-year conflict suffered a total of more than 4 million casualties, of which at least 2 million were civilians—a higher percentage than in World War II or Vietnam. A total of 36,940 Americans lost their lives in the Korean theater; of these, 33,665 were killed in action, while 3,275 died there of nonhostile causes. Some 92,134 Americans were wounded in action, and decades later, 8,176 were still reported as missing. South Korea sustained 1,312,836 casualties, including 415,004 dead. Casualties among other UN allies totaled 16,532, including 3,094 dead. Estimated North Korean casualties numbered 2 million, including about one million civilians and 520,000 soldiers. An estimated 900,000 Chinese soldiers lost their lives in combat.}}</ref><ref>{{cite book|last=McGuire|first=James|title=Wealth, Health, and Democracy in East Asia and Latin America|url=https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu|url-access=limited|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2010|isbn=978-1-139-48622-4|page=[https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu/page/n217 203]|quote=In Korea, war in the early 1950s cost nearly 3 million lives, including nearly a million civilian dead in South Korea.}}</ref><ref>{{cite book|last=Painter|first=David S.|author-link=David S. Painter|title=The Cold War: An International History|url=https://archive.org/details/coldwarinternati00pain|url-access=limited|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-15316-4|page=[https://archive.org/details/coldwarinternati00pain/page/n40 30]|quote=Before it ended, the Korean War cost over 3 million people their lives, including over 50,000 US servicemen and women and a much higher number of Chinese and Korean lives. The war also set in motion a number of changes that led to the militarization and intensification of the Cold War.}}</ref><ref name="Lewy pp. 450-453">{{cite book|last=Lewy|first=Guenter|author-link=Guenter Lewy|title=America in Vietnam|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1980|isbn=978-0-19-987423-1|pages=[https://archive.org/details/americainvietnam00lewy/page/450 450]–453|quote=For the Korean War the only hard statistic is that of American military deaths, which included 33,629 battle deaths and 20,617 who died of other causes. The North Korean and Chinese Communists never published statistics of their casualties. The number of South Korean military deaths has been given as in excess of 400,000; the South Korean Ministry of Defense puts the number of killed and missing at 281,257. Estimates of communist troops killed are about one-half million. The total number of Korean civilians who died in the fighting, which left almost every major city in North and South Korea in ruins, has been estimated at between 2 and 3 million. This adds up to almost 1 million military deaths and a possible 2.5 million civilians who were killed or died as a result of this extremely destructive conflict. The proportion of civilians killed in the major wars of this century (and not only in the major ones) has thus risen steadily. It reached about 42 percent in World War II and may have gone as high as 70 percent in the Korean War.&nbsp;... we find that the ratio of civilian to military deaths [in Vietnam] is not substantially different from that of World War II and is well below that of the Korean War.|title-link=America in Vietnam}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ==== ក្រោយសង្គ្រាមកូរ៉េ (ឆ្នាំ១៩៦០–១៩៩០) ==== [[ឯកសារ:Park_Chung-hee.jpg|រូបភាពតូច|ប្រធាន [[ផាក​ ចងហ៊ី]] បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់កូរ៉េខាងត្បូងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តាមរយៈ[[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ]]]][[ឯកសារ:War_Memorial_of_Korea_main_building.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[អនុស្សាវរីយ៍សង្រ្គាមកូរ៉េ]], សាងសង់ឡើងក្នុងការចងចាំពី[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (ឆ្នាំ១៩៥០–១៩៥៣)]] នៅឆ្នាំ១៩៦០ ការបះបោររបស់និស្សិត ([[បដិវត្តន៍ខែមេសា១៩]]) នាំទៅដល់ការលាលែងពីតំណែងរបស់ប្រធានាធិបតី អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់ ស្វ័យធិបតេយ្យ នេះត្រូវបានបន្តដោយអស្ថិរភាពនយោបាយរយៈពេល ១៣ ខែ ខណៈដែលកូរ៉េខាងត្បូងត្រូវបានដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលទន់ខ្សោយ និងគ្មានប្រសិទ្ធភាព អស្ថិរភាពនេះត្រូវបានបំបែកដោយ[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី ១៦ ឧសភា|រដ្ឋប្រហារ ១៦ ឧសភា ១៩៦១]] ដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ [[ផាក​ ចងហ៊ី]] ក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី លោកផាក​បាន​មើល​ការ​ខុស​ត្រូវ​រយៈ​ពេល​របស់​[[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ|កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​ដឹក​នាំ​ដោយ​ការ​នាំ​ចេញ]]​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័សដោយការគាបសង្កត់នយោបាយ។ លោកផាក​ត្រូវ​បាន​គេ​រិះគន់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ថា​ជា​មេដឹកនាំ​ផ្តាច់ការ​យោធា​គ្មាន​មេត្តា ដែលនៅឆ្នាំ១៩៧២ បានពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់ដោយបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ដែលផ្តល់ឱ្យប្រធានាធិបតីបោសសំអាតអំណាច (ស្ទើរតែផ្តាច់ការ) និងបានអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ឈរឈ្មោះដោយគ្មានកំណត់ចំនួនប្រាំមួយអាណត្តិ [[សេដ្ឋកិច្ច​របស់កូរ៉េខាងត្បូង|សេដ្ឋកិច្ច​កូរ៉េ]]​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​កាន់​តំណែង​របស់​លោកផាក​ រដ្ឋាភិបាលបានបង្កើត[[ផ្លូវល្បឿនលឿននៅកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រព័ន្ធផ្លូវល្បឿនលឿនទូទាំងប្រទេស]] ប្រព័ន្ធ[[រថភ្លើងក្រោមដីទីក្រុងសេអ៊ូល]] និង​បាន​ដាក់​គ្រឹះ​សម្រាប់​ការ​អភិវឌ្ឍ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​កាន់​តំណែង ១៧ ឆ្នាំ​របស់​គាត់ ដែលបានបញ្ចប់ជាមួយនឹង[[ការធ្វើឃាតរបស់ផាក ចងហ៊ី|ការធ្វើឃាត]]របស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៧៩។ ប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ពីការធ្វើឃាតរបស់លោកផាកចងហ៊ីត្រូវបានកត់សម្គាល់ម្តងទៀតដោយភាពចលាចលនយោបាយ ខណៈ​ដែល​មេ​ដឹក​នាំ​បក្ស​ប្រឆាំង​ដែល​ធ្លាប់​បាន​គាប​សង្កត់​កន្លង​មក​សុទ្ធ​តែ​ធ្វើ​យុទ្ធនាការ​ដើម្បី​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​ប្រធានា​ធិបតី​ក្នុង​ភាព​ជាប់​គាំង​នយោបាយ​ភ្លាមៗ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ឧត្តមសេនីយ៍ [[ឆន ឌូហ្វាន់]] បានដឹកនាំ[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី ១២ ខែធ្នូ]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារ ឆនឌូហ្វាន់គ្រោងនឹងឡើងកាន់អំណាចតាមរយៈវិធានការជាច្រើន នៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆនឌូហ្វាន់បានបង្ខំឱ្យគណៈរដ្ឋមន្ត្រីពង្រីកច្បាប់អាជ្ញាសឹកដល់ប្រជាជាតិទាំងមូល ដែលពីមុនមិនបានអនុវត្តទៅ[[កោះជេជូ]] ច្បាប់អាជ្ញាសឹកដែលបានពង្រីកបានបិទសាកលវិទ្យាល័យ សកម្មភាពនយោបាយត្រូវបានហាមឃាត់ និង​រឹត​បន្តឹង​សារព័ត៌មាន ការ​សន្មត់​របស់​លោកឆនឌូហ្វាន់ឡើង​កាន់​តំណែង​ជា​ប្រធានាធិបតី​តាមរយៈ​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃ​ថ្ងៃ​ទី ១៧ ខែ​ឧសភា បាន​បង្ក​ឱ្យ​មាន​ការ​តវ៉ា​ទូទាំង​ប្រទេស​ទាមទារ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ការតវ៉ាទាំងនេះត្រូវបានផ្តោតជាពិសេសនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ដែល​លោកឆនឌូហ្វាន់បាន​បញ្ជូន​កងកម្លាំង​ពិសេស​ទៅ​បង្ក្រាប​[[ការបះបោរនៅក្វាងជូ|ចលនា​ប្រជាធិបតេយ្យក្វាងជូ]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/752055.stm Flashback: The Kwangju massacre], 17 May 2000.</ref> ក្រោយមកលោកឆនបានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគោលនយោបាយការពារជាតិសង្គ្រោះបន្ទាន់ ហើយបានកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីតាមផែនការនយោបាយរបស់លោក លោកឆន់និងរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់បានកាន់កាប់ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដែលប្រកាន់ពូជសាសន៍រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៧ នៅពេលដែលនិស្សិត[[សាកលវិទ្យាល័យជាតិសេអ៊ូល]] [[ផាក ចងឆល]] ត្រូវបានគេធ្វើទារុណកម្មរហូតដល់ស្លាប់<ref>[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/184219.html "20 years later, father still seeks truth in son's death"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173203/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/184219.html|date=3 March 2016}}, ''The Hankyoreh'', 15 January 2007. Retrieved 15 July 2010.</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា សមាគមបូជាចារ្យកាតូលិកដើម្បីយុត្តិធម៌ បានបង្ហាញហេតុការណ៍ បញ្ឆេះ[[ការតស៊ូប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា|ចលនាប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា]] នៅទូទាំងប្រទេស នៅទីបំផុត គណបក្សរបស់លោកឆន [[គណបក្សយុត្តិធម៌ប្រជាធិបតេយ្យ]] និងលោក[[រ៉ូ ថែអ៊ូ]] អ្នកដឹកនាំរបស់លោក សេចក្តីប្រកាស ២៩ ខែមិថុនា ដែលរួមបញ្ចូលការបោះឆ្នោតដោយផ្ទាល់ពីប្រធានាធិបតី លោករ៉ូថែអ៊ូបាន​បន្ត​ឈ្នះ​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ដោយ​កម្រិត​តូច​ចង្អៀត​ប្រឆាំង​នឹង​មេ​ដឹក​នាំ​គណបក្ស​ប្រឆាំង​សំខាន់​ពីរ​គឺលោក[[គីម ឌែជុង]] និង[[គីម យ៉ងសាម]] ទីក្រុងសេអ៊ូលធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ១៩៨៨|កីឡាអូឡាំពិកក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជោគជ័យ និងការជំរុញដ៏សំខាន់សម្រាប់មុខមាត់ និងសេដ្ឋកិច្ចសកលរបស់កូរ៉េខាងត្បូង។<ref>{{cite news|date=30 October 2007|title=Two Decedes After Seoul Olympics|newspaper=Korea Times|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2008/10/229_12790.html}}</ref> [[United Nations Security Council Resolution 702|South Korea was formally invited]] to become a member of the [[United Nations]] in 1991. The transition of Korea from autocracy to modern democracy was marked in 1997 by the election of Kim Dae-jung, who was sworn in as the eighth president of South Korea, on 25 February 1998. His election was significant given that he had in earlier years been a political prisoner sentenced to death (later commuted to exile). He won against the backdrop of the [[1997 Asian Financial Crisis]], where he took [[IMF]] advice to restructure the economy and the nation soon recovered its economic growth, albeit at a slower pace.<ref name="auto1">{{cite news|date=18 August 2009|title=Kim Dae-jung|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2009/aug/18/obituary-kim-dae-jung}}</ref> ==== កូរ៉េខាងត្បូងសហសម័យ ==== [[ឯកសារ:Kim_Dae-jung_presidential_portrait.jpg|រូបភាពតូច|President [[Kim Dae-jung]], the 2000 [[Nobel Peace Prize]] recipient for advancing democracy and human rights in South Korea and East Asia and for reconciliation with North Korea, was sometimes called the "[[Nelson Mandela]] of Asia."<ref name="auto12" />]] In June 2000, as part of president Kim Dae-jung's "[[Sunshine Policy]]" of engagement, a [[Inter-Korean summit|North–South summit]] took place in [[Pyongyang]], the capital of North Korea. Later that year, Kim received the [[Nobel Peace Prize]] "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular".<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html|title=The Nobel Peace Prize 2000|publisher=The Nobel Foundation|year=2000|access-date=17 February 2009}}</ref> However, because of discontent among the population for fruitless approaches to the North under the previous administrations and, amid North Korean provocations, a conservative government was elected in 2007 led by President [[Lee Myung-bak]], former [[mayor of Seoul]]. Meanwhile, South Korea and Japan jointly co-hosted the [[2002 FIFA World Cup]]. However, [[Japan–Korea relations|South Korean and Japanese relations]] later [[Japan–Korea disputes|soured]] because of conflicting claims of [[sovereignty]] over the [[Liancourt Rocks dispute|Liancourt Rocks]]. [[ឯកសារ:2010_G-20_Seoul_summit.jpg|រូបភាពតូច|South Korea became the first non-[[G7]] chair of the [[G-20]] when it hosted the [[2010 G-20 Seoul summit|2010 Seoul summit]].<ref>Oliver, Christian. "Seoul: S Korea looks forward to its own party," ''Financial Times'' (UK). 25 June 2010.</ref>]] In 2010, there was an [[List of border incidents involving North and South Korea|escalation in attacks]] by North Korea. In March 2010 the South Korean warship [[ROKS Cheonan sinking|ROKS Cheonan]] was sunk leading to the death of 46 South Korean sailors, allegedly by a North Korean submarine. In November 2010 [[Bombardment of Yeonpyeong|Yeonpyeong]] island was attacked by a significant North Korean artillery barrage, with 4 people dying. The lack of a strong response to these attacks from both South Korea and the international community (the official UN report declined to explicitly name North Korea as the perpetrator for the [[Cheonan]] sinking) caused significant anger with the South Korean public.<ref>{{Cite book|url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/201104SnyderandByun.pdf|title=Cheonan and Yeonpyeong. The Northeast Asian Response to North Korea's Provocations|date=1 May 2011|publisher=[[Asia Foundation]]}}</ref> South Korea saw another milestone in 2012 with the first ever female president [[Park Geun-hye]] [[2012 South Korean presidential election|elected]] and assuming office. Daughter of another former president, [[Park Chung-hee]], she carried on a conservative brand of politics. President Park Geun-hye's administration was formally accused of corruption, bribery, and influence-peddling for the involvement of close friend [[Choi Soon-sil]] in state affairs. There followed a series of [[2016–17 South Korean protests|massive public demonstrations]] from November 2016<ref>{{Cite news|last=Langan|first=Peter|date=28 November 2016|title=How long will Seoul protests remain peaceful?|publisher=[[Asia Times]]|url=https://asiatimes.com/article/long-will-south-koreas-protests-remain-peaceful/|access-date=2 December 2016}}</ref> and she was removed from office.<ref>{{Cite news|date=10 March 2017|title=South Korea's president is removed from office as court upholds her impeachment|newspaper=Los Angeles Times|url=https://latimes.com/world/asia/la-fg-south-korea-park-impeach-2017-story.html|access-date=10 March 2017}}</ref> After the fallout of President Park's impeachment and dismissal, new elections were held and [[Moon Jae-in]] of the Democratic party won the presidency, assuming office on 10 May 2017. His tenure so far has seen an improving political relationship with North Korea, some increasing divergence in the military alliance with the United States, and the successful hosting of [[2018 Winter Olympics|the Winter Olympics in Pyeongchang]].<ref>{{Cite news|date=11 February 2018|title=South Korea's Moon may be on brink of legacy-defining moment|newspaper=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/11/south-koreas-moon-may-be-on-brink-of-legacy-defining-moment/110314864/}}</ref> [[COVID-19 pandemic in South Korea|The COVID-19 pandemic]] affected the nation since 2020. That same year, South Korea recorded more deaths than births, resulting in a population decline for the first time on record.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|title=As Birthrate Falls, South Korea's Population Declines, Posing Threat to Economy|last=Gladstone|first=Rick|website=[[New York Times]]|date=4 January 2021|access-date=5 January 2021}}</ref> == ការបែងតំបន់រដ្ឋបាល == ផ្នែករដ្ឋបាលសំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមាន 8 ខេត្ត (도), 1 ខេត្តគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងពិសេស (특별자치도), 6 ទីក្រុងធំ (광역시) (ទីក្រុងគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង ដែលមិនមែនជាផ្នែកនៃខេត្តណាមួយឡើយ), 1 ទីក្រុងពិសេស (특별시) និង 1 ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស (특별자치) {| class="wikitable" !ផែនទី !ឈ្មោះ ![[អក្សរហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គឹល]] ![[អក្សរហាន់ចា|ហាន់ចា]] !ចំនួនប្រជាជន |- | rowspan="22" |{{South Korea Provincial level Labelled Map}} ! colspan="4" |ទីក្រុងពិសេស |- |[[សេអ៊ូល]] |{{lang|ko|서울특별시}} |{{lang|ko|서울特別市}} |9,830,452 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងធំ |- |[[ប៊ូសាន]] |{{lang|ko|부산광역시}} |{{lang|ko|釜山廣域市}} |3,460,707 |- |[[ដែហ្គូ]] |{{lang|ko|대구광역시}} |{{lang|ko|大邱廣域市}} |2,471,136 |- |[[អ៊ីនឆុន]] |{{lang|ko|인천광역시}} |{{lang|ko|仁川廣域市}} |2,952,476 |- |[[ក្វាងជូ]] |{{lang|ko|광주광역시}} |{{lang|ko|光州廣域市}} |1,460,972 |- |[[ដែចន់]] |{{lang|ko|대전광역시}} |{{lang|ko|大田廣域市}} |1,496,123 |- |[[អ៊ុលសាន]] |{{lang|ko|울산광역시}} |{{lang|ko|蔚山廣域市}} |1,161,303 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស |- |[[ទីក្រុងសេចុង|សេចុង]] |{{lang|ko|세종특별자치시}} |{{lang|ko|世宗特別自治市}} |295,041 |- ! colspan="4" |ខេត្ត |- |[[ខេត្តក្យុងគី|ក្យុងគី]] |{{lang|ko|경기도}} |{{lang|ko|京畿道}} |12,941,604 |- |[[ខេត្តកាំងវ៉ុន|កាំងវ៉ុន]] |{{lang|ko|강원도}} |{{lang|ko|江原道}} |1,545,452 |- |[[ខេត្តឈុងឆងខាងជើង|ឈុងឆងខាងជើង]] |{{lang|ko|충청북도}} |{{lang|ko|忠淸北道}} |1,595,164 |- |[[ខេត្តឈុងឆងខាងត្បូង|ឈុងឆងខាងត្បូង]] |{{lang|ko|충청남도}} |{{lang|ko|忠淸南道}} |2,120,666 |- |[[ខេត្តចុលឡាខាងជើង|ចុលឡាខាងជើង]] |{{lang|ko|전라북도}} |{{lang|ko|全羅北道}} |1,847,089 |- |[[ខេត្តចុលឡាខាងត្បូង|ចុលឡាខាងត្បូង]] |{{lang|ko|전라남도}} |{{lang|ko|全羅南道}} |1,890,412 |- |[[ខេត្តក្យងសាំងខាងជើង|ក្យងសាំងខាងជើង]] |{{lang|ko|경상북도}} |{{lang|ko|慶尙北道}} |2,682,897 |- |[[ខេត្តក្យងសាំងខាងត្បូង|ក្យងសាំងខាងត្បូង]] |{{lang|ko|경상남도}} |{{lang|ko|慶尙南道}} |3,377,126 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស |- |[[ខេត្តជេជូ|ជេជូ]] |{{lang|ko|제주특별자치도}} |{{lang|ko|濟州特別自治道}} |661,511 |} == នយោបាយ និង ការគ្រប់គ្រងប្រទេស == {{spaces|5}}បន្ទាប់ពី[[សង្រ្គាមលោកលើកទី 2]] បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1948 ឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកដោយខ្សែស្របទី 38 ខាងជើង ដោយមាន[[សហភាពសូវៀត]]គ្រប់គ្រង[[កូរ៉េខាងជើង]]អនុវត្តតាម[[លទ្ធិសង្គមនិយម]] រីឯកូរ៉េខាងត្បូងគ្រប់គ្រងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] អនុវត្តតាមបែប[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]]។ {{spaces|5}}សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ (កូរ៉េខាងត្បូង) មានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងតាមបែប[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] មានប្រធានាធិបតីជាប្រមុខ ដោយមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់ពីប្រជាជន ដើម្បីធ្វើជាមេដឹកនាំក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ។នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រធានាធិបតេយ្យ ឆ្លងកាត់មតិគាំទ្រក្នុងសភាជាតិ។រដ្ឋសភាជាអង្គការនិតិបញ្ញត្តិ រីឯតុលាការមានតួនាទីជាអង្គការតុលាការ។ ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង បានបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនជា 9 ខេត្ត និង 6 តំបន់ ([[សេអ៊ូល]] [[ពូសាន]] [[អ៊ិនឈន]] [[ទែឈូ]] [[ក្វាងជូ]] និង [[ទែឈន]])។ '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ''' {{spaces|5}}ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រកាសប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងរបស់ខ្លួន នៅថ្ងៃទី 17 កក្កដា ឆ្នាំ 1948 ដោយមានការកែប្រែជាប់រហូតមកចំនួន 9 លើក។ការកែទំរង់លើកចុងក្រោយ បានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 1987។ក្នុងពេលដែលរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតី [[លោកឈូ ឌូវ៉ាន]] ត្រូវប្រឈមនឹងការញុះញង់ពីគណបក្សនយោបាយផ្សេងៗដើម្បីអោយមានការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្នុងគោលបំណងអោយមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីដោយផ្ទាល់ពីសំណាក់ប្រជាជន។ ទីបំផុត លោកឈូ ឌូវ៉ាន ក៏យល់ព្រមអោយមានការបោះឆ្នោតផ្តល់សេចក្តីទុកចិត្តកែទំរង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីអោយមានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីដោយផ្ទាល់ មានអាណតិ្តតែមួយឆ្នាំគត់ (រយៈពេល 5 ឆ្នាំ) ហើយរៀបចំអោយមានអំណាចគ្រប់គ្រងឯករាជ្យថ្នាក់កណ្តាលលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល 30 ឆ្នាំបន្ទាប់ពីបានបង្កើតរដ្ឋមក។ក្រៅពីនេះ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលទទួលបានការកែប្រែនោះ បានលប់ចោលអំនាចរំលាយសភារបស់ប្រធានាធិបតី ដោយតំរូវអោយរដ្ឋសភាជាអ្នកត្រួតពិនិត្រតាមដានការងាររបស់រដ្ឋាភិបាល និង បានបញ្ជាក់ផងដែរថា ផ្នែកយោធាត្រូវមានភាពអព្យាក្រឹត្យយក្នុងឆាកនយោបាយ។ '''អំណាចនិតិបញ្ញត្តិ''' {{spaces|5}}ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ តំរូវអោយរដ្ឋសភាជាតិ (National Assembly) មានអំនាចនិតិបញ្ញត្តិ។រដ្ឋសភារបស់កូរ៉េខាងត្បូង មានសមាជិក ចំនួន 299 រូប ដោយសមាជិក 2ភាគ3 ជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោតទូទៅ ចំនែកចំនួនដែលនៅសល់ជ្រើសរើសតាមរយៈការតែងតាំងដោយផ្អែកលើភាគរយនៃសំលេងគាំទ្រគណបក្សនយោបាយដែលទទួលបាន។សមាជិករដ្ឋសភាមានអាណាតិ្ត 4 ឆ្នាំ (មានការរៀបចំការបោះឆ្នោតចុងក្រោយនៅ ឆ្នាំ 2004) ក្រោយមកសមាជិកទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតជ្រើសរើស ប្រធានរដ្ឋសភា 1 រូប និង អនុប្រធាន 2 រូប។ {{spaces|5}}អំណាចតូនាទីរបស់រដ្ឋសភា ត្រូវបានចែងយ៉ាងច្បាស់ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថា អាចប្រជុំសំរេចដកតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង ប្រធានាធិបតីបាន ប្រសិនបើមានសំណើរពីសមាជិក 1ភាគ3 ចំណែកសមាជិកដែលនៅសល់ 2ភាគ3 ទៀតត្រូវតែយល់ព្រមតាមសំណើរ ប៉ុន្តែក្នុងករណីដកតំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវមានមតិគាំទ្រភាគច្រើនពីសមាជិកដែលនៅសល់ 2ភាគ3 នេះ ដើម្បីទទួលបានសំលេង 2ភាគ3 នៃសមាជិកទាំងអស់។ '''អំណាចនិតិប្រតិបត្តិ''' * '''ប្រធានាធិបតី''' {{spaces|5}}ជាប្រមុខដឹកនាំ ក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ ជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោត មានអាណាតិ្ត 5 ឆ្នាំ ដោយមិនអាចឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជាលើកទី 2 បានទៀតឡើយ ដើម្បីជៀសវាងការពង្រីកអំណាច។ប្រធានាធិបតីត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋ ជាអគ្គមេបញ្ជាការកងទ័ព និង ជាអ្នកមានអំណាចប្រកាសច្បាប់អយ្យការសឹក និង ច្បាប់ផ្សេងៗក្នុងស្ថានភាពអាសន្ន។ក្រៅពីនេះ ប្រធានាធិបតី មានសិទ្ធិស្នើរអោយមានការព្រៀងច្បាប់ទៅរដ្ឋសភាបានផងដែរ ប៉ុន្តែមិនមានអំណាចក្នុងការរំលាយសភាបានទេ។ * '''គណៈរដ្ឋមន្ត្រី''' {{spaces|5}}រួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រី ដែលមានការតែងតាំងដោយផ្ទាល់ពីប្រធានាធិបតី ឆ្លងកាត់សំលេងគាំទ្រសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី មានតួនាទីជាជំនួយការប្រធានាធិបតីក្នុងកិច្ចការដឹកនាំប្រទេស រួមទាំងអំនាចក្នុងការចូលរួមពិភាក្សាក្នុងកិច្ចការនយោបាយផ្សេងៗក្នុងប្រទេស និងការចូលរួមប្រជុំក្នុងរដ្ឋសភាផងដែរ។គណៈរដ្ឋមន្ត្រីមានទាំងអស់ ចំនួន 20 រូប។ ក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ រួមមានតំណែងសំខាន់មួយចំនួនទៀត ដូចជា [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាជាតិជាន់ខ្ពស់]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាបង្រួបបង្រួមជាតិ]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ]] [[គណៈកម្មាការផែនការនិងថវិកា]] [[គណៈកម្មាការសិទ្ធិនារី]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យា]] [[គណៈកម្មាធិការអាជីវកម្មខ្នាតតូចនិងមធ្យម]] [[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យការងារអង្គភាពផ្សេងៗរបស់រដ្ឋាភិបាល]] និង [[រដ្ឋបាលប្រមូលពត៌មានជាតិ]]។ ប្រធាននៃអង្គភាពនីមួយៗ ត្រូវបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី មានតួនាតីជាទីប្រឹក្សានិងផ្តល់ការណែនាំដល់រដ្ឋាភិបាល។ * '''អំណាចតុលាការ''' {{spaces|5}}រួមមាន [[សាលាដំបូង]] [[សាលាឧទ្ទរណ៍]] និង [[តុលាការកំពូល]]។ ប្រធានាធិបតីជាអ្នកតែងតាំងប្រធានតុលាការកំពូលដោយឆ្លងកាត់ការយល់ព្រមពីសភា។ ការកាត់ក្តីត្រូវបានកំណត់អោយមានការបើកទូលាយទៅកាន់សាធារណៈជនទូទៅ លើកលែងក្នុងករណីដែលអាចប៉ះពាល់ដល់សុវត្ថិភាពសង្គម ឬ អាចបង្កជាបញ្ហានាំអោយកើតមានអស្ថេរភាពនិងសណ្តាប់ធ្នាបរបៀបរៀបរយក្នុងសង្គម ដែលសេចក្តីសំរេចត្រូវបានលាក់បាំងជាការសំងាត់។ ក្រៅពីនេះនៅមាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ([[តុលាការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]) ដែលមានតួនាទីក្នុងការពិចារណាលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដោយផ្តល់សិទ្ធិជាមូលដ្ឋានដល់ប្រជាជន ហើយក៏មានអំណាចក្នុងការពិចារណាផងដែរនូវរាល់ច្បាប់ទាំងឡាយណាដែលផ្ទុយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយសំរេចចាត់ទុកជាមោឃៈ (ដោយមានជំហានក្នុងការដំណើរការពី[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ឬ [[តុលាការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដែលទទួលពាក្យបណ្តឹងពីសាលាដំបូងឬបុគ្គលក្រុមណាមួយដែលបានស្នើរអោយ[[សាលាដំបូង]]ពិចារណាច្បាប់ណាមួយ។ម៉្យាងវិញទៀត[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] គឺជាស្ថាប័នដែលមានសិទ្ធិសំរេចសេចក្តីនូវភាពត្រឹមត្រូវតាមផ្លូវច្បាប់ ករណីមានការដកតំណែងបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ណាមួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ដូចជា ប្រធានាធិបតី នាយករដ្ឋមន្រ្តី ចៅក្រម ជាដើម។ក្រៅពីនេះ [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មានសិទ្ធិក្នុងការរំលាយគណបក្សនយោបាយណាមួយចោលបានតាមសំណើររបស់ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេស ករណីមានការត្រួតពិនិត្យឃើញថាគណបក្សនោះប្រព្រឹត្តិខុសនឹងនិតិរដ្ឋ។ * '''គណបក្សនយោបាយ''' {{spaces|5}}ក្នុងខែ ធ្នូ ឆ្នាំ 1995 គណបក្សនយោបាយធំៗចំនួនបីបានរួមបញ្ចូលគ្នាតែមួយគឺ 1. គណបក្ស Democratic Justice Party-DJP 2. គណបក្ស Reunification Democratic Party-RDP 3. គណបក្ស New Democratic Republican Party-NDRP ដោយមានបង្កើតជាគណបក្សថ្មីមានឈ្មោះថា New Korean Party-NKP {{spaces|5}}មុនការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី នៅឆ្នាំ 1997 មានគណបក្សថ្មីមួយចំនួនត្រូវបានបង្កើតឡើងគឺ 1. គណបក្ស Grand National Party -GNP (ជាការចូលរួមគ្នារវាងគណបក្ស NKP ជាមួយនឹងគណបក្ស New Party by the People) 2. គណបក្ស Millennium Democratic Party-MDP មាន [[លោកគីម ឌែជុង]] ជាប្រធាន 3. គណបក្ស United Liberal Democrats-ULD មាន លោកគីម ចងភីល ជាប្រធាន {{spaces|5}}គណបក្ស MDP និង គណបក្ស ULD បានចូលរួមបង្កើតគណបក្សតែមួយគាំទ្រអោយ [[លោកគីម ឌែជុង]] ឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី ដោយទទួលបានជ័យជំនេះលើរូប លោកគីម ចងភីល ដែលត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ក្រោយមកគណបក្ស ULD បានសុំដកខ្លួនចេញពីរដ្ឋាភិបាល។បច្ចុប្បន្ន គណបក្ស Grand National Party-GNP ជាគណបក្សប្រឆាំងដ៏ធំបំផុតក្នុងឆាកនយោបាយរបស់កូរ៉េខាងត្បូងដែលមានសំលេងប្រឆាំងច្រើនជាងគេរហូតដល់ 139 អសនៈ។ {{spaces|5}}នៅថ្ងៃទី 15 មេសា ឆ្នាំ 2004 មានការរៀបចំបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកសភាកូរ៉េខាងត្បូងអាណត្តិទី 17 មានចំនួន 299 អសនៈ ដែលបែងចែកជាការបោះដោយផ្ទាល់ចំនួន 243 អសនៈ និងចែកអសនៈតាមចំនួនច្រើនទៅតិចរបស់គណបក្សនីមួយ ចំនួន 56 អសនៈ ផ្សេងទៀត។ ក្រោយពីការរាប់សន្លឹកឆ្នោត គណបក្ស Uri ទទួលបានជ័យជនៈក្លាយជាគណបក្សដែលមានសំលេងប្រឆាំងច្រើនជាងគេក្នុងសភា តែក្រោយមកគណបក្ស Uri ទទួលបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោតសាកល្បង 6 លើក នៅខែមេសា ឆ្នាំ 2005 ហើយថែមទាំងទទួលបរាជ័យជាលើកទីពីរក្នុងការបោះឆ្នោតសាកល្បងនៅខែតុលា ឆ្នាំដដែល ដែលធ្វើអោយកូរ៉េខាងត្បូងបាត់ស្ថេរភាពផ្នែកនយោបាយ។ * '''ស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រ''' {{spaces|5}}ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រកាសស្តារព្រះកិតិ្តនាមស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញនៅឆ្នាំ 2006 តែគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបរបស់ប្រជាជនតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាប្រមុខរដ្ឋឡើយ ដោយសារប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន មានការគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបបសាធារណរដ្ឋ មានប្រធានាធិបតីជាប្រមុខ។ព្រះចៅអធិរាជ្យនៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង មានព្រះរាជសកម្មភាពតែនៅក្នុងពិធីតាមបែបសាសនាឬពិធីផ្លូវការសំខាន់ៗមួយចំនួនតែប៉ុណ្ណោះ។ {{spaces|5}}ប្រទេកូរ៉េ មានព្រះមហាក្សត្រដែលជានិមិត្តរូបរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យជានគរចំនុះរបស់ចក្រភព[[ជប៉ុន]] រហូតព្រះអង្គម្ចាស់ “គូ” សោយទីវង្គត ហើយដោយសារព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះពុំមានព្រះរាជរង្សសោយរាជ្យបន្ត ទើបធ្វើអោយ [[រាជវង្សលី]] បញ្ចប់ទៅនៅឆ្នាំ 2005។ {{spaces|5}}ក្រោយមកនៅថ្ងៃទី 29 កញ្ញា ឆ្នាំ 2006 [[ម្ចាស់ក្សត្រី ហេវ៉ន]] ជាព្រះរាជបុត្រីទី 2 របស់ព្រះអង្គម្ចាស់កាំង ព្រះរាជបុត្រាទី 5 របស់ព្រះចៅកូជុង នៃនគរខ្វាងមូ របស់ចក្រភព[[កូរ៉េ]] ត្រូវបានរៀបចំរាជាភិសេកជាព្រះរាជានីនៃប្រទេស[[កូរ៉េ]] ក្នុងថានៈជាប្រមុខនៃ[[រាជវង្សកូរ៉េ]]សោយរាជ្យបន្ត។ ទាំងនៅអនាគត និងបច្ចុប្បន្ន កូរ៉េមានគោលបំណងស្តារព្រះកិត្តិនាមនៃស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញ តែត្រូវរង់ចាំអោយមានការបង្រួបបង្រួមជាតិ[[កូរ៉េ]]ទាំងពីរជាមុនសិនក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កូរ៉េខាងត្បូង៕ == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == *[http://chinese.jeju.go.kr/files/file/multicultural%20family/Guidebook%20for%20Living%20in%20Korea%20for%20Foreigners%20_Khmer.pdf Guidebook for Living in Korea for Foreigners - Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730162257/http://chinese.jeju.go.kr/files/file/multicultural%20family/Guidebook%20for%20Living%20in%20Korea%20for%20Foreigners%20_Khmer.pdf |date=2013-07-30 }} - Government of South Korea {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កូរ៉េខាងត្បូង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កូរ៉េ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមជប៉ុន]] 761byo6fiz37924o0605jtwf7svxcb4 0 11066 340922 336806 2026-09-24T22:08:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340922 wikitext text/x-wiki នៅថ្ងៃទី ១២ ខែកក្តដា ឆ្នាំ២០០៧ មានការវាយប្រហារដែនអាកាសមួយនៅ[[ទីក្រុងបេកដាត]] [[ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់]] នៅពេលឧទ្ធម្ភាចក្ររបស់​ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចបានវាយប្រហារសម្លាប់មនុស្ស ១២នាក់ដែលមិនមែនជាទាហានដែលគ្មានអាវុធ នៅក្រុមនោះមានអ្នកកាសែតពីរនាក់​ដែលធ្វើការនៅអង្គការព័ត៌មាន រ៉ូតធើរ៍ (Reuters)<ref>United States Department of the Army (2007-07-17) Investigation into Civilian Casualties Resulting from an Engagement on 12 July 2007 in the New Baghdad District of Baghdad, Iraq , Washington DC, United States: United States Central Command. (Report).</ref> [[File:CollateralMurder.ogv|center|thumb|360px|វីដេអូផ្សាយនៅវីគីលីកស៍ ដែលបង្ហាញពេលឧទ្ធម្ភាចក្របាញ់សម្លាប់មនុស្ស<br /> ពីរនាក់ ហើយនឹងមានសំលេងដែរ<small>^{[[:wikisource:July 12, 2007 Baghdad airstrike transcript|[Full audio transcript]]]}</small>|alt=Military helicopter gunsight footage of civilian humans and vehicle being destroyed by airstrike]] អ្នកកាសែតពីរនាក់នោះឈ្មោះ នាម៊ែ ណូអ៊ែឌែន​ (Namir Noor-Eldeen) និង សាអ៊ីល ឈឺម៉ា (Saeed Chmagh)<ref>Cohen, Tom (2010-04-07). "Leaked video reveals chaos of Baghdad attack". CNN. http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/04/06/iraq.journalists.killed {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410041443/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/04/06/iraq.journalists.killed/ |date=2010-04-10 }}. Retrieved 2010-04-07. "The two photojournalists were Saeed Chmagh and Namir Noor-Eldeen. ... Chmagh surviving the initial shooting, but apparently he died when the gunship opened fire on people attempting to get him to a van that arrived, apparently to collect the wounded."</ref> ទោះបីជា មនុស្សទាំងនោះមិនបង្កសង្រ្គាមជាមួយគ្នាក៏មានបុរសពីរនាក់មានកាំភ្លើង AK-47 និង RPG។<ref>[# ^ http://www.foxnews.com/politics/2010/04/07/military-raises-questions-credibility-leaked-iraq-shooting-video/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410083052/http://www.foxnews.com/politics/2010/04/07/military-raises-questions-credibility-leaked-iraq-shooting-video/ |date=2010-04-10 }} Foxnews: Military raises questions credibility leaked Iraq shooting video]</ref> ក៏ប៉ុន្តែទាហាន[[សហរដ្ឋអាមេរិច]] គិតដែលម៉ាស៊ីនថតរបស់អ្នកកាសែតពីរនាក់ គឺជាកាំភ្លើងដែរ ។ ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចទទួលអនុញ្ញាតិភ្ជុងក្រុមនោះហើយនឹងគេសម្លាប់មនុស្សច្រើន​ មានម្នាក់ដែលរបួសព្យាយាមរត់គេច និងមានដឹកទំនិញ​ពណ៌ខៀវដែលចូលនៅកន្លែងនោះដើម្បីជួយមនុស្សរបួស នៅក្នុងឡានមានក្រុមបុរសផ្សេងទៀតដែលគ្មានកាំភ្លើងដែរហើយនឹងមានក្មេងពីរ នាក់ ។ ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចបានសុំអនុញ្ញាតិម្តងទៀតភ្ជុងបាញ់ឡាននោះដែរ នៅពេលទទួលការអនុញ្ញាតិគេសម្លាប់អ្នករបួសនិងអ្នកដែល​ព្យាយាមជួយពួកគេ អំពីក្មេងពីរនាក់ដែលនៅខាងក្នុងគេមានរបួសខ្លាំងណាស់ ។ បន្ទាប់មកមេទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ បានប្រកាសដែលឧទ្ធម្ភាចក្ររបស់ទាហាននោះកំពុងតាមអ្នកបះបោរជាច្រើន និងទាហាន​ដែលគ្មានទោសទាំងនោះ ។<ref>United States Department of the Army (2007-07-17) Investigation into Civilian Casualties Resulting from an Engagement on 12 July 2007 in the New Baghdad District of Baghdad, Iraq , Washington DC, United States: United States Central Command. (រាយការណ៍).</ref>​ អង្គការព័ត៌មានរ៉ូតធើរ៍ (Reuters)​ សួរទាហានអាមេរិចអោយវីដេអូ និងសំលេងរបស់ការវាយប្រហារនោះ ក៏ប៉ុន្តែ​ពួកគេបានបដិសេធន៍ <ref>Cohen, Noam; Stelter, Brian (2010-04-06). "Video expands notoriety of WikiLeaks site". Seattle Times. http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2011540341_wikileaks07.html. Retrieved 2010-04-07. "left 12 people dead, including two Reuters news-agency employees ... (The Pentagon defended the killings and said no disciplinary action was taken at the time of the incident. ... Reuters had tried for 2 ½ years through the Freedom of Information Act to obtain the Iraq video, to no avail. ... WikiLeaks .. used the label "Collateral Murder""</ref> នៅថ្ងៃទី ៥ ខែ មេសា ឆ្នាំ ២០១០ វិបសាយ វីគីលីកស៍ (Wikileaks) បានផ្សាយវីដេអូរបស់ការវាយប្រហារដែលហៅ ''Collateral Murder'' (ឧក្រិតជន) វីគីលីកស៍ អត់បានប្រាប់នរណាអោយវីដេអូនោះ<ref>Kingstone, Steve (2010-04-06). "WikiLeaks posts video of 'US military killings' in Iraq" (video + text). BBC News. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8606402.stm. Retrieved 2010-04-07. "WikiLeaks ... would not reveal who gave it to them. ... unnamed US military officials as confirming the video was genuine." </ref> មានទាហាសហរដ្ឋអាមេរិចម្នាក់ដែលប្រាប់​អង្គការរ៉ូតធើរ៍ (Reuters) ដែលវីដេអូនោះគឺជាការពិត ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានអោយឈ្មោះរបស់ទាហាននោះ ។ <ref>"[http://www.reuters.com/article/idUSTRE6344FW20100406 Leaked U.S. video shows deaths of Reuters' Iraqi staffers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206100740/http://www.reuters.com/article/idUSTRE6344FW20100406 |date=2010-12-06 }}". Reuters. 2010-04-05. . យកមកពីរ 2010-04-07.</ref> == ឯកសារយោង == === ភ្ជាប់សម្ព័ន្ធទៅខាងក្រៅ === * [http://www.collateralmurder.com/ Collateral Murder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409000837/http://collateralmurder.com/ |date=2010-04-09 }} - វិបសាយនេះ ជារបស់វីគីលីកស៍ រួមទាំងវីដេអូផង] * [http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2010/04/the-wikileaks-video-and-the-rules-of-engagement.html វីដេអូវីគីលីកស៍ ហើយនឹងកិច្ចសន្យា] {{coord|33.3137|44.512|scale:2000_dim:200_region:IQ_type:event_source:us-military-video-MGRS-38SMB5458086170|display=title|name=Airstrike of 2007-07-12}} <!--Location given as "Mike Bravo five-four-five-eight eight-six-one-seven" (MB 5458 8617 abbreviated form) in the [[Military grid reference system]]--> === ចំណាំ === {{reflist}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហរដ្ឋអាមេរិច]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្រ្គាម]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកកាសែត]] 95ibfj0re7qklvo7e0r4jwxmrgpq94r 0 11109 340962 291238 2026-09-24T23:22:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340962 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Tupolev Tu-154M Poland - Air Force.jpg|right|thumb|200px|យន្តហោះTupolev Tu-154M។]] {{Coord|54|49|31.19|N|32|3|10.28|E|display=inline,title}} '''យន្តហោះប៉ូឡូញកំទេចឆ្នាំ២០១០''' ជាគ្រោះថ្នាក់យន្តហោះ របស់[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] នៅថ្ញៃទី១០[[ខែមេសា]] [[ឆ្នាំ២០១០]] ជិត [[ទីក្រុងស្មឡេណ្សក]] នៅ [[ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ។​ នៅគ្រោះថ្នាក់នោះ លោក [[លេច កាកស៊ីន្សគី]] ជា [[ប្រធាន]]របស់ប្រទេសប៉ូឡូញ បានស្លាប់ ជាមួយអ្នករដ្ឋការ ឧត្តមកងទព អភិបាលធនាគារជាតិ អ្នកបម្រើការបរទេស​ សមាជិករបស់[[សភា]] និង អ្នកដឺកនាំរបស់ [[សាសនា]]ផ្រេងៗ ពួកគេបានទៅ ធ្វើពិធីថ្ញៃខួប៧០ឆ្នាំ របស់[[វិនាសការ កាទីណ]]<ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/10/poland.president.plane.crash/index.html?hpt=T1 ប្រធានប៉ូឡូញ បានស្លាប់នៅគ្រោះថ្នាក់យន្តហោះ (នៅភាសាអង់គ្លេស)] CNN (Turner Broadcasting). 2010-04-10.</ref><ref>អៀង សុខម៉ិញៈ [http://www.rfi.fr/actukm/articles/124/article_5055.asp ប្រធានាធិបតី​ប៉ូឡូញ​ស្លាប់​ក្នុង​គ្រោះថ្នាក់​ធ្លាក់​យន្តហោះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412052130/http://www.rfi.fr/actukm/articles/124/article_5055.asp |date=2010-04-12 }} នៅ [[ខេមរភាសា]] ១០/០៤/២០១០</ref> អាជ្ញធរមិនទាន់ដឹងហេតុផល គ្រោះថ្នាក់យន្តហោះនេះ ។​ មានសេចក្ដីរាយការណ៏ប្រារភ ដែលប្រហែលអ្នកបើកបរយន្ដហោះ បានព្យាយាមហោះចុះ៤គ្រា និងគាត់ អត់ធ្វើតាម ការណែនាំរបស់ អ្នកអភិបាលនៅចំណតអាកាស ដែលបានប្រាប់​ សូមទៅនៅ ចំណតអាកាសដែលមាននិរភ័យជាង ពីព្រោះ នៅ ស្មឡេណ្សក មានអ័ភ្រច្រើន ។ នៅពេលទី៤ ដែលព្យាយាមហោះចុះ យន្ដហោះបានវាយ ដើមឈើ និងបែកខ្ទច នៅក្នុងព្រៃ ។ យានចរទាំង៩៧នាក់ស្លាប់។<ref>[http://uk.news.yahoo.com/18/20100410/twl-polish-president-killed-in-plane-cra-d9fddae.html ប្រធានប៉ូឡូញ បានស្លាប់នៅគ្រោះថ្នាក់យន្តហោះ (នៅភាសាអង់គ្លេស)] – Yahoo! News. News.yahoo.com.</ref> រដ្ឋភិបាលរបស់ប្រទេសច្រើន ផ្ញើសមានទុក្ខ សំរាប់ ប្រទេសប៉ូឡូញ<ref>The Philippine Star: [http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=565431&publicationSubCategoryId=63 Polish leader, 95 others dead in Russia jet crash], April 11, 2010.</ref> សាយករដ្ឋមន្រ្ដី [[ហ៊ុន សែន]] ផ្ញើសមានទុក្ខ សំរាប់សាយករដ្ឋមន្រ្ដីប៉ូឡូញ។<ref>Xinhua News Agency: [http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-04/11/c_13246503.htm Cambodian PM shares condolences to Polish President's death in plane crash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414175428/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-04/11/c_13246503.htm |date=2010-04-14 }}, 2010-04-11</ref> == រូបថតរបស់អ្នកដែលស្លាប់ == <center><gallery> ឯកសារ:Lech Kaczyński.jpg|លោក [[លេច កាកស៊ីន្សគី]] ជា [[ប្រធាន]]របស់ប្រទេសប៉ូឡូញ ឯកសារ:Maria Kaczynska (official portrait).jpg|ម៉ារី កាក្សីន្សកា ឯកសារ:Ryszard Kaczorowski 2008.JPG|រីស្សារ្ដ កាក្សូរូវ្សគី ឯកសារ:Slawomir Skrzypek.JPG|ស្លាវូមីរ ស្ករ្សីភេក ឯកសារ:Aleksander Szczyglo (2006).jpg|អាឡេក្សាណដេរ ស្សក្សីគីអូ ឯកសារ:2008.08.15. Gen Franciszek Gągor Fot Mariusz Kubik 01.jpg|ខ្វ្រាន្សីសេក កាគូរ ឯកសារ:Andrzej.Błasik.PNG|អានដ្រេហ ប្លាសីក ឯកសារ:Tadeusz Buk.jpg|តាដេអូស្ស បូក ឯកសារ:Wiceadmiral.Andrzej.Karweta.jpg|អានដ្រេហ ការវេតា ឯកសារ:Krystyna Bochenek-senat.jpg|គ្រីសទីណា បូចិណេក ឯកសារ:Jerzy Szmajdzinski.jpg|យេរ្សី ស្សម៉ាហដសីន្សគី ឯកសារ:Maciej Płażyński 2.jpg|ម៉ាសីអេល ផ្លាសីន្សគី </gallery></center> == សេចក្តីបញ្ជាក់ == {{reflist}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសប៉ូឡូញ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ២០១០]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសរុស្ស៊ី]] n51exn6f5n9lcgos3lzc6qfcb4gohfl 0 11379 340956 323453 2026-09-24T23:06:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340956 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ប្រេម តិណសូលានន្ទ៍ |native_name = เปรม ติณสูลานนท์ |honorific-prefix = |honorific-suffix = |nationality = [[Thai people|Thai]] |image = Prem Tinsulanonda (Cropped).jpg |office1 = [[រាជានុសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ]] |term_start1 = 13 October 2016 |term_end1 = 1 December 2016 <br><small>During first seven weeks of King [[Vajiralongkorn]]'s reign</small> |monarch1 = [[វជិរាលង្ករណ|សម្ដេចព្រះចៅយូហួ មហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ]] |primeminister1 = [[Prayut Chan-o-cha]] |office2 = President of the [[Privy Council of Thailand]] |term_start2 = 4 September 1998 |term_end2 = 26 may 2019 |monarch2 = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] <br> [[វជិរាលង្ករណ|សម្ដេចព្រះចៅយូហួ មហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ]] |predecessor2 = [[Sanya Dharmasakti]] |successor2 = |office3 = 16th [[Prime Minister of Thailand]] |term_start3 = 3 March 1980 |term_end3 = 4 August 1988 |monarch3 = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] |predecessor3 = [[Kriangsak Chamanan]] |successor3 = [[Chatichai Choonhavan]] |office4 = [[Ministry of Defence (Thailand)|Minister of Defence]] |term_start4 = 24 May 1979 |term_end4 = 5 August 1986 |primeminister4 = [[Kriangsak Chomanan]]; himself |predecessor4 = [[Kriangsak Chomanan]] |successor4 = Phaniang Kantrat |office5 = [[List of Commanders of the Royal Thai Army|Commander in Chief of the Royal Thai Army]] |term_start5 = 1 October 1978 |term_end5 = 25 August 1982 |predecessor5 = Serm Na Nakhon |successor5 = Prayuth Jarumanee |birth_date = {{Birth date|1920|8|26|}} |birth_place = [[Mueang Songkhla District|Songkhla]], [[Songkhla Province|Songkhla]], [[Rattanakosin Kingdom|Siam]] |death_date ={{Death date and age|2019|05|26|1920|08|1920}} |death_place =[[បាងកក|ក្រុងទេព]], [[ប្រទេសថៃ]] |party = ''non-partisan'' (Military) |spouse = |alma_mater = [[Chulachomklao Royal Military Academy|Royal Thai Army Academy]];<br />[[United States Army Armor School]], Fort Knox |religion = [[ពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] |rank = [[File:RTA OF-9 (General).svg|15px]] [[General]] (Phon Ek) |branch = [[Royal Thai Army]] |serviceyears = 1941–86 |commands = [[List of Commanders of the Royal Thai Army#Royal Thai Army|Commander-in-Chief]] (1978-81) |battles = [[Franco-Thai War]]<br />[[World War II]]<br />[[Military history of Thailand#Thailand and regional Communism (1945–90)|Communist insurgency campaigns]] ||signature= }} '''នាយឧត្តសេនីយ៍ ប្រេម តិណសូលានន្ទ៍''' ប្រសូតនៅថ្ងៃទី ([[២៦ សីហា]] [[ព.ស. ២៤៦៣]] — [[២៦ ឧសភា]] [[ព.ស. ២៥៦២]]) ដោយ​លោក ជា​ឧត្ដម​សេនីយ៍​កងទ័ព​ជើងគោក ជើងទឹក និង​ជើង​អាកាស​។ ហើយ​លោក​ក៏​ជា​ប្រធាន [[​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ជំនិត​ព្រះមហាក្សត្រ​]]​និង​ជា​[[រដ្ឋបុរស]] ព្រម​ទាំង​ជា​[[នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ថៃ]]ទី ១៦ និង​កាន់​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ៣​សម័យ ចន្លោះ​ពី​ឆ្នាំ [[ព.ស. ២៥២៣​]] ​ដល់ ​[[ព.ស. ២៥៣១​]]​មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ លោក​ក៏​ជា​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី​ថៃ ដែល​កាន់​អំណាច​តាម​សេចក្ដី​អញ្ជើញ​របស់​រដ្ឋសភា​បាន​យូរ​ជាង​គេ ដោយ​សារ​តែ​នៅ​សម័យ​នោះ​ច្បាប់​របស់​ថៃ​មិន​បាន​កំណត់​ឲ្យ​រដ្ឋ​សភា​រើស​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី ​ចេញ​ពី​សមាជិក​ភាព​សភា​តំណាង​រាស្ត្រ។ បុគ្គលិក​លក្ខណៈ​របស់ ឧត្តម​សេនីយ៍ ប្រេម ជា​មនុស្ស​ដែល​និយាយ​តិច ​នៅ​ពេល​កាន់​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី​របស់​ប្រទេស​ថៃ មាន​ការ​ផ្ដល់​បទ​សម្ភាសន៍​ឲ្យ​សារ​ព័ត៌មាន​តិច​ណាស់ រហូត​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រសិទ្ធិ​នាម​ឲ្យ​ថា '''តេមិយ​គរ''' <ref>[http://www.prachatai.com/05web/th/home/page2.php?mod=mod_ptcms&ContentID=3025&SystemModuleKey=HilightNews ถอดรหัสป๋า เปิดปาก 3 ฝ่ายต้องคุยกันเอง]</ref> និង​ទទួល​បាន​រហ័ស​នាម​មួយ​ទៀត​ថា '''អ្នក​ប្រហារ​តាម​ដង​ទន្លេ​ចៅ​ផ្រា​យ៉ា''' ចេញ​ពី​ហេតុ​ការណ៍​[[ក្បត់​មេសា​ហាវ៉ាយ]]​ និង​[[ក្បត់ ៩ កញ្ញា]]<ref>{{Cite web |url=http://www.prajan.com/webboard/view.php?id=11873 |title=เสธ.แดง เล่าให้ฟังฤทธิ์เดชขันทีนักฆ่าแห่งลุ่มเจ้าพระยา |access-date=2011-02-16 |archivedate=2011-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814215950/http://www.prajan.com/webboard/view.php?id=11873 |url-status=dead }}</ref> ក្រោយពីការកាន់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី ផុតទៅ នៅថ្ងៃទី ៣ សីហា ព.ស. ២៥៣១ ព្រះមហក្សត្រថៃ មានចេញព្រះរាជក្រិត្យតែងតាំងឲ្យ​ឧត្តមសេនីយ៍​ឯក ប្រេម ជាសមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សា​ជំនិតព្រះមហាក្សត្រ នៅថ្ងៃទី ២៣ សីហា ព.ស. ២៥៣១។ ក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃ ២៩ សីហា ព.ស. ២៥៣១ បានទទួលព្រះរាជទានតែងតាំងជា '''រដ្ឋបុរស''' ។ នៅថ្ងៃទី ៤ សីហា ព.ស. ២៥៤១ ក៏បានព្រះរាជទានតែងតាំង ជា '''ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាជំនិតព្រះមហាក្សត្រ'''។ ឧត្តមសេនីយ៍ ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ កើតនៅ ឃុំបយ៉ាង ស្រុកស៊ុងខ្លា [[ខេត្តស៊ុងខ្លា]] ជាកូន​ពៅ​ក្នុង​ចំណោម​បង​ប្អូន ៨នាក់​ របស់​អាមាត្យ ប៊ិង ទីនសូឡានុន្ទ និង​មាតា​ឈ្មោះ អ្នកស្រី វិនិតថាន់ថៈកម្ម (អត ទីន​ស៊ូឡា​នុន្ទ)។ លោកប្រេម បានសំរេចការសិក្សាពី សាលារៀនមហាជិរ៉ាវុធ ខេត្តស៊ុងខ្លា ដោយមានអត្តលេខ ១៦៧ និង​[[លាសារៀន​សួនកុលាបវិទ្យាល័យ]] កាលពី ព.ស ២៤៨។ បន្ទាប់ពីមក ក៏​បាន​សិក្សា​បន្ត​នៅ​[[សាលារៀន​បច្ចេកទេស​ទាហាន​ជើង​គោក]] ជំនាន់​ទី ៥ ដោយ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ទាហាន​រថ​ពាស​ដែក (សាលារៀន​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​ឡើង​នៅ​ក្នុង ព.ស ២៤៧៧ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា [[សាលារៀន​យោធា​ព្រះចុល្ល​ចមក្លៅ​]])។ ឧត្តមសេនីយឯក ប្រេម បានសំរេចការសិក្សា វគ្គសិក្សាពិសេសនៅសាលារៀនបច្ចេកទេសទាហានជើងគោកកាលពី ព.ស ២៤៨៤ ហើយបានចូលរួម​ក្នុង​ការប្រ​យុទ្ធ​ក្នុង​សមរ​ភូមិ​ [[បញ្ហាវិវាទឥណ្ឌូចិន|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]]រវាងប្រទេសថៃ ជាមួយ[[បារាំង]] នៅ [[ប៉ោយប៉ែត]] [[កម្ពុជា]]។ ក្រោយពីនោះក៏បានចូលបំរើការនៅក្នុង[[កងទ័ពពាយ័ព្យ]] ក្រោមការបញ្ជារបស់[[ហ្លួងស៊េរីរើងរិទ្ធិ]] ដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ចន្លោះឆ្នាំព.ស ២៤៨៥-២៤៨៨ នៅ [[ឈៀងទុង]]។ ក្រោយពីសង្គ្រាម ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម បានចូលបំរើការងាររាជការនៅ[[ឧត្រាឌិត]] និងទទួលបានអហារូបករណ៍ទៅសិក្សាបន្តនៅសាលារៀនរថក្រោះរបស់កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ដំណាលគ្នានឹង [[ភិជិត្រ កុនលវណិត|ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ភិជិត្រ កុនលវណិត]] និង[[វិជិត្រ សុខម៉ាក|ឧត្តមសេនីយ៍ឯង វិជិត្រ សុខម៉ាក]] កាលពី ព.ស ២៤៩។ លោកបានត្រឡប់មកទទួលតំណែង មេបញ្ជាការរងនៃសាលារៀនរថក្រោះ បន្ទាប់ពីមានមានការចាត់តាំងរបស់សាលារៀនទាហានរថក្រោះ នៅខេត្ត[[ស្រះបុរី]]។ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម បានទទួលការតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រជា មេបញ្ជាការប្រចាំមជ្ឈមណ្ឌលហ្វឹកហ្វឺនទាហាន​រថក្រោះ ដោយមានសក្ដិជា ឧត្ដមសេនីយ៍ត្រី កាលពី ព.ស ២៥១។ ក្នុងរយៈ ៥ឆ្នាំ នៃការកាន់តំណែងនោះ គាត់ចូលចិត្តហៅខ្លួនឯងថា "ប៉ា" នៅចំពោះមុខអ្នកដែលមានអាយុតិចជាងគាត់ និងហៅអ្នកដែលមានអាយុតិចជាងគាត់ថា "កូន" រហូតក្លាយជាទម្លាប់នៃការហៅឈ្មោះគាត់ជាទូទៅថា "ប៉ា" ឬ "ប៉ាប្រេម" ចំណែកបុគ្គលដែលស្និទ្ធនឹងគាត់ ក៏ត្រូវបានគេចូលចិត្តហៅថា "កូនប៉ា" ហើយក៏ត្រូវបានហៅជាប់មាត់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ <ref>วีรชาติ ชุ่มสนิท, 24 นายกรัฐมนตรีไทย, ออลบุ๊คส์พับลิสชิ่ง, 2549 ISBN 974-94-55398 </ref> ឧត្តមសេនីយ៍ឯកប្រេម ត្រូវបានប្ដូរទៅទទួលតំណែងជា មេបញ្ជាការរងយោធាភូមិភាគ២ ដើម្បីត្រួតត្រា [[ភាគឦសាន]] នៅ ព.ស ២៥១។ បន្ទាប់មកលោកក៏ត្រូវបានឡើងឋានៈជាមេទ័ពភូមិភាគ២ ដើម្បីការពារភាគឦសាន្តនា ព.ស ២៥១៧ ដោយមានឋានន្តរស័ក្ដិ ជាឧត្តមសេនីយ៍ឯក។ ហើយក៏បានធ្វើជាជំនួយការមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកនៅ ព.ស ២៥២០ និងឡើងជា និងត្រូវបានតម្លើងតំណែងជាមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកនៅ ព.ស ២៥២។ == តំណែងក្នុងឆាកនយោបាយ == នៅព.ស. ២៥០២ ក្នុងសម័យរបស់ [[សេនាប្រមុខ សំរិទ្ធិ ធនៈរ៉ាត់ ]] ឧត្តមសេនីយឯកប្រេម បានទទួលការតែងតាំងជាសមាជិកសភាព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីនោះ ក៏បានទទួលការតែងតាំងជាសមាជិកសភានិតិបញ្ញត្តិ និងព្រឹទ្ធសភា ក្នុងកំឡុង ព.ស ២៥១១-២៥១៦ នៅក្នុងសម័យ [[សេនាប្រមុខ ថៈណម គិទទិខៈចន]] ។ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម ក៏ធា្លប់បានចូលរួមនៅក្នុងការធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅថៃចំនួន​ ២ លើក​ ដែលដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក​[[សៈង៉ាត់ ឆ្លយូ (สงัด ชลออยู่)]] នៅថ្ងៃទី [[៦ តុលា]] [[ព.ស. ២៥១៩]] ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល[[ព្រះអង្គម្ចាស់ សេនី ប្រាម៉ូត (หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช)]] និងថ្ងៃទី [[២០ តុលា]] [[ព.ស. ២៥២០]] ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល[[ថានិន្ទរ ក្រៃវិសៀន (ธานินทร์ กรัยวิเชียร)]] ។ ឧត្តមសេនីយ៍ ប្រេម ទទួលតំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីលើកដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ឧត្តមសេនីយ៍ឯក [[ក្រៀងស័ក្ដិ ឆៈម៉ៈណាន់ (เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์)]] ក្នុងឋានៈជារដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទី[[ក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ]]និងរយៈចុងក្រោយនៃរដ្ឋាភិបាលឧត្តមសេនីយ៍​ឯក ក្រៀងសក្ដិ លោកប្រេម ក៏បានកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ទន្ទឹមនឹងតំណែង មេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោក ។ ក្នុងរយៈពេលនោះ លោកប្រេម ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ ហើយក្រោយពេលដែលឧត្តមសេនីយ៍ឯក ក្រៀងសក្ដិ លាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ កុម្ភៈ ព.ស. ២៥២៣ គាត់ក៏ត្រូវបានសភាតំណាងរាស្ត្រ និងព្រះមហាក្សត្រ ជ្រើសឲ្យកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ១៦ របសប្រទេសថៃ នៅថ្ងៃទី ៣ មីនា ព.ស. ២៥២៣ ។ == ការកាន់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី == [[ไฟล์:Prem Tinsulanonda.jpg|thumb|250px|พล.อ.เปรม ขณะปฏิบัติภารกิจเยือนต่างประเทศเมื่อครั้งดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี]] === សម័យទី ១ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 42]]: 3 มีนาคม 2523 - 29 เมษายน 2526 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 19 มีนาคม 2526 เนื่องจากสภาผู้แทนราษฎรไม่เห็นชอบกับการเสนอให้ยืดอายุการใช้บทเฉพาะกาลของ [[รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2521]] มีการเลือกตั้งในวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2526 === សម័យទី ២ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 43]]: 30 เมษายน 2526 - 4 สิงหาคม 2529 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 1 พฤษภาคม 2529 เนื่องจากรัฐบาลแพ้เสียงในสภา ในการออกพระราชกำหนดการขนส่งทางบก มีการเลือกตั้งในวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2529 === សម័យទី ៣ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 44]]: 5 สิงหาคม 2529 - 3 สิงหาคม 2531 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 29 เมษายน 2531 เนื่องจากเกิดปัญหาขึ้นใน[[พรรคประชาธิปัตย์]] เกิดกลุ่ม 10 มกรา ดำเนินกิจกรรมทางการเมืองอย่างเป็นเอกเทศภายในพรรค กลุ่ม 10 มกรา นี้ลงมติไม่สนับสนุนพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ ที่รัฐบาลเสนอเข้าสู่การพิจารณาของสภา จนทำให้พระราชบัญญัติไม่ผ่านการเห็นชอบ พรรคประชาธิปัตย์แสดงความรับผิดชอบโดยการถอนตัวจากการเป็นพรรคร่วมรัฐบาล พลเอกเปรมจึงประกาศยุบสภา มีการเลือกตั้งในวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2531 ในช่วงปลายรัฐบาลพลเอกเปรม ขณะที่กำลังจะมีการเลือกตั้ง มีกระแสการคัดค้านการดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเป็นสมัยที่ 4 จากกลุ่มนักวิชาการ ภายหลังการเลือกตั้ง ในคืนวันที่ 24 กรกฎาคม 2531 หัวหน้าพรรคการเมืองที่จะร่วมกันจัดตั้งรัฐบาล โดยมี[[พรรคชาติไทย]]เป็นแกนนำ ได้เข้าพบพลเอกเปรมที่บ้านพัก เพื่อเชิญให้มาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเป็นสมัยที่ 4 แต่พลเอกเปรมปฏิเสธ ต่อมาในวันที่ 4 สิงหาคม 2531 จึงได้มีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้าฯ พลตรี[[ชาติชาย ชุณหะวัณ]] (ยศขณะนั้น) ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีคนที่ 17 หลังพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พลเอกเปรม เป็นองคมนตรี ในวันที่ 23 สิงหาคม พ.ศ. 2531 จากนั้นในวันที่ 29 สิงหาคม พ.ศ. 2531 ได้รับโปรดเกล้าฯ ยกย่องให้เป็นรัฐบุรุษ และในวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2541 มีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้าฯ ให้เป็นประธานองคมนตรี == សមិទ្ធិផលរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ == {{កំពុងរៀបចំ}} == តួនាទីនៅក្នុងការដោះស្រាយវិបត្តនយោបាយ និងរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ព.ស ២៥៤៩ == หลังการทำรัฐประหาร พ.ศ. 2549 มีนักวิชาการกล่าวหาพลเอกเปรมว่ามีความเกี่ยวข้องกับ [[วิกฤตการณ์การเมืองในประเทศไทย พ.ศ. 2548-2549]] ที่นำไปสู่ [[รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2549]]<ref>Kate McGeown, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5367936.stm Thai king remains centre stage], BBC News, 21 September 2006</ref> ซึ่งในเวลาพลบค่ำวันที่ 19 กันยายน ช่วงเดียวกับที่กำลังทหาร[[หน่วยรบพิเศษ]]จาก จ.[[ลพบุรี]] ได้เคลื่อนกำลังเข้ากรุงเทพฯ พลเอกเปรม ได้เข้าเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว<ref name="Timeline">The Nation, [http://nationmultimedia.com/2006/09/20/headlines/headlines_30014092.php Coup as it unfolds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150026/http://nationmultimedia.com/2006/09/20/headlines/headlines_30014092.php |date=2007-09-29 }}, 20 September 2006</ref> นาย[[สุริยะใส กตะศิลา]] ผู้ประสานงาน[[เครือข่ายพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย]] กล่าวว่า พลเอกเปรมเป็นผู้สั่งการให้ทำรัฐประหารโดยนั่งบัญชาการอยู่ที่บ้านสี่เสาร์เทเวศร์ <ref>onopen.com [http://www.onopen.com/2007/editor-spaces/1424 หลังฉากพันธมิตร หลังวันรัฐประหาร และหลังรัฐบาลสุรยุทธ์ กับ สุริยะใส กตะศิลา]</ref> ในเวลาต่อมา ยังเป็นที่กล่าวหาอีกว่า พลเอกเปรม อาจมีบทบาทสำคัญ ในการเชิญ [[สุรยุทธ์ จุลานนท์|พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์]] อดีต[[ผู้บัญชาการทหารบก]] และอดีตลูกน้อง มาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี รวมไปถึง การแต่งตั้ง [[รัฐบาลชั่วคราว หลังรัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2549|คณะรัฐมนตรี]] และ [[สภานิติบัญญัติแห่งชาติ พ.ศ. 2549|สภานิติบัญญัติแห่งชาติ]] อีกด้วย จนกระทั่ง นักวิจารณ์ บางคน ถึงกับกล่าวว่า สภาฯ ชุดนี้ เต็มไปด้วย "ลูกป๋า" <ref>The Australian, [http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20550793-23109,00.html Thailand's post-coup cabinet unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312041044/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20550793-23109,00.html |date=2007-03-12 }}, 9 October 2006</ref><ref>The Nation, [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php NLA 'doesn' t represent' all of the people] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102080434/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php |date=2006-11-02 }}, 14 October 2006</ref><ref>The Nation, [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php Assembly will not play a major role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116151859/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php |date=2007-01-16 }}, 14 October 2006</ref> <!-- ย่อหน้านี้เป็นการวิจารณ์จากบุคคลที่สาม ซึ่งมิอาจทราบได้ว่าเป็นความจริงหรือไม่ กรุณาอย่านำข้อมูลนี้ไปใช้อ้างอิง --> [[ฐิตินันท์ พงษ์สุทธิรักษ์]] อาจารย์[[คณะรัฐศาสตร์]] [[จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]] ได้กล่าวว่า พลเอกเปรมเป็นบุคคลที่มีบทบาททางการเมือง ในช่วง[[วิกฤตการณ์การเมืองในประเทศไทย พ.ศ. 2548-2549]]<ref>Asia Sentinel, [http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=439&Itemid=31 Could Thailand be Getting Ready to Repeat History?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191933/http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=439&Itemid=31 |date=2012-02-05 }}, 2 April 2007</ref> และมีบทวิเคราะห์จากสำนักข่าว XFN-ASIA ระบุในเว็บไซต์ [[นิตยสารฟอร์บ]] ว่า พลเอกเปรมเป็นบุคคลที่มีบทบาทสำคัญในการเมืองไทย พร้อมทั้งได้สนับสนุนให้ [[คณะปฏิรูปการปกครองในระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข]] (คปค.) ทำการ[[รัฐประหาร]] ยึดอำนาจการปกครองแผ่นดิน จากรัฐบาล พ.ต.ท.[[ทักษิณ ชินวัตร]]<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/home/feeds/afx/2006/09/22/afx3037525.html |title=Former Thai PM Prem Tinsulanonda had key role in coup - analysts |access-date=2011-02-16 |archivedate=2007-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124115218/http://www.forbes.com/home/feeds/afx/2006/09/22/afx3037525.html |url-status=dead}}</ref> อย่างไรก็ตามรัฐบาลคณะทหาร ได้อ้างว่า พลเอกเปรมไม่เคยมีบทบาททางการเมือง<ref>Bangkok Post, [http://www.bangkokpost.com/250707_News/25Jul2007_news01.php UDD aims to damage monarchy], 25 July 2007</ref> วันที่ [[22 กรกฎาคม]] [[พ.ศ. 2550]] [[นปก.]] นับพันคน รวมตัวประท้วงหน้าบ้านของพลเอกเปรม เพื่อเรียกร้องให้ลาออกจากตำแหน่งประธานองคมนตรี เนื่องจากเชื่อว่ามีบทบาททางการเมือง เจ้าหน้าที่ตำรวจได้เข้าสลายการชุมนุม มีการยิงแก๊สพริกไทยแล้วล้อมรถบรรทุก 6 ล้อติดเครื่องขยายเสียงของแกนนำ ผู้ชุมนุมขว้างปาขวดพลาสติกและขวดแก้วใส่เจ้าหน้าที่ตำรวจ เกิดการปะทะกันชุลมุนวุ่นวาย เจ้าหน้าที่และผู้ชุมนุมได้รับบาดเจ็บหลายคน ด้านแยกสี่เสาเทเวศร์ กลุ่ม นปก.ส่วนหนึ่งทุบทำลายซุ้มตำรวจจราจรและทุบรถส่องไฟและกระจายเสียงของตำรวจที่จอดไว้ รวมทั้งปล่อยลมยางรถยนต์<ref>ไทยโพสต์, [http://www.thaipost.net/index.asp?bk=thaipost&post_date=23/Jul/2550&news_id=145555&cat_id=501 ลุยม็อบจับแกนนำนปก.ปะทะเดือดตร.สลาย3รอบหมายรวบหัวไม่สำเร็จ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927064309/http://www.thaipost.net/index.asp?bk=thaipost&post_date=23%2FJul%2F2550&news_id=145555&cat_id=501 |date=2007-09-27 }}, 23 กรกฎาคม 2550</ref> ในวันต่อมา พลเอกสนธิ พลเอกสุรยุทธ และคณะรัฐมนตรี ได้ไปเยี่ยมพลเอกเปรม เพื่อขอโทษที่ยอมให้มีการประท้วง<ref>Bangkok Post, [http://www.bangkokpost.com/topstories/topstories.php?id=120389Bangko Six protesters held], 23 uly 2007</ref><ref>The Nation, [http://nationmultimedia.com/2007/07/25/headlines/headlines_30042335.php PM says sorry to Prem over mob violence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929145910/http://nationmultimedia.com/2007/07/25/headlines/headlines_30042335.php |date=2007-09-29 }}, July 2007</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[File: Gen.prem in navy suit.jpg | frame]] ឧត្តមសេនីយប្រេមចូលចិត្តកីឡាប្រដាល់ និងបាល់ទាត់ ដែលកីឡាទាំងអស់នេះបានផ្តល់ឳកាសជាច្រើនដល់កីឡាករបាន ឡើងប្រកួត។ គាត់ក៏ចូលចិត្តច្រៀងកំសាន្តដែរ។ បន្ទាប់ពីហាត់លេងព្យាណូ និងចម្រៀងជាទម្លាប់។ ឧត្តមសេនីយក៏ជាទីផ្សារផលិតចម្រៀងផងដែរ ដែលភាគច្រើនជាចម្រៀងដោយក្រុមតន្រ្តីយោធា។ == គ្រឿង​ឥស្សរិយយស == พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์สูงสุดต่าง ๆ ดังนี้<ref>[http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/General-Prem-Tinsulanonda.php พลเอก เปรม ติณสูลานนท์] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316042807/http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/General-Prem-Tinsulanonda.php |date=2009-03-16 }} จาก เวปไซต์องคมนตรี</ref> <ref>[http://www.rta.mi.th/command/command22.htm พลเอก เปรม ติณสูลานนท์ ผู้บัญชาการทหารบก ลำดับที่ ๒๒] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909224852/http://www.rta.mi.th/command/command22.htm |date=2011-09-09 }} จาก เวปไซต์กองทัพบก</ref> * 1989 - [[File:Order of the Nine Gems (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសនពរ័ត្នរាជវរាភរណ៍ (ន.រ.) * 1982 - [[File:Order of Chula Chom Klao - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសចុលចមក្លៅ ថ្នាក់ទី ១ បឋមចុលចមក្លៅ (ប.ច.) * 1990 - [[File:Order of Rama 1st Class ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយរាមាធិបតី ថ្នាក់ទី ១ សេនាង្គបតី (ស.រ.) * 1978 - [[File:Order of the White Elephant - Special Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសដំរីស ថ្នាក់វិសេស មហាបរមាភរណ៍​ដំរី​ស (ម.ប.ជ.) * 1975 - [[File:Order of the Crown of Thailand - Special Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសមង្កុដថៃ ថ្នាក់វិសេស មហាវជិរមង្កុដ (ម.វ.ម.) * 1996 - [[File:Order of the Direkgunabhorn 1st class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសតិរេកគុណាភរណ៍ ថ្នាក់ទី ១ បឋមតិរេកគុណាភរណ៍ (ប.ភ.) * 1988 - [[File:Order of Ramkeerati (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសរាមកីរតិ កាយរិទ្ធសតុតីថ្នាក់វិសេស<ref>ราชกิจจานุเบกษา, [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2531/D/095/2.PDF ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นสิริยิ่งรามกีรติ ลูกเสือสดุดีชั้นพิเศษ (จำนวน ๑๔ ราย)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225094039/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2531/D/095/2.PDF |date=2009-02-25 }}, หน้า ๑๐๕, ตอน ๙๕ ง ฉบับพิเศษ, ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๓๑, หน้า ๒</ref> * 1941 - [[File:Victory Medal - Indochina (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយជ័យសមរភូមិ សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន * 1962 - [[File:Victory Medal - World War II (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយជ័យសមរភូមិ សង្គ្រាមមហាអាស៊ីបូព៌ា * 1978 - [[File:Freeman Safeguarding Medal - Class 1 (Thailand).png|80px|border]] មេដាយពិទ័ក្សសេរីជន ថ្នាក់ទី ១ * 1934 - [[File:Safeguarding the Constitution Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយពិទ័ក្សរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * 1955 - [[File:Chakra Mala Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយចក្រមាលា * 1981 - [[File:The Boy Scout Citation Medal - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយកាយរិទ្ធសតុតី ថ្នាក់ទី ១<ref>[http://www.thaiscouts.com/crown/2524.pdf รายพระนามและรายนามผู้ที่สมควรได้รับพระราชทานเหรียญลูกเสือสดุดี ประจำปี 2524] จากเว็บไซด์ thaiscouts</ref> * 1982 - [[File:King Rama IX Royal Cypher Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយរ័ត្នាភរណ៍ រជ្ជកាលទី ៩ ថ្នាក់ទី ១ (ភ.ប.រ.១) * [[File:Ribbon bar of Red Cross Medal of Appreciation, 1st Class (Thailand).svg|80px|border]] មេដាយកាកបាទក្រហមសមនាគុណ ថ្នាក់ទី ១ == តំណែងក្នុងជួរកងទ័ព == นอกจากยศ '''នាយឧត្តមសេនីយ៍''' แล้ว พลเอกเปรม ยังถือว่าเป็นบุคคลเดียวในปัจจุบันที่มิใช่พระบรมวงศานุวงศ์ ที่ได้รับยศ '''នាយឧត្តមនាវី''' ของ[[กองทัพเรือไทย|กองทัพเรือ]] และ '''พลอากาศเอก''' ของ[[กองทัพอากาศไทย|กองทัพอากาศ]] ด้วย จากการพระราชทานโปรดเกล้าฯ เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2529 ในระหว่างที่ พลเอกเปรม ยังดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีอยู่ (แต่โดยมากจะนิยมใช้ พลเอก มากกว่า) == អានបន្ថែម == * [[สะพานติณสูลานนท์]] == យោង == <div class="references-small;"> {{รายการอ้างอิง}} </div> == ប្រភពផ្សេងទៀត == {{commonscat|Prem Tinsulanonda}} * [http://www.cabinet.thaigov.go.th/pm_16.htm ชีวประวัติ พลเอกเปรม] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051128055358/http://www.cabinet.thaigov.go.th/pm_16.htm |date=2005-11-28 }} จาก เว็บสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี {{สืบตำแหน่งพิเศษเริ่ม}} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = | ตำแหน่ง = [[สภาองคมนตรี|ประธานองคมนตรี]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[สัญญา ธรรมศักดิ์|ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = ไม่มี | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[4 กันยายน]] [[พ.ศ. 2541]] – ปัจจุบัน }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Seal Prime Minister of Thailand.png | ตำแหน่ง = [[นายกรัฐมนตรีของประเทศไทย]] ([[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย|ครม. 42]], [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย|ครม. 43]] และ [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย|ครม. 44]]) | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์|พลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[ชาติชาย ชุณหะวัณ|พลเอก ชาติชาย ชุณหะวัณ]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[3 มีนาคม]] [[พ.ศ. 2523]] – [[4 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2531]] }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Emblem of the Ministry of Defence of Thailand.svg | ตำแหน่ง = [[รายนามเสนาบดีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม|รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์|พลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[พะเนียง กานตรัตน์|พลอากาศเอก พะเนียง กานตรัตน์]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[24 พฤษภาคม]] [[ พ.ศ. 2522]] - [[5 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2529]] }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Emblem of the Royal Thai Armed Forces HQ.svg | ตำแหน่ง = [[รายนามผู้บัญชาการทหารบกไทย|ผู้บัญชาการทหารบก]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เสริม ณ นคร|พลเอก เสริม ณ นคร]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[ประยุทธ จารุมณี|พลเอก ประยุทธ จารุมณี]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[1 ตุลาคม]] [[พ.ศ. 2521]] - [[25 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2524]] }} {{จบกล่อง}} {{ประธานองคมนตรี}} {{นายกรัฐมนตรีไทย}} {{รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม}} {{รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 40 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 41 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย}} {{ผู้บัญชาการทหารบก}} {{แม่ทัพภาค}} == ប្រភពបន្ថែម == * [http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/ เว็บไซต์ คณะองคมนตรี] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129172159/http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/ |date=2006-11-29 }} * [http://www.matichon.co.th/youth/youth.php?tagsub=031106&tag950=03you30230548&show=1 คอลัมน์รู้ไปโม้ด] - มติชน * [http://www.thaisnews.com/thaimain/th/monarchy/committee.html สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์] {{องคมนตรีไทย}} {{เกิดปี|2463}}{{alive|ป}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] gvgdc5a736dyi672iuzq1hxd9na5uj8 0 11861 340973 326212 2026-09-24T23:49:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340973 wikitext text/x-wiki តំណែងសាស្ដ្រាចារ្យ (Position of Professor) == និយមន័យ == សាស្រ្តាចារ្យ តាមរូបស័ព្ទ (សំ. ឝាស្រ្ត + អាចាយ៍) គ្រូបង្រៀនសាស្រ្ត គឺមានន័យជ្រៅជ្រះណាស់គឺសំដៅទៅលើអ្នកដែលមានចំណេះចេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ មានការសិក្សាមកល្អ ទាំងការស្រាវជ្រាវ បទពិសោធច្រើនឆ្នាំ និងកិរិយាមារយាទដ៏ប្រពៃ។ == ឋានានុក្រម ឬប្រភេទតំណែងនៃសាស្ដ្រាចារ្យ == សម្រាប់តំណែង «សាស្ដ្រាចារ្យ»នៅស្រុកខ្មែរហាក់បីដូចនៅមិនទាន់មានការរៀបចំ រចនាសម្ព័ន្ធរាល់ដំណែងនៃពាក្យថាសាស្ដ្រាចារ្យអោយបានច្បាស់លាស់ប៉ុន្មានទេ ថ្វីត្បិត តែមានពង្រាងជាអនុក្រឹត្យរួចទៅហើយក៏ដោយ មិនខុសអំពីប្រទេសដទៃដែរ តែសម្រាប់ ប្រទេសមួយចំនួន គេបានរៀបចំប្រព័ន្ធនៃតំណែងនេះបានល្អណាស់។ ដូច្នេះតទៅសូមលើកយកតំណែង === សាស្ដ្រាចារ្យជំនួយ - Assistant Professor (Ass. Prof.) === តំណែងនេះ មាននៅតាមបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួន បុគ្គលក្នុងតំណែងនេះ ភាគច្រើនជាគ្រូបង្រៀននៅតាមបណ្ដាសកលវិទ្យាល័យ ដោយមានមុខវិជ្ជាបង្រៀនរបស់ខ្លួនយ៉ាងជាក់លាក់ មានរយៈវេលាបង្រៀនមកហើយ៥-៧ឆ្នាំ ហើយមានកំរិតវប្បធម៌ត្រឹមថ្នាក់បរិញ្ញាប័ត្រឡើងទៅ ទស្សនទានខ្លះថា អ្នកដែលមានតំណែងនេះ មានកំរិតវប្បធម៌ថ្នាក់បណ្ឌិត ឬទើបនឹងបញ្ចប់ថ្នាក់បណ្ឌិត៤-៨ឆ្នាំ។<br /> អ្នកដែលស្ថិតនៅក្នុងតំណែងនេះ ត្រូវមានចំណេះចេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ មានទេព្យកោសល្យ មានជំនាញផ្នែកណាមួយយ៉ាងជាក់លាក់ មានសមត្ថភាព បទពិសោធ មានគុណធម៌ ចរិយធម៌ សីលធម៌និងសុជីវធម៌ល្អ ព្រមទាំងបានបញ្ចេញនូវស្នាដៃមួយចំនួនដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយជាសាធារណជន ហើយមានអ្នកប្រាជ្ញទទួលស្គាល់ថាជា Academic work ។ គណកម្មការផ្នែកវាយតំលៃបានយល់ឃើញនិងទទួលស្គាល់ មួយអន្លើដោយស្របតាមអនុក្រឹត្យនៃប្រទេសនីមួយ ៗ ព្រោះថា ក្រោយពីគណកម្មការ វាយតំលៃហើយ មានការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការតាមអនុក្រឹត្យ ពេលនោះ មានតំឡើងប្រាក់បៀវត្សប្រចាំតំណែងខ្ពស់ជាងមុន ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា វិជ្ជាករ (Academic Scholar) ។ សូមកុំយល់ច្រឡំតាមការប្រែស័ព្ទ បើតាមស័ព្ទគឺអ្នកជំនួយការសាស្ដ្រាចារ្យ តែពុំមែនមានន័យថាអ្នកជួយធ្វើការសាស្ដ្រាចារ្យទេ វាជាតំណែងឯកទេស មានការងារផ្នែកស្រាវជ្រាវផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ === សាស្រា្ដចារ្យរង - Associate Professor(Asso. Prof.) === បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងតំណែងនេះ បានឆ្លង់កាត់នូវតំណែង Assistant Professor (Ass. Prof.) មិនតិចជាង ៣ ឆ្នាំ មានកម្រិតវប្បធម៌ទាបបំផុតត្រឹមថ្នាក់អនុបណ្ឌិត ឬ បរិញ្ញាប័ត្រជាន់ខ្ពស់ (តាមអនុក្រឹត្យកំណត់) ហើយកំពុងបំពេញតួនាទីជាគ្រូបង្រៀននៅសកលវិទ្យាល័យណាមួយយ៉ាងជាក់លាក់ មានជំនាញផ្នែកណាមួយក្នុងកម្មវិធីសិក្សារបស់ស្ថាប័នជាន់ខ្ពស់ ព្រមទាំងមានតំណែងក្នុងស្ថាប័ននោះដែរ ។<br /> បានផលិតស្នាដៃទាំងផ្នែកការសរសេរ ប្រែ បង្រៀន ស្រាវជា្រវប្រកបដោយគុណភាព ព្រមទាំងបានបោះពុម្ភផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណជន គ្រប់អត្ថបទបោះពុម្ពត្រូវបានអំណះអំណាង ផ្នែកការស្រាវជ្រាវរបស់អនុជន ។ អ្នកដែលស្ថិតក្នុងតំណែងនេះត្រូវមានចំណេះចេះដឹង សមត្ថភាពខ្ពង់ខ្ពស់ មានទេពកោសល្យនិងជំនាញការផ្នែកស្រាវជ្រាវ ហើយក៏មានសិទ្ធបង្រៀននិស្សិត ថ្នាក់អនុបណ្ឌិត និងបណ្ឌិត។ បុគ្គលដែលស្នើក្នុងតំណែងនេះ ត្រូវឆ្លងកាត់ការវិនិច្ឆ័យយ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់ពីគណកម្មការផ្នែកវាយតំលៃ មានទាំងការស៊ើបអង្កេត តាមដានត្រួតពិនិត្យរាល់ចរិយាវត្ត និងឯកសារស្រាវជ្រាវ ជាដើម។ === សាស្ដ្រាចារ្យ - Professor(Prof.) === បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងតំណែងនេះមានចំណេះវិទ្យាខ្ពង់ខ្ពស់ កម្រិតវប្បធម៌ថ្នាក់បណ្ឌិត មានជំនាញឆ្ពោះផ្នែកណាមួយ ឬជាគ្រូបង្រៀនជំនាញជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានផ្ដល់តំណែងដោយសារស្នាដៃAcademic Work, Academic Scholar, រហូតត្រូវគេបានយកស្នាដៃទាំងនេះមកជាទ្រឹស្ដីឬជាស្នាដៃផ្នែកស្រាវជ្រាវ ។ លក្ខណះការផ្ដល់អោយនូវតំណែងនេះ មានក្រិតក្រម និងសុភវិនិច្ឆ័យយ៉ាងតឹងរឹង ហើយសុក្រិតបំផុតពីគណកម្មការវាយតំលៃ។<br /> អត្ថន័យពាក្យថាសាស្ដ្រាចារ្យ មានលក្ខណះផ្សេងគ្នាតាមប្រទេសនីមួយ សម្រាប់ប្រទេសប្រើភាសាអង់គ្លេសក្នុងសហអាណាចក្រ (United State) លើក លែង តែ ប្រទេស កាណាដា(Canada) និងអៃឡង់ ពាក្យនេះមានន័យថា ជាគ្រូថ្នាក់ អាវុសោដែល ស្ថិតក្នុង តំណែងវិជ្ជាស្យង់ (Departmental Chair)ជាពិសេសជាប្រធានមុខវិជ្ជផ្នែកណាមួយ(Head of Department) ឬជាតំណែងឆ្ពោះបច្ចេកបុគ្គល សម្រាប់ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋ អាមេរិកា សាស្ដ្រាចារ្យជាតំណែងសម្រាប់គ្រូថ្នាក់អាវុសោនៃស្ថាប័នឧត្តមសិក្សា ជាទូទៅ តំណែង នេះ បើកចំហសម្រាប់គ្រូច្រើនជាងតំណែងក្នុងប្រទេសសហអាណាចក្រ។<br /> ប្រទេសជាច្រើនក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប (European) ដូចជាអាឡឺមង់(Germany) បារាំង (France) អេស្បាញ(Spain) អ៊ីតាលី(Italy) និងក្រុមប្រទេសស្ដែនឌីវែ (Scandinavian) ពាក្យថាសាស្ដ្រាចារ្យប្រើនៅមុខឈ្មោះតាមច្បាប់ ប៉ុន្ដែមានចំនួនកំណត់ ។ ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអេស្បាញ-ប៉ទុយកាល់(Spanish and Portuguese speaking) ដូចជាប្រទេសអេស្បាញ (Spain)ប៉ទុយកាល់(Portugal) និងអាមេរិចការឡាតីន (Latin America) ពាក្យថាសាស្ដ្រាចារ្យប្រើបានគេប្រើដល់បុគ្គលដែលធ្វើ តួនាទីក្នុង ស្ថាប័ន សិក្សា សាលារៀន សាលាបច្ចេកវិទ្យា (Techinal School)សាលាអាជីវសិក្សា (Vocational School) វិទ្យាល័យ(College) មហាវិទ្យាល័យ(University) ដោយមិនអោយ សេចក្ដី សំខាន់ ផ្នែកខ្លឹមសារនៃជំនាញណាមួយ ឬអាយុ កម្រិតរបស់សិស្ស ដែលអាចរួមទាំង ថ្នាក់ មតេយ្យសាលា បឋមសិក្សា មធ្យមសិក្សា ចំពោះគ្រូដែលបង្រៀន ក្នុងសកលវិទ្យា ល័យ ហៅថា សាស្ដ្រាចារ្យសលកវិទ្យាល័យ(University Professor)។ សព្វថ្ងៃនេះ សាស្ត្រាចារ្យមានច្រើនណាស់ដូចយ៉ាង សាស្ត្រាចារ្យ ជ័យ ចាប សាស្ត្រាចារ្យ កុល ផេង សាស្ត្រាចារ្យ ច័ន្ទ សំណព្វ សាស្ត្រាចារ្យ សូ មុយឃៀង សាស្ត្រាចារ្យ ឈិន សីហា សាស្ត្រាចារ្យ ជា តារា សាស្ត្រាចារ្យ សុខ ទូច ជាដើម សុទ្ធតែពោរពេញដោយគុណវុឌ្ឍិ សមត្ថភាព ពុទ្ធិ និងក្រមសីលធម៌។ === Adjunct Professor === ជាសាស្ដ្រាចារ្យដែលត្រូវបានអញ្ជើញមកបង្រៀនជំនួសអោយសាស្ដ្រាចារ្យដែលអវិជ្ជមានក្នុងម៉ោងណាមួយ។ === Visiting Professor === (សាស្ដ្រាចារ្យសញ្ចរ ឬសាស្ដ្រាចារ្យអាគន្ដុកៈ) ជាសាស្ដ្រាចារ្យដែលមានតំណែងក្នុងសកលវិទ្យាល័យណាមួយយ៉ាងជាក់លាក់ ហើយត្រូវបានគេអញ្ជើញមកបង្រៀន ឬធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវនៅឯសកលវិទ្យាល័យមួយទៀតក្នុងមួយរយះតាមកិច្ចសន្យា។ === Chair Professor === (សាស្ដ្រាចារ្យមេធីចារ្យ) ឬជាសាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិយស ដែលត្រូវបានផ្ដល់អោយជាកិត្តិគុណសម្រាប់ការបដិបត្តិតួនាទីជាសាស្ដ្រាចារ្យក្នុងសលកវិទ្យា ល័យកន្លងមក អោយជាអ្នកជាវិជ្ជាករថ្នាក់អន្ដរជាតិ ដើម្បីស្ដែងអោយឃើញថាបុគ្គលនេះ បានលើកកំពស់គុណភាពការសិក្សាថ្នាក់សកលវិទ្យាល័យផ្នែកការបង្រៀន ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងការអោយសេវាកម្មផ្នែកការសិក្សា។ === Distinguished Professor === (សាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិញ្ញាណ) ជាសាស្ដ្រាចារ្យដែលមានជំនាញផ្នែកស្យង់ណាមួយយ៉ាងជាក់លាក់បំផុត ហើយត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញក្នុងស្យង់នោះៗលើកកំពស់បំផុត។ អ្នកប្រាជ្ញប្រភេទនេះកម្រនឹងកើតមាន ហើយស្នាដៃផ្នែកស្រាវជ្រាវត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តរហូតកើតជាប្រយោជន៍មហាសាលដល់សាលកលោក។ === Research Professor === (សាស្ដ្រាចារ្យកិតិ្ដមេធីចារ្យទទួលបន្ទុកផ្នែកស្រាវជ្រាវ)ជាសាស្ដាចារ្យដែលមានជំនាញផ្នែកការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ហើយត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកប្រាជ្ញឯកទេស ជាអ្នកស្រាវជ្រាវមានកិតិ្ដនាមល្បីល្បាញ។ បុគ្គលប្រភេទនេះត្រូវបានគេអញ្ជើញមកកាន់សកលវិទ្យាល័យណាមួយ ដើម្បីធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវក្នុងរយះវេលាកំណត់ ហើយស្នាដៃដែលជ្រាវជ្រាវឃើញត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា្នក់ជាតិនិងអន្ដរជាតិ។ តំណែងនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់តំណែង ជាជំនួយការសាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិមេធីចារ្យទទួលបន្ទុកផ្នែកស្រាវជ្រាវ (Research Assistant Professor) និងតំណែងរងសាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិមេធីចារ្យទទួលបន្ទុកផ្នែកស្រាវជ្រាវ(Research Associate Professor) == តំណែងសាស្ដ្រាចារ្យក្នុងស្រុកខ្មែរ == ចំណែកឯតំណែងសាស្ដ្រាចារ្យក្នុងប្រទេសខ្មែរយើង ខ្ញុំមិនអាចនឹងធ្វើសុភវិនិច្ឆ័យបានថា តើគេធ្វើការវាយតំលៃគុណភាពនៃចំណេះចេះដឹង សមត្ថភាព និងស្នាដៃផ្នែកការសិក្សាជ្រាវជ្រាវយ៉ាងណាទេ ព្រោះបន្ទាប់ពីខ្ញុំបានចូលសាលារៀនបំដូងត្រូវបានលឺពាក្យថា សាស្ដ្រាចារ្យរួចស្រេចទៅហើយ រហូតមករៀននៅមធ្យមសិក្សាក៏លឺពាក្យនេះដែរ ប្រហែលជាខ្មែរយើងសំដៅលើគ្រូបង្រៀនតែម៉្យាងហើយ មើលទៅ តែបើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រវិញនោះ អ្នកដែលបានឈ្មោះថាសាស្ដ្រាចារ្យមុនដំបូង ប្រហែលជាលោកសាស្ដ្រាចារ្យ កេង វាន់ សាក់ ដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកអក្សរសាស្ដ្រនិងមនុស្សសាស្ដ្រ (Faculte’ des letters et des sciences humaines) ពីប្រទេសបារាំង ពេលនិវិត្តន៍មកស្រុកកំណើតវិញត្រូវបានគេហៅថាលោកសាស្ដ្រាចារ្យ។<br /> សព្វថ្ងៃនេះរាជរដ្ឋាភិបាលបានពង្រាង (ព្រាង) អនុក្រឹត្យស្ដីពីការផ្ដល់ឋានៈសាស្ដ្រាចារ្យ ដើម្បីកំណត់អំពីយន្ដការ នីតិវិធី និងលក្ខខណ្ឌនៃការជ្រើសរើស និងផ្ដល់ឋានៈសាស្ដ្រាចារ្យ (យោងតាម សេចក្ដីប្រកាសព័ត៌មានស្ដីពីលទ្ធផលនៃសម័យប្រជុំពេញអង្គគណៈរដ្ឋមន្ដ្រីបានឱ្យដឹងថ្ងៃទី១៦ កក្កដា ឆ្នាំ ២០១០ វេលាម៉ោង៨និង៣០នាទីព្រឹក នៅទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី មានបើកសម័យប្រជុំ ពេញអង្គគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ក្រោមអធិបតីភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតរបស់សម្ដេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្ដ្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក្នុងអាណត្ដិទី៤)។ គួរអោយសោកស្ដាយ ណាស់ដែលអនុក្រឹត្យច្បាប់នេះពុំទាន់បានផ្សាយអោយដឹងជាសាធារណថា តើតំណែងសាស្ដ្រាចារ្យបែងជាប៉ុន្មានចំណាត់ថ្នាក់? ថ្នាក់ទាបជាងតំណែងសាស្ដ្រាចារ្យ មានឈ្មោះជាអ្វី?<br /> យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសខ្មែរយើងជាប្រទេសមួយដែលនៅមានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនសង្ងំខ្លួនជាជនអនាមឹក មិនមានអំនួតអួតក្អេងក្អាង មានចំណេះចេះដឹងមានតំលៃជាងតំណែងទៅទៀត ទទឹមនឹងនោះដែរ ថ្មីៗនេះ តំណែងសាស្ដ្រាចារ្យបានលិចលឺជាសាធារណ បានដោយសារតែរាជរដ្ឋាភិបាលតែងតាំងជាផ្លូវការ ហើយស្របចំណេះចេះដឹងនិងអនុក្រិត្យថ្មីនេះដែរ ព្រមទាំងមានតំណែងមួយចំនួនជាតំណែងកិត្តិយស ចំពោះបៀវត្សវិញពុំដឹងថា តើគេផ្ដល់អោយតាមតំណែង និងចំណេះចេះដឹងទេ។ តំណែងសាស្ដាចារ្យ តាមការដឺងលឺមក(ពុំដឹងថាបែងជាប៉ុន្មានតំណែងទេ) ដូចជា៖ # សាស្ដ្រាចារ្យ មានច្រើននាក់ណាស់សព្វថ្ងៃ ទាំងត្រឹមត្រូវតាមអនុក្រឹត្យនិងមិនតាមអនុក្រឹត្យ។ # ព្រឹទ្ធសាស្ដ្រាចារ្យបរិញ្ញា ដូចជាលោក ទេព ផុន ផ្នែកទស្សនវិជ្ជានិងពុទ្ធសាសនា # បណ្ឌិតសភាចារ្យ ដូចជាលោក សុខ អាន ឧបនាយករដ្ឋមន្ដ្រីរដ្ឋមន្ដ្រីទទួលបន្ទុកទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ដ្រីនៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ទទួលក្នុងថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១០ ផ្ដល់ដោយរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា។ == ការប្រែពាក្យតំណែងសាស្រា្ដចារ្យ (មិនជាផ្លូវការទេ) == # Assistant Professor (Ass. Prof.) (ជំនួយការសាស្ដ្រាចារ្យ) # Associate Professor(Asso. Prof.) (រងសាស្រា្ដចារ្យ) # Professor(Prof.) សាស្ដ្រាចារ្យ # Visiting Professor(សាស្ដ្រាចារ្យសញ្ចរ ឬសាស្ដ្រាចារ្យអាគន្ដុកៈ) # Chair Professor(សាស្ដ្រាចារ្យមេធីចារ្យ) # Distinguished Professor (សាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិញ្ញាណ) # Research Assistant Professor ជំនួយការសាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិមេធីចារ្យទទួលបន្ទុបផ្នែកស្រាវជ្រាវ # Research Associate Professor)រងសាស្ដ្រាចារ្យកិត្តិមេធីចារ្យទទួលបន្ទុបផ្នែកស្រាវជ្រាវ # Research Professor (សាស្ដ្រាចារ្យកិតិ្ដមេធីចារ្យទទួលបន្ទុបផ្នែកស្រាវជ្រាវ) == ឯកសារយោង == បកស្រាយដោយលោក ដោយ យន់ សុធា៖ * ជួន ណាត .វចនានុក្រមខ្មែរ,បោះពុម្ពលើកទី5,ភ្នំពេញ: ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត,1967 * http://en.wikipedia.org/wiki/Professor * https://web.archive.org/web/20110629190827/http://www.voanews.com/learningenglish/home/a-23-2005-04-20-voa2-83126002.html * http://www.unm.edu/~devalenz/profs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614104939/http://www.unm.edu/~devalenz/profs.html |date=2011-06-14 }} * http://www.unm.edu/~artsci/about/distinguished.html * http://www.ap.uci.edu/distinctions/distinguished.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609221455/http://www.ap.uci.edu/distinctions/distinguished.html |date=2010-06-09 }} * https://web.archive.org/web/20110614104939/http://my.opera.com/kayvibol/blog/show.dml/14154342 * http://idskhnews.blogspot.com/2010/12/blog-post_6442.html * http://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B9%8C 0ipewjxdazwovm3fl37nn2lcp6tgwg9 0 12187 340955 333704 2026-09-24T23:03:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340955 wikitext text/x-wiki {{Redirect|អធិរាជាណាចក្រចិន||អធិរាជាណាចក្រចិន (១៩១៥–១៦)}} {{Use dmy dates|date=February 2013}} {{pp-semi-vandalism|small=yes}}{{pp-move-indef}} [[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|ទឹកដីប្រហែលៗដែលបានកាន់កាប់​ដោយរាជវង្ស​និងរដ្ឋផ្សេងៗ តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{Contains Chinese text}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[អរិយធម៌ចិន]]មានដើមកើតនៅមជ្ឈមណ្ឌលក្នុងតំបន់ផ្សេងៗតាមដងទន្លេពីរគឺ[[ទន្លេលឿង]] និង [[ទន្លេឆាងជាំង]] នៅ[[យុគថ្មរំលីង]] ក៏ប៉ុន្តែទន្លេលឿងត្រូវបានគេនិយាយថាគឺជាអណ្ដូងនៃអរិយធម៌ចិន​។ ជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្របន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំមក ចិនជាអរិយធម៌មួយក្នុងចំណោម[[អរិយធម៌]]ចំណាស់បំផុតនៃពិភពលោក។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1287798.stm |title=China country profile |publisher=BBC News |date=2010-10-18 |accessdate=2010-11-07}}</ref> ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាសំណេរត្រូវបានគេដឹងថាបានសរសេរនៅដើមសម័យ[[រាជវង្សសាង]] (រ.១៧០០-១០៤៦ មស) ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏អត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណៗមួយចំនួនដូចជា ''[[កំណត់ត្រាមហាប្រវត្តិវិទូ]]'' (រ.១០០ មគ) និង ''[[វស្សប្បវត្តិឫស្សី]]'' បានពោលអះអាងថាធ្លាប់មានសម័យ[[រាជវង្សសៀ]]មុនសម័យរាជវង្សសាងទៅទៀត។<ref name="state1"/><ref name="The Ancient Dynasties">{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> [[វប្បធម៌ចិន|វប្បធម៌]] [[អក្សរសាស្ត្រចិន|អក្សរសាស្ត្រ]] និង [[ទស្សនវិជ្ជា]]ចិនភាគច្រើន បានរីកចម្រើនច្រើនកំឡុងសម័យ[[រាជវង្សចូវ]] (១០៤៥-២៥៦មគ.)។ *រាជវង្សចុវបានចាប់ផ្ដើមដាំក្បាលចុះដោយសារសម្ពាធខាងក្រៅនិងខាងក្នុងនៅសតវត្សទី៨ម.គ. និងនគរនេះនៅទីបំផុតបានបែកខ្ញែកទៅជារដ្ឋតូចៗ ដោយផ្ដើមឡើងនៅ[[សម័យរដូវស្លឹកឈើលាស់និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ]] និងឈានដល់ការស្ដែងឱ្យឃើញមែនទែននៅក្នុង[[សម័យនគរចម្បាំង]]។ នេះគឺជារឿងមួយក្នុងចំណោមសម័យកាលនៃ[[រដ្ឋភាពបរាជ័យ]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (ថ្មីៗបំផុតនៃរឿងនោះគឺ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីចិន]])។ នៅចន្លោះសម័យនៃនគរជាច្រើននិងស្ដេចត្រាញ់និយម រាជវង្សចិននានាបានគ្រប់គ្រងប៉ែកមួយចំនួន រឺក៏ចិនទាំងមូល នៅក្នុងសម័យខ្លះ រួមមានសម័យបច្ចុប្បន្ន ការត្រួតត្រាបានលាតសន្ធឹងទៅឆ្ងាយដល់[[ស៊ិនជាំង]] និង/រឺ [[ទីបេ]]។ ការអនុវត្តបែបនេះបានចាប់ផ្ដើមជាមួយ[[រាជវង្សឈិន]]: នៅឆ្នាំ២២១ម.គ. [[ស្ដេចឈិនឝ៊ឺ|អធិរាជស្ដេចឈិនឝ៊ឺ]]បានបង្រួបបង្រួមនគរចម្បាំងផ្សេងៗ ហើយបានបង្កើតឡើងនូវអធិរាជាណាចក្រចិនទីមួយដំបូងគេ។ [[រាជវង្សក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|រាជវង្សសោយរាជ្យបន្តៗនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]]បានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធ[[ការិយាធិបតេយ្យ]]ជាច្រើនដែលអាចឱ្យ[[អធិរាជចិន]]គ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់លើទឹកដីដ៏ធំធេងល្វឹងល្វើយ។ ទិដ្ឋភាពសាមញ្ញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិនគឺថាសម័យកាលផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើននៃការបង្រួបង្រួមនិងបែកបាក់នយោបាយ រួមជាមួយនោះចិនជាចៃដន្យក៏ត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកមនុស្សមកពីវាលស្តិប ភាគច្រើននៃពួកគេ ដែលនៅពេលនោះបានធ្វើសមានកម្មទៅជាប្រជាជន[[ហានចិន]]រួចទៅហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងនយោបាយមកពីប៉ែកជាច្រើននៃអាស៊ី បាននាំមកដោយរលកបន្តៗនៃ[[អន្តោប្រវេសន៍]] ការវាតទី និង[[សមានកម្មវប្បធម៌]] គឺជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ចិនទំនើបនេះ។ ==បុរេប្រវត្តិ== ===យុគថ្មបំបែក=== '''''មើលផងដែរ'': ''[[បញ្ជីស្ថានីយថ្មបំបែកនៅចិន]]''''' អ្វីដែលជា[[ចិន]]សព្វថ្ងៃនេះគឺត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក''[[មនុស្សឈរត្រង់ខ្លួន]]''(អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ)ជាង​មួយលាន​ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|author=Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|month=June|year=2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3-4|accessdate=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=24 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|dead-url=yes}}</ref> ការសិក្សាថ្មីៗបង្ហាញថាឧបករណ៍ធ្វើអំពីថ្មបានរកឃើញនៅស្ថានីយ[[ស៊ាំវឆាងលាំង]](Xiaochangliang)គឺត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទតាមរយៈ [[ចុម្ពិតវិច្ឆន្ទលេខន៍]] ១,៣៦លានឆ្នាំកន្លងទៅហើយ។<ref name="Xiaochangliang">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archivedate=13 សីហា 2007|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|accessdate=2007-08-04|url-status=dead}}</ref> ស្ថានីយ៍បុរាណវត្ថុនៅ[[ស៊ីហវ់ទូក]](Xihoudu)ក្នុងខេត្ត[[ឝានស៊ី]](Shanxi) គឺជាកន្លែងដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយពួក ''អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ''ដែលត្រូវបានគេចុះកាលបរិច្ឆេទ ១,២៧លានឆ្នាំកន្លងមកហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating" /> កំណាយនៅឯ[[មនុស្សយានម៉ុវ|យានម៉ុវ]](Yuanmou) ហើយក្រោយមកទៀត[[មនុស្សឡាញឈាន|ឡាញឈាន]](Lantian)បង្ហាញនូវការតាំងទីលំនៅលើកដំបូង ។ ទំនងជារូបសំណាកដ៏ល្បីឈ្មោះបំផុតនៃពួក''[[អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ]]''បានរកឃើញនៅប្រទេសចិនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះថា[[មនុស្សប៉ីជិង]]រកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩២៣-២៧។ *បំណែកនៃគ្រឿងស្មូនបីត្រូវបានគេជីកយកឡើងនៅឯរូងភ្នំលីយូកហ៊្សុយ(Liyuzui)ក្នុងខេត្ត[[លាវចុវ]](Liuzhou) [[គ័ងស៊ិ]](Guangxi)បានចុះកាលកំណត់១៦,៥០០និង១៩,០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.​ ។<ref>[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf "The discovery of early pottery in China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China</ref> ===យុគថ្មរំលីង=== ''មើលផងដែរ'':[[បញ្ជីវប្បធ៌មថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] យុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិនដែលអាចជាស្លាកស្នាមត្រលប់ទៅក្រោយវិញ រវាង១២០០០និង​១០០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|month=October | year=2004|accessdate=2008-02-10}}</ref> ភស្តុតាងដំបូងចំពោះការដាំដុះស្រូវរបស់ជនជាតិចិនមុនគេបង្អស់ត្រូវបានចុះ [[ការចុះកាលបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម|កាលកំណត់ដោយកាបូនវិទ្យុសកម្ម]]ប្រហែលជា៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ <ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|accessdate=2008-02-10|archivedate=27 សីហា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|url-status=dead}}</ref> [[វប្បធ៌មផីលីកាង]] (Peiligang) នៃស្រុក[[ស៊ីនចឹង]](Xinzheng)​ ខេត្ត[[ហឺណាន]] (Henan) ត្រូវបានធ្វើកំណាយរកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ។<ref>{{cite web|title=Peiligang Site|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|accessdate=2008-02-10|archivedate=7 សីហា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807120030/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|url-status=dead}}</ref> ដោយមានវិស័យកសិកម្មបានធ្វើអោយកើនឡើងនូវអត្រាប្រជាជន សមត្ថភាពផ្ទុកនិងចែកចាយទិន្នផល​ ហើយនិងមានលទ្ធភាពផ្គត់ផ្គង់ដល់ពួកសិប្បករនិងពួកអ្នកគ្រប់គ្រងគេទៀត ។<ref>{{cite web|last=Pringle|first=Heather|title=The Slow Birth of Agriculture|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|work=[[Science (journal)|Science]]|year=1998|volume=282|page=1446|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archivedate=20 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820023435/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|url-status=dead}}</ref> នៅចុងសម័យ[[យុគថ្មរំលីង]] ជ្រលងនៃ[[ទន្លេលឿង]]បានចាប់ផ្ដើមបង្កបង្កើតជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធ៌មមួយដោយខ្លួនឯង ដែលភូមិនិគមន៍ជាច្រើនត្រូវបានស្ថាបនាឡើង ។ ភាពគួរអោយកត់សំគាល់សំខាន់បំផុតខាងបុរាណវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅឯ[[ប៉ានប៉ូ]](Banpo)ក្នុងក្រុងអនុខេត្ត[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។<ref>{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.|title=Neolithic and Bronze Age Cultures|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History|publisher=[[ibiblio]]|year=2007|accessdate=2008-02-10}}</ref> ទន្លេលឿងត្រូវបានដាក់ឈ្មោះដូច្នេះ ពីព្រោះដោយសារតែ[[ដីលឿង]]បង្កើតជាច្រាំងទន្លេបានធ្វើអោយមានពណ៌លឿងប្រឿងៗនៅក្នុងផ្ទៃទឹក ។<ref>{{cite encyclopedia|title=Huang He|url=http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2007|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=5 មិថុនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605050404/http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|url-status=dead}}</ref> ប្រវត្តិដំបូងនៃប្រទេសចិនធ្វើអោយមានភាពងងឹតសូន្យសុងដោយកង្វះឯកសារដែលបានកត់ត្រាពីសម័យនេះរួមគ្នា ជាមួយការសេសសល់នៃរឿងរ៉ាវដែលបានសរសេរ កំឡុងសម័យក្រោយមកទៀតបានព្យាយាមពន្យល់ពិព៌ណនាព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដែលបានកើតឡើងជាច្រើនសតវត្សមុនៗមក ។ ក្នុងហេតុផលមួយ ដើមទងនៃបញ្ហាជាច្រើនសតវត្សនៅក្នុងការស្វែងយល់ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងទៅលើផ្នែកមួយ នៃប្រជាជនចិន​បានធ្វើអោយស្រអាប់ងងឹតដោយឡែកពីគ្នារវាងការពិតនិងការប្រឌិតដែលមើលឃើញ ក្នុងប្រវត្តិដើមដំបូងនៃប្រទសនេះ ។ នៅឯ ៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជនជាតិចិនបានធ្វើការដាំដុះស្រូវដែលជួយអោយមានការរីកចំរើនដល់វប្បធ៌ម[[ចៀហ៊ូ]](Jiahu) ។ នៅ[[តាម៉ៃទី]](Damaidi)ក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[នីងសៀ]](Ningxia) [[សញ្ញាណយុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិន|ចម្លាក់ថ្ម]]៣,១៧២ផ្ទាំង​ចុះកាលបរិច្ឆេទពី៦០០០-៥០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.បានត្រូវគេរកឃើញមាន''ទ្រង់ទ្រាយជាអក្សរមួយតួៗចំនួន៨,៤៥៣តួ ដូចជា ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ តារា ទេព្ដានិងទិដ្ឋភាពនៃការប្រមាញ់ រឺក៏ ការចិញ្ចឹមសត្វ'' ។ អក្សររូបទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាស្រដៀងនឹងតួអក្សរដំបូងបង្អស់ដែលអាចអះអាងបានថាត្រូវបានសរសេរ ដោយជនជាតិចិន ។<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669569.stm | work=BBC News | title=Chinese writing '8,000 years old' | date=2007-05-18 | accessdate=2010-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=2007-05-18|accessdate=2007-05-19|archive-date=3 មីនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303223737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមកទៀត [[វប្បធ៌មយ៉ាងសាវ]](Yangshao)ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយ[[វប្បធ៌មឡុងសាន]](Longshan)នៅប្រហែល២៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ ==សម័យបុរាណ== ''មើលផងដែរ: [[គម្រោងកាលប្រវត្តិវិទ្យា សៀ ស្ឆាង ចូវ]]'' ===រាជវង្សសៀ (ប្រ. ២១០០ - ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សសៀ]]'' រាជវង្ស'''សៀ'''នៃប្រទេសចិន (ពីប្រ.២១០០ ដល់ ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)គឺជារាជវង្សដំបូងគេបង្អស់ដែលបានពិព៌ណនាក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណដូចជា ''[[កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ]]និង[[កាលប្បវត្តិឫស្សី]]'' ។ <ref name="state1"/><ref>{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> ទោះបីជាមានការមិនឯកភាពថា តើរាជវង្សនេះមាន រឺ អត់ អោយប្រាកដក៏ដោយ ក៏មានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុខ្លះបង្ហាញថាមានវត្តមាននៃរាជវង្សនេះដែលអាចទៅរួច ។ អ្នកប្រវត្តិវិទូ[[ស៊ឺម៉ា ឈាន]](Sima Qian) (១៤៥-៩០ មុនគ.ស.)​​ដែលជាអ្នកកត់ត្រា''ស៊ឺជី''(Shiji) រឺក៏ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ''ហើយនិងកាលប្បវត្តិដែលបានហៅថា''កាលប្បវត្តិឫស្សី''ចុះកាលបរិច្ឆេទការកកើតនៃ[[រាជវង្សសៀ]]​កាលពី៤២០០ឆ្នាំមុន ក៏ប៉ុន្តែកាលបរិច្ឆេទនេះមិនទាន់ជាក់លាក់នៅឡើយ ។. អ្នកបុរាណវត្ថុភាគច្រើនឥឡូវនេះបានភ្ជាប់រាជវង្ស'''សៀ​'''ទៅនឹងកំណាយ នៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីធូ|អឺលីធូ]](Erlitou)ក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)ភាគកណ្ដាល<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm Bronze Age China] at [http://www.nga.gov/ National Gallery of Art]</ref> ជាកន្លែងដែលចង្ក្រានរំលាយសំរិទ្ធិមួយតាំងពីប្រហែល២០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.ត្រូវបានជីកកកាយឃើញ ។ សញ្ញាណសំគាល់ដំបូងដែលបានមកពីសម័យនេះបានរកឃើញលើគ្រឿងស្មូននិងសំបកខ្ចៅខ្យងត្រូវបានគិតថាជាដូនតា នៃតួអក្សរចិនសម័យទំនើបនេះ ។<ref>[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in [[Simplified Chinese]])</ref> ជាមួយគ្នាកំណត់ត្រាដ៏ច្បាស់លាស់តិចតួចដែលត្រូវគ្នានឹង[[ឆ្អឹងទំនាយ]]រាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺក៏ ការសរសេរលើភាជន៍សំរិទ្ធិ[[រាជវង្សចូវ (១១២២ មុនគ.ស.-​ ២៥៦មុនគ.ស.)|រាជវង្សចូវ]] សម័យរាជការ'''សៀ'''នៅតែអាចយល់បានតិចតួចនៅឡើយ ។ តាមរយៈទេវកថា រាជវង្សនេះបានបញ្ចប់នៅប្រហែល១៦០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជាលទ្ធផលមួយនៃ[[សមរភូមិមិងធាវ]] ។ ===រាជវង្សស្ឆាង (ប្រ. ១៧០០-១០៤៦ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សស្ឆាង]]'' [[Image:China 1.jpg|left|thumb|សំណល់រាជវង្សស្ឆាង រកឃើញតាមដងទន្លេលឿង ]] កំណត់ត្រាដែលបានសរសេរមុនគេបង្អស់ពីអតីតកាលរបស់ចិនមកទល់ឥឡូវបានរកឃើញកាលបរិច្ឆេទពីរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' នៅប្រហែលសតវត្សទី១៣មុនគ.ស. ហើយយកបានពីទំរង់នៃអក្សរចារឹកនៃការព្យាករពីអនាគតកត់ត្រាលើឆ្អឹង រឺ សំបកសប្បីសត្វដែលក៏អាចហៅផងដែរថា''[[ឆ្អឹងទំនាយ]]'' ។ ការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុដែលផ្ដល់នូវតឹកតាងនៃវត្តមានរបស់រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ប្រ. ១៦០០-១០៤៦មុនគ.ស.ត្រូវបានចែកចេញជាពីរឈុត ។ ឈុតទីមួយពីដើមសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលមកពីប្រភពដើមនៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីកាង|អឺលីកាង]](Erligang)ឋិត នៅក្នុង[[ជិងចូវ]](Zhengzhou)និងសាងឆឹង(Shangcheng) ។ ឈុតទីពីរពីចុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺ សម័យ'''យិន'''(Yin)ដោយប្រកបទៅដោយតួសេចក្ដីដ៏ច្រើននៃសំណេរឆ្អឹងអាថ៌កំបាំង ។ [[អានយ៉ាង]](Anyang)ស្ថិតក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)នាសម័យថ្មីនេះត្រូវបានអះអាងថាជារាជធានីចុងក្រោយ ក្នុងចំណោមរាជធានីស្ឆាងទាំងប្រាំបួន (ប្រ. ១៣០០-១០៤៦ឆ្នាំមុនគ.ស.) ។ រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''មានមហាក្សត្រ ៣១​អង្គពី[[ស្ដេចថាងនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចថាង]]ដល់[[ស្ដេចចូវនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចចូវ]] ។ នៅក្នុងសម័យនេះ ប្រជាជនចិនបានគោរពបូជាទេព្ដាផ្សេងៗដូចជា ទេព្ដាអាកាសធាតុនិងទេព្ដាមេឃហើយនិងទេព្ដាជាន់ខ្ពស់ដែលមាននាមថា[[សាងទី]](Shangdi)ជាទេព្ដាគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាដ៏ទៃទៀត ។ ទេព្ដាទាំងនោះជាអ្នករស់នៅកំឡុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលបានជឿថាជាបុព្វការីជន ឪពុកម្ដាយនិងដូនតារបស់ពួកគេបានក្លាយជាទេព្ដា នៅពេលពួកគាត់ស្លាប់ហើយបុព្វការីជនរបស់ពួកគេនោះចង់អោយមានគេបូជាខ្លួនដូចទេព្ដាដែរ ។ គ្រួសារនីមួយៗបានគោរពបូជាបុព្វបុរសរៀងៗខ្លួន ។ ប្រហែលជា១៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ពួកចិនបានចាប់ផ្ដើមប្រើឆ្អឹងទំនាយ ដែលបានសរសេររួចទៅទស្សន៍ទាយព្យាករណ៍អនាគត ។ នៅសម័យមួយនៃរាជវង្ស'''ចូវ''' (ប្រហែល ១១០០ឆ្នាំមុនគ.ស.) ប្រជាជនក៏គោរពបូជាអធិធម្មជាតិមួយដែរ ដែលហៅថា''ធាន''(Tian) ត្រូវបានបកប្រែជាសាមញ្ញថាស្ថានលើ ។ ដូចគ្នានឹង'''សាងទី'''ដែរ ស្ថានលើបានគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាទាំងអស់ហើយស្ថានសួគ៌ក៏បានសម្រេចថានរណានឹងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនស្ថិត នៅក្រោម[[អំនាចទេវរាជ]] ។​​ ព្រះមហាក្សត្រអាចគ្រប់គ្រងបានដរាបណាទ្រង់មានអំនាចទេវរាជ ។ គេមានជំនឿថាអធិរាជ រឺ អធិរាជនីបានបាត់បង់នូវអំនាចទេវរាជនៅពេលដែលគ្រោះធម្មជាតិបានកើតឡើងយ៉ាងច្រើនហើយ ពេលនោះជាការពិតទៅទៀត ព្រះមហាក្សត្រក៏លែងមានការខ្វល់ព្រះទ័យទៅលើប្រជារាស្ត្របានធ្វើអោយឃើញជាក់ស្ដែងឡើង ។ ដោយការឆ្លើយតបមកវិញ គ្រួសាររាជវង្ស នឹងត្រូវបានផ្ដួលរំលំហើយរាជវង្សថ្មីនឹងកាន់កាប់បន្តនិងទទួលបានអំណាចទេវរាជជំនួសវិញ ។ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ'' ថ្លាថ្លែងថារាជវង្ស​'''ស្ឆាង'''បានប្ដូររាជធានីប្រាំមួយលើក ។ ជាចុងក្រោយ(ហើយសំខាន់បំផុត)ប្ដូរទៅ[[យិនស៊ី|យិន]](Yin)នៅឆ្នាំ១៣៥០មុនគ.ស.ដែលនាំមកដល់យុគមាសនៃរាជវង្សនេះ ។ ពាក្យថារាជវង្ស'''យិន'''(Yin)មានន័យដូចនឹងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ ទោះបីយ៉ាងណាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើជាចុងក្រោយហើយកាន់តែច្បាស់ឡើងនៅពាក់កណ្ដាលនៃសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ចុងក្រោយបង្អស់ ។ ប្រវត្តិវិទូចិន ដែលបានរស់នៅសម័យក្រោយៗមកទៀតទម្លាប់ធ្វើការកត់សំគាល់លើរាជវង្សមួយដែលបន្តពីរាជវង្សមួយទៀត ក៏ប៉ុន្តែស្ថានភាពនយោបាយជាក់ស្ដែង ក្នុងប្រទេសចិនដើមដំបូងត្រូវបានដឹងថាមានការស្មុគស្មាញមែនទែន ។ ដោយហេតុនេះហើយ តាមអ្នកប្រាជ្ញនៃប្រទេសចិនខ្លះអោយយោបល់ថា'''សៀ'''ហើយនិង'''ស្ឆាង'''ប្រហែលជាសំដៅទៅ លើអង្គការនយោបាយពីរដែលមានដំណាលៗគ្នា ក៏ដូចជា '''ចូវ'''ដំបូងឡើយត្រូវបានដឹងថាមានវត្តមាន ក្នុងសម័យតែមួយនឹង'''ស្ឆាង'''ដែរ ។ កំណត់ត្រាសរសេរដៃបានរកឃើញនៅ'''អានយ៉ាង'''(Anyang)អះអាងនូវវត្តមាននៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រាជ្ញបស្ចឹមប្រទេសជារឿយៗស្ទាក់ស្ទើរដោយឯកភាពជាបណ្ដោះអាសន្នរួមគ្នា ដោយទទួលស្គាល់តាមកំណត់ត្រា'''អានយ៉ាង'''ដែលថាមានរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ឧទាហរណ៍ ការស្វែងរកបុរាណវត្ថុនៅឯ[[សានស៊ិងតួយ]](Sanxingdui)បានផ្ដល់ជាគំនិតថាអរិយធ៌មបច្ចេកទេស ដែលបានរីកចំរើនមិនដូចវប្បធ៌ម'''អានយ៉ាង'''ទេ ។ តឹកតាងមិនអាចសន្មតបាននៅក្នុងការផ្ដល់អោយដឹងថាតើអាណាចក្រ'''ស្ឆាង'''លាតសន្ធឹងពី'''អានយ៉ាង'''ចម្ងាយប៉ុន្មាននោះទេ ។ សម្មតិកម្មដែលនាំអោយថា'''អានយ៉ាង'''ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដដែលនោះ គឺនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការមានដូចគ្នានិងបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងតំបន់ដែលមានការតាំងនៅ នៃវប្បធ៌មផ្សេងៗដ៏ទៃទៀតជាច្រើនក្នុងតំបន់ បច្ចុប្បន្នសំដៅលើប្រទសចិនភាគខាងក្នុង រឺក៏ ភូមិភាគកណ្ដាល ។ ===រាជវង្ស ចូវ (១០៦៦-២៥៦ មុនគ.ស.)=== [[Image:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|ភាជន៍បូជា[[សំរិទ្ធិចិន|សំរិទ្ធិ]],[[យៅ​ (ភាជន៍)|យៅ(You)]] ,ចូវខាងលិច]] អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សចូវ]] រាជវង្ស'''ចូវ'''គឺជារាជវង្សដែលអូសបន្លាយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនចាប់ពី១០៦៦ឆ្នាំមុនគ.ស. មកទល់ប្រហែល២៥៦មុនគ.ស.។ នៅចុងនៃសហវត្សទី២មុនគ.ស[[រាជវង្សចូវ]]បានចាប់ផ្ដើមងើបផុសឡើងតាមជ្រលងដង[[ទន្លេលឿង]]លុកលុយ លើតំបន់មួយនៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ '''ចូវ'''បានបង្ហាញខ្លួនឡើងដើម្បីចាប់ផ្ដើមការដឹកនាំរបស់ពួកគេក្រោមប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាល[[របបសក្ដិភូមិ|សក្ដិភូមិ]] ។ ប្រជាជនចូវគឺជាប្រជាជនដែលបានរស់នៅខាងលិចនៃ[[ស្ឆាង]]ហើយមេដឹកនាំ'''ចូវ'''ត្រូវបានតែងតាំងថា''អ្នកការពារភាគខាងលិច'' ដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ អ្នកគ្រប់គ្រង'''ចូវ''' [[ស្ដេចអ៊ូរាជវង្សចូវ|ស្ដេចអ៊ូ]] ដែលមានការជួយជ្រោមជ្រែង ដោយព្រះភាតារបស់ព្រះអង្គគឺ[[ចៅពញាចូវ]]ជាស្ដេចរាជានុសិទ្ធិចាត់ចែងដើម្បីវាយកម្ចាត់'''ស្ឆាង'''នៅ[[សមរភូមិមុយ៉េ]](Muye) ។ ស្ដេច'''ចូវ'''នៅពេលនោះបានសំអាងលើលទ្ធិនៃ[[អំនាចទេវរាជ]] ដើម្បីអោយទទួលស្គាល់ការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ដោយមានលទ្ធិនេះហើយដែលបានជះឥទ្ធិពលស្ទើរតែគ្រប់រាជវង្សដែលសោយរាជ្យបន្ត ។ '''ចូវ'''​ដំបូងឡើយបានរើរាជធានីទៅ ខាងលិចតំបន់មួយក្បែរ'''ស៊ីអាន'''(Xi'an)សព្វថ្ងៃនេះតាមដង[[ទន្លេវ៉ី]](Wei)ជាចរន្តទន្លេហូរចាក់ចូលគ្នានឹងទន្លេលឿង ប៉ុន្តែទន្លេទាំងពីរអាចនឹងជាដើមចមបន្តបន្ទាប់នៃការពង្រីកវិសាលភាពទៅជាជ្រលង[[ទន្លេយ៉ាងសេ]](Yangtze) ។ នេះអាចនឹងជាលើកដំបូងនៃការបំលាស់ទីប្រជាករដ៏ច្រើនពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ។ ===សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ (៧២២-៤៧៦ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ]] [[Image:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|right|thumb|ភាជន៍ភូចិនក្បាច់[[នាគចិន|នាគ]]ព័ន្ធ[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]]] នៅសតវត្សទី៨ម.គ.អំនាចបានបែកខ្ញែកកំឡុង[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលបានប្រសិទ្ធិនាមតាមរយៈ[[កាលប្បវត្តិនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលអាចយកជាការបាន ។ ក្នុងសម័យនេះ មេដឹកនាំកងទ័ពតាមតំបន់មួយចំនួនដែលបំរើការអោយ'''រាជវង្សចូវ'''បានចាប់ផ្ដើមប្រកាសអំនាចនិងប្រកួតប្រជែងរក[[អនុត្តរភាព]]របស់ខ្លួន ។ ស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរៗឡើងដោយការឈ្លានពាននៃប្រជាជាតិផ្សេងៗដូចជា '''[[ឈិន(រដ្ឋ)|ឈិន]]'''(Qin)ដែលបង្ខំអោយចូវផ្លាស់រាជធានីពួកគេទៅភាគខាងកើត'''[[ឡកយ៉ាង]]'''(Luoyang) ។ នេះគូសបង្ហាញឲឃើញនូវដំណាក់កាលដ៏សំខាន់ទីពីរនៃ'''រាជវង្សចូវ'''៖ '''ចូវខាងកើត''' ។ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋរាប់រយនីមួយៗដែលបានងើបបះបោរដោយឯកឯង អ្នកមានអំនាចតាមមូលដ្ឋានមូចំនួនបានក្ដោបក្ដាប់អំនាចខាងនយោបាយមួយភាគធំហើយនិងបន្តស្ដាប់បង្គាប់ស្ដេច'''ចូវ'''ត្រឹមតែងារប៉ុណ្ណោះ ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា មេដឹកនាំតាមតំបន់មួយចំនួនបានចាប់ផ្ដើមប្រើងាររាជវង្សដាក់ឲខ្លួនឯង ។ មួយរយសាលានៃគំនិតទស្សនវិជ្ជាចិនបានរីកស្គុះស្គាយកំឡុងសម័យនេះ ហើយចលនាបញ្ញវន្តដែលមានឥទ្ធិពល ដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ]] [[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|លទ្ធិច្បាប់និយម]]និង[[លទ្ធិម៉ូជឺ]]ត្រូវបានកកើតឡើង ជាផ្នែកមួយ ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងពិភពនយោបាយដែលកំពុងតែផ្លាស់ប្ដូរ ។ សម័យនិទាឃរដូវ​និងសរទរដូវត្រូវបានកំណត់ ដោយការបែកខ្ញែកនៃអំនាចកណ្ដាលរបស់'''ចូវ''' ។ ប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នមានរាប់រយរដ្ឋ រដ្ឋខ្លះក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងនោះធំស្មើតែភូមិមួយនិងមានត្រឹមតែប៉មបន្ទាយមួយប៉ុណ្ណោះ ។ ===សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម (៤៧៦-២២១ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] បន្ថែមពីលើ ការបង្រួបបង្រួមខាងនយោបាយមកប្រទេសរដ្ឋ ដែលលេចធ្លោទាំងប្រាំពីរនៅតែមានមកដល់ចុងសតវត្សទី៥ម.ស. ហើយប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកមានតែពីរបីប្រទេសទេបានធ្វើសង្គ្រាមនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ត្រូវបានស្គាល់ថាជា[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] ។ នៅមានស្ដេច[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]សោយរាជ្យមក ដល់ឆ្នាំ២៥៦ម.គ.ដែរ តែទ្រង់ភាគច្រើនជាតួតំណាងនិងកាន់អំនាចពិតតិចតួចណាស់ ។ តាមតំបន់ជិតខាង នៃរដ្ឋកើតសង្គ្រាមទាំងនេះ ដែលរួមមានស៊ីឆួន(Sichuan)និងលាវនីង(Liaoning) ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាហើយតំបន់ទាំងពីរនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រង ក្រោមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលមូលដ្ឋានថ្មី នៃ[[ភូមិភាគ (ចិន)|ភូមិភាគ]]និង[[អាណាខេត្ត (រដ្ឋបាល)|អាណាខេត្ត]](郡縣/郡县) ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានប្រើតាំងពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវ ហើយផ្នែកខ្លះនៅឃើញមានក្នុងប្រព័ន្ធទំនើប នៃ[[ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋបាលចិន|សឹង(Sheng)និងសៀន(Xian)]] (ខេត្ត និង ស្រុក, 省縣/省县)។ ការពង្រីកទឹកដីចុងក្រោយក្នុងសម័យនេះបានចាប់ផ្ដើមកំឡុងរជ្ជកាល [[យីង ចឹង]](Ying Zheng) ស្ដេចឈិន ។ ការបង្រួបបង្រួម នៃមហាអំនាចទាំងប្រាំមួយរបស់ព្រះអង្គហើយនិងការបញ្ចូលបន្ថែមនៅតំបន់[[ចឺជាំង]](Zhejiang) [[ភ្វូជាន]](Fujian) [[គ័ងតុង]](Guandong) និង[[គ័ងស៊ី]](Guangxi) នាពេលបច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ២១៤ម.ស.អាចឲទ្រង់ប្រកាសព្រះអង្គឯងថាជា[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|អធិរាជទីមួយ]](Qin Shi Huang)បាន ។ ==សម័យអធិរាជ== ===រាជវង្សឈិន (២២១-២០៦ ម.ស.)=== '''''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សឈិង]]''''' ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនសំដៅលើសម័យ[[រាជវង្សឈិន]]មកដល់ចុងសម័យ[[រាជវង្សឈិង]]ជាសម័យអធិរាជចិន ។ ទោះបីជារជ្ជកាលបង្រួបបង្រួមនៃអធិរាជ[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|ឈិន]]បន្តបានរយៈពេល១២ឆ្នាំក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គបានរៀបចំពង្រាបផ្នែកដ៏ធំនូវអ្វីៗ ដែលបង្កបង្កើតជាចំណុចស្នូលទឹកដីកំណើតនៃ[[ជនជាតិហានចិន]]ហើយ និងបង្រួបបង្រួមពួកគេក្រោមរដ្ឋបាលកណ្ដាលប្រកាន់[[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជា្ជចិន)|ច្បាប់]]ដ៏តឹងរឹង ដែលតាំងនៅ[[សៀនយ៉ាង]](Xianyang)(ក្បែរៗ[[ស៊ីអាន]][Xi'an]ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ) ។ លទ្ធិច្បាប់និយមដែលដឹកនាំ ដោយឈិនបានសង្កត់ធ្ងន់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្ជួន លើច្បាប់វិន័យហើយ និងអំនាចផ្ដាច់ការនៃព្រះចៅអធិរាជ ។ ទស្សនៈមួយនេះក្រោយមកជះឥទ្ធិពល ដល់ការពង្រីកចក្រភពតាមបែបកងទ័ពបង្ហាញការមិនដំណើរការ ក្នុងការគ្រប់គ្រងចក្រភពដោយសន្តិភាពបានទេ ។ ព្រះចៅអធិរាជឈិនជាធិបតី លើការបង្ក្រាបការប្រឆាំងខាងនយោបាយយ៉ាងឃោរឃៅរួមមានព្រឹត្តិការណ៍មួយ ដែលគេដឹងថាជា[[ការដុតបំផ្លាញសៀវភៅនិងការកប់អ្នកប្រាជ្ញទាំងរស់]] ។ នេះអាចនឹងជាកម្លាំងរុញច្រាន ពីក្រោយការស្រោចស្រង់របស់ហានក្រោយមកទៀត ដោយបញ្ចូលសាលាគំរូនៃការអភិបាលកិច្ចបន្ថែមទៀត ។ [[Image:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|[[ទាហានដី]][[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ]].]] [[រាជវង្សឈិន]]ល្បីដោយសារការសង់[[មហាកំផែងចិន]] ដែលត្រូវបានអះអាងបញ្ជាក់និងធ្វើបន្ថែមឲកាន់តែប្រសើរឡើងកំឡុងពេល[[រាជវង្សមិង]] ។ ការរួមចំណែកដ៏សំខាន់ផ្សេងៗ នៃឈិនរួមមានគំនិតនៃ រដ្ឋបាលកណ្ដាល ការបង្រួបបង្រួមច្បា់ប់វិន័យ ការអភិវឌ្ឍភាសាសរសេរ​ ប្រព័ន្ធរង្វាស់រង្វាល់និងរូបិយវត្ថុចិនគឺជាកង្វល់បន្ទាប់ពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវនិងសម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម ។ បន្ថែមអ្វីមួយដែលសំខាន់ដូចជាល្វែង នៃភ្លៅរទេះសំរាប់រទេះត្រូវបានបង្កើតដូចគ្នាដើម្បីបញ្ជាក់ថាប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មរស់រវើកទូទាំងចក្រភព ។<ref>{{cite web|url=http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|title=Book "QINSHIHUANG"|accessdate=2007-07-06|archivedate=3 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703101114/http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|url-status=dead}}</ref> ===រាជវង្សហាន (២០២ ម.គ.–២២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សហាន]]'' ''មើលផងដែរ:[[ប្រវត្តិរាជវង្សហាន]]'' [[Image:ChangXingongdeng.jpg|thumb|[[ចង្កៀងប្រេង]] [[រាជវង្សហាន]] ចំលុះមួយដូចភីលៀង លុតជង្គង់ស.វ.២ម.គ.]] [[រាជវង្សហាន]] (២០២ម.គ.-២២០គ.ស.) លេចធ្លោឡើងក្នុងឆ្នាំ២០៦ម.គ. ស្ថាបនិក[[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សហាន|លាវប៉ាង]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជនៅឆ្នាំ២០២ម.គ. ។ វាគឺរាជវង្សដំបូងគេប្រកាន់យកទស្សនវិជ្ជា នៃ[[លទ្ធិខុងជឺ]]ដែលប្រែក្លាយជាបាតគ្រឹះ នៃមនោគមវិជ្ជាគ្រប់រជ្ជកាលទាំងអស់រហូតដល់ចុងនៃសម័យអធិរាជប្រទេសចិន ។ ស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់រាជវង្សហាន ប្រទេសចិនត្រូវបានធ្វើឲមានការរីកចំរើនដ៏ខ្លាំងក្លា នៅក្នុងវិស័យជាច្រើនទាំងចំពោះសិល្បះនិងវិទ្យាសាស្ត្រ ។ [[អធិរាជអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជអ៊ូ]] បានពង្រឹងនិងពង្រីកចក្រភពចិនដោយរុញច្រានពួក[[សួងនូ]] (ដែលដូចគ្នាជាមួយពួក[[ហាន់]])ទៅកាន់មហាវាលស្មៅនៃ[[ម៉ុងហ្គោលខាងក្នុង]]នាបច្ចុប្បន្ននេះដែលផ្ដាច់ពួកគេចេញពីតំបន់[[កានស៊ូ]] [[នីងសៀ]]និង[[ឈិងហាយ]]នាពេលឥឡូវ ។ នេះអាចជាការបើកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលើកដំបូងរវាងចិននិងពួកបស្ចឹមប្រទេសតាមរយះ[[ផ្លូវសូត្រ]] ។ មេទ័ពរាជវង្សហាន [[ប៉ាន ឆាវ]] បានពង្រីកការលុកលុយកាត់តាម[[ប៉ាមៀ]]ឆ្ពោះទៅកាន់មាត់[[សមុទ្រកាសព្យែន]] ។<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao Ban Chao], Britannica Online Encyclopedia</ref> ជាលើកដំបូងហើយនៃ[[ទំនាក់ទំនងចិនរ៉ូម៉ាំង|ស្ថានទូតរ៉ូម៉ាំងជាច្រើនដាក់នៅប្រទេសចិន]]ដែលត្រូវបានកត់ត្រាពីប្រភពចិនបាន តាមរយះផ្លូវសមុទ្រនៅឆ្នាំ១៦៦គ.សនិងលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ២៨៤គ.ស. ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ដីដែលបានប្រគល់ឲក្រុមគ្រួសារឥស្សរជនបានកាត់បន្ថយពន្ធដីបន្តិចម្ដងៗ ។ ក្នុងឆ្នាំ៩គ.ស. [[ស្ដេចជ្រែករាជ្យ|អ្នកជ្រែករាជ្យ]] [[វ៉ាង ម៉ាង]] បានបង្កើតឡើងនៅ[[រាជវង្សស៊ិន|រាជវង្សស៊ិន (''ថ្មី'')]] ដែលមានរយះកាលខ្លីមួយ ហើយបានចាប់ផ្ដើមធ្វើកម្មវិធីដីដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់និងកំណែទំរង់សេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗ ។ ក៏ប៉ុន្តែកម្មវិធីទាំងនេះមិន ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយគ្រួសារម្ចាស់ដីទេ ពីព្រោះតែវាបានអនុគ្រោះដល់ពួកកសិករ ។ អស្ថេរភាពបាននាំមកនូវភាពចលាចលនិងការបះបោរ ។ [[អធិរាជគ័ងអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជគ័ងអ៊ូ]] បានធ្វើឲមានរាជវង្សហានដូចមុនវិញ ជាមួយនឹងការគាំទ្រនៃគ្រួសារអ្នកជំនួញនិងម្ចាស់ដីនៅ[[ឡកយ៉ាង]](Luoyang)ខាងកើតនៃ[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។ សម័យថ្មីនេះត្រូវបានឲឈ្មោះថា[[រាជវង្សហានខាងកើត]] ។ អំនាចហានបានធ្លាក់ចុះម្ដងទៀតចំណោមការចង់ដណ្ដើមទឹកដីគ្នា ការឈ្លានពាននិងការប្រឆាំងគ្នារវាង[[បក្សពួកព្រះមហាក្សត្រយានី]]និង[[មហាតលិក (មន្ត្រីរាជវាំង)#ចិន|ពួកមហាតលិក]] ។ [[ការបះបោរពួកឈ្នួតលឿង]]បានបែកធ្លាយនៅឆ្នាំ១៨៤គ.ស. ជាការនាំទៅដល់សម័យមួយនៃពួក[[ស្ដេចត្រាញ់]] ។ ជាលទ្ធផលនៃការជ្រួលច្របល់ រដ្ឋបីបានព្យាយាមទាញយកផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនលើលលប់ នៅក្នុងសម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យកាលនេះត្រូវបានគេនិពន្ធជាប្រលោមលោកដ៏អស្ចារ្យ ក្នុងស្នាដៃជាច្រើនដូចជារឿង''[[ប្រលោមលោកនៃនគរទាំងបី]]'' ។ ===សម័យវ៉ីនិងជិន (២៦៥-៤២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[ឆាវ វ៉ី]] [[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)]]'' បន្ទាប់ពី[[ឆាវ ឆាវ]] បានបង្រួបបង្រួមភាគខាងជើងនៅឆ្នាំ២០៨គ.ស. កូនប្រុសរបស់គេបានប្រកាសឡើងនៅរាជវង្ស[[ឆាវ វ៉ី|វ៉ី]]នៅឆ្នាំ២២០ ។ ភ្លាមនោះដែរ សត្រូវរបស់វ៉ីទាំងពីរ [[ស្ឈូ ហាន|ស្ឈូ]]និង[[អ៊ូខាងកើត|អ៊ូ]]បានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដែលនាំឲប្រទេសចិនឈានចូលដល់សម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឲឃើញលក្ខណៈនៃការបំបែកទៅជារដ្ឋបន្តិចម្ដងៗ ដែលធ្លាប់មានក្នុងរាជវង្សឈិននិងហាន ហើយនិងការបង្កើនអំនាចនៃមហាវង្សត្រកូលជាច្រើន ។ ទោះបីជានគរទាំងបីត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិន]]ក្នុងឆ្នាំ២៨០ក៏ដោយ ក៏រចនាសម្ព័ន្ធនេះនៅតែមានជាសារវន្តដដែលរហូតដល់ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ ។ ===សម័យ អ៊ូ ហ៊ូ (៣០៤–៤៣៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] [[ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ]]'' ដោយទទួលបានផលចំណេញពីសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ក្នុងរាជវង្សជិនក្រុមជនជាតិភាគតិច ([[អ៊ូ ហ៊ូ]][Wu Hu])ដែលមិនមែនជនជាតិហានចិន ដែលស្ថិតក្នុងសម័យនោះដូចគ្នាដែរ បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃប្រទេស នៅក្នុងសតវត្សទី៤ហើយនិងរុកគួននាំឲមានការជំលៀសជនជាតិហានចិនមួយភាគធំ ទៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ទន្លេយ៉ាងសេ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ៣០៣ ពួកជនជាតិ[[ទី(ក្រុមជនជាតិ)|ទី]](Di)បានបះបោរហើយក្រោយមកទៀតបានកាន់កាប់បាន[[ឆឹងទូ]](Chengdu) ដោយបង្កើតជារដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ឆឹង ហាន]](Cheng Han) ។ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[លាវ យាន (ហាន ចាវ)|លាវ យាន]](Liu Yuan) ពួក[[សួងនូ]](Xiongnu)បានរើបំរះក្បែរៗ[[ស្រុក លីនផ្វិន]](Linfen)សព្វថ្ងៃនេះហើយបង្កើតបានរដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ហាន ចាវ]](Han Zhao) ។ អ្នកស្នងរាជ្យពី លាវ យាន [[លាវ ឆុង (ហាន ចាវ)|លាវ ឆុង]](Liu Cong)បានចាប់បានហើយនិងប្រហារជីវិតអធិរាជជិនខាងលិចពីរអង្គចុងក្រោយទៀតផង ។ [[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] គឺជាពហុតរភាពនៃរាជវង្សដែលមិនមែនចិនមានអាយុកាលខ្លីៗដែលបានមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុង រឺក៏ ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិនភាគខាងជើងក្នុងសតវត្សទី៤និងទី៥ ។ ក្រុមជនជាតិជាច្រើនដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធរួមមានបុព្វបុរសនៃពួក[[ប្រជាជនថឺខ|ថឺខ]](Turk) [[ម៉ុងហ្គោល]]និង[[ជនជាតិទីបេ|ទីបេ]] ។ ភាគច្រើននៃ[[ពួកពនេចរ]]ទាំងនេះបានមានអាណាខេត្តខ្លះដែរ ហើយបានធ្វើ''[[ចិនភាវូនីយកម្ម]]''តាំងពីមុនការបានគ្រប់គ្រងអំណាចយូរមកហើយ ។ ជាការពិតទៅ មួយចំនួនក្នុងចំណោមពួកជនជាតិទាំងនោះគួរឲកត់ស្គាល់ដែរ គឺ[[ប្រជាជនឆៀង]](Qiang)និងសួងនូ(Xiongnu)ត្រូវបានអនុញ្ញាតិឲរស់ នៅតំបន់ព្រំដែនក្នុងមហាកំផែងតាំងពីចុងសម័យរាជវង្សហានមកម៉្លេះ ។ [[Image:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|បដិមារ [[ចុណ្ណសិលា]][[ព្រះពោធិសត្វ]], [[ឈីខាងជើង|រាជវង្សឈីខាងជើង]], ៥៧០គ.ស. ធ្វើនៅកន្លែងមួយ ដែលស្ថិតនៅខេត្ត [[ហឺណាន]]បច្ចុប្បន្ននេះ។]] ===រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង (៤២០–៥៨៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]'' ដោយបានសញ្ញានៃការដួលរលំនៃ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិនខាងកើត]]ក្នុងឆ្នាំ៤២០ ប្រទេសចិនបានធ្លាក់ចូលដល់សម័យ[[រាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង]] ។ ជនជាតិហានបានប្រមូលកងទ័ពដែលនៅរស់ពី ការវាយប្រហាររបស់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរនៅភាគខាងជើងដូចជា [[សៀនប៉ី]]([[:en::Xianbei|Xianbei]]) ហើយនិងឲអរិយធ៌មរបស់ពួកគេបានបន្តការលូតលាស់រីកចំរើនតទៅទៀត ។ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ការតតាំងគ្នាយ៉ាងឃោរឃៅ ដោយសារថា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គួរតែត្រូវបានអនុញ្ញាតឲមាន ដែលបានកាន់ជានិច្ចកាលដោយរាជវង្សានុវង្ស និងពួកអភិជនដែរ រឺ អត់ ។ នៅទីបញ្ចប់ ជិតដល់ចុងនៃសម័យរាជវង្សខាងត្បូងនិងរាជវង្សខាងជើង ទាំងបរិស័ទខាងពុទ្ធសាសនា និងសាសនា[[តាវសាសនិក|តាវ]]បានស្រុះស្រួលហើងថែមទាំងកាន់តែចេះអត់ឱនឲគ្នាទៅវិញទៅមកទៀត ។ ក្នុងឆ្នាំ៥៨៩​ [[រាជវង្សសួយ|សួយ]]បានបញ្ចូលរាជវង្សខាងត្បូងចុងក្រោយ [[រាជវង្សឆិន|ឆិន]] តាមរយៈកងទ័ព ហើយបានដាក់បញ្ចប់សម័យរាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង ។ ===រាជវង្សសួយ (៥៨៩–៦១៨ គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សសួយ]]'' [[រាជវង្សសួយ]] ដែលជារាជវង្សបានរៀបចំដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញក្នុង ឆ្នាំ៥៨៩ក្រោយពីជិត៤សតវត្ស នៃការបែងចែកគ្នាខាងនយោបាយ រាជវង្សសួយបានដើរតួសំខាន់ជាងរយះពេល នៃវត្តមានរបស់វាដែលបានណែនាំរួចមកហើយ ។ សួយបាននាំឲចិនរួមគ្នាម្ដងទៀត និងបង្កើតឡើងនូវស្ថាប័នជាច្រើន ដែលត្រូវបានយកគំរូតាមដោយរាជវង្សស្នងបន្តសួយ គឺ[[រាជវង្សថាង|ថាង]] ។ ដូចគ្នានឹងរាជវង្សឈិនដែរ ក៏ប៉ុន្តែសួយបានប្រើទ្រព្យធនហួសប្រមាណ ហើយក៏បានដួលរលំទៅវិញ ។ ស្រដៀងទៅនិងរាជវង្សឈិនផងដែរ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាប្រពៃណីបានវិនិច្ឆ័យរាជវង្សសួយ ដោយអយុត្តិធ៌មបន្តិចដែរ ព្រោះថាការវិនិច្ឆ័យបានសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើភាពយង់ឃ្នង នៃរជ្ជកាលសួយ និង ឫកពារដ៏ក្អេងក្អាងនៃអធិរាជទីពីរនៃរាជវង្សដោយឲកិត្តិយសដ៏តិចតួច សំរាប់សមិ ===រាជវង្សថាង (៦១៨–៩០៧គ.ស.)=== [[Image:Tang horse.jpg|thumb|សេះប៉សឺឡែន [[ថ្នាំរលោងសេរ៉ាមិក|លាបថ្នាំរលោង]]បីព៌ណ នៃ[[រាជវង្សថាង]]ចិន (ប្រ.ឆ្នាំ៧០០គ.ស.)]] ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សថាង]]'' ថ្ងៃ ១៨ មិថុនា ឆ្នាំ៦១៨ [[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សថាង|កាវជូ]]បានដណ្ដើមបានរាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយ[[រាជវង្សថាង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដោយបើកឡើងនូវយុគថ្មីនៃភាពរុងរឿង និងបំរែបំរួលថ្មីខាងសិល្បៈ និងបច្ចេកវិជ្ជា ។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដែលបានធ្វើឲមានឡើងបន្តិចៗម្ដង ក្នុងប្រទេសចិនពីចាប់ពីសតវត្សទី១មកម៉្លេះ បានប្រែកា្លយជាសាសនាដ៏សំខាន់ជាងគេ ហើយត្រូវបានកាន់រក្សាទុកដោយគ្រួសារអធិរាជ និងប្រជាជនសាមញ្ញមួយភាគ ។ [[ឆាងអាន]](Chang'an) (បច្ចុប្បន្ន [[ស៊ីអាន]][Xi'an]), រាជធានីប្រទេសត្រូវបានគេគិតថាជាក្រុងដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសម័យនោះ ។ ទាំងរាជវង្សហាន និងរាជវង្សថាងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម័យដ៏រុងរឿងបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ជារឿយៗ។ ថាង ក៏ដូចជាហានដែរ បានទុកផ្លូវពាណិជ្ជកម្មបើកទូលាយទៅភាគខាងលិច និងខាងត្បូង ។ ធ្លាប់មានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មធំៗជាមួយប្រទេសក្រៅឆ្ងាយៗ ហើយ និងអ្នកជំនួញបរទេសដែលបានតាំងទីនៅក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សថាងបានណែនាំឲមានប្រព័ន្ធថ្មី ជាការគ្រប់គ្រងបែបចិនហៅថា''[[ប្រព័ន្ធសម្បទានដី]]'' ។ ប្រព័ន្ធនេះបានផ្ដល់ដីឲគ្រួសារជាច្រើន ដែលទទួលបានពីអធិរាជផ្អែកទៅលើតំរូវការរបស់ពួកគេមិនមែនដោយសារទ្រព្យធនទេ ។ ពីឆ្នាំប្រហែល៨៦០ រាជវង្សថាងចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ដោយសារតែការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើនក្នុងប្រទេសចិនផ្ទាល់ ហើយក្នុងប្រធានបទដំបូងគឺ[[នគរណានចាវ]]នៅភាគខាងត្បូង ។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមស្ដេចក្រាញ់ទាំងនោះគឺ [[ហ៊ាង់ ឆាវ]]បានកាន់កាប់បាន[[ហ្គ័ងចូវ]]ក្នុងឆ្នាំ៨៧៩ ដោយសំលាប់អ្នកស្រុកច្រើនបំផុត២០០,០០០នាក់ រួមទាំងដាក់អាណានិគមលើក្រុមគ្រួសារអ្នកជំនួញបរទេសមួយភាគធំនៅទីនោះទៀតផង ។<ref>[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html Kaifung Jews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028113532/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html |date=28 តុលា 2008 }}. University of Cumbria.</ref> ក្នុងចុងឆ្នាំ៨៨០ ឡកយ៉ាងបានប្រគល់ឲលោក ហើយនៅថ្ងៃ៥ មករា ៨៨១ លោកបានច្បាំងដណ្ដើមបាន[[ឆាងអាន]] ។ អធិរាជ [[អធិរាជស៊ីចុងនៃរាជវង្សថាង|ស៊ីចុង]]បានភៀសព្រះកាយ ទៅ[[ឆឹងទូ]] ហើយលោក ហ៊ាង់បានបង្កើតរបបបណ្ដោះអាសន្នថ្មីមួយ ដែលត្រូវបានកម្ចាត់ជាចុងក្រោយដោយកងទ័ពថាង ប៉ុន្តែពេលក្រោយមកទៀតភាពចលាចលខាងនយោបាយបាននៅបន្ត ។ ===រាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់ (៩០៧–៩៦០គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់}} សម័យនៃការបែកបាក់គ្នាខាងនយោបាយស្ថិតនៅចន្លោះថាង និងសុងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]]បានបន្តយ៉ាងតិចណាស់ជាងកន្លះសតវត្សពី ៩០៧ ដល់ ៩៦០ ។ កំឡុងសម័យកាលដ៏ខ្លីនេះ នៅពេលនោះប្រទេសចិនទាំងមូលប្រារព្ធយកប្រព័ន្ធពហុរដ្ឋរបបទាំងប្រាំបានបន្ត​ពីមួយទៅមួយយ៉ាងលឿន ក្នុងការគ្រប់គ្រងនៃបេះដូងចក្រភពចាស់ៗ នៅប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ រយះកាលដូចគ្នានេះដែរ មានរបប១០ទៀតដែររឹងមាំបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងត្បូង និងខាងលិចប្រទេសចិន អញ្ជឹងហើយសម័យនេះត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាជាសម័យនគរដប់ ។ ===រាជវង្សសុង លាវ ជិន និងសៀខាងលិច (៩៦០–១២៣៤គ.ស.)=== [[Image:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|''ហ្វូងគោសំដៅទៅផ្ទះក្នុងខ្យល់ និងភ្លៀង​'' ដោយ លី ទី, សតវត្សទី១២]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សសុង|រាជវង្សលាវ|សៀខាងលិច|រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|ប្រវត្តិរាជវង្សសុង}} ក្នុងឆ្នាំ៩៦០ [[រាជវង្សសុង]]បានទទួលអំនាចគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃប្រទេសចិន ហើយបង្កើតឡើងរាជធានីមួយនៅ[[ខាយផ្វុង]](ក្រោយមកត្រូវស្គាល់ថាជា[[ប៉ីជិង]])ចាប់ផ្ដើមនូវសម័យមួយ នៃភាពរុងរឿងខាងសេដ្ឋកិច្ចកាលណោះ[[រាជវង្សលាវ]][[ពួកឈីតាន|ឈីតាន]]បានកាន់កាប់លើ[[ម៉ាន់ជូរី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]]សព្វថ្ងៃនេះ និងភាគខ្លះនៃប្រទេស[[ចិនខាងជើង]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១១១៥ [[រាជវង្សជិន (១១១៥-១២៣៤)]][[ចឺឆិន]]បានលេចឡើងយ៉ាងច្រងោៗ ដោយបំផ្លាញរាជវង្សលាវក្នុងរយះពេល១០ឆ្នាំ ។ ក្នុងខណៈពេលនោះ អ្វីដែលបច្ចុប្បន្នជាខេត្តចិនភាគពាយ័ព្យដូចជា[[កានស៊ូ]] [[សានស៊ី]] និង[[នីងសៀ​]] ទីនោះហើយបានផុសឡើងនូវ[[សៀខាងលិច|រាជវង្សសៀខាងលិច]]ពី១០៣២ដល់១២២៧ បានបង្កើតឡើងដោយកុលសម្ព័ន្ធ[[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សជិនបានដណ្ដើមអំនាចបានលើប្រទេសចិនភាគខាងជើង និងខាយផ្វុងពីរាជវង្សសុងដែលរើរាជធានីទៅ[[ហាងចូវ]](Hangzhou)(杭州) ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងក៏បានឈឺចាប់ផងដែរ ដោយភាពអាម៉ាស់ដោយដឹងថារាជវង្សជិនជាអតីតអធិរាជ ។ ជាលទ្ធផលច្រើនឆ្នាំ ប្រទេសចិនបានបែងចែករវាងរាជវង្សសុង រាជវង្សជិន និង[[សៀខាងលិច]][[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់សម័យកាល នៃការអភិវឌ្ឍបច្ចកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យ ដែលអាចត្រូវបានពន្យល់ជាផ្នែកដោយការគាបសង្កត់ខាងយោធា ដែលវាបានបង្ហើញឲឃើញចាប់ពីភាគខាងជើងមក ។ នេះរួមបញ្ចូលការប្រើប្រាស់អាវុធ[[រំសេវកាំភ្លើង]]ដែលបានដើរតួដ៏សំខាន់ ក្នុងជ័យជំនះទ័ពជើងទឹករាជវង្សសុងប្រឆាំងនឹងជិនក្នុង[[សមរភូមិថាងតាវ]] និង[[សមរភូមិឆាយស៊ឺ]]តាមដងទន្លេយ៉ាងសេក្នុងឆ្នាំ១១៦១ ។ លើសពីនេះ [[កងទ័ពជើងទឹក]]ដែលឈរជើងជាអចិន្ត្រៃយ៏របស់ចិនត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំ និងប្រគល់ឲទីបញ្ជាការ[[មេទ័ពជើងទឹក]]មួយនៅ[[ទីងហាយ]]ក្នុងឆ្នាំ១១៣២ ក្រោមរជ្ជកាលនៃ[[អធិរាជយិនចុងនៃរាជវង្សសុង]] ។ រាជវង្សសុងត្រូវបានចាត់ទុកដោយមនុស្សជាច្រើនថាជាចំនុចកំពូល នៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិនបុរាណ ដោយ[[ការិយាលេខានុការបណ្ឌិត្យ|មន្ត្រីបណ្ឌិត]]បង្កើតថ្មីដូចជា[[[[ស៊ូ សុង]](Su Song) (១០២០-១១០១) និង[[សិន ខួ]](Shen Kuo) (១០៣១-១០៩៥) ។ មានសវនការសម្ងាត់រវាងអង្គបក្សដិបក្សនយោបាយពីរ ខាងអ្នកកំណែទម្រង់ និងអ្នកអភិរក្ស ដែលដឹកនាំដោយ ឧត្ដមមន្ត្រី [[វ៉ាង អានស៊ឺ]](Wang Anshi) និង[[ស៊ឺម៉ា គ័ង]](Sima Guang)រៀងៗខ្លួន ។ នៅចាប់ពីពាក់កណ្ដាលដល់ចុងសតវត្សទី១៣ជនជាតិចិនបានប្រកាន់យកដាច់ណាត់នូវទស្សនវិជ្ជានៃ[[អ្នកខុងជឺថ្មី]]បានបង្កើតឡើងដោយ [[ជូ ស៊ី]](Zhu Xi) ។ មានស្នាដៃអក្សសិល្ប៍ជាច្រើនសន្ធឹកបាននិពន្ធឡើងកំឡុងរាជវង្សសុងដូចជា ស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ''[[ជឺជឺ ថុងជាន]]'' ។ វប្បធ៌ម និងសិល្បៈបានរីកចំរើនរួមមានស្នាដៃសិល្បៈដូចជា''[[តាមដងទន្លេកំឡុងពេលបុណ្យឈិងមិង]]'' និង''[[ចំរៀងខ្លុយពនេចរទាំង១៨បទ]]''ពេលនោះក៏មានពួកវិចិត្រករខាងពុទ្ធនិយមដូចជា [[លីន ធ្រីងកួយ]](Lin Tinggui) ដែរ។ ===រាជវង្សយាន (១២៧១–១៣៦៨គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សយាន}} [[Image:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|''[[យ៉ាង កួយផ្វី]](Yang Guifei កំពុងតែជិះសេះមួយក្បាល'' ដោយ [[ឈាន សួន]](Qian Xuan) (១២៣៥-១៣០៥គ.ស.)]] [[ពួកចឺឆិន|ចឺឆិន]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]]ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយ[[ម៉ុងហ្គោល]] ដែលក្រោយមកទៀតបានស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់ ពីបានកម្ចាត់សុងខាងត្បូងហើយ ក្នុងសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមដ៏រ៉ាំរ៉ៃមួយឈុត សង្គ្រាមជាលើកដំបូងក្នុងនោះមានកាំភ្លើងជាច្រើនបានដើរតួដ៏សំខាន់។ សម័យកាលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ក្រោយមកទៀតហៅថា''[[សម័យកងទ័ពសន្តិភាពម៉ុងហ្គោល]]'' ពួកអ្នកផ្សងព្រេងបស្ចឹមប្រទេសដូចជា[[ម៉ាកូ ប៉ូឡូ]](Marco Polo)បានធ្វើដំណើរគ្រប់ច្រកល្ហកទៅប្រទេសចិន ហើយនាំយកមកវិញនៅរបាយការណ៍ នៃអច្ឆរិយភាពរបស់ចិនទៅកាន់អឺរ៉ុប ។ ក្នុងរាជវង្សយាន ពួកម៉ុងហ្គោលត្រូវបានបែងចែក រវាងអ្នកតាំងមូលដ្ឋាននៅឯមហាវាលស្មៅហើយ និងអ្នកចង់កាន់ប្រពៃណីតាមជនជាតិចិន ។ [[គុប៊ីឡៃ ខាន់]] ព្រះនត្តានៃ[[សង់ស៊ី ខាន់]] ចង់ឲកាន់ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតឡើងនូវ[[រាជវង្សយាន]] ។ នេះគឺជារាជវង្សលើកដំបូងហើយដែលកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងមូលចាប់តាំងពី[[ប៉ីជិង]]មកដែលជារាជធានី ។ ប៉ីជិងត្រូវបានប្រគល់ឲទៅលាវក្នុងឆ្នាំ៩៣៨ជាមួយ និង[[អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយ|អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយនៃយានយុន]] ។ កាលពីមុននោះ វាធ្លាប់ជារាជធានីនៃ[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]] ដែលមិនបានកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងអស់ទេ ។ មុនពេល[[កាលប្បវត្តិនៃជ័យជំនះម៉ុងហ្គោល|ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោល]] រាជវង្សចិនជាច្រើន មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល១២០លាននាក់តាមរបាយការណ៍ បន្ទាប់ពីការធ្វើសញ្ជ័យបានបញ្ចប់ក្នុង ១២៧៩ ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០បានរាយការណ៍ថា មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល៦០លាននាក់ ។<ref>Ping-ti Ho, "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970) pp. 33-53.</ref> ពេល ដែលកំពុងព្យាយាមសន្មតនូវឱនភាព ដ៏ខ្លាំងដោយឯកឯងទៅលើភាពសាហាវឃោរឃៅពួកម៉ុងហ្គោល​ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ បានផ្សំបញ្ចូលមនោសញ្ចេតនាច្រើន ដែលចាត់ទុកវាជាដើមចម ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដូចជា ផ្វ្រេដដឺរ៉ិខ ដាប់បលយូ ម៉ូត(Frederick W. Mote)ផ្ដល់យោបល់ថាការធ្លាក់ចុះចំនួនតួលេខបានឆ្លុះបញ្ចាំង ពីបរាជ័យខាងរដ្ឋបាលដើម្បីកត់ត្រាជាជាង ការចុះខ្សោយជាក់ស្ដែង ខណៈនោះដែរ អ្នកដ៏ទៃផ្សេងទៀតដូចជា ធីម៉ស់ស៊ី ប៊្រូក(Timothy Brook)ផ្ដល់យោបល់ថា ពួកម៉ុងហ្គោលបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធសេវកម្មមួយក្នុងរវាងមួយភាគធំ នៃអនុរាស្ត្រចិន ដែលបង្កហេតុជាច្រើនធ្វើឲបាត់បង់ការស្រង់ចំនួនប្រជាជនទាំងមូល ។ ពួកអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀតដូចជា វីលាម ម៉ខ់ណេល (Willianm McNeill) និងដេវីដ ម៉ហ្កេន (David Morgan)ផ្ដល់យោបល់ថាជំងឺគ្រុន (ត្រជាក់, ក្អួត, រាគ, គ្រុន) ជាកត្តាសំខាន់ នៅពីក្រោយការធ្លាក់ចុះប្រជាសាស្ត្រ កំឡុងសម័យនេះ ។ ការរីករាលដាល នៃ[[មរណភាពដ៏ខ្មៅងងឹត]]ដោយជំងឺ[[ប៉េស្ត (ជំងឺ)]] ក្នុងសតវត្សទី១៤ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាបានសំលាប់៣០% នៃអត្រាប្រជាជនចិន ។<ref>{{cite web |url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |title = Course: Plague |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |archivedate = 18 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.experiencefestival.com/a/Black_Death_-_Consequences/id/617544|title = Black Death - Consequences}}</ref> ===រាជវង្សមិង (១៣៦៨–១៦៤៤គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សមិង|ប្រវត្តិរាជវង្សមិង}} [[Image:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|upright|''អ្នកម្នាងវាំងនៃអតីតស្ឈូ'', ដោយ វិចិត្រកររាជវង្សមិង [[ថាង យិន]] (១៤៧០-១៥២៣) ។]] [[File:明太祖.jpg|left|thumb|[[អធិរាជហុងអ៊ូ]], ស្ថាបនិកនៃ[[រាជវង្សមិង]]]] ដោយរហូតមករាជវង្សយាន បានបន្តអស់រយះកាលតិចជាងមួយសតវត្ស មានការវេទនាដ៏ខ្លាំងដោយជាប់ទាក់ទិន ក្នុងចំណោមរាស្ត្រវណ្ណៈទាបៗប្រឆាំង និងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ។ គ្រោះធម្មជាតិជាញឹកញាប់តាំង ពីទសវត្សឆ្នាំ១៣៤០បាននាំទៅដល់ការបះបោររបស់ពួកកសិករជាច្រើន នៅទីបញ្ចប់ ។ រាជវង្សយានត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយ[[រាជវង្សមិង]]នៅទីបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ។ នគរូបនីយកម្មបានបង្កើនអត្រាប្រជាជនកាន់តែកើនឡើង និងដូចជាការបែងចែកពលកម្មក៏កាន់តែស្មុគស្មាញថែមទៀត ។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងធំៗជាច្រើន ដូចជា[[ណានជិង]](Nanjing) និង[[ប៉ីជិង]](Beijing) បានបរិច្ចាគទៅដល់ការរីកលូតលាស់នៃឧស្សាហកម្មឯកជន ។ ដោយឡែក ឧស្សាហកម្មខ្នាតតូចក៏រីកលូតលាស់ដែរ យូរៗទៅក៏មានឯកទេសខាងទំនិញក្រដាស សូត្រ កប្បាស និងប៉សឺឡែន ។ ភាគច្រើនបំផុតទៅ យ៉ាងណាក៏ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងតូចៗនានា ដែលមានទីផ្សារជាច្រើនបានរីកសាយភាយទូទាំងប្រទេស ។ ទីផ្សារតាមទីប្រជុំជននានាបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មស្បៀងជាចម្បង ដែលរួមមានផលិតចាំបាច់មួយចំនួន ដូចជា គ្រឿងអលង្ការ និងប្រេង ។ ថ្វីត្បិតការស្អប់ជនបរទេស និងចរិកលក្ខណៈខាងក្នុង នៃបញ្ញវន្តសាលា[[លទ្ធិខុងជឺថ្មី]]រឹតតែ មានប្រជាប្រិយភាពក៏ដោយ ក៏ប្រទេសចិនក្រោមការគ្រប់គ្រងដើមសម័យរាជវង្សមិងមិនបានបែកបាក់គ្នាទេ ។ ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស និងទំនាក់ទំនងដ៏ទៃទៀត ជាមួយពិភពខាងក្រៅ ជាពិសេស[[ជប៉ុន]]បានកើនឡើងយ៉ាងច្រើន ។ ឈ្មួញចិនបានរុករកទូទាំង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ទៅដល់[[អាភ្វ្រិកខាងកើត]]ជាមួយនឹងការដើរសំពៅរបស់[[ចឹង ហឺ]](Zheng He) ។ [[ជូ យិនចាង]](Zhu Yuanzhang) រឺ [[អធិរាជហុងអ៊ូ|ហុងអ៊ូ]](Hongwu)ស្ថាបនិករាជវង្សនេះបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសំរាប់ប្រទេសដោយចាប់អារម្មណ៍តិចតួចខាងពាណិជ្ជកម្ម និងបន្ថែមក្នុងការទាញយកផលចំណេញលើផ្នែកកសិកម្ម ។ ប្រហែលដោយសារតែ សាវតាររបស់អធិរាជជាកសិករប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរាជវង្សមិងសង្កត់ធ្ងន់លើកសិកម្ម មិនដូចជារាជវង្សសុងនិងម៉ុងហ្គោលទេដែលពឹងផ្អែកលើពាណិជ្ជករ និងឈ្មួញដើម្បីរកចំណូល ។ កម្មសិទ្ធិដីសម័យសក្ដិភូមិថ្មី នៃសម័យកាលសុង និងម៉ុងហ្គោលត្រូវបានដកហូតតាមច្បាប់ដោយមេដឹកនាំរាជវង្សមិងមកវិញ ។ កម្មសិទ្ធិដីដ៏ធំៗជាច្រើនត្រូវបានរឹបអូស ដោយរាជរដ្ឋាភិបាល ដោយបានបែងចែកហើយបានជួលទៅខាងក្រៅ ។ ទាសភាពឯកជនត្រូវបានហាមឃាត់ ។ ជាលទ្ធផល បន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់នៃ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹនៃប្រទេសចិន|អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]ទៅ ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដីជាអ្នកស្រែចំការឯករាជ្យបានមានចំនួនដ៏លើសលប់ក្នុងវិស័យកសិកម្មចិន ។ ច្បាប់ទាំងនេះប្រហែលជាបានត្រួសត្រាយផ្លូវ ដើម្បីដកចេញភាពអាក្រក់ នៃភាពក្រីក្រកំឡុងពេលរបបគ្រប់គ្រងមុនៗ ។ [[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|ប្រទេសមិងចិនក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]]] រាជវង្សមានរដ្ឋបាលកណ្ដាលរឹងមាំ និងស្មុគស្មាញ ដែលបង្រួបបង្រួមនិងគ្រប់គ្រងលើចក្រភព ។ តួនាទីរបស់ព្រះចៅអធិរាជកាន់តែអត្តាធិបតេយ្យ ទោះបីជា ជូ យិនចាង បន្តប្រើជាសំខាន់នូវអ្វីដែលទ្រង់ប្រសិទ្ធិនាមថា''[[អគ្គលេខាធិការដ្ឋាន|អគ្គលេខាធិការ]]''(内阁) ដើម្បីជួយជាមួយការងារក្រដាសស្នាមដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៃការិយាធិបតេយ្យរួមមានការក្រើនរំលឹក (ញត្តិ និងអនុសាសន៍ជាច្រើនទៅរាជ្យបល្ល័ង្ក) រាជបញ្ជារបស់អធិរាជជាការឆ្លើយតប របាយការណ៍ប្រភេទផ្សេងៗជាច្រើន និងកំណត់ត្រាពន្ធដារមួយចំនួន ។ វាក៏ជាការិយាធិបតេយ្យដូចគ្នា ដែលក្រោយមកបានទប់ស្កាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់មិងពីការអាចនាំទៅរកការផ្លាស់ប្ដូរសង្គម ហើយ និងនាំទៅរកការធ្លាក់ចុះរបស់រាជវង្ស ។ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងឡឹបានព្យាយាមពង្រីកឥទ្ធិពល របស់ចិនទៅខាងក្រៅព្រំដែនដោយទាមទារមេដឹកនាំផ្សេងៗបញ្ជូនទូតមកកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីនាំសួយសារអាករមក ។ កងទ័ពជើងទឹកដ៏ធំមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងរួមមានសំពៅដែលមានដងក្ដោងបួនដែលអាចផ្ទុកបាន១,៥០០តោន ។ កងទ័ពឈរជើងមួយលានកង (តាមការប៉ានស្មានខ្លះច្រើនស្មើនឹង១.៩លាននាក់{{Who|date=March 2009}})ត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ កងទ័ពចិន[[Lê Lợi|បានពង្រាបប្រទេសវៀតណាម]] អស់រយះពេលជិត២០ឆ្នាំ កាលណោះកងសំពៅចិនបានចេញដំណើរទៅសមុទ្រចិន និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដោយធ្វើដំណើររហូតដល់ឆ្នេរអាភ្វ្រិកខាងកើត ។ ពួកជនជាតិចិនបានទទួលបានអំនាចនៅ[[ម៉ូហ្គុលីស្តង់]](Moghulistan)ខាងកើត ។ ប្រទេសជាតិអាស៊ី ដែលនៅជិតសមុទ្រជាច្រើនបានបញ្ជូនទូត ជាមួយសួយសារអាករ ឲព្រះចៅអធិរាជចិន ។ នៅក្នុងស្រុក [[មហាប្រឡាយប្រទេសចិន|មហាប្រឡាយ]] ត្រូវបានពង្រីក និងបង្ហាញឲឃើញនូវចរន្ដដ៏សកម្មចំពោះពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក ។ ជាង១០០០,០០០តោន នៃដែកក្នុងមួយឆ្នាំៗត្រូវបានផលិតឡើង ។ សៀវភៅជាច្រើនត្រូវបានគេបោះពុម្ព ដោយប្រើពុម្ពវិល ។ ព្រះបរមរាជវាំងក្នុង[[បុរីហាមឃាត់]]ប៉ីជិងបានឈាន ដល់ភាពត្រចះត្រចង់ថ្មីៗនេះ ។ រាជវាំងនៅកំឡុងប៉ុន្មានសតវត្សនេះផងដែរ ដែលកិត្យានុភាព​នៃប្រទេសចិនភាគខាងត្បូងប្រែមកជាទាញប្រយោជន៍បានយ៉ាងហូរហៀ ។ ដំណាំថ្មីៗត្រូវបានដាំដុះពោរពាស និងឧស្សាហកម្មជាច្រើន ដូចជាឧស្សាហកម្មផលិតប៉សឺឡែន និងវាយនភណ្ឌ ដែលបានលូតលាស់រីកចម្រើន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៤៤៩ [[អឺសិន ថាយអ៊ីស៊ី]](Esen Tayisi) បានដឹកនាំការលុកលុយរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល[[ពួកអយរ៉េត|អយរ៉េត]] នៅចិនភាគខាងជើងដែលឈានទៅដល់ការចាប់ខ្លួនព្រះចៅ[[អធិរាជចឹងថុង]](Zhengtong)នៅឯ[[សមរភូមិធូមូ|ធូមូ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៤២ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោល [[អាល់តាន ខាន់]](Altan Khan) បានចាប់ផ្ដើមរុកគួនប្រទេសចិនតាមព្រំដែនភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៥០ គេថែមទាំងបានទៅដល់ជាយក្រុងប៉ីជិងទៀតផង ។ ចក្រភពចិនក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយ[[វ៉ុឃូ|ពួកចោរសមុទ្រជប៉ុន]]ដោយការវាយប្រហារតាមជួរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍;<ref>"China > History > The Ming dynasty > Political history > The dynastic succession", ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007</ref> មេទ័ព [[ឈី ជីគ័ង]](Qi Jiguang)គឺជាឧបករណ៍ក្នុងការកម្ចាត់ពួកចោរសមុទ្រទាំងនេះ ។ រញ្ជួយដីដែលបណ្ដាលឲស្លាប់ច្រើនបំផុតគ្រប់ពេល គឺ[[រញ្ជួយដីសានស៊ីឆ្នាំ១៥៥៦|រញ្ជួយដីសានស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៥៥៦ ដែលសំលាប់មនុស្សប្រហែល៨៣០,០០០នាក់បានកើតឡើង កំឡុងរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជជាជិង]](Jiajing) ។ កំឡុងរាជវង្សមិងការសាងសង់ចុងក្រោយនៅលើ[[មហាកំផែងចិន|មហាកំផែង]]ត្រូវរ៉ាប់រងលើការការពារប្រទេសចិនពីបរទេសឈ្លានពាន ។ កាលណោះមហាកំផែងត្រូវបានសាងសង់ ក្នុងរយះពេលលឿនណាស់ ភាគច្រើននូវអ្វីដែលយើងបានឃើញសព្វថ្ងៃនេះគឺបានសង់ រឺក៏ ជួសជុលដោយរាជវង្សមិង ។ ការងារឥដ្ឋ និងថ្មប្រផេះត្រូវបានពង្រីក ប៉មយាមខ្លះត្រូបានរចនាឡើងវិញ ហើយកាំភ្លើងធំត្រូវបានគេដាក់តាមបណ្ដាយរបស់កំផែង ។ ===រាជវង្សឈីង (១៦៤៤–១៩១១គ.ស.)=== [[Image:The Reception.JPG|thumb|left|"ការបដិសណ្ឋារកិច្ច នៃអង្គទូត([[ចច ម៉ាខាតនី, អឺល ម៉ាខាតនីទីមួយ|ម៉ាខាតនី]](Macartney) ហើយនិងការសំដែងការគួរសមរបស់គាត់ នៅឯរាជវាំងប៉េកាំង " ។ គូរ និងរចនា ដោយ​ [[ជែម ហ្គីលរ៉េ]](James Gillray) បោះពុម្ពផ្សាយនៅខែកញ្ញាឆ្នាំ១៧៩២ ។]] [[ឯកសារ:សតវត្ស១៨ ឈិង ចិន.png|thumb|300px|ទឹកដីនៃ[[រាជវង្សឈិង|ចិនឈិង]] ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សឈិង}} [[រាជវង្សឈិង]] (១៦៤៤-១៩១១)ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងបន្ទាប់ពីការកម្ចាត់[[រាជវង្សមិង|មិង]]ជារាជវង្ស[[ជនជាតិហានចិន]]ចុងក្រោយ ដោយពួក[[ម៉ាន់ជូ]] ។ ពួកម៉ាន់ជូដើមឡើយត្រូវបានស្គាល់ថាជា''[[ជនជាតិចឺឆិន|ចឺឆិន]]'' ។ នៅពេលដែលប៉ីជិងត្រូវបានកាន់កាប់បានដោយ ការបះបោរពួកកសិករ[[លី ជឺឆឹង]] (Li Zicheng) ក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយ [[ឆុងចិន]] (Chongzhen)បានធ្វើអត្តឃាត ។ ពួកម៉ាន់ជូក្រោយមកបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយមេទ័ពរាជវង្សមិង [[អ៊ូ សានកួយ]] (Wu Sangui) ហើយនិងដណ្ដើមការគ្រប់គ្រងបាននៅ[[ប៉ីជិង]] ដែលបានប្រែក្លាយជារាជធានីថ្មីនៃរាជវង្សឈិង ។ ពួកម៉ាន់ជូបានយកលំនាំបទដ្ឋានខុងជឺ នៃរដ្ឋបាលតាមប្រពៃណីចិនក្នុងការគ្រប់គ្រង[[ចិនភាគខាងក្នុង]] ។ ពួកម៉ាន់ជូបានចែងច្បាប់'បញ្ជាកន្ទុយក្រោយ'បង្ខំឲជនជាតិហានចិនធ្វើតាម[[កន្ទុយក្រោយ (ការតុបតែងសក់)|ការតុបតែងសក់មានកន្ទុយក្រោយ]] ហើយនិងស្លៀកពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ។ សម្លៀកបំពាក់តាមប្រពៃណីហាន រឺ ''[[ហានភ្វូ]]'' ត្រូវបានផ្លាស់មកវិញដោយសំលៀកបំពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ''[[ឈីផាវ]]''(សំលៀកបំពាក់[[ទង់ប្រាំបី|កងទ័ពទង់]] និង''[[ថាងជួង]]'') ។ ព្រះចៅ[[អធិរាជខាងស៊ីនៃប្រទេសចិន|អធិរាជខាងស៊ី]] បានចេញរាជបញ្ជាឲបង្កើតនូវ[[វចនានុក្រមខាងស៊ី|វចនានុក្រមដែលបានបំពេញ ហើយច្រើនបំផុត]]នៃ[[តួអក្សរចិន]]ដែលធ្លាប់បានដាក់បញ្ចូលគ្នានៅពេលនោះ ។ រាជវង្សឈិងបានបង្កើតឡើងប្រព័ន្ធ''[[ទង់ប្រាំបី]]''ដែលបានផ្ដល់ជាគ្រោងគ្រឹះដ៏សំខាន់សំរាប់ការរៀបចំកងទ័ពឈិង ។ កងទ័ពទង់ត្រូវបានហាមឃាត់ពីការចូលរួមក្នុងជំនួញ និងការងារហត្ថកម្មលុះត្រាតែពួកគេបានសុំលាលែង ត្រូវដកចេញពីមុខតំណែង ។ ពួកគេត្រូវចាត់ទុកថាជាមានភាពជាអភិជន និងត្រូវផ្ដល់ឲនូវការថែទាំយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដោយមានកន្លែងហូបចុក ស្នាក់នៅប្រចាំ ដីធ្លី និងចំនែកសំលៀកបំពាក់ទៀត ។ [[Image:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|[[រូបតុក្កតានយោបាយ]]បារាំង ចាប់ពីចុងទសវត្សឆ្នាំ១៨៩០ ។ នំផែមួយដុំតំនាងឲប្រទេសចិនកំពុងបែងចែករវាង សហរាជាណាចក្រ អាល្លឺម៉ង់ រុស្ស៊ី បារាំង និងជប៉ុន ។]] ជាងកន្លះសតវត្សបន្ទាប់មកទៀត ឈិងបានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងតំបន់ខ្លះដើមឡើយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សមិង|មិង]] រួមមាន [[យូណាន]](Yunnan)ជាដើម ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកមជ្ឈមណ្ឌលអំនាចរបស់គេទៅលើ តំបន់[[ស៊ិនជាង]](Xinjiang) [[ទីបេ]] និង[[ម៉ុងហ្គោលី]](Mogolia)ដែរ ។ ក៏ប៉ុន្តែកំឡុងសតវត្សទី១៩ ការគ្រប់គ្រងរបស់ឈិង បានចុះខ្សោយ ។ គោលបំណងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចង់បន្តការជួញដូរ[[អាភៀន]] ជាមួយចិនបានប៉ះពាល់ជាមួយរាជបញ្ជាព្រះចៅអធិរាជ ដែលហាមឃាត់ចំពោះថ្នាំញៀន ហើយក៏មាន[[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ]]ផ្ទុះឡើង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤០ ។ [[ហុងកុង]]ត្រូវបានធ្លាក់ចូល ក្នុងកណ្ដាប់ដៃចក្រភពអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៨៤២ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាណានគីង]](Nanking) ។ ការបះបោរដ៏ធំមួយ [[ការបះបោរថាយភិង]](Taiping) (១៨៥១-១៨៦៤) ដែលទាក់ទិនជុំវិញការធ្លាក់ចុះ នៃប្រទេសចិនលើកទីបីក្រោមការគ្រប់គ្រង នៃថាយភិង ធានគ័រ (Taiping Tianguo) ជាចលនាសាសនាស្រដៀងនឹងគ្រិស្តសាសនាដែរ បានដឹកនាំដោយ''ស្ដេចស្ថានសួគ៌'' [[ហុង សៀវឈួន]](Hong Xiuquan) ។ ត្រឹមតែ១៤ឆ្នាំក្រោយមកទៀត គឺថាពួកថាយភិងបានបែកខ្ញែកខ្ទេចខ្ទីនៅទីបញ្ចប់ កងទ័ពថាយភិង ត្រូវបានកម្ទេច ក្នុង[[សមរភូមិណានគីងលើកទីបី]](Nanking) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ។ មរណភាពបានបន្លឺឡើង កំឡុងការបះបោរ១៥ឆ្នាំ គឺប្រហែល២០លាននាក់ ។<ref name="Userserols">Userserols. "[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm Userserols]." ''Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century.'' Retrieved on 2007-04-11.</ref> លើសពីនេះ ការបះបោរកាន់តែមានតម្លៃ ក្នុងចំនែកមួយនៃជីវិត និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់មនុស្សដែលមានជាបន្តបន្ទាប់ ជាមួយនឹង[[សង្គ្រាមបក្សហាកា-ភុនទី]](Punti-Hakka) [[ការបះបោរនីអិន]](Nien) [[ការបះបោរទុនកាន|ការបះបោរសាសនាឥស្លាម]] [[ការបះបោរផានថាយ]](Panthay) និង[[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] ។<ref>Damsan Harper, Steve Fallon, Katja Gaskell, Julie Grundvig, Carolyn Heller, Thomas Huhti, Bradley Maynew, Christopher Pitts. Lonely Planet China. 9. 2005. ISBN 1-74059-687-0</ref> ក្នុងមធ្យោបាយខ្លះ ការបះបោរ និង[[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព]]ជាច្រើន ពួកឈិងត្រូវបង្ខំចិត្ត ដើម្បីចុះហត្ថលេខាជាមួយមហាអំនាចចក្រពត្តិនិយម គឺជារោគសញ្ញា នៃអសមត្ថភាពរបស់ឈិងទាក់ទង នឹងការប្រកួតប្រជែងថ្មីក្នុងសតវត្សទី១៩ នេះ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៨៦០ រាជវង្ស[[ឈិង]]បានដាក់កំហិត​ដល់ការបះបោរដោយឲប្រាក់យ៉ាងសម្បើម និងដាក់ទោសប្រហារជីវិត ។ នេះបានធ្វើឲអន្តរាយដល់ភាពជឿជាក់លើរបបឈិង និងបាននាំទៅដល់ការវាយប្រយុទ្ធគ្នាដោយផ្ដើមឡើង តាមតំបន់ដោយមេដឹកនាំខេត្តមួយចំនួន និងមនុស្សមកពីវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់បានជួយ ដល់ការបង្កើតឡើងនូវស្ដេចត្រាញ់និយមក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សឈិង ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[អធិរាជគ័ងស៊ូ]]បានស្នងរាជ្យ មានជាប់ពាក់ព័ន្ធ ជាមួយបញ្ហាខាងទំនើបកម្មតាមរយះ[[ចលនាពង្រឹងខ្លួនឯង]] ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រវាងឆ្នាំ១៨៩៨ និង១៩០៨ [[ព្រះមហាក្សត្រយានីឆឺស៊ី]]មានអ្នកអភិវឌ្ឍ គ័ងស៊ូ បានដាក់ទោសចំពោះការ''ពិការគំនិត'' ។​{{Citation needed|date=January 2010}}. ព្រះមហាក្សត្រយានី ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីពួកអភិរក្សបានបង្កឡើង នូវរដ្ឋប្រហារយោធាដកព្រះចៅអធិរាជវ័យក្មេងចេញពីអំនាចយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាព​ ហើយបានបដិសេធភាគច្រើននូវកំនែទម្រង់ថ្មីៗ ដែលសំខាន់ទាំងអស់ចោលទៀត ។​ គ័ងស៊ូបានសុគតមួយថ្ងៃមុនការចូលទីវង្គតនៃព្រះមហាក្សត្រយានី (អ្នកខ្លះជឿថាទ្រង់ត្រូវបានបំពុលដោយឆឺស៊ី) ។ អំពើពុករលួយរបស់មន្ត្រី ការមិនឯកភាពគ្នា និងជម្លោះរាជវង្សព្រះចៅអធិរាជបានបង្កើតឲមានកំណែទម្រង់កងទ័ពភាគច្រើនដែលឥតប្រយោជន៍ ។ ជាលទ្ធផលមួយ''[[កងទ័ពថ្មី]]''របស់ឈិងគឺត្រូវបានកម្ចាត់ទាំងស្រុងក្នុង[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|សង្គ្រាម៨៨៣-១៨៨៥)]] និង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៨៩៤-១៨៩៥)]] ។ នៅពេលចាប់ផ្ដើមនូវសតវត្សទី២០ [[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] បានគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ នេះគឺជាចលនារបស់ពួកអ្នកអភិរក្សប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយម ដែលទាមទារឲប្រទេសចិនមកកាន់ប្រពៃណីបុរាណវិញ ។ ព្រះមហាក្សត្រយានី ប្រហែលជាកំពុងនឹងស្វែងរការក្ដោបក្ដាប់អំនាចបន្តរបស់ទ្រង់វិញ ដោយទ្រង់បានចូលដៃខាងពួកអ្នកគុននិយមនៅពេលដែលពួកគេបានរុលចូលមកដល់ប៉ីជិង ។ ក្នុងការឆ្លើយតបមកវិញ [[ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាលនៅចិន|ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាល]] របស់[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រទេសទាំងប្រាំបី]] ដែលបានឈ្លានពានប្រទេសចិនដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកបេសកជនបរទេស ដែលត្រូវបានគេឡោមព័ទ្ធ ។ ក្នុងនោះរួមមានកងកម្លាំងអង់គ្លេស ជប៉ុន រុស្ស៊ី អ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង អាមេរិក និងអូទ្រីស ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានកម្ចាត់ពួកអ្នកគុននិយម ហើយនិងទាមទារឲការបន្ធូបន្ថយបន្ថែមទៀតពីរាជការឈិង ៕ ==សម័យទំនើប== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន}} ===សាធារណរដ្ឋចិ[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|បារាំង-ចិន (១]]ន=== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋចិន}} ដោយអស់ចិត្តនឹងការតស៊ូក្នុងរាជវាំងឈិង ដើម្បីធ្វើការកែទម្រង់ នឹងភាពកម្សោយរបស់ចិន ពួកមន្ត្រីវាំងក្មេងៗ មន្ត្រីយោធា និងពួកសិស្សនិស្សិតបានចាប់ផ្ដើមគាំទ្រ ដល់ការផ្ដួលរំលំរាជវង្សឈិងហើយបង្កើត សាធារណរដ្ឋមួយឡើង ។ ពួកគេត្រូវបានជំរុញ និងលើកទឹកចិត្តដោយគំនិតបដិវត្តន៍របស់[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]](Sun Yat-sen) ។ នៅពេលដែល ស៊ុន យ៉ាតសេន ត្រូវបានស្នើសុំ ដោយមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកមេទ័ពបដិវត្តន៍លើអ្វី ដែលលោកបានអះអាង លើហេតុផលជោគជ័យលោកបាននិយាយថា ''ដើម្បីគ្រិស្តសាសនាជាជាងហេតុផលមួយណាផ្សេងទៀត ។ តាមរយះឧត្ដមគតិសេរីភាពសាសនា និងតាមអ្វីទាំងនេះវាបានបណ្ដុះគំនិតគ្រប់ទីកន្លែងនូវទ្រឹស្ដីក្ដីស្រលាញ់ និងសន្តិភាពសកល ។ ឧត្ដមគតិទាំងនេះអំពាវនាវដល់ជនជាតិចិន ពួកគេបានបង្កឡើងនូវបដិវត្តន៍ដ៏ធំមួយ ហើយពួកគេបានបូជាព្រោះតែលក្ខណៈសន្តិភាពរបស់បដិវត្តន៍នេះ ។" [[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|upright|[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]], ជាស្ថាបនិក និងប្រធានាធិបតីទីមួយ នៃសាធារណរដ្ឋចិន ។]] [[ទាសភាព]] ក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានលុបបំបាត់ក្នុងឆ្នាំ១៩១០ ។ <ref>{{cite web |url = http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |title = Commemoration of the Abolition of Slavery Project |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071114095017/http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |archivedate = 14 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = live }}</ref> ការបះបោររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ គឺ[[ការបះបោរអ៊ូឆាង]] (Wuchang) បានចាប់ផ្ដើមនៅ ថ្ងៃ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១នៅ[[អ៊ូហាន]](Wuhan) ។ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ណានជិង]] (Nanjing) ថ្ងៃ១២ មិនា ឆ្នាំ១៩១២ ដែលមាន [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រធានាធិបតី]]ក៏ប៉ុន្តែលោកស៊ុន ត្រូវបង្ខំឲផ្ទេរអំនាចមកឲ [[យាន ស៊ឺខាយ]] (Yuan Shikai)វិញជាអ្នកបញ្ជាការ[[កងទ័ពថ្មី]] និងធ្លាប់ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រី|អគ្គសេនាបតី]]ក្រោមរាជការឈិង ជាផ្នែកនៃកិច្ចព្រមព្រៀងដែលអនុញ្ញាតឲ[[អាយស៊ិងជឺឡ ពូអ៊ី|ស្ដេចឈិងចុងក្រោយ]]ដាក់រាជ្យ (ការសម្រេចចិត្តមួយ ដែលធ្វើឲលោកស៊ុនស្ដាយក្រោយ) ។ ជាងពីរបីឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត លោកយាន បានចាត់ចែងលុបចោលរដ្ឋសភាខេត្ត និងរដ្ឋសភាជាតិចោល ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជា ព្រះចៅអធិរាជក្នុងចុងឆ្នាំ១៩១៥ ។ មហិច្ឆតារបស់អធិរាជយាន ត្រូវប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការដោយអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់ ដោយប្រឈមមុខ ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពនៃការបះបោរ គាត់ក៏បានដាក់រាជ្យក្នុងខែមិនា ១៩១៦ ហើយស្លាប់ក្នុងខែ មិថុនាឆ្នាំដដែលនោះ ។ មរណភាពរបស់គាត់បានបន្សល់ទុក នូវភាពគ្មានអ្នកគ្រប់គ្រងអំនាច ក្នុងប្រទេសចិន រដ្ឋាភិបាលសាធារណរៈទាំងមូលផ្ទុយមកវិញត្រូវបានបែកខ្ចាយអស់ ។ នេះហើយបាននាំទៅដល់[[សម័យស្ដេចត្រាញ់]]កំឡុងពេលនោះដែរភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេសត្រូវបានកាន់កាប់ដោយរដ្ឋាភិបាលចំរុះផ្លាសប្ដូរជាញឹកញាប់ ព្រោះដោយសារតែការប្រកួតប្រជែង របស់មេដឹកនាំយោធាតាមខេត្តមួយចំនួន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩ [[ចលនាថ្ងៃទីបួនឧសភា]] បានចាប់ផ្ដើមតបតនឹងលក្ខ័ណ្ឌដោយរំលោភលើប្រទេសចិនតាមរយះ[[សន្ធិសញ្ញាវ៉ឺសៃ]]ដែលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]ប៉ុន្តែភ្លាមៗប្រែក្លាយជាចលនាប្រឆាំងនឹងស្ថានភាពក្នុងស្រុករបស់ចិនទៅវិញ ។ ការគ្មានជំនឿលើទស្សនវិជ្ជាអឺរ៉ុបសេរីក្នុងចំណោមបញ្ញវន្តចិន ដោយពួកគេត្រូវដើរតាម ពីក្រោយការជ្រើសរើស មាគ៌ាមនោគមវិជ្ជានយោបាយដាច់ខាតទៅវិញ ។ នេះជាពេល ដែលសាបព្រួសនូវគ្រាប់ពូជជម្លោះមិនអាចផ្សះផ្សារបានរវាងពួកឆ្វេង និយមនិងស្ដាំនិយមក្នុងប្រទេសចិន ដែលបាននឹងគ្របដណ្ដប់ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនអស់ពេញ មួយសតវត្សមកហើយ ។ ក្នុងទសវត្ស ឆ្នាំ ១៩២០ [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] បានបង្កើតឡើងនូវមូលដ្ឋានបដិវត្តន៍ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ហើយប្រកាសបង្រួបបង្រួមប្រទេស ដែលបានបែកបាក់គ្នា ។ ជាមួយការជួយពីសូវៀត លោកបានចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ជាមួយគណប្សកុម្មុយនិស្តចិន ដែលទើបនឹងដុះស្លាប ។ ក្រោយមរណភាព លោកស៊ុន ដោយជំងឺមហារីក ក្នុងឆ្នាំ១៩២៥ កូនសិស្សវ័យក្មេងរបស់លោក [[ឆៀង ខាយចៀក]] (Chiang Kai-shek) បានក្ដោបក្ដាប់អំណាច [[កួមិងថាង|កួមិងថាង (គណបក្សជាតិនិយម រឺ ខេអ៊ែមធី (KMT)]] ហើយបន្តក្នុងការនាំយកមកវិញនូវភាគធំ នៃប្រទេសចិនកណ្ដាល និងខាងត្បូងក្រោមអំនាចរបស់បក្ស ក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយ ដែលគេបានស្គាល់ថាជា[[បេសកកម្មភាគខាងជើង (១៩២៦-១៩២៧)|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ។ កំពុងតែកម្ចាត់ពួកស្ដេចត្រាញ់នៅភាគខាងត្បូង និងចិនកណ្ដាល ដោយកងកម្លាំងយោធា លោកឆៀង អាចទទូលបានមកវិញនូវភក្ដីភាពដ៏តិចតួច របស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ លោកឆៀងតម្រង់ទៅរកពួកស៊ីភីស៊ី (CPC) ហើយដោយចាំមិនភ្លេចទេលោកបានបណ្ដេញកងទ័ពស៊ីភីស៊ី និងមេរបស់វា គឺពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកវាទៅកាន់ភាគខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសចិន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ដោយបានបណ្ដេញពីមូលដ្ឋានទ័ពតាមតំបន់ភ្នំរបស់ពួកគេដូចជា [[សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន]] កងកម្លាំងស៊ីភីស៊ី បានចេញដំណើរជា[[ចលនាចល័តទ័ពវែង|ចលនាទ័ពវែងៗ]]កាត់តាមតំបន់ ដែលមានភូមិសាស្ត្រស្មុគស្មាញបំផុតក្នុងប្រទេសចិន នៅឯខាងជើងឆៀងខាងលិច ជាកន្លែង ដែលបង្កើតឡើង នូវមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃ នៅ[[យានអាន]]ក្នុងខេត្ត[[សានស៊ី]] ។ កំឡុងពេល[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]]ពួកកុម្មុយនិស្ត បានរៀបចំឡើងវិញក្រោមមេដឹកនាំថ្មី [[ម៉ៅ សេទុង]](Mao Zedong|Mao Tse-tung) ។ ការតស៊ូដ៏ជូរចត់ រវាង ខេអ៊ែមធី និងស៊ីភីស៊ី បានបន្តដោយបើកចំហ រឺក៏លួចលាក់ឆ្លងកាត់ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន (១៩៣១-១៩៤៥) នូវផ្នែកផ្សេងៗនៃប្រទេសអស់រយះកាល១៤ឆ្នាំមក ។ គណបក្សចិនទាំងពីរបានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមដែលមានត្រឹមតែឈ្មោះដើម្បីប្រឆាំងពួកជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៣៧ កំឡុង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៩៣៧-១៩៤៥)]] ដែលប្រែក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ។ បន្តបន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ សង្គ្រាមរវាង ពួកខេអ៊ែមធី និងពួកស៊ីភីស៊ី បានបន្ត បន្ទាប់ពីបរាជ័យលើកិច្ចប្រឹងប្រែង នៅក្នុងការផ្សះផ្សារគ្នា និងកិច្ចព្រមព្រៀង ដែលបានចរចារគ្នារួចហើយ ។ មកទល់ឆ្នាំ១៩៤៩ ពួកស៊ីភីស៊ី បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេស ។ ''(សូមមើល [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងប្រទេសចិន]])'' នៅចុងបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ជាផ្នែកមួយនៃការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនទាំងស្រុង កងទ័ពជប៉ុន នៅតៃវ៉ាន់បានចុះចាញ់កងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិន ដោយប្រគល់អំនាចក្នុងការគ្រប់គ្រងតៃវ៉ាន់ពេញទីដល់ ឆៀង ខាយចៀក ។<ref>[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm Surrender Order of the Imperial General Headquarters of Japan], 2 September 1945, "(a) The senior Japanese commanders and all ground, sea, air, and auxiliary forces within China (excluding Manchuria), [[Formosa]], and [[French Indochina]] north of 16 degrees north latitude shall surrender to Generalissimo Chiang Kai-shek."</ref> នៅពេលដែលលោកឆៀង​ បានបរាជ័យដោយសារកងទ័ពស៊ីភីស៊ីនៅចិនដីគោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៩ លោកបានដកថយទៅកោះ[[តៃវ៉ាន់]] ជាមួយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក និងកងទ័ពដែលគោរពវិន័យបំផុតរបស់លោក នាំមកជាមួយដែរ ភាពសំខាន់បំផុតនៃភាពជាអ្នកដឹកនាំខេអ៊ែមធី និងអ្នកគាំទ្រដ៏ច្រើនរបស់ពួកគេទៀត ។ ===ឆ្នាំ១៩៤៩ ដល់ បច្ចុប្បន្ន=== {{មើលផងដែរ|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|សាធារណរដ្ឋចិន|លក្ខណៈច្បាប់តៃវ៉ាន់|លក្ខណៈនយោបាយតៃវ៉ាន់}} ជាមួយជ័យជំនះរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិន ហើយនិងការប្រកាសរបស់ពួកគេ នូវ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]នៅថ្ងៃ ១ តុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ តៃវ៉ាន់ត្រូវបានបែកបាក់នយោបាយម្ដងទៀត ពីចិនដីគោក​ និងត្រូវគ្រប់គ្រងបន្តទៅទៀតដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន]]មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ គ្មានសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព ដែលធ្លាប់បានចុះហត្ថលេខា រវាងគូបដិបក្សទាំងពីរឡើយ ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋចិន#សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)|សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)]] ។ ==មើលផងដែរ== {{ក្លោងទ្វារ|ចិន}} {{div col|colwidth=20em}} *[[អាវក្រោះចិន]] *[[របុករបកគំហើញរបស់ចិន]] *[[កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[មហាក្សត្រចិន]] *[[ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ចចិន]] *[[ក្រុមជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[ទំនាក់ទំនងក្រៅប្រទេសនៃអធិរាជចិន]] *[[មុខរបរទាំងបួន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហុង កុង]] *[[ប្រត្តិសាសនាឥស្លាមក្នុងប្រទេសចិន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាកាវ]] *[[ប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិន]] *[[បញ្ជីមហាក្សត្រចិន]] *[[បញ្ជីវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីនៃការបះបោរក្នុងប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីអ្នកទទួលសួយសារអាករពីចិន]] *[[បញ្ជីនគរចំនុះចក្រភពចិន]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពចិន (ពីមុន-១៩១១)]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹកចិន]] *[[សាសនាក្នុងប្រទេសចិន]] *[[កាលប្បវត្តិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{div col end}} ==កំណត់ត្រា== {{Reflist|30em}} ==កំណត់ត្រាសៀវភៅ== {{refbegin}} ===ការស្រង់មតិ=== * អេបឺហារ៉ាដ, វ៉លភ្វ្រែម ។ ''ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន'' (២០០៥), ៣៨០ទំព័រ' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&printsec=frontcover&dq=intitle:history+intitle:china&num=30&as_brr=1&sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So full text online free] * Ebrey, Patricia Buckley, and Kwang-ching Liu. ''The Cambridge Illustrated History of China'' (1999) 352 pages * Fairbank, John King and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. Harvard U. Press, (2006). 640 pp. * Gernet, Jacques, J. R. Foster, and Charles Hartman. ''A History of Chinese Civilization'' (1996), called the best one-volume survey; * Hsü, Immanuel Chung-yueh. ''The Rise of Modern China,'' 6th ed. (Oxford University Press, 1999), highly detailed coverage of 1644-1999, in 1136pp. * Huang, Ray. ''China, a Macro History'' (1997) 335pp, an idiosyncratic approach, not for beginners; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp online edition from [[Questia]]] * Keay, John. ''China: A History'' (2009), 642pp * Latourette, Kenneth Scott. ''The Development of China'' (1917) 273 pages; [http://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&dq=inauthor:latourette&num=30&as_brr=1 full text online] * Michael, Franz. ''China through the Ages: History of a Civilization.'' (1986). 278pp; [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp online edition from [[Questia]]] * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' Harvard University Press, 1999, 1,136 pages, the authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and Qing dynasties; * Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' Facts on File, 1999. 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' Harvard U. Press, 1999. 341 pp. * Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' Columbia U. Press, 2000. 356 pp. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition from [[Questia]]] * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1999), 876pp; well written survey from 1644 to 1990s [http://www.amazon.com/dp/0393307808 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at [[Questia]]] * Ven, Hans van de, ed. ''Warfare in Chinese History.'' E. J. Brill, 2000. 456 pp. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109282565 online edition] * Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' Garland, 1998. 442 pp. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257pp; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition] * [http://books.google.com/books?as_q=&num=30&as_brr=1&btnG=Google+Search&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_libcat=0&as_brr=1&as_vt=history+china&as_auth=&as_pub=&as_sub=&as_drrb=c&as_miny=&as_maxy=&as_isbn= full text of older histories (pre 1923)] ===បុរេប្រវត្តិ=== * Chang, Kwang-chih. ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University Press, 1986. *Discovery of residue from fermented beverage consumed up to 9,000 years ago in Jiahu, Henan Province, China. By Dr. Patrick E McGovern, University of Pennsylvania archaeochemist and colleagues from China, Great Britain and Germany. *{{cite web|first=Rixiang|last=Zhu|coauthors=Zhisheng An, Richard Potts, Kenneth A. Hoffman|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|doi=10.1016/S0012-8252(02)00132-0|format=PDF|date=|accessdate=2011-01-23|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}} *[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf The Discovery of Early Pottery in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China. ===រាជវង្សស្ឆាង=== * Durant, Stephen W. ''The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian'' (1995), ===រាជវង្សហាន=== *[[Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. 1972. The Ch’iang Barbarians and the Empire of Han: A Study in Frontier Policy. ''Papers on Far Eastern History'' 16, Australian National University. Canberra. *de Crespigny, Rafe. 1984. ''Northern Frontier. The Policies and Strategies of the Later Han Empire''. Rafe de Crespigny. 1984. Faculty of Asian Studies, Australian National University. Canberra. *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|title=South China under the Later Han Dynasty|first=Rafe|last=de Crespigny|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter One from ''Generals of the South: the Foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu''|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 16|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University, Canberra|year=1990|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|dead-url=yes}} *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 21|title=Later Han Military Administration: An Outline of the Military Administration of the Later Han Empire.|first=Rafe|last=de Crespigny|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University|date=1996|edition=Based on the Introduction to Emperor Huan and Emperor Ling being the Chronicle of Later Han for the years 189 to 220 CE as recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang|accessdate=2011-01-23|archive-date=28 ឧសភា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|dead-url=yes}} *Dubs, Homer H. 1938-55. ''The History of the Former Han Dynasty by Pan Ku. '' (3 vol) * Hill, John E. ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE''. (2009) ISBN 978-1-4392-2134-1. *Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., eds. ''China in Central Asia: The Early Stage 125 BCE – CE 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty''. (1979) *Twitchett, Denis and Loewe, Michael, eds. 1986. ''The Cambridge History of China. Volume I. The Ch’in and Han Empires, 221 BCE – CE 220''. Cambridge University Press. *Yap, Joseph P. ``''Wars With the Xiongnu - A Translation From Zizhi tongjian''`` (''Zhan-guo, Qin, Han and Xin'' 403 BCE - 23 CE.) AuthorHouse (2009) ISBN 1-4900-0604-4 ===ជិន នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ និងរាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូង=== *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|title=The Three Kingdoms and Western Jin: A History of China in the Third Century AD|first=Rafe|last=de Crespigny|journal=East Asian History|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University, Canberra|date=1991|accessdate=2011-01-23|issue=no. 1 June 1991, pp.&nbsp;1–36, & no. 2 December 1991, pp.&nbsp;143–164|archive-date=26 មេសា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426210046/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|dead-url=yes}} *Miller, Andrew. ''Accounts of Western Nations in the History of the Northern Chou Dynasty.'' (1959) ===រាជវង្សសួយ=== *Wright, Arthur F. 1978. ''The Sui Dynasty: The Unification of China. CE 581-617''. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4 ; 0-394-32332-7 (pbk). ===រាជវង្សថាង=== *Benn, Charles. 2002. ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0. *Schafer, Edward H. 1963. ''The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics''. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. 1st paperback edition. 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Schafer, Edward H. 1967. ''The Vermilion Bird: T’ang Images of the South''. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. Reprint 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Shaffer, Lynda Norene. 1996. ''Maritime Southeast Asia to 1500''. Armonk, New York, M.E. Sharpe, Inc. ISBN 1-56324-144-7. *Wang, Zhenping. 1991. "T’ang Maritime Trade Administration." Wang Zhenping. ''Asia Major'', Third Series, Vol. IV, 1991, pp.&nbsp;7–38. ===រាជវង្សសុង=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hymes, Robert, and Conrad Schirokauer, eds. ''Ordering the World: Approaches to State and Society in Sung Dynasty China,'' U of California Press, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Shiba, Yoshinobu. 1970. ''Commerce and Society in Sung China''. Originally published in Japanese as ''So-dai sho-gyo—shi kenkyu-''. Tokyo, Kazama shobo-, 1968. Yoshinobu Shiba. Translation by Mark Elvin, Centre for Chinese Studies, University of Michigan. ===រាជវង្សមិង=== * Brook, Timothy. ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China.'' (1998). * Brook, Timothy. ''The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties'' (2010) 329 pages. Focus on the impact of a Little Ice Age on the empire, as the empire, beginning with a sharp drop in temperatures in the 13th century during which time the Mongol leader Kubla Khan moved south into China. * Dardess, John W. ''A Ming Society: T'ai-ho County, Kiangsi, Fourteenth to Seventeenth Centuries.'' (1983); uses advanced "new social history" [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Farmer, Edward. ''Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule.'' E.J. Brill, 1995. * Goodrich, L. Carrington, and Chaoying Fang. ''Dictionary of Ming Biography.'' (1976). * Huang, Ray. ''1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline.'' (1981). * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Mote, Frederick W. and Twitchett, Denis, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' (1988). 976 pp. * Schneewind, Sarah. ''A Tale of Two Melons: Emperor and Subject in Ming China.'' (2006). * Tsai, Shih-shan Henry. ''Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle.'' (2001). * Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7, part 1: The Ming Dynasty, 1368–1644'' (1988). 1008 pp. [http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C excerpt and text search] * Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' ** Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 2. '' (1998). 1203 pp. ===រាជវង្សឈិង=== * Fairbank, John K. and Liu, Kwang-Ching, ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 2: Late Ch'ing, 1800–1911, Part 2.'' Cambridge U. Press, 1980. 754 pp. * Peterson, Willard J., ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800.'' Cambridge U. Press, 2002. 753 pp. * Rawski, Evelyn S. ''The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Struve, Lynn A., ed. ''The Qing Formation in World-Historical Time.'' (2004). 412 pp. * Struve, Lynn A., ed. ''Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws'' (1998) * Yizhuang, Ding. "Reflections on the 'New Qing History' School in the United States," ''Chinese Studies in History,'' Winter 2009/2010, Vol. 43 Issue 2, pp 92–96, It drops the theme of "sinification" in evaluating the dynasty and the non-Han Chinese regimes in general. It seeks to analyze the success and failure of Manchu rule in China from the Manchu perspective and focus on how Manchu rulers sought to maintain the Manchu ethnic identity throughout Qing history. ===សម័យសាធារណរដ្ឋ=== * Bergere, Marie-Claire. ''Sun Yat-Sen'' (1998), 480pp, the standard biography * Boorman, Howard L., ed. ''Biographical Dictionary of Republican China.'' (Vol. I-IV and Index. 1967-1979). 600 short scholarly biographies [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&dq=+Biographical+Dictionary+of+Republican+China&pg=PP1&ots=2vo5nw0qS0&sig=fxzwBb475KIbQBr8KGRDrkVSvl8&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA1,M1 excerpt and text search] ** Boorman, Howard L. "Sun Yat-sen" in Boorman, ed. ''Biographical Dictionary of Republican China'' (1970) 3: 170-89, [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&pg=PA172&lpg=PA172&dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&source=web&ots=2vo5nB_pW4&sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA170,M1 complete text online] * Dreyer, Edward L. ''China at War, 1901-1949.'' (1995). 422 pp. * Eastman Lloyd. ''Seeds of Destruction: Nationalist China in War and Revolution, 1937- 1945.'' (1984) * Eastman Lloyd et al. ''The Nationalist Era in China, 1927-1949'' (1991) * Fairbank, John K., ed. ''The Cambridge History of China, Vol. 12, Republican China 1912-1949. Part 1.'' (1983). 1001 pp. * Fairbank, John K. and Feuerwerker, Albert, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 13: Republican China, 1912–1949, Part 2.'' (1986). 1092 pp. * Gordon, David M. ''The China-Japan War, 1931–1945.'' ''The Journal of Military History'' v70#1 (2006) 137-182; major historiographical overview of all important books and interpretations; in [[Project Muse]] * Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937-1945'' (1992), essays by scholars; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from [[Questia]]]; * Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' (1982) * Hung, Chang-tai. ''War and Popular Culture: Resistance in Modern China, 1937-1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&query=&brand=ucpress complete text online free] * Rubinstein, Murray A., ed. ''Taiwan: A New History'' (2006), 560pp * Shiroyama, Tomoko. ''China during the Great Depression: Market, State, and the World Economy, 1929-1937'' (2008) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Taylor, Jay. ''The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.'' (2009) ISBN 978-0674033382 * Westad, Odd Arne. ''Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946-1950.'' (2003). 413 pp. the standard history ===សម័យកុម្មុយនិស្ត ១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន=== * Barnouin, Barbara, and Yu Changgen. ''Zhou Enlai: A Political Life'' (2005) * Baum, Richard D. "'Red and Expert': The Politico-Ideological Foundations of China's Great Leap Forward," ''Asian Survey,'' Vol. 4, No. 9 (Sep., 1964), pp.&nbsp;1048–1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 in JSTOR] * Becker, Jasper. ''Hungry Ghosts: China's Secret Famine'' (1996), on the "Great Leap Forward" of 1950s * Chang, Jung and Jon Halliday. ''Mao: The Unknown Story,'' (2005), 814 pages, ISBN 0-679-42271-4 * Dittmer, Lowell. ''China's Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949-1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&query=&brand=ucpress online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Dietrich, Craig. ''People's China: A Brief History,'' 3d ed. (1997), 398pp * Kirby, William C., ed. ''Realms of Freedom in Modern China.'' (2004). 416 pp. * Kirby, William C.; Ross, Robert S.; and Gong, Li, eds. ''Normalization of U.S.-China Relations: An International History.'' (2005). 376 pp. * Li, Xiaobing. ''A History of the Modern Chinese Army'' (2007) * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * Meisner, Maurice. ''Mao's China and After: A History of the People’s Republic,'' 3rd ed. (Free Press, 1999), dense book with theoretical and political science approach. * Spence, Jonatham. ''Mao Zedong'' (1999) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Wang, Jing. ''High Culture Fever: Politics, Aesthetics, and Ideology in Deng's China'' (1996) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wenqian, Gao. ''Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary'' (2007) ====បដិវត្តន៍វប្បធ៌ម ១៩៦៦-៧៦==== * Clark, Paul. ''The Chinese Cultural Revolution: A History'' (2008), a favorable look at artistic production [http://www.amazon.com/dp/0521875153 excerpt and text search] * Esherick, Joseph W.; Pickowicz, Paul G.; and Walder, Andrew G., eds. ''The Chinese Cultural Revolution as History.'' (2006). 382 pp. * Jian, Guo; Song, Yongyi; and Zhou, Yuan. ''Historical Dictionary of the Chinese Cultural Revolution.'' (2006). 433 pp. * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * MacFarquhar, Roderick and Michael Schoenhals. ''Mao's Last Revolution.'' (2006). * MacFarquhar, Roderick. ''The Origins of the Cultural Revolution. Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961-1966.'' (1998). 733 pp. * Yan, Jiaqi and Gao, Gao. ''Turbulent Decade: A History of the Cultural Revolution.'' (1996). 736 pp. ===សេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន=== * Chow, Gregory C. ''China's Economic Transformation'' (2nd ed. 2007) *Elvin, Mark. ''Retreat of the Elephants: An Environmental History of China.'' (2004). 564 pp. * Elvin, Mark and Liu, Ts'ui-jung, eds. ''Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History.'' (1998). 820 pp. * Ji, Zhaojin. ''A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Finance Capitalism.'' (2003. 325) pp. * Naughton, Barry. ''The Chinese Economy: Transitions and Growth'' (2007) * Rawski, Thomas G. and Lillian M. Li, eds. ''Chinese History in Economic Perspective,'' University of California Press, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&query=&brand=ucpress complete text online free]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Sheehan, Jackie. ''Chinese Workers: A New History.'' Routledge, 1998. 269 pp. * Stuart-Fox, Martin. ''A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence.'' (2003). 278 pp. ===ស្ត្រី និងយេនឌ័រ=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hershatter, Gail, and Wang Zheng. "Chinese History: A Useful Category of Gender Analysis," ''American Historical Review,'' Dec 2008, Vol. 113 Issue 5, pp 1404–1421 * Hershatter, Gail. ''Women in China's Long Twentieth Century'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books full text online] * Hershatter, Gail, Emily Honig, Susan Mann, and Lisa Rofel, eds. ''Guide to Women's Studies in China'' (1998) * Ko, Dorothy. ''Teachers of Inner Chambers: Women and Culture in China, 1573-1722'' (1994) * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Wang, Shuo. "The 'New Social History' in China: The Development of Women's History," ''History Teacher,'' May 2006, Vol. 39 Issue 3, pp 315–323 {{refend}} ==អានបន្ថែម== *[http://www.princeton.edu/~classbib/ CLASSICAL HISTORIOGRAPHY FOR CHINESE HISTORY] *Abramson, Marc S. (2008). ''Ethnic Identity in Tang China''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia. ISBN 978-0-8122-4052-8. *Ankerl, G. C. ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western''. INU PRESS Geneva, 2000. ISBN 2-88155-004-5. * [[Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]. ''The Birth of China''. 1936. *[[John K. Fairbank|Fairbank, John King]], ''China : a new history'', Cambridge, Mass. : Belknap Press of Harvard University Press, 1992. ISBN 0674116704 * [[Herbert Feis|Feis, Herbert]], ''The China Tangle: The American Effort in China from Pearl Harbor to the Marshall Mission'', Princeton University Press, 1953. * [[Ken Hammond|Hammond, Kenneth J.]] [http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval From Yao to Mao: 5000 Years of Chinese History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928210136/http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval |date=28 កញ្ញា 2007 }}. The Teaching Company, 2004. (A lecture on DVD.) * [[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/etext/2076 ''The Civilization of China'']. [[Project Gutenburg]] e-text. A general history, originally published around 1911. *[[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/files/2156/2156-h/2156-h.htm ''China and the Manchus'']. Project Gutenberg e-text. Covers the Qing (Manchu) dynasty, published shortly after the fall of the dynasty, around 1912. *{{cite book|url=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=en&blang=en&page=Book&list=14&id=37484 |title=Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends|last=Korotayev|first= A.|coauthors= Malkov A., Khaltourina D.|isbn= 5-484-00559-0 |publisher=URSS.ru|date= 2006|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter 2: Historical Population Dynamics in China}} * [[Laufer]], Berthold. 1912. ''JADE: A Study in Chinese Archaeology & Religion''. Reprint: Dover Publications, New York. 1974. * Murray, Hugh ; Crawfurd, John; Gordon, Peter, [http://books.google.com/books?id=PJEoAAAAYAAJ&printsec=frontcover ''An historical and descriptive account of China''], Edinburgh & London : Oliver & Boyd, 1836. 3 volumes. * Terrill, Ross, ''800,000,000: the real China'', Boston, Little, Brown, 1972 * Wilkinson, Endymion Porter, [http://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&printsec=frontcover ''Chinese history : a manual],'' revised and enlarged. - Cambridge, Mass. : Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0'' ==តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ== <!-- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, DO ''not'' USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED --> {{ChineseText}} {{Commons category}} *[http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm Chinese Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=20 វិច្ឆិកា 2016 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm Manuscript and Graphics Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=6 ឧសភា 2020 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://www.badley.info/history/China.index.html China Chronology World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108032715/http://www.badley.info/history/China.index.html |date=8 វិច្ឆិកា 2010 }} *[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm A universal guide for China studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=29 វិច្ឆិកា 2012 }} *[http://www.ancientchinalife.com/ History of Ancient China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207100548/http://ancientchinalife.com/ |date=7 កុម្ភៈ 2011 }} *[http://www.ourorient.com/ Oriental Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325192112/http://www.ourorient.com/ |date=25 មីនា 2010 }} The Genuine Soul of Ancient Chinese People *[http://chinese.dsturgeon.net/ Chinese Text Project] Texts and translations of historical Chinese works. *[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ Chinese Siege Warfare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=21 មិថុនា 2007 }} - Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity - An Illustrated History bought to you by [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ History Forum] *[http://pem.org/yinyutang/ '' Yin Yu Tang: A Chinese Home ''] Explore the historical contents of domestic architecture during the Qing dynasty and its pertinence to Chinese heritage and historical culture. *[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''Early Medieval China''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=19 កក្កដា 2006 }} is a journal devoted to academic scholarship relating to the period roughly between the end of the Han and beginning of the Tang eras. *[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html Cultural Revolution Propaganda Poster] *[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History] 100 minute lecture on Chinese history given by renowned scholar/author Yu Ying-shih, Emeritus Professor of East Asian Studies and History at Princeton University. * [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm Resources for Middle School students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=5 មករា 2008 }} Readable resources for students in grades 5-9 - more than 250 links. * Wolfram Eberhard, [http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm A history of China] (online), February 7, 2006 [EBook #17695], ISO-8859-1 *[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ China from the Inside] - 2006 PBS documentary. KQED Public Television and Granada Television for PBS, Granada International and the BBC *[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld Ancient Asian World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=15 ឧសភា 2012 }} History, culture and archaeology of the ancient Asian continent. Many articles and pictures *[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html History of China: Table of Contents] - Chaos Group at University of Maryland *[http://www.history-forum.com/forum/ History Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213414/http://www.history-forum.com/forum/ |date=12 កក្កដា 2011 }} - Discuss Chinese history at [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ History Forum's] [http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html Asian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=12 ឧសភា 2013 }} section *{{cite journal|journal=BMC Biology|last=Li|issue=8:15|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf |title=Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age |format=PDF |date=2010}} {{History of Asia}} {{DEFAULTSORT:History Of China}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] q33np5dyzn5bqqds5zw8cjp5u90jipt 0 15376 340982 338104 2026-09-25T00:10:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340982 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |native_name = {{nobold|ٱلْمَمْلَكَة ٱلْعَرَبِيَّة ٱلسَّعُوْدِيَّة ([[ភាសាអារ៉ាប់]])}} |common_name = អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |image_flag = Flag of Saudi Arabia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Emblem of Saudi Arabia.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Saudi Arabia on the globe (Saudi Arabia centered).svg |image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = لا إله إلا الله , محمد رسول الله<br />"គ្មានព្រះឯណាក្រៅពីអាឡោះទេ មហាម៉ាដគឺជាទេវទូតរបស់អាឡោះ។" (''[[សាហាដា]]'')<ref>{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=About Saudi Arabia: Facts and figures |publisher=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington D.C |accessdate=6 June 2011 |archivedate=17 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |url-status=dead }}</ref> |national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي ٱلسَّعُوْدِي]]<br/>"ភ្លេងជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត"</small> <br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]</div> |capital_type = រាជធានី |capital = [[រីយ៉ាដ]] |coordinates = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city_region:SA}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ Saudi Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |date=2021-03-19 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]].</ref><ref>{{cite web |title=ច្បាប់មូលដ្ឋាននៃអភិបាលកិច្ច |url=https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |website=ក្រសួងអប់រំ |publisher=ក្រសួងអប់រំ – រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2022-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221205091610/https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |url-status=dead }}</ref> |religion = {{unbulleted list |៩៣.០% [[ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |website=CIA |publisher=CIA |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2021-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> *:{{small|៨៥-៩០% [[ស៊ុននីឥស្លាមនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ស៊ុននី]]}} *:{{small|១០-១៥% [[ស៊ីយ៉ាឥស្លាមនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ស៊ីយ៉ា]]}} |៤.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|គ្រិស្តសាសនា]] |១.១% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅតាមរដ្ឋអារ៉ាប់|ហិណ្ឌូសាសនា]] |០.៣% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |០.៣% គ្មានជំនឿសាសនា }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]][[រដ្ឋឥស្លាម|និយមឥស្លាម]] |leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[សម្ដេចព្រះរាជាធិបតីសាល់ម៉ាន ប៊ីន អាប់ឌុលអាស៊ីស អាល់ សាអ៊ូត|សាល់ម៉ាន]] |leader_title2 = [[រជ្ជទាយាទអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|រជ្ជទាយាទ]] |leader_name2 = [[មហាម៉ាដ ប៊ីន សាល់ម៉ាន]] |legislature = គ្មាន{{efn|មានសភាប្រឹក្សា ឬក្រុមប្រឹក្សាស៊ូរ៉ាដែលគ្មានអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ។<ref>{{cite book|first1=Robert W.|last1=Hefner|title=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&pg=PA202|publisher=Princeton University Press|date=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|page=202}}</ref> ព្រោះថាតួនាទីរបស់វាគ្រាន់តែជាកន្លែងពិគ្រោះយោបល់ប៉ុណ្ណោះ ជាហេតុដែលគេមិនបានចាត់ទុកវាជាសភានីតិបញ្ញត្តិ។<ref>{{cite web|access-date=2021-06-06|title=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent|publisher=VoA News - English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|website=www.voanews.com|archivedate=2021-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210606143218/https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|url-status=dead}}</ref>}} |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[អេមីរ៉ាតឌីរីយ៉ា|រដ្ឋសាអ៊ូឌីតដំបូង]] |established_date2 = ១៧២៧ |established_event3 = [[អេមីរ៉ាតណាដ|រដ្ឋសាអ៊ូឌីតទីពីរ]] |established_date3 = ១៨២៤ |established_event4 = [[អេមីរ៉ាតរីយ៉ាដ]] |established_dat4 = ១៣ មករា ១៩០២ |established_event5 = [[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|បង្រួបបង្រួមរដ្ឋ]] |established_date5 = ២៣ កញ្ញា ១៩៣២ |established_event6 = [[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ|ទទួលស្គាល់]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |established_date6 = ២៤ តុលា ១៩៤៥ |established_event6 = [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៣១ មករា ១៩៩២ |area_rank = ទី១២ |area_km2 = ២,១៤៩,៦៩០ |area_size = 1 E7 |percent_water = ០.៧ |population_estimate = ៣៤,២១៨,១៦៩<ref name=population>{{cite web|title=The total population – General Authority for Statistics|url=https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|website=stats.gov.sa|access-date=28 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403082640/https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|archive-date=3 មេសា 2019|archivedate=2019-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403082640/https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|url-status=dead}}</ref> |population_estimate_year = ២០១៩ |population_estimate_rank = ទី៤០ |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ១៥ |population_density_rank = ទី១៧៤ |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = ១.៨៦៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = ទី១៤ |GDP_PPP_per_capita = ៥១,៦៤៨ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២ |GDP_nominal = ៨៧៦.១៤៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = ទី១៨ |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = ២៤,២២៤ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៥ |Gini = ៤៥.៩ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៣ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |title=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]] |website=CIA.gov |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2021-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI = ០.៨៥៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=របាយការណ៍ស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២០ ព្រំដែនបន្ទាប់ថ្មី៖ ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនិងអាន់ត្រូផូសែន|date=15 ធ្នូ 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=28 សីហា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី៤០ |currency = [[សាអ៊ូឌីរីយ៉ាល់]] (SR) |currency_code = SAR |country_code = SAU |time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាអារ៉ាប៊ី|AST]] |utc_offset = +៣ | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – dd/mm/yyyy ([[សករាជហ៊ីជ្រី|AH]]) |drives_on = ស្តាំ |cctld = [[.sa]]<br/>[[السعودية.]] |iso3166code = SA |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|+៩៦៦]] | ethnic_groups = ៩០% [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] <br /> ១០% [[ជនជាតិអាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់|អាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់]] | ethnic_groups_year = ២០១៤<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-date=2014-07-02|title=The World Factbook|date=2 កក្កដា 2014|access-date=2021-08-28|archivedate=2019-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108120845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead}}</ref> | religion_ref = <ref name=pewl>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url= https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf |archive-date=9 មីនា 2013}}</ref> |religion_year = ២០១០ }} '''ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ السعودية) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត''' (អារ៉ាប់៖ المملكة العربية السعودية) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានទឹកដីគ្របដណ្តប់លើ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]]មួយភាគធំដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២,១៥០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសធំបំផុតនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងប្រទេសធំបំផុតទីពីរនៅ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]នៅភាគខាងជើង [[គុយវ៉ែត]]នៅភាគឥសាន្ត ប្រទេស[[កាតា]] [[បារ៉ែន]]និង[[សហព័ន្ធ​អារ៉ាប់រួម|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]នៅភាគខាងកើត ប្រទេស[[អូម៉ង់]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ និងប្រទេស[[យេម៉ែន]]នៅភាគខាងត្បូង។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានព្រំដែនជាប់នឹង[[សមុទ្រ​​ក្រហម]]ផងនិង[[ឈូងសមុទ្រពែក្ស]]ផង ហើយផ្ទៃដីប្រទេសនេះភាគច្រើនមានលក្ខណៈជា វាលលំហស្ងួត វាលទំនាបលាយលំជាមួយវាលស្មៅ និងតំបន់ភ្នំ។ [[រីយ៉ាដ]]គឺជារាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុត រីឯ[[មេក្កា]] និង[[មេឌីណា]]ដើរតួជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងសាសនាយ៉ាងសំខាន់។ ទឹកដីអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបច្ចុប្បន្នគឺជាទីតាំងនៃវប្បធម៌និងអរិយធម៌បុរាណចំណាស់ៗជាច្រើន។ បុរេប្រវត្តិនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានបង្ហាញពីដានខ្លះៗនៃសកម្មភាពមនុស្សដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>[https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/: 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |date=2018-05-02 }}, www.nationalgeographic.com</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]]ដែលជាសាសនាពេញនិយមបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name=landscape>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 ធ្នូ 2012|publisher=Pew Forum}}</ref>បានចាប់កំណើតចេញពីប្រទេសមួយនេះ។ នៅដើមសតវត្សទី៧ ព្យាការីឥស្លាមឈ្មោះថា[[មហាម៉ាដ]]បានបង្រួបបង្រួមប្រជាជនអារ៉ាប់ទាំងប៉ុន្មានហើយបានបង្កើតចេញនូវគោលនយោបាយសាសនាឥស្លាមតែមួយនៅក្នុងតំបន់។<ref name="James E. Lindsay 2005 33">{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World |first=James E. |last=Lindsay |year=2005 |isbn=978-0-313-32270-9 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33] |url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 |publisher=Greenwood Press }}</ref> ក្រោយពីបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣២ សាវ័ករបស់គាត់បានបន្តពង្រីកទឹកដីនិងឥទ្ធិពលពួកគេទៅក្រៅតំបន់អារ៉ាប៊ីដោយបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីរបស់រដ្ឋដទៃផងនិងទឹកដីដែលគ្មានម្ចាស់ផង។ មានរាជវង្សនិងចក្រភពជាច្រើនបានកើតចេញពីទឹកដីអារ៉ាប៊ីបច្ចុប្បន្ននេះដូចជា៖ [[កាលីហ្វាតរ៉ាស៊ីដន]] (៦៣២–៦៦១) [[កាលីហ្វាតអ៊ូមេយ៉ាដ|អ៊ូមេយ៉ាដ]] (៦៦១–៧៥០) [[កាលីហ្វាតអាប់បាសាយ|អាប់បាសាយ]] (៧៥០–១៥១៧) [[កាលីហ្វាតហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]] (៩៩០–១១៧១) និងរាជវង្សមួយចំនួនទៀតដែលលាតសន្ធឹងដល់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប។<ref name="auto">{{cite web|title=Islam, The Arab Empire Of The Umayyads|url=http://history-world.org/islam11.htm|website=history-world.org|access-date=29 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archivedate=2014-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|title=The Arab Empire {{!}} Mohammed {{!}} Umayyad Empire History|url=http://www.historybits.com/arab-empire.htm|website=www.historybits.com}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Top 10 Greatest Empires In History|url=http://listverse.com/…/…/top-10-greatest-empires-in-history/|website=Listverse|date=22 មិថុនា 2010}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|last1=Pillalamarri|first1=Akhilesh|title=The 5 Most Powerful Empires in History|url=http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|website=The National Interest|date=22 កុម្ភៈ 2015|access-date=2021-08-29|archivedate=2018-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628153007/http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|url-status=dead}}</ref><ref name="auto4">{{cite web|title=10 Greatest Empires in the History of World|url=http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|website=Top Ten Lists|date=24 មីនា 2010|access-date=29 សីហា 2021|archive-date=2 កុម្ភៈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|archivedate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|url-status=dead}}</ref> ប្រទសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃគឺបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់ប្រវត្តិសាស្រ្តចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នាគឺ [[ហេជហ្សា]] [[ណាដ]] និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអារ៉ាប់ខាងកើត (អាល់អាសា) និងទឹកដីអារ៉ាប់ខាងត្បូង (អាស៊ួរ)។<ref>{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}</ref> រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ដោយស្តេច[[សម្តេចព្រះរាជាធិបតីអាប់ឌូឡាស៊ីស|អាប់ឌូឡាស៊ីស]] (ត្រូវបស្ចិមលោកស្គាល់ព្រះអង្គថា អ៊ីបនូ សាអ៊ូត)។ ព្រះអង្គបានបង្រួបបង្រួមតំបន់ទាំងបួនចូលទៅជារដ្ឋតែមួយតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្នាំ១៩០២ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងរីយ៉ាដដែលជារាជដំណាក់ដូនតារបស់រាជវង្សទ្រង់គឺ[[រាជវង្សសាអ៊ូត]]។ ចាប់ពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]តំណពូជដោយផ្អែកតាមច្បាប់ឥស្លាម។<ref name="HT2003: 14">[[#HT2003|Tripp, ''Culture Shock'', 2003]]: p. 14</ref><ref name="ReferenceA">[[#Malbouisson|Malbouisson]], p. 23</ref><ref>{{cite web|title=The Authoritarian Resurgence: Saudi Arabia's Anxious Autocrats|url=http://carnegieendowment.org/2015/04/15/authoritarian-resurgence-saudi-arabia-s-anxious-autocrats|website=Carnegie Endowment|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref name="EIU">{{cite book|title=Democracy index 2012 Democracy at a standstill|date=2012|publisher=The Economist Intelligence Unit|url=http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320185156/http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf |date=2017-03-20 }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតពេលខ្លះត្រូវបានគេហៅថា"ទឹកដីនៃវិហារវិសុទ្ធពីរ" ពោលគឺ[[មហាវិហារមេក្កា|វាហារអាល់ម៉ាសជីដអាល់ហារ៉ាម]] (នៅមេក្កា) និង[[អាល់ម៉ាសជីដអានណាបាវី]] (នៅមេឌីណា) ជាទីកន្លែងសក្ការៈពីរដែលពិសិដ្ឋបំផុតនៅក្នុងសាសនាឥស្លាម។ ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋគឺ[[ភាសាអារ៉ាប់]]។ ប្រេងកាតត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងនៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ហើយបន្តដោយការរកឃើញបន្ថែមទៀតនៅឯ[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តភាគខាងកើត]]។<ref>*{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=29 សីហា 2021|date=20 កុម្ភៈ 2014|archive-date=12 ធ្នូ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|archivedate=2016-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|url=https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear|date=2011|page=[https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear/page/89 89]}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានក្លាយជាអ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរនៅលើលោក (នៅពីក្រោយតែអាមេរិកប៉ុណ្ណោះ) និងជាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតលើលោកដោយគ្រប់គ្រងទីបម្រុងប្រេងធំជាងគេទីពីរនិងទីបម្រុងឧស្ម័នធំជាងគេទីប្រាំមួយ។<ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}</ref> ប្រទេសនេះត្រូវបានគេដាក់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោក<ref name="UNDR2014">{{cite book|title=Human Development Report 2014|date=2013|publisher=United Nations|page=159|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf}}</ref>ជាមួយនឹងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់បំផុតផងដែរ និងជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ២០]]។<ref>*{{cite book|first=James|last=Wynbrandt|title=A Brief History of Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA242|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0830-8|page=242}} * {{cite news |title=Saudi Arabia to overtake Russia as top oil producer-IEA |author1=Soldatkin, Vladimir |author2=Astrasheuskaya, Nastassia |url=https://www.reuters.com/article/russia-energy-iea-idUSL6E7M93XT20111109 |work=Reuters |date=9 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> តែក្រៅពីនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេរិះគន់ទៅតាមហេតុផលផ្សេងៗនិងរួមទាំងតួនាទីរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]] ការចោទប្រកាន់ថាជាអ្នកឧបត្ថមភេរវកម្មឥស្លាម និងកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេសមានដូចជា ករណីកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយហួសហេតុនិងជាញឹកញាប់ កង្វះវិធានការដើម្បីប្រឆាំងនឹងការជួញដូរមនុស្ស ការរើសអើងលើជនជាតិភាគតិច អ្នកកាន់សាសនាដទៃៗ និងអ្នកដែលមិនកាន់សាសនា ហើយនិងការអនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាដ៏តឹងរឹង។<ref>{{cite web|title=The death penalty in Saudi Arabia: Facts and Figure|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/08/the-death-penalty-in-saudi-arabia-facts-and-figures/|website=Amnesty International|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/09/26/saudi-arabia-official-hate-speech-targets-minorities|title=Saudi Arabia: Official Hate Speech Targets Minorities|date=26 កញ្ញា 2017|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.secularism.org.uk/news/2018/10/saudi-arabia-is-worst-country-to-be-an-atheist-report-says|title=Saudi Arabia is worst country to be an atheist, report says|date=29 តុលា 2018|website=National Secular Society|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/research/confronting-passive-sponsors-of-terrorism/|title=Confronting Passive Sponsors of Terrorism|last=Byman|first=Daniel L.|date=1 កុម្ភៈ 2005|website=Brookings|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref name="Bjørgo2004">{{cite book|first=Tore|last= Bjørgo | author-link = Tore Bjørgo |title =Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward|url=https://books.google.com/books?id=fsN_AgAAQBAJ&pg=PA193|date= 2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-26562-6|page=193}}</ref> ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានណែនាំនូវកំណែទម្រង់ថ្មីៗក្រោមបញ្ជារបស់ស្តេចសាល់ម៉ានមានដូចជា៖ ការលើកតម្កើនសិទ្ធិនារី<ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/world/gcc/world-bank-ranks-saudi-arabia-as-top-reformer-on-women-s-rights-at-work-1.964935|title=World Bank ranks Saudi Arabia as top reformer on women's rights at work|date=15 មករា 2020|website=The National News|access-date=29 សីហា 2021}}</ref> លុបបំបាត់ទម្លាប់ផ្សំផ្គុំមនុស្សពីអាយុវ័យក្មេង<ref>{{Cite web|date=2019-12-24|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia bans under 18 marriage|url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/naija-fashion/369729-saudi-arabia-bans-under-18-marriage.html|access-date=2021-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia moves to ban child marriage with a new ruling|url=https://www.thenationalnews.com/world/gcc/saudi-arabia-moves-to-ban-child-marriage-with-a-new-ruling-1.955310|access-date=2021-08-29|website=The National}}</ref> លុបចោលផ្នែកប្រឆាំងសាសន៍និងជាតិសាសន៍យូដា សាសនាផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងវិស័យអប់រំ<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia textbooks revised to be more tolerant - study|url=https://www.jpost.com/middle-east/saudi-arabia-text-book-revised-to-be-more-tolerant-study-652256|access-date=2021-08-29|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref><ref>{{Cite news|title=Saudi Arabia has been scrubbing its textbooks of anti-Semitic and misogynistic passages|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-textbooks-education-curriculum/2021/01/30/28ebe632-5a54-11eb-a849-6f9423a75ffd_story.html|access-date=2021-08-29|issn=0190-8286}}</ref> កំណែប្រែប្រព័ន្ធនីតិសាស្ត្រ<ref>{{Cite news|last=Rashad|first=Marwa|date=2021-02-08|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia announces new judicial reforms in a move towards codified law|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-judiciary-idUSKBN2A82E6|access-date=2021-08-29}}</ref> កាត់បន្ថយការអនុវត្តទោសប្រហារជីវិត<ref>{{Cite news|title=(អង់គ្លេស) Saudi Arabia says it executed 27 people in 2020, the lowest number in years, rights groups say|work=[[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-death-penalty-executions/2021/01/18/1a98d694-5982-11eb-a849-6f9423a75ffd_story.html|access-date=2021-08-29|issn=0190-8286}}</ref> និងចេញច្បប់ការពារបុគ្គលនិងសិទ្ធិរបស់កម្មករចំណាកស្រុក។ល។<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia’s labor reforms to ‘kafala’ sponsorship system come into effect |url=https://thefrontierpost.com/saudi-arabias-labor-reforms-to-kafala-sponsorship-system-come-into-effect/ |website=The Frontier Post |access-date=29 សីហា 2021 |archivedate=2021-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816183709/https://thefrontierpost.com/saudi-arabias-labor-reforms-to-kafala-sponsorship-system-come-into-effect/ |url-status=dead }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនបានចង្អុលបង្ហាញថាអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបន្តណែនាំកំណែទម្រង់ថ្មីៗបន្ថែមដើម្បីឆ្ពោះទៅរកវឌ្ឍនភាពកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់។<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/saudi-arabia|title=Saudi Arabia: Events of 2020|date=14 មីនា 2021|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|access-date=29 សីហា 2021}}</ref> ប្រទេសនេះបានចំណាយថវិកា ៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួនលើវិស័យយោធា<ref>{{Cite web|title=Country Comparison :: Military expenditures — The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/330rank.html|access-date=29 សីហា 2021|website=www.cia.gov|archivedate=2020-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112015845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/330rank.html|url-status=dead}}</ref>ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសចំណាយលើយោធាធំបំផុតទីបី (នៅពីក្រោយអាមេរិកនិងចិន)<ref name=":2">[https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2020/02/global-defence-spending Global defence spending: the United States widens the gap] ([[International Institute for Strategic Studies|IISS]]) – 14 កុម្ភៈ 2020</ref> និងជាអ្នកនាំចូលគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតពីឆ្នាំ២០១៥ ដល់ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|title=USA and France dramatically increase major arms exports; Saudi Arabia is largest arms importer, says SIPRI {{!}} SIPRI|url=https://www.sipri.org/media/press-release/2020/usa-and-france-dramatically-increase-major-arms-exports-saudi-arabia-largest-arms-importer-says|access-date=29 សីហា 2021|website=www.sipri.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wezeman|first1=Pieter D.|last2=Kuimova|first2=Alexandra|date=ឧសភា 2019|title=MILITARY SPENDING AND ARMS IMPORTS BY IRAN, SAUDI ARABIA, QATAR AND THE UAE|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2019-05/fs_1905_gulf_milex_and_arms_transfers.pdf|journal=SIPRI Fact Sheet|pages=1}}</ref> យោងតាម ​​BICC អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសដែលមានកម្លាំងយោធាខ្លាំងបំផុតទី ២៨ នៅលើពិភពលោកហើយមានឧបករណ៍យោធាល្អបំផុតនៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite journal|date=2019|title=GLOBAL MILITARISATION INDEX 2019|url=https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf|journal=BICC|pages=8 and 14|accessdate=2021-08-29|archive-date=2021-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806002150/https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf|dead-url=yes}}</ref> ប៉ុន្តែនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ គេបានអំពាវនាវជាបន្តបន្ទាប់ឱ្យបញ្ឈប់ការលក់គ្រឿងអាវុធទៅឱ្យអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនៅយេម៉ែន។<ref>{{Cite web|date=15 កក្កដា 2020|title=The UK Is Greenlighting Arms Sales to Saudi Arabia Again. That's a Travesty.|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/15/uk-greenlighting-arms-sales-saudi-arabia-again-thats-travesty|access-date=29 សីហា 2021|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស}}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេចាត់ទុកជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់ផងនិងមហាអំណាចកណ្តាលផង។<ref name="The United States and the Great Powers">{{cite book | first =Barry | last =Buzan | title=The United States and the Great Powers | url =https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza | publisher=Polity Press | year=2004 | place=Cambridge | page =[https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza/page/71 71] | isbn =978-0-7456-3375-6}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |title=The erosion of Saudi Arabia's image among its neighbours |publisher=Middleeastmonitor.com |date=7 វិច្ឆិកា 2013 |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109115032/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |access-date=2021-08-29 |archivedate=2013-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109115032/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |url-status=dead }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]មានភាពជឿនលឿនជាងគេនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានិងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name=imf2 /> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏មានកំណត់ត្រាប្រជាជនក្មេងជាងគេនៅលើពិភពលោកដែរដោយប្រមាណ ៥០ ភាគរយនៃប្រជាជនសរុបចំនួន ៣៤,២ លាននាក់របស់ខ្លួនមានអាយុក្រោម ២៥ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web|url=http://investsaudi.sa/en/node-1140/|title=Why Saudi Arabia|website=Invest Saudi|access-date=29 សីហា 2021|archivedate=2020-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/|url-status=dead}}</ref> ក្រៅពីជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏ជាសមាជិកសកម្មនិងស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC)។ ==កំណត់សម្គាល់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យឥស្លាម]] jbcqx18i2hmiu82wyyodwgcdwhym5bt 0 17517 340925 335812 2026-09-24T22:10:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340925 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''កែវ ច័ន្ទបូរណ៍''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|មិត្រមេត្រី អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំណង់ចំណូលចិត្ត''' |colspan="2"|[[កវីនិពន្ធ]] |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"|ក្រសួងយុត្តិធម៌ ការពារសិទ្ធិយុវជននិងកុមារ មិនីសូតា សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្វាមី''' |colspan="2"|មេង សុវណ្ណធី |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រី''' |colspan="2"|សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|ប៊ុន ថង |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"|កែវ យឿង |- style="text-align:center;" !style="background: #FFFFFF;" colspan="3"|'''រូប​ផ្សេង​ៗ''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} អ្នកស្រី '''កែវ-ច័ន្ទបូរណ៍ ''' (៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣-បច្ចុប្បន្ន) គឺជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរមួយរូបដែលទទួលបានការគាំទ្រនិងកោតសរសើរប្រវតិ្ត អ្នកស្រីក៏មានគេហទំព័ររបស់ខ្លួនដែរ ៖ [http://www.chanbokeo.com ChanboKeo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, [http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo], [http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com] == ​ជីវប្រវត្តិ​ == === ជីវិតនៅស្រុកខ្មែរ === អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានកំណើតនៅរាត្រីថ្ងៃច័ន្ទ មានខែរះពេញបូរមី បាំងឆ័ត្របីជាន់ ក្នុងផ្ទះខ្ទមសសរឬស្សី ប្រក់ស្បូវភ្លាំង សង់ជាប់របងវត្ត ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ឃុំ [[ប៉ោយចារ]]​ ស្រុក [[ភ្នំស្រុក]] ខេត្ត [[បាត់ដំបង]] (សព្វថ្ងៃនេះ គេបានផ្លាស់ប្តូរ កាត់ភូមិភាគនេះ ទៅជាខេត្ត [[បន្ទាយមានជ័យ]] )។ ឈ្មោះកំណើតដើម របស់អ្នកស្រីគឺ ច័ន្ទបូរមី ក្រោយមកបានត្រូវទទួល ពិធីឧបកិច្ចពិសេសមួយ ដើម្បីប្រគល់ទារកតូច នាមច័ន្ទបូរមីនេះ អោយទៅឪពុកម្តាយធម៌ យកទៅចិញ្ចឹមវិញ។ ទារកនេះ បានទទួលប្រតិស្ឋនាមថ្មី មួយទៀតថា ច័ន្ទបូរណ៍ ដោយ ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ ចៅអធិការវត្ត ប្រចាំភូមិ ត្បិតកាលនោះ អ្នកស្រី មានជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃ តាំងពីពេលប្រសូត្រភ្លាមមក ដែលជាជម្ងឺ បណ្តាលមកពី ម្តាយអ្នកស្រីបរិភោគ ស្រាថ្នាំព្យាបាលសរសៃខ្ចី ពេលនៅបំបៅដោះកូននៅឡើយ ទើបបណ្តាល អោយមានជាតិស្រាប៉ះពាល់ដល់ សុខភាពប្រព័ន្ធសរសៃខួរក្បាល របស់ទារក។ កូនទីមួយ (ដែលជាបងស្រី របស់អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍) បានធ្វើមរណកាលទៅ នៅក្នុងវ៍យ៩ខែ ដោយសារផលវិបាក នៃការបរិភោគ ស្រាថ្នាំសរសៃខ្ចី របស់លោកជាម្តាយ ក្នុងពេលដែលលោក នៅបំបៅដោះកូនខ្ចី នៅឡើយ។ ក្នុងកំឡុងពេលនោះដែរ លោកឪពុក របស់អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានធ្វើដំណើរឃ្លាតឆ្ងាយ ពីក្រុមគ្រួសារ ទៅបន្តការសិក្សាជាន់ខ្ពស់ ឯទីក្រុង អស់ជាច្រើនឆ្នាំ។ លោកត្រឡប់ មកលេងផ្ទះវិញ ម្តងមួយកាល ប្រមាណ ៥ឬ៦ខែម្តង ម៉្លោះហើយ ការរស់នៅ របស់ក្រុមគ្រួសារអ្នកស្រី ឯស្រុកកំណើត ពិតជាអត្តខាត់ណាស់ គឺពឹងផ្អែក ទៅលើញាតិជិតខាង (ដែលស្ទើរតែគ្មាន ការសិក្សា និងចំណេះវិជ្ជាអ្វីសោះ) ដែលតែងតែជួយហុចដៃ ជួយជានិច្ច ពេលមានកង្វះខាត ឬមានអាសន្នអន់ក្រ ម្តងៗ ពេលលោកឪពុកមិននៅ។ ដូច្នេះហើយ ទើបក្រុមគ្រួសាររបស់អ្នកស្រី ត្រូវបាត់បង់សមាជិក ខ្លះៗ ដោយសារការខ្វះខាត ចំណេះចេះដឹង ផ្នែកវិជ្ជាពេទ្យ និងការសិក្សាជាទូទៅ នោះឯង។ កាលជំនាន់នោះ ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ជាភូមិជនបទ ដាច់ស្រយាល ធ្វើដំណើរទៅណាមកណា ដោយជើង កង់ សេះ និងរទេះគោ។ នៅទីនោះ មានគ្រួសារខ្មែរ ប្រហែល២០គ្រួ និងគ្រួសារជាជនជាតិកួយ ប្រហែល២០គ្រួទៀត ដែររស់នៅរាយប៉ាយ ឆ្ងាយៗគ្នា ដោយសារគម្លាតផ្ទៃដី ដាំដំណាំនិងធ្វើស្រែ ម៉្យាងដោយខ្វះខាតទឹក សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ជីវភាព ប្រចាំថ្ងៃផង ជាពិសេស គឺនៅរដូវប្រាំង។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ ច្រើនមានមុខរបរ រកស៊ីធ្វើស្រែ ដាំដំណាំអំពៅ ដំឡូង និងត្បាញសូត្រ បែប [[ផាមួងលាត]] [[ផាមួងបន្តក់]] [[អន្លូញ]] [[សារុងសូត្រ]] [[ចរបាប់]] និង [[ស៊ឹង]]។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ មិនសូវមានការសិក្សាទេ ក្រៅតែពីទៅបួស រៀនអក្សរនិងធម៌អាឋ៌ នៅវត្តតូចមួយ​ ឈ្មោះថា វត្ត [[ត្រពាំងថ្ម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៦ សាលាបថមសិក្សា តូចមួយ មានចំនួន បួនថ្នាក់បានត្រូវបង្កើតឡើង ដោយក្រសួងសិក្សាធិការ នៃសង្គមរាស្ត្រនិយម ពីកម្រិតកុមារដ្ឋាន (ថ្នាក់ទី១) ដល់មជ្ឈឹមដ្ឋានទីមួយ (ថ្នាក់ទី៤)។ ក្រោយមក អ្នកស្រីបានមករស់នៅ ជួបជុំជាមួយក្រុមគ្រួសារ នៅក្រុង [[បាត់ដំបង]] បានបន្តការសិក្សា នៅ [[ទក្ខិណសាលា]] និងនៅវិទ្យាល័យ [[អ៊ាបឃុត]] [[នេតយ៉ង់]]។ កាលមកដល់ក្រុង [[បាត់ដំបង]] លើកដំបូង អ្នកស្រីជាសិស្ស ដែលរៀន ខ្សោយជាងគេបំផុត នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ម៉្យាងដោយសារ ជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃពីកុមារភាព ពីរដោយសារ ភាពខ្វះខាត ក្នុងក្រុមគ្រួសាររបស់ខ្លួន បីដោយសារ សង្គមរស់នៅ ក្នុងទីក្រុង រួមទាំងសង្គមសិក្សា មិនសូវលើក កម្លាំងចិត្តក្មេង មកពីជនបទ ដែលមាន សំដីនិងភាសា រដឺនៗប្លែកៗ ទាំងនោះឡើយ។ តែអ្នកស្រីមិនលះបង់ ការចង់ចេះចង់ដឹង និងការចង់ផ្លាស់ប្តូរខ្លួន អោយប្រសើររុងរឿងនោះដែរ។ ដោយសារមូលហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកស្រីនាំខ្លួន ចូលជាសមាជិក ពុទ្ធិកសមាគមប្រាជ្ញាខ្មែរ នៅ [[វត្តពោធិវាល]] បាត់ដំបង ដោយមានសម្តេចសង្ឃរាជ [[ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] ជាមេគណប្រចាំខេត្ត ហើយបានចូលរៀន ជាសិស្សផ្ទាល់ ជាមួយ ព្រះសង្ឃរាជ ជាគ្រូច្រើនព្រះអង្គទៀត ដូចជា នៅវត្តកំផែង វត្តគរ វត្តធម្មយុត្តិ វត្តដំរីស និងវត្តសង្កែ ក្នុងការបណ្តុះបណ្តាល ផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ ផ្នែកកម្រងកែវ ក្បាច់កាព្យ ក្បាច់ទំនុកច្រៀងប្រជាប្រិយ ក្បាច់ចម្រៀងគ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ ក្បាច់ប្រឡែងបរិវារស័ព្ទខ្មែរ ក្បាច់និពន្ធបង្កសន្ទេហវិធី ពូតអារម្មណ៍អ្នកអាន បណ្តុះការចេះដឹង​ និងទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន អោយមានជំនាញ កាន់តែប្រសើរជាងមុន ល្អឡើងៗ​ ជាលំដាប់។ ដោយសារតែមានការគាំទ្រ និងលើកទឹកចិត្ត​ពី លោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ដែលជាអ្នកមានទេពកោសល្យ ខាងបទភ្លេង និងសំនួនវោហារកម្រងកែវ យ៉ាងចំណានផង អ្នកស្រីបានដុះខាត់ ស្នាដៃរបស់ខ្លួន ផ្នែកនិពន្ធអក្សរសិល្ប៍ ទាំងសំណេរអត្ថបទ ទាំងទំនុកច្រៀងនិងបទភ្លេង កាន់តែភ្លឺថ្លាពណ្ណរាយ បន្ថែមទៀត។ === ជីវិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក === អ្នកស្រីបានរស់នៅឆ្លងកាត់ សម័យប៉ុលពត តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥​ដល់១៩៧៩។ អ្នកស្រីបានទទួលរង គ្រោះទោសទណ្ឌ របស់ខ្មែរក្រហម នៅវត្តឯកភ្នំ បាត់ដំបង បានភៀសខ្លួន រួចរស់ជីវិត ទាំងប្រផិតប្រផីយ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ តែបានត្រូវខ្មែរក្រហម កៀរកេណ្ឌម្តងទៀត​ទៅភ្នំឆ័ត្រ នៅឆ្នាំ១៩៧៩។​ អ្នកស្រី បានភៀសខ្លួនសាជាថ្មី ហើយបានទទួល ការសង្គ្រោះ ពីក្រុមកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោយមកក៏បាន ទទួលការអនុញ្ញាតិ ចូលទៅរស់នៅ សហរដ្ឋអាមេរិក នៅខែមិថុនាឆ្នាំ១៩៨១។ បន្ទាប់ពី អ្នកស្រីទទួល ការវះកាត់ព្យាបាលខ្លួន នៅមន្ទីរពេទ្យនៅឆ្នាំ១៩៨១នោះ អ្នកស្រីក៏វិលត្រឡប់ ចូលបន្ថែមការសិក្សា នៅសកលវិទ្យាល័យ NDSU រដ្ឋ North Dakota បន្ទាប់មក នៅសកលវិទ្យាល័យ U of M រដ្ឋ Minnesota ។ ដោយការខិតខំ ដ៏ស្វិតស្វាញ អ្នកស្រី​បានទទួល អាហារូបករណ៍ រៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីបន្ថែមវិជ្ជា និងការស្រាវជ្រាវ ផ្នែកចិត្តវិទ្យា​ សតិវិទ្យា និងគ្រួសារវិទ្យា។ សព្វថ្ងៃ អ្នកស្រីទទួលមុខនាទីការងារ ជាបុគ្គលិកក្រសួងយុត្តិធម៌ ផ្នែកការពារ សិទ្ធិកុមារនិងយុវជន ហើយបានបម្រើ ការងារនេះ តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ បន្ទាប់ពីបានទទួល បណ្ឌិតបរិញ្ញា ខាងចិត្តវិធីព្យាបាល និងគ្រួសារវិទ្យា។ === ជីវិតគ្រួសារ === អ្នកស្រីបានរៀបការ ជាមួយស្វាមី នាម មេង សួង សុវណ្ណធី ជាអតីតសាស្រ្តាចារ្យ នៅសកលវិទ្យាល័យ វិចិត្រសិល្បៈ ផ្នែករបាំបុរាណ និងមានបុត្រីមួយរូប នាម សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ។ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ បានទទួលចិញ្ចឹម បីបាច់ថែរក្សាកូនខ្មែរ ចំនួនច្រើននាក់ទៀត ដែលកំព្រាឪពុកម្តាយ ដោយសារសង្គ្រាម ខ្មែរក្រហម និងសង្គ្រាមវៀតណាម រហូតដល់ពួកគេ បានទទួលចំណេះវិជ្ជា អាចទ្រទ្រង់ ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង យ៉ាងរឹងប៉ឹងមាំមួន។ == ប្រវត្តិទេពកោសល្យនិពន្ធ == === ប្រវត្តិនិពន្ធមុនឆ្នាំ១៩៧៥ === អ្នកស្រីជាកូនទីពីរ របស់លោក [[ប៊ុន ថង]] អតីតអគ្គានុរក្ស វិទ្យាល័យអ៊ាបឃុត [[បាត់ដំបង]] និងជាតារាល្បីល្បាញប្រចាំខេត្ត ខាងភាសា កម្រងកែវ កំប្លែងស្ងួត ខាងអប់រំ បំបែកភាសិត និងពាក្យប្រដៅខ្មែរ ព្រមទាំងចម្រៀង ប្រើភាសា គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ផង។ ម្តាយបង្កើតរបស់អ្នកស្រី ជាមនុស្សដែលធ្លាប់មាន ទេពកោសល្យខ្ពស់ ខាងច្រៀងចម្រៀងខ្មែរ និងខាងរបាំប្រជាប្រិយណាស់ តែលោកជាមនុស្សស្ងាត់ស្ងៀម មិនសូវចេញមុខមាត់ ក្នុងសង្គមប៉ុន្មានឡើយ ម៉្លោះហើយ ទេពកោសល្យរបស់លោក ក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ ដោយមិនបានយកមកប្រើ ដុសខាត់ជាប្រយោជន័។ ចំណែក លោក ប៊ុន ថងពូកែវាយស្គរ ច្រៀងប្រដេញប្រាជ្ញា និងដេញចាប៉ីផ្លែសាច់ភ្លេង ព្រោះនោះជា ចំណូលចិត្តរបស់លោក ប្រចាំថ្ងៃ។ នៅក្នុងភូមិដែលលោករស់នៅ លោក ប៊ុន ថង ធ្លាប់ជាគ្រូបង្រៀន ខាងកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ ទំនុកចម្រៀង និងបទភ្លេង របស់ រស់ សិរីសុទ្ធា ឬ រស់សេរីសុទ្ធា(និងប្អូនៗ) ប៉ែន រ៉ន (និងប្អូនស្រីបីនាក់ ជាអ្នកចម្រៀងដែរ) ហួយ មាស និង អ៊ឹម សុងសឺម។ ថ្វីបើ អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានរស់នៅ ឯស្រុកកំណើត បែកពីលោកឪពុក ក្នុងឧិកាសដែលលោក ចេញចាកឆ្ងាយក្រុមគ្រួសារ ទៅបំពេញវិជ្ជាសិក្សាជាន់ខ្ពស់ អស់ជាច្រើនឆ្នាំ តែអ្នកស្រី ជាកូនតែមួយគត់ ដែលចម្លងសម្បទា និងទេពកោសល្យ ផ្នែកភាសាកម្រងកែវ បានច្រើនជាងគេ ពីលោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ជាពិសេស ខាងផ្នែកនិពន្ធកម្រងកែវ ពាក្យចួន ពាក្យកាព្យ ទំនុកច្រៀង​​គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ និងបំណកស្រាយភាសិត បែបសុទដ្ឋិនិយម។ កាលនោះ អ្នកស្រីបានហាត់រៀន ទេពកោសល្យ ប្រើសម្លេង ក្នុងការអានកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ សម្រាប់វិទ្យុជាតិ ប្រចាំខេត្ត ជាមួយអ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងសិស្សប្រុសស្រី ជាច្រើនរូបទៀត។ បួនឆ្នាំបន្ទាប់ពី អ្នកស្រី ហួយ មាស បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយថា [[មាស មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ ក្នុងការប្រើថ្វីមាត់ សូត្រកំណាព្យបុរាណខ្មែរ យ៉ាងល្បីប្រចាំខេត្ត អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍​ ក៏បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយ មួយដែរ គឺ [[មិត្ត មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ អានកំណាព្យ និពន្ធកំណាព្យ និងនិពន្ធទំនុកច្រៀង ពាក្យ គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ បែបកំប្លែងស្ងួត សម្រាប់អប់រំ ដូចជាបំណកស្រាយភាសិត និងពាក្យស្លោកខ្មែរ ជាដើម។ បទចម្រៀង ដែលអ្នកស្រី និពន្ធដំបូងបង្អស់ គឺបទ មេអំបៅក្នុងសួន ដោយប្រើមេសំនួនកាព្យ បែបកាកគតិ តាំងពីមិនទាន់ចេះអាន ចេះសរសេរនៅឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៧ អ្នកស្រីបាននិពន្ធ រឿងកំប្លែងមួយ ជាលើកដំបូង មានឈ្មោះថា យក្សធាត់យក្សស្គម និពន្ធដំបូង ជារឿងនិទានដោយមាត់ សម្រាប់បងប្អូន និងញាតិមិត្តជិតខាង ស្តាប់កំសាន្តលេង ក្នុងភូមិ។ ដោយសាររឿងនេះ មានប្រជាប្រិយភាព នាំមនុស្សអោយសើចសប្បាយ ក្អាកក្អាយ ពេលបានស្តាប់ម្តងៗ អ្នកស្រីបានយករឿងនេះ ទៅសរសេរដោយដៃ ចងក្រងជាសៀវភៅ ហើយយកទៅដាក់ជួល នៅតូបផ្សារក្រោម បាត់ដំបង បានមួយអាទិត្យ ប្រាំកាក់ ចែកគ្នាពាក់កណ្តាលម្នាក់ ជាមួយម្ចាស់តូប ជួនកាលទៀត ក៏បានប្រាក់កម្រៃឈ្នួលច្រើនជាងនោះ។ តរៀងបន្ទាប់មក អ្នកស្រីបាននិពន្ធរឿងខ្លីៗ បែបកំសាន្តខ្លះ បែបអប់រំខ្លះ សម្រាប់ដាក់ជួល នៅទីផ្សារ មានដូចជារឿង ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ នភាមណី វិស្សមកាលនៅភូមិដ្ឋានមេធ្មប់ សន្យា៤៩ថ្ងៃ យំដើម្បីឈប់យំ (ជារឿងពិតប្រឌិតផ្សំ) និងរឿង ចំណងបុព្វនិស្ស័យ ជាដើម។ ចំពោះ រឿងចំណងបុព្វនិស្ស័យនេះ បាននិពន្ធឡើង នៅឆ្នាំ១៩៧៤ មានចំនួន ៩០ទំព័រ បានចេញផ្សាយ ប្រមាណ៨ខែ មុនប្រទេសខ្មែរ ធ្លាក់ចូល របបកុំមុយនិស្តប៉ុលពត នៅខែមេសាឆ្នាំ១៩៧៥។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ ពេលអ្នកស្រីស្នាក់នៅ ជំរំជនភៀសខ្លួន​ ឈ្មោះខៅអ៊ីដាង អ្នកស្រីបានចងក្រង រឿងនេះសាជាថ្មី ដោយប្រតិស្ឋនាមថ្មី អោយរឿងនេះថា [[និស្ស័យស្នេហ៍]] មានចំនួន១៧០ទំព័រ។ ប៉ុន្តែ រឿងដដែលនេះ បានត្រូវសម្រួលម្តងទៀត អោយខ្លី នៅត្រឹម១៣០ទំព័រ ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយ នៅប្រទេសខ្មែរ ជាទូទៅ នៅឆ្នាំ២០០៤ ហើយបានទទួលប្រិយភាព យ៉ាងខ្ពស់ខ្ពស់បំផុត​ ពីសំណាក់អ្នកអាន រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ អ្នកស្រីបានចាប់ផ្តើម និពន្ធកម្រងកែវ ទំនុកច្រៀង និងបទភ្លេងចង្វាក់ប្រជាប្រិយ ចង្វាក់សម័យ បែបមនោសញ្ចេតនា ជាច្រើនបទ ដែលត្រូវបានលោក [[ពៅ ស៊ីផូ]] លោក [[ម៉ា ឡៅពី]] និងលោក [[ម៊ែរ ប៊ុន]] យកទៅសម្រួល ជាបទចម្រៀង អោយអ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]] [[ហួយ មាស]] [[ប៉ែន រ៉ន]] និង [[អ៊ឹម សុងសឺម]] ច្រៀងផ្ញើជាចំណងដៃ ដល់អ្នកស្រុក [[បាត់ដំបង]] វិញ។ បទចម្រៀងដែលអ្នកស្រីនិពន្ធ បានទទួលនូវប្រិយភាពខ្ពស់ជាងគេបង្អស់ គឺបទ [[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងបទ [[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]]។ === ទេពកោសល្យពិសេស និងចំណុចខ្វះខាត ក្នុងឋានៈជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរ រស់នៅបរទេស=== អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានថ្វីដៃចំណាន ខាងគូរគំនូរខ្មៅដៃវាស គំនូរផាត់ជក់ និងឆ្លាក់អក្សរ។ កន្លងមក អ្នកស្រីជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរទីមួយ ដែលវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រង សំណៅរឿងទាំងឡាយ ជាសៀវភៅដោយខ្លួនឯង ព្រមទាំងបានគូរគំនូរ រចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី គ្រប់សំណៅ ដែលបានបោះពុម្ព ចេញផ្សាយនានា ទាំងនៅក្នុងស្រុក និងក្រៅប្រទេស។ អ្នកស្រីបានទទួលរហស្សនាម នៅឆ្នាំ២០០៧ ពីសមាគមអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅពុទ្ធិសាសនបណ្ឌិត្យភ្នំពេញ ថាជា '''អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ''' ដោយព្រោះអ្នកស្រី អាចប្រឌិតសាច់រឿងអប់រំមួយ ហើយអាចវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រងជាសំណៅ ដោយខ្លួនឯង ចំនួនជាង២០០ទំព័រ ក្នុងរយៈពេលបួនថ្ងៃគត់​ គឹរឿង អំបែងអណ្តែត ដោយមានសាស្រ្តាចារ្យ [[យូ សុភា]] អតីតនាយក កម្មវិធីអក្សរសិល្ប៍ ​PEN នៅកម្ពុជា ជាសាក្សី នៅក្នុងការចងក្រង សៀវភៅមួយក្បាលនោះ។ ដោយសារ ការរស់នៅប្រទេសគេ មានការខ្វះខាត ផ្នែកជំនួយ ពិនិត្យអក្ខរាវិរុទ្ធ ទើបយើងទាំងឡាយ បានប្រទះឃើញ ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រី ច្រើនមាន កំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ ដោយអន្លើ។ ម៉្យាងទៀត ដោយសារទេពកោសល្យនិពន្ធ យ៉ាងពូកែ ខាងកំណាព្យ កម្រងកែវ ចម្រៀង ល្ខោននិយាយផ្នែកអប់រំ និងទេពកោសល្យ ប្រើសំនួនវោហារ តាមរយៈសំដី ដ៏ទន់ភ្លន់ មានទឹកដមផ្អែមពិរោះ អ្នកស្រីបានត្រូវ សហគមន៍ខ្មែរ នៅរដ្ឋមីនីសូតា ធ្វើសំណូមពរ ជ្រើសរើសអ្នកស្រី អោយចូលខ្លួនជា បុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្ត បម្រើវិទ្យុជាតិ រដ្ឋមីនីសូតា ផ្នែកវប្បធម៌ និងការសិក្សាអប់រំ ផ្សាយបន្តផ្ទាល់ តាមរលកអាកាស រៀងរាល់សប្តាហ៍ ជាភាសាខ្មែរ ចំនួន១១ឆ្នាំ មុននឹងអ្នកស្រីចូលនិវត្តន៍ ដើម្បីទៅបម្រើ សហគមន៍ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ នៅកម្ពុជា តាមរយៈអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល មជ្ឈមណ្ឌលគរុកោសល្យ សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅឆ្នាំ២០០៥។ ចំណែកឯស្នាដៃ ផ្នែកកំណាព្យអប់រំ របស់អ្នកស្រីដទៃទៀត ជាច្រើនរាប់មិនអស់ ក៏បានទទួលការគាំទ្រ យ៉ាងខ្លាំង ពីសំណាក់មហាជនអនុជនខ្មែរជាទូទៅ ទាំងនៅក្នុងប្រទេស និងក្រៅប្រទេស ដោយមានការចេញផ្សាយ ជាប្រចាំ ដូចជា នៅក្នុងទស្សនាវដ្តីទស្សនៈខ្មែរ ដែលមានដំកល់នូវ បណ្ណាល័យសភាសហរដ្ឋ ទស្សនាវដ្តីខ្មែរ កាសែតខ្មែរ ក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។ === ពិការភាព និងស្មារតីមនសិការ === === ប្រសិទ្ធភាពនៃស្នាដែនិពន្ធ === == ស្នាដៃនិពន្ធទាំងឡាយ == ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍ មានបូករួមទាំង ការនិពន្ធសៀវភៅនិងអត្ថបទសិក្សាអប់រំ កំណាព្យសិក្សាអប់រំ ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបអប់រំ ខ្នាតខ្លីនិងខ្នាតវែង ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបកំសាន្តនិងកំប្លែង ភាសិត ពាក្យបណ្តៅ ការនិពន្ធបទភ្លេងនិងទំនុកច្រៀង សិល្បៈគំនូរ គំនូរវាសម្រេងភ្លើង (ម្លប់និងស្រមោល) និងគំនូររចនាក្របសៀវភៅ សិល្បៈប៉ាក់ស្បៃនិងសម្លៀករបាំព្រះរាជទ្រព្យ និងកម្រងកែវផ្សេង។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធល្បី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធនាសតវត្សទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកអប់រំ]] === សៀវភៅសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.chanbokeo.com វិបសៃ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo ទំព័របណ្តុះគំនិតវិជ្ជមាន] *[[សិល្ប៍វិធីនិពន្ធដោយប្រើវិញ្ញាណ១០]] [http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_64678677.pdf វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ក្នុងកម្រងកែវខ្មែរ (វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២)]] *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234515/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004081644/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 |date=2011-10-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៣] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234823/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815074327/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 |date=2011-08-15 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៥] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814192051/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 |date=2011-08-14 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៦ (ស្មារតីខ្មែរ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815053039/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 |date=2011-08-15 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 ពាក្យបណ្តៅខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123425/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 |date=2011-08-13 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 វិន័យកូនខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926060202/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 |date=2011-09-26 }} *[[ប្រាជ្ញាប្រសិទ្ធ]] *[[វិភាគភាសិតខ្មែរ]] *[[មូលដ្ឋានសុភមង្គល]] *[[ប្រជុំពាក្យបណ្ដៅ]] </div> === អត្ថបទសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ជំនឿមិនដាំចេកក្បែរផ្ទះ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141261&gtop=5315 ចុចអាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ប្រពៃណីប្រជុំបិណ្ឌ និង ការបោះបាយបិណ្ឌ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617013527/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 |date=2013-06-17 }} *[[ការសិក្សាអំពីសុភាវធម៌ខ្មែរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130954&gtop=5193 ចុចអាន] *[[ខ្លួនទាបប្រើបង្អោង ដៃខ្លីប្រើទំពក់ឈោង ជើងមានឈានជាន់ឡើងអោយខ្ពស់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152414/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[គប្បីហ៊ានពត់ស្រឡៅ គប្បីហ៊ានប្រដៅមនុស្សខូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152935/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[សត្វទាមិនមែនទាបគ្រប់ពូជ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153022/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[កង្កែបបាតអណ្តូង តែឃើញមេឃទូលាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906081833/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 |date=2011-09-06 }} *[[ប្រវត្តិខេមរយានកម្ម]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153137/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[និយមន័យ ខៀវស្រងាត់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153057/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[ការប្រៀបធៀប ដើម្បីវាស់កម្រិតប្រសើរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002756/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ខែរះឆ្លងផ្លូវ កូនកើតមុនឪ ពតាដើរលេង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002327/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ឆព័ណ្ណរង្សីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125004604/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ការវិភាគអំពីទឹកសមុទ្ទ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002635/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[បើក្រ កុំក្រអោយទាល់គ្រប បើវ័ណ្ឌកន្ទប កុំវ័ណ្ឌអោយហៀរដល់កែង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125023319/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ១]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403040919/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} *[[តើយក្សមានកំណើតមកពីណា?]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125024528/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ២]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403034959/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} </div> === កំណាព្យសិក្សា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[សូមពិចារណ៍...]] *[[ស្មារតីកសាង]] *[[ជុំជើងផឹកតែ]] *[[ វិញ្ញាណ១០]] *[[កុសលបួន]] *[[ស្រដីអោយមានបួន]] *[[ចិត្តម៉ែ]] *[[ពាក្យពោល]] *[[ម្រាមដប់សាមគ្គី]] *[[ពេលមេឃភ្លឺម្តងទៀត]] *[[សំនៀងខ្សែដៀវ]] *[[សាទរផលស្រូវថ្មី]] *[[ជីវិតជាអ្នករត់ម៉ូតូឌុប]] *[[ដើរអោយមានបី]] *[[ទឹកជន់ទឹកចិត្ត]] *[[សំដី]] *[[រឿងគំនិតប្រសិទ្ធ]] *[[រឿងអណ្តើកទៅស៊ីការស្វា]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគមួយ]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគពីរ]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតវែង=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_39073525.pdf មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_10648969.pdf ស្នាមញញឹម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_7763656.pdf បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234935/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf ចរណៃដួងទ័យា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_19680157.pdf ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf សារណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000509/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf |date=2016-03-05 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235528/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234259/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_21623484.pdf អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110172830/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf |date=2017-01-10 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf ក្លិនផ្កាមាលតី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235606/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235602/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712165107/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf |date=2017-07-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234054/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf |date=2016-03-04 }} *[[បទុមបឹងបិសាច]] *[[អធ្រាតថ្ងៃរះ]] *[[ត្រៃមិត្ររតន៍នារី]] *[[ខ្នើយវាសនា]] *[[មួយពាន់ទំព័រ]] *[[អាមេរិកដែនដីមាស]] *[[មេឃដ៏សក្តិសិទ្ធិ]] *[[លីវបុរេកាល]] *[[បក្សីសួនសុបិន]] *[[ផ្ការីកក្រៅសួន]] *[[អនង្គលាភា]] *[[ពណ្ណរាយពេជ្រ]] *[[បើអាចបង្វិលផែនដី]] *[[រាត្រីសន្យា]] *[[ផ្ការាជបឹងរាំង]] *[[ថ្វីបើជើងមេឃនៅឆ្ងាយ]] *[[មេឃរងា]] *[[ទិវាដួងចិត្ត]] *[[ពិជេដ្ឋភានុមា]] *[[មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ]] *[[សារិកា]] *[[ស្រីនាថភួងមាលា]] *[[វាយោដួងចិត្ត]] </div> === រឿងកំប្លែងនិងរឿងមនោសញ្ចេតនាទូទៅ === <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[និស្ស័យស្នេហ៍]] *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf អប្សរា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234159/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_81027674.pdf បីនាក់ស្វែងសំណាង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[យក្សធាត់យក្សស្គម]] *[[នភាមណី]] *[[វិស្សមកាលនៅភូមិឋានមេធ្មប់]] *[[យំដើម្បីឈប់យំ]] *[[ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ]] *[[សន្យា៤៩ថ្ងៃ]] *[[កុំងាប់មុនស្លាប់]] *[[ សេដ្ឋីខ្វះអំបែង]] *[[ស្រែមាស]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតខ្លី=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[រឿង ផ្កាព្រៃតូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128597&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង តាចាស់ស្មូមទាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122022027/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង យុវជនជាងឡាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122212324/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អំណាចគុណធម៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 រឿង អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122025352/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ជម្រើសជីវិត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122023516/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពូត្រុំមេកន្ទ្រាញ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122202322/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង សំណង់ចុងក្រោយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122205213/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ត្រឡោកបាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122204706/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អ្នកភូមិនិងធុងទឹក]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210534/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិធីដង្ហែអ្នកតាទៅវត្ត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិតរបស់ខ្ញុំ ភាគ២]] ​ [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130811&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង ទង្វើជាគម្រូ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821133308/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 |date=2011-08-21 }} *[[រឿង នរកនិងសួគ៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093401/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ពូសុខបាត់ពូថៅ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093258/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ទឹកបឹងកករ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010092359/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} </div> === បទចម្រៀងប្រជាប្រិយ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[សុំត្រឹមសុបិនឃើញបង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23012 សួន ចន្ថា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ភូមិខ្មែរ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23008 ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ទេវីខេមរា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23007​ ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ឧិសថប្រោសចិន្តា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 សួន ចន្ថា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235521/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 |date=2016-03-04 }} *[[ចូកកំពឹសរួមគ្នា]]​ ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=22997 សុះ ម៉ាច និង ឆោម ឆពុំ ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជំនោរមេសា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23003 អៀង ស៊ីធុល]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[នឹកម្ចាស់ឧិរា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23004 ជិន សិរិយ៉ា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជីវិតស្រុកស្រែ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23010 មិត្ត វណ្ណា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[គុណ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235457/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 |date=2016-03-04 }} *[[ឧិផ្ការំចេក]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=34036 ឡេង ប៊ុនណាត និង មាស សុខសោភា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សាទរឆ្នាំថ្មី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 ឈឿន ឧត្តម និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235547/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 |date=2016-03-04 }} *[[លួចស្នេហ៍ថ្ពាល់ខួច]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 សួស សងវាចា និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235554/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 |date=2016-03-04 }} </div> === បទចម្រៀងមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ស្ទឹងខៀវ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ចម្រៀងរាត្រី]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [[http://www.chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6030&gimi=30859 ចុចស្តាប់]] *[[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=34368 ចុចស្តាប់]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[នាវាលាច្រាំង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 អឿន ស្រីមុំ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235558/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 |date=2016-03-04 }} *[[ចិត្តស្នេហ៍ផ្ញើច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22996 ឈឿន ឧត្តម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សំនៀងស្នេហ៍កវី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 រិន សាវេត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233952/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 សុះ ម៉ាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234910/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23000 យន់ សុភាព]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ស្ទឹងដួងចិត្ត]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 អ៊ិត ស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235504/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងស្រី)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 អ៊ិតស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235551/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងប្រុស)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 ឈឿន ឧត្តម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234903/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 |date=2016-03-04 }} *[[ស្បថថ្វាយភ្លេងការ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234928/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 |date=2016-03-04 }} *[[អនុភាពផ្កាយព្រះច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 យន់ សុភាព និង ឈួន សុវណ្ណឆៃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 |date=2016-03-04 }} *[[ញញឹមអប្សរា]] *[[ភិសម័យស្នេហ៍]] *[[ចិត្តស្នេហ៍មួយនិងមួយ]] *[[ថ្ងៃណាក៏នឹកអូន]] </div> === កម្រងកែវមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 មន្តផ្កាចំប៉ី ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152855/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 រាត្រីទារុណ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918050115/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 |date=2011-09-18 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 ល្វតល្វន់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152742/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 ទិវាដួងចិត្ត Valentine's Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831162421/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 |date=2011-08-31 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 បាត់ដំបងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134713/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 |date=2011-08-30 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 ស្ទឹងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152817/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 ដែនរមណីយ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153008/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 កម្រងកែវផ្សេងៗទៀត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815161731/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 |date=2011-08-15 }} </div> === ស្នាដៃផ្នែកគំនូរនិងរចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124090202/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 |date=2011-11-24 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113539/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 សុភមង្គល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113526/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 និស្ស័យស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112210136/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102252&gtop=5191 ក្លិនផ្កាមាលតី]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102250&gtop=5191 អប្សរា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112203427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170141/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170341/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601152144/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008111543/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102258&gtop=5191 ចរណៃដួងទ៍យា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008110637/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 ស្នាមញញឹម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008112722/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102261&gtop=5191 បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102262&gtop=5191 អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102263&gtop=5191 ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102264&gtop=5191 តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 សារាណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008104556/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008095945/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101839/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 បទុមបឹងបិសាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101907/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} </div> == ព្រះគ្រូ សាស្ត្រាចារ្យ រៀមច្បង និង សហការី ផ្នែក អក្សរសាស្ត្រ អក្សរសិល្ប៍ និងបទភ្លេង == <div style="column-count:៤;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[លោក ប៊ុន ថង]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ហួត តាត]] *[[ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ មឹង សាង]] *[[ព្រះគ្រូ គិម សុវត្ថី]] *[[ព្រះភិក្ខុនី ប៉ាន់ រ៉ឺណេ]] *លោក [[ប៉ាន់ សុធី]] *បណ្ឌិត [[ឃូ គិមទូយ]] *[[នៅ សារីម]] *[[រស់ សាន់]] *[[គង្គ ប៊ុនឈឿន]] *[[ឯល ប៊ុណ្ណា]] *[[ពៅ​ ស៊ីផូ]] *[[ម៉ា ឡៅពី]] *[[អ៊ឹម សុងសឺម]] *[[ហួយ មាស]] ហៅ [[មាស មេត្រី]], *[[រស់ សេរីសុទ្ធា]] *[[ប៉ែន រ៉ន]] *[[មេង សុវណ្ណធី]] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay François Sisowath-kikabhay] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay#!/profile.php?id=100001554420091&sk=wall ឡមឡាច] ជា ម្ចាស់វិបសៃ [http://champabattambang.blogspot.com/2011/09/indigenous-peoples-and-development.html?spref=fb ចំប៉ាបាត់ដំបង] *[[យី ឆេងអ៊ួ]] *[[នភ ហង្សផលា]] *[[ឡឹក ជំនោរ]] *[[សួង អរុណ ដេវិដ]] *[[ខូ តារាឬទ្ធិ]] *[[មៀច សុខារី]] *[[លី តាយហុង]] *[[ងួន ប៉ាច]] *[[គិម មាសកូយ]] *[[អួន នឿង]] *[[អ៊ឹង មេងគ្រុយ]] *[[អៀង ម៉ាឡា]] *[[អ៊ីវ ហួត]] *[[វ៉ែន សុន]] *[[យ៉ាន់ បូរិន]] *[[ឆាយា អមរា]] *[[ព្រឿង ប្រណីត]] *[[ប៉ិច សង្វារវ៉ាន]] *[[ប៉ែន សេដ្ឋារិន]] *[[អ៊ូច ភិរម្យ]] *[[យូ សុភា]] *[[ខឹម ច័ន្ទសុអហំ]] *[[សុខគិមហេង]] *[[កែវ វាសនា]] (បុរស) *[[កែវ វាសនា]] (ស្ត្រី) *[[សួង មករា ហៅម៉ាក់]] *[[ចាន់​ សំណាង]] *[[សុខ ចាន់ផល]] *[[ខាន់ ច័ន្ទ វិរៈ]] *[[មេងសេរីរចនា]] *[[ហេង ឧត្តម]] *[[ប្រាង្គ អង្គារ៉ា]] *[[លិម ផាន់ណា]] *[[វ៉ាន់ ពិសិដ្ឋ]] *[[ម៉ា ច័ន្ទបញ្ញា]] *[[ជ័យ មង្គល]] *[[ទេព សុវិចិត្រ]] *[[ថាច់ សុវត្ថិ]] *[[ច័ន្ទ សម្បត្តិ]] នៅមានត... </div> == ឯកសារពិគ្រោះ == <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/ ChanboKeo.com] *[http://www.english-khmer.com/ សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo] *[http://www.angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 Angkorwat.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729193303/http://angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 |date=2011-07-29 }} *[http://www.facebook.com/video/video.php?v=206909606029077&comments#!/photo.php?v=203580559695315&set=vb.100001301181838&type=2&permPage=1 ទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍] *[http://pechsangwawann.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ អ្នកនិពន្ធប៉ិចសង្វាវ៉ាន] *[https://sokchanphal.wordpress.com/page/14/ អ្នកនិពន្ធសុខចាន់ផល] *[http://www.nouhachjournal.net/gallery/main.php?g2_itemId=22 សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://women.open.org.kh/km/oversea_writer ទំព័រស្ត្រីខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.khmer.rfi.fr/cambodia/20100709-%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8-%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C-%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D-%E1%9F%96-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E2%80%8B%E2%80%8B-%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E2%80%8B-%E1%9F%A1%E1%9F%A0%E2%80%8B%E2%80%8B វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] *[https://web.archive.org/web/20110917045109/http://www.voanews.com/khmer/news/Kho-Tararith-Profile-118504284.html វិទ្យុសម្លេងសហរដ្ឋអាមេរិក] *[http://oddormeancheystudent.blogspot.com/2011/01/testing.html សមាគមនិស្សិតឧត្តរមានជ័យ] *[https://web.archive.org/web/20080220071359/http://naraths.wordpress.com/2007/09/30/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%9A%E1%9E%B6-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84-the-myth/ Rath Series] *[http://km-kh.hi5.com/friend/p179005575--%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%84+%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6--html ហួងសីលា]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://books.google.com/books?id=FNVDJQc6nvkC&pg=PA160&lpg=PA160&dq=Keo+Chanbo&source=bl&ots=r7m2T7D_-B&sig=sWqJ2TlQnNQgDKZSI4nbHaZElW4&hl=km&ei=lBFwTp6lJYqEsAK72722CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBcQ6AEwAThQ#v=onepage&q=Keo%20Chanbo&f=false Braving a new world] *[http://bunthoeurn.blogspot.com/2011/08/relax-on-boat-with-master-chanbo-keo.html Bunthoeun] *[http://www.chefrecipesite.com/chanbokeo/ youtube]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4695 MetPhone]{{Dead link|date=តុលា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cambopop111.blogspot.com/2011/07/khmer-poem-from-ms-keo-chanbo.html Cambodia Information Update Center] *[http://eventful.com/providence_ri/events/panel-afterthesilencesongsriseup-/E0-001-037347897-7 Eventful]{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://shetoldme.com/Entertainment/Khmer-Novel/ shetoldme.com]{{Dead link|date=ធ្នូ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://www.khmercity.net/forum/topics/stolen-pictures-and-identity?commentId=1757607%3AComment%3A763341 Khmercity.net] *[http://osify.com/2010/12/intereseting-quotes-from-khmer-author-chanbo-keo/ Osify] *[http://thephoenix.com/boston/events/100365-khmer-voices-rising-an-international-freedom-to-write-literary-festival/ The Boston Phoenix] *[http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 SangSelapak.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805233542/http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 |date=2016-08-05 }} *[http://events.brown.edu/cal/event/showEventMore.rdo;jsessionid=25AB17AF5BF981D404B9C49CF56454F1 Brown University]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://camboresearch.blogspot.com/2010/05/getting-around-in-phnom-penh.html Cambodia Academic Researchers]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://jinja.apsara.org/2008/05/bits-and-bobs-of-blogs/ Jinja Apsara] *[http://khyhay.wordpress.com/2011/02/03/the-power-of-now/ Khy Hay] *[http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html Cooking Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311042722/http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html |date=2016-03-11 }} *[http://news.sabay.com.kh/articles/114848 Sabay News Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819121150/http://news.sabay.com.kh/articles/114848 |date=2011-08-19 }} *[http://keoserey.wordpress.com/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B/ ទំព័រកំណាព្យ កែវសេរី] *[http://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=276718855674118&id=112817892064216#!/pages/Smaradey-Khmer-Preserving-Khmer-Values-and-Pride/112817892064216 ស្មារតីខ្មែរ នៅហ្វេសប៊ុក] *[https://web.archive.org/web/20110207133323/http://dendey.wordpress.com/about/ ដែនដីសុវណ្ណភូមិ] *[http://khmerangkorwat.blogsome.com/category/1/page/2/ ខ្មែរអង្គរវត្ត]{{Dead link|date=កញ្ញា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់សិរីសុទ្ធា ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយមាស ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://khmer-poem.blogspot.com/2008/04/blog-post_5178.html ប្រជុំបទកំណាព្យខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20080619131939/http://kwriter.wordpress.com/page/2/ អាចម៍ផ្កាយ] *[http://sambath.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ខ្មែរជួយខ្មែរ] *[http://botrakhmer.wordpress.com/2011/06/02/%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9C%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%8C%E1%9E%81/ កំណត់ហេតុបុត្រាខ្មែរ] *[http://sukly.blogspot.com/2010/02/blog-post_23.html ទំព័រសុខលី] *[http://sokhoeut.wordpress.com/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/ ពីនេះពីនោះ] *[http://aekefr.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរនៅបរទេស] *[http://longlina.wordpress.com/2011/05/20/%E1%9E%9F%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%80/ ឡុងលីណា] *[http://c21-fiction.blogspot.com/2009/11/blog-post.html ទំព័រប្រលោមលោក] *[http://vongkhenghong.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A-cambodia/%E1%9E%9F%E1%9E%BD%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/page/2/ វង់ខេងហុង]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://smilesealed.wordpress.com/2011/02/13/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%89%E1%9E%89%E1%9E%B9%E1%9E%98/ ស្នាមញញឹម] *[http://archive.is/20121225193524/sreyrotanak.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ស្រីរតនៈ] *[http://chomnounh.wordpress.com/2011/05/28/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80%E1%9E%87%E1%9E%B8-%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E2%80%9C%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E2%80%8B%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%BD%E1%9E%89%E2%80%8B/ អ្នកជំនួញ] *[http://oudomheng.wordpress.com/2011/05/01/%C2%AB%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86/ ហេង ឧត្តម] *[http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 Soursdei.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715195121/http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 |date=2017-07-15 }} *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113517 Blog Ekhmer]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp សម្ភាសន៍រឿងផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131223135/http://rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp |date=2009-01-31 }} *[http://naksrukknhom.wordpress.com/category/%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%8F/ អ្នកស្រុកខ្ញុំ] *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113551 Cambodia Blog]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://sereykh.blogspot.com/2009/08/blog-post_03.html News Blog] *[http://kom-nap.blogspot.com/2011/08/blog-post_41.html ទំព័រកំណាព្យ] *[http://mlc-binkin.blogspot.com/ Hello from Bin Keen] *[http://somnang2010.blogspot.com/2010/03/blog-post_23.html សំណាង២០១០] *[http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html រត្នប៊ុនហុង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202073451/http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html |date=2012-02-02 }} *[http://hoyveasna.blogspot.com/p/blog-page.html ហ៊ុយវាសនា]{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cambodiaexhibition.com/items/show/131 Cambodia Exhibition]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://khmerlyric.wordpress.com/2007/06/01/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%85%E2%80%8B%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%BB/ អត្ថបទចម្រៀងខ្មែរ] *[http://nuthleak.wordpress.com/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9E%9A%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6/ នុតលក្ខណ៍] *[http://sothakhmer.blogspot.com/2008/11/blog-post_8012.html Khmer Idol] *[http://panchapor.blogspot.com/2008_11_01_archive.html បញ្ចពណ៌] *[https://web.archive.org/web/20110416074737/http://thachpreicheakoeun.wordpress.com/category/%E1%9E%9C%E1%9E%B8%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%A2%E1%9E%BC-video/ ភិក្ខុ ថាច់ ប្រីជា គឿន (សុធម្មប្បញ្ញោ)] *[http://pichpov.blogspot.com/2008_11_01_archive.html Pich Pov] *[http://khmer4life.wordpress.com/?s=%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C+%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D Khmer 4Life] *[http://www.seadara.doodlekit.com/gallery Share 4 Khmer]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://mlc-nouenpouen.blogspot.com/2011/08/blog-post_6483.html រៀនដើម្បីខ្មែរ] </div> f2om7v28urcghb5ift433ml97xqgv6w 0 17832 340935 339113 2026-09-24T22:34:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340935 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} <div class="thumb tright" style="background-color: #f9f9f9; border:purple 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="10" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |valign="top"|[[Image:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|90px|''Escherichia coli'']] |valign="top"|[[Image:Tree Fern.jpg|90px|Tree fern]] |- |valign="------"|[[Image:Goliath beetle.jpg|90px|[[Goliath beetle]]]] |valign="------"|[[Image:Thompson's Gazelle.jpeg|90px|[[Gazelle]]]] |} <div style="border: none; width:200px;"><div class="thumbcaption">ជីវវិទ្យាទាក់ទងជាមួយការសិក្សាពី[[សារពាង្គកាយ]]មានជីវិត ''(ទ្រនិចនាឡិកាពីលើខាងឆ្វេង)'' ''[[ឯ. ពោះវៀនធំ]]'', [[បណ្ណង្គជាតិដើមឈើ]], [[ចិង្ការា]], [[ហ៊្គោលីអាថវង្ស|កញ្ចុកបត្តសត្វហ៊្គោលីអាថ]]</div></div></div> '''ជីវវិទ្យា''' ជាមុខវិជ្ជា[[វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ]]មួយដែលសិក្សាអំពី[[ជីវិត]] ។<ref>Based on definition from [http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html Aquarena Wetlands Project glossary of terms.]</ref> វាជាមុខវិជ្ជាដ៏ធំមួយដែលរួមបញ្ចូលនូវមុខវិជ្ជារងជាច្រើន។ មានគោលការណ៍ចំនួនប្រាំដែលគេសន្មត់ថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវវិទ្យា៖<ref name="avila_biology">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: Investigating life on earth |url=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11]–18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> * [[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] ជាឯកតាគ្រឹះនៃជីវិត * [[ពន្ធុ|សែន]] ជាឯកតាគ្រឹះនៃ[[តំណពូជ]] * [[វិវត្តន៍|ការវិវត្តន៍]]​ជាយន្តការដែលនាំឲ្យកើតមាននូវប្រភេទថ្មី * ភាវៈរស់ត្រូវការប្រើប្រាស់[[ថាមពល]] * សារពាង្គកាយរស់ត្រូវការ[[លំនឹងសទិសភាព|ថេរលំនឹង]]ក្នុងខ្លួន មុខវិជ្ជារង​ទាំងឡាយត្រូវបានបែងចែកផ្អែកទៅលើប្រភេទជីវិត ប្រភេទសារពាង្គកាយ និងវិធីសាស្ត្រសិក្សា៖ [[ជីវរសាយនវិទ្យា|គីមីជីវៈ]] សិក្សាពីធាតុបង្កគីមីនៃជីវិត [[ជីវៈម៉ូលេគុល]] សិក្សាពីទំនាក់ទំនងស៊ាំញាំក្នុងចំណោមម៉ូលេគុលដែលទ្រទ្រង់ជីវិត [[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកាវិទ្យា]] សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវិត ឬពី[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] [[សរីរវិទ្យា]]សិក្សាពីមុខងាររូបនិងគីមីនៃ[[ជាលិកា (ជីវវិទ្យា)|ជាលិកា]] [[សរីរាង្គ (កាយវិភាគសាស្ត្រ)|សរីរាង្គ]] និង [[ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ]] [[បរិស្ថានវិទ្យា|អេកូឡូស៊ី]]សិក្សាពីអន្តរកម្មរបស់សារពាង្គកាយក្នុងបរិស្ថានដែលវារស់នៅ និង[[ជីវវិវត្តន៍]]សិក្សាពីដំណើរការដែលធ្វើឲ្យមាននានាភាពនៃជីវិត។<ref>{{Cite web |url=http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |title=Life Science, Weber State Museum of Natural Science |access-date=2011-08-26 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |url-status=dead |archivedate=2013-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp }}</ref> == ប្រវត្តិ == '''{{Main|ប្រវត្តិជីវវិទ្យា}}''' [[ឯកសារ:Tree of life by Haeckel km.jpg|thumb|ដើមឈើនៃជីវិតរបស់ [[អឺនស្ត ហ៊ែខខេល]] (១៨៧៩)]] ពាក្យ ''[[wiktionary:km:ជីវវិទ្យា|ជីវវិទ្យា]] (biology)'' គឺត្រូវបានក្លាយពីពាក្យ[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]{{lang|grc|[[wikt:km:βίος|βίος]]}}, ''bios'', "[[ជីវិត]]" និង ផ្នត់ចុង {{lang|grc|[[wiktionary:km:-λογία|-λογία]]}}, ''-logia'', "សិក្សាអំពី" ។<ref name"biology">[http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716 "Who coined the term biology?"], .''info.com''. Retrived 2012-10-01. </ref> ខ្មែរប្រែចេញពីពាក្យនេះ គឺមកពីពាក្យបាលីសំស្ក្រឹត ជីវ (រស់នៅ, ជីវិត) + វិទ្យា (ចំណេះ,សិក្សា) > ជីវវិទ្យា ដែលមានន័យថាចំណេះអំពីជីវិត ឬ ការសិក្សាពីជីវិត ។ វាលេចឡើងក្នុងភាសាអាល្លឺម៉ង (ជា ''biologie'') ជាពេលដំណាលគ្នានៅឆ្នាំ១៧៩១ ហើយប្រហែលជា[[ការផ្គុំពាក្យថ្មី]]នេះមកពីពាក្យដែលចាស់ជាងនេះគឺ ''amphibiology'' (ខ្មែរគឺ ថលជលជីវវិទ្យា) (មានន័យថាការសិក្សាអំពី amphibians (ពួកថលជលិកសត្វ) ដោយរំលុប ''amphi-'' (ទាំងសងខាង ឬ ទាំងពីរ ឬ ពីរ) នៅខាងដើម ។ ថ្វីបើជីវវិទ្យាក្នុងទម្រង់ទំនើបរបស់ខ្លួនគឺជាការអភិវឌ្ឍថ្មីៗប្រែប្រួល ក៏វិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួនទាក់ទងនឹងវា និង រួមបញ្ចូលក្នុងមុខវិជ្ជានេះវាធ្លាប់បានសិក្សាតាំងពីសម័យបុរាណរួចមកហើយ ។ [[ធម្មជាតិទស្សនវិជ្ជា]] គឺត្រូវបានសិក្សានៅពេលដើមដំបូងដូចគ្នានៅក្នុងអរិយធម៌ចំណាស់ៗ [[មេសូប៉ូតាមី]] [[អេហ៊្សីប]] [[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]] និង [[ចិន]] ។ ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ដើមកំណើតនៃជីវវិទ្យាទំនើប និង ការមកដល់របស់វាចំពោះការសិក្សាអំពីធម្មជាតិ គឺជាញឹកញយបំផុតត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅក្រោយទៅកាន់ [[ក្រិកចំណាស់]] វិញ ។<ref>Magner, ''A History of the Life Sciences''</ref> ខណៈនោះ ការសិក្សាជាផ្លូវការនៃ[[វិជ្ជាពេទ្យ]]ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅ [[អ៊ីប៉ូក្រាតទីស]] (Hippocrates) (រ.៤៦០ម.គ.-រ.៣៧០ម.គ.) គឺ[[អារីស្តូត]] (៣៨៤ម.គ.-៣២២ម.គ.) ដែលជាអ្នកបានរួមចំណែកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់បំផុតចំពោះការអភិវឌ្ឍនៃជីវវិទ្យា ។ សំខាន់ជាពិសេសគឺ[[ប្រវត្តិសត្វ]]របស់លោក និង ស្នាដៃដទៃទៀត ដែលជាកន្លែងដែលលោកបានបង្ហាញភាពល្អៀងនៃធម្មជាតិ និង ក្រោយមកទៀតស្នាដៃពិសោធបន្ថែមមួយចំនួន ដែលផ្ដោតលើសហេតុកម្មជីវសាស្ត្រ និង នានាភាពនៃជីវិត ។ អ្នកស្នងអារីស្តូត(Aristotle) នៅឯ[[សាមាគមបញ្ញវន្ត]] គឺលោក[[ធីអឺហ្វ្រែសថឹស]] (Theophrastus) បានសរសេរបន្តបន្ទាប់នូវសៀវភៅជាច្រើនអំពី[[រុក្ខសាស្ត្រ]] ដែលបន្សល់ទុកជាការរួមចំណែកដ៏សំខាន់បំផុត នៃអតីតកាលដ៏យូរលង់ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្ររុក្ខជាតិជាច្រើន ទោះបីជាពេលនោះនៅក្នុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ក៏ដោយ ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញនៃពិភពឥស្លាមមជ្ឈិមសម័យ ដែលជាអ្នកបានសរសេរអំពីជីវវិទ្យារួមមាន [[អាល់-ចាហ៊ីស]] (al-Jahiz) (៧៨១-៨៦៩), [[អាល់-ឌីណាវ៉ារិ]] (Al-Dinawari) (៨២៨-៨៩៦) ជាអ្នកបានសរសេរអំពីរុក្ខសាស្ត្រ<ref name=Fahd-815>{{Cite journal|last=Fahd|first=Toufic|contribution=Botany and agriculture|page=815|ref=harv}}, in {{Cite book |last1=Morelon |first1=Régis |last2=Rashed |first2=Roshdi |year=1996 |title=[[សព្វវចនាធិប្បាយប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រអារ៉ាប់]] |volume=3 |publisher=[[រូតឡិដច៍]] |isbn=0415124107 |ref=harv |postscript=<!--None-->}}</ref> និង [[មូហាម៉ាត់ អ៊ិប្ន ហ្សាការីយ៉ា រ៉ាហ៊្សី|រ៉ាហ៊្សិស]] (Rhazes) (៨៦៥-៩២៥) ជាអ្នកបានសរសេរអំពី[[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] និង [[សរីរវិទ្យា]] ។ វេជ្ជសាស្ត្រត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងល្អពិសេស ដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាមធ្វើការតាមបែបប្រពៃណីទស្សនវិទូក្រិក ដែលកាលណោះប្រវត្តិធម្មជាតិបានទាញយកយ៉ាងច្រើនតាមគំនិតរបស់អារីស្តូត ជាពិសេសក្នុងការលើកកំពស់នូវឋានុក្រមនៃជីវិតនឹងនរ ។ ជីវវិទ្យាបានចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍយ៉ាងលឿន និង លូតលាស់ ជាមួយការបន្សើរគួរឲ្យរំភើបនៃ[[អតិសុខុមទស្សន៍]]របស់លោក [[អ័នតូនី វ៉ាន់ ឡេអឹនហ៊ុក]] (Antony van Leeuwenhoek) ។ ក្រោយមកទៀតវាបានធ្វើឲ្យពួកអ្នកប្រាជ្ញរកឃើញ[[សុក្កាណូ]] (spermatozoa), [[វេត្រាណូ]] (bacteria), [[ជីរកបាណី]] (infusoria) ហើយ និង ភាពចម្លែក និង នានាភាពនៃជីវិតអតិសុខុមទស្សន៍ពិតៗ ។ ការស្រាវជ្រាវដោយលោក [[យ៉ាន ស្វាំម័រដាម]] (Jan Swammerdam) បានដឹកនាំទៅដល់ចំណាប់អារម្មណ៍ថ្មីនៅក្នុង[[បាណកវិទ្យា]] និង បានសាងនូវបច្ចេកទេសគ្រឹះនៃ[[ការវះកាត់ពិនិត្យ]] និង [[បណ្ដាក់ព៌ណ]] (staining) តាមរយៈអតិសុខុមទស្សន៍ ។<ref>Magner, ''A History of the Life Sciences'', pp 133–144</ref> ការវិវត្តខាង[[អតិសុខុមទស្សន៍វិជ្ជា]] ក៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅលើគំនិតជីវសាស្ត្រខ្លួនឯងផងដែរ ។ នៅដើមសតវត្សទី ១៩ ជីវវិទូមួយចំនួនបានចង្អុលបង្ហាញភាពសំខាន់កណ្ដាលនៃ[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៨ និង ១៨៣៩ [[ម៉ាតថៀស យ៉ាកុប ស្លាយដិន|ស្លាយដិន]] (Schleiden) និង [[ធីអូឌ័រ ស្វ័ន|ស្វ័ន]] (Schwann) បានចាប់ផ្ដើមលើកឡើងនូវគំនិតយោបល់ជាច្រើនដែលថា (១) អង្គគ្រឹះនៃសារពាង្គកាយគឺកោសិកា និង (២) ថាកោសិកានីមួយៗមានគ្រប់លក្ខណៈទាំងអស់នៃ[[ជីវិត]] ទោះបីជាពួកគេប្រឆាំងនឹងគំនិតថា (៣) គ្រប់កោសិកាទាំងអស់មកពីចំណែកនៃកោសិកាដទៃៗក៏ដោយ ។ ដោយសារស្នាដៃរបស់លោក [[រ៉ូបឺត រីមែខ]] (Robert Remak) និង លោក [[រ៉ាដ់ដផ្វ វ៉ឺឆូវ]] (Rudolf Virchow) នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៨៦០ ជីវវិទូភាគច្រើនបានទទួលយកគោលការណ៍ទាំង ៣ នូវអ្វីដែលគេស្គាល់ថាជា[[ទ្រឹស្ដីកោសិកា]] ។<ref>Sapp, ''Genesis'', chapter 7; Coleman, ''Biology in the Nineteenth Century'', chapters 2</ref> ខណៈពេលនោះ [[វត្តិករសាស្ត្រ]] និង ការចែកចំណាត់ថ្នាក់បានក្លាយជាការផ្ដោតយកចិត្តទុកដាក់មួយ ក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិធម្មជាតិ ។ លោក ខាល វ៉័ន លីនណេ () ឬ[[ការ៉ូលុស លីនណេអុស]] (Carolus Linnaeus) ជាឈ្មោះដែលពិភពលោកស្គាល់គាត់តាមឈ្មោះជាភាសាឡាតាំងបានបោះពុម្ពផ្សាយ[[វត្តិករសាស្ត្រ]]គ្រឹះសម្រាប់ពិភពធម្មជាតិនៅឆ្នាំ ១៧៣៥ (វិបរណាមដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់តាំងពីពេលនោះមក) និង នៅទស្សវត្សឆ្នាំ ១៧៥០បានបញ្ចូល [[របៀបដាក់ឈ្មោះទ្វេនាម|ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ]] សម្រាប់ប្រភេទរបស់លោកទាំងអស់ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 4</ref> [[ហ្សក-ល្វី ឡឺខ្លឹក, កុង ដឺ ប៊ូហ្វុង]](Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon) បានចាត់ទុកថាប្រភេទមួយចំនួនជាចំណាត់ថ្នាក់ក្រុមសប្បនិមិត្ត និង ភាវៈរស់មួយចំនួនជាគូរងឥទ្ធិពលគ្នាទៅវិញទៅមកដោយផ្ដល់លទ្ធភាពនៃ[[ដើមកំណើតទូទៅ]] ។ ទោះបីជាលោកបានប្រឆាំងចំពោះការវិវត្តក៏ដោយ ក៏លោក ប៊ូហ្វុង () គឺជាតួអង្គគន្លឹះក្នុង[[ប្រវត្តិនៃគំនិតវិវត្ត]] ស្នាដៃរបស់លោកបានជះឥទ្ធិពលលើទ្រឹស្ដីវិវត្តទាំងរបស់លោក[[ឡាម៉ាក]] (Lamarck) និង លោក[[ឆាលស៍ ដាវីន|ដាវីន]] (Darwin) ផងដែរ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 7</ref> គំនិតវិវត្តដ៏ខ្លាំងក្លាបានកកើតជាមួយស្នាដៃជាច្រើនរបស់លោក [[ហ្សង់-បាប់ទីស្តិ ឡាម៉ាក]] (Jean-Baptiste Lamarck) ។ យ៉ាងណាមិញ ធម្មជាតិវិទូជនជាតិអង់គ្លេសគឺលោក [[ឆាលស៍ ដាវីន]] (Charles Darwin) ដោយផ្សំវិធីជីវភូមិសាស្ត្ររបស់លោកហាំបល់ (Humboldt) [[ភូគព្ភវិទ្យា]]ឯកសណ្ឋាននិយមរបស់លោកឡាយអឹល (Lyell) សំណេររបស់លោក[[ថូមឹស ម៉័លថឹស]] (Thomas Malthus) ស្ដីពីកំណើនប្រជាជន និង ជំនាញការខាងរូបសព្ទផ្ទាល់របស់លោក ដែលបានបង្កើតទ្រឹស្ដីវិវត្តដ៏ជោគជ័យមួយទៀតផ្អែកទៅលើ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ការពិចារណា និង ភស្តុតាងស្រដៀងគ្នាបាននាំឲ្យលោក[[អ័លហ្វ្រឹដ រ៉័សសឹល វ៉័លលឹស|វ៉័លលឹស]] (Wallace) ឈានទៅដល់ការសន្និដ្ឋានជាច្រើនដូចគ្នាដោយឯករាជ្យ ។<ref>Mayr, ''The Growth of Biological Thought'', chapter 10: "Darwin's evidence for evolution and common descent"; and chapter 11: "The causation of evolution: natural selection"; Larson, ''Evolution'', chapter 3</ref> របកគំហើញនៃការតំណាងខាងរូបសាស្ត្រនៃតំណពូជបានចូលធ្លុងជាមួយនឹងគោលការណ៍វិវត្ត និង [[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាជន]] ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៤០ និង ដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០ ការពិសោធន៍ជាច្រើនបានបង្ហាញថា [[ជ.ស.ដ.]] (DNA) ជាសមាសភាពនៃ[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម) ដែលបានផ្ទុកពន្ធុជាច្រើន ។ ការយកចិត្តទុកដាក់លើសារពាង្គកាយគំរូថ្មីដូចជា [[វិសាណូ]] និង [[វេត្រាណូ]] ស៊ីគ្នាជាមួយនឹងរបកគំហើញនៃរចនាសម្ព័ន្ធរាងដូចជណ្តើរវិលនៃជ.ស.ដ.(DNA) នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ បានកត់សំគាល់ស្ពាននៃយុគ [[អណូពន្ធុវិទ្យា]] ។ ចាប់ពីទសវត្ស ១៩៥០ មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ជីវវិទ្យាត្រូវបានពង្រីកការត្រួតពិនិត្យអណូយ៉ាងទូលំទូលាយ ។ [[ក្រមពន្ធុ]]ត្រូវបានបំបែកដោយលោក [[ហា ហ្គោបិនដ៍ ខូរ៉ាណា]] (Har Gobind Khorana) [[រ៉ូបឺត ហូលី]] (Robert W. Holley) និង លោក [[ម៉ាស្ហឹល វ័ររ៉ិន ណារ៉ិនបឺក]] (Marshall Warren Nirenberg) បន្ទាប់ពី ជ.ស.ដ.(DNA)ត្រូវបានយល់ថាមាន[[ក្រុមក្រមាង្គ]] (ក្រមពន្ធុ) ។ ជាចុងក្រោយ [[គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស]] ត្រូវបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ១៩៩០ ជាមួយគោលដៅនៃរាប់[[បណ្ដុំពន្ធុ]]មនុស្សជាទូទៅ ។ គម្រោងនេះត្រូវបានសម្រេចជាសារវន្តនៅឆ្នាំ ២០០៣<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2940601.stm | title=BBC NEWS | Science/Nature | Human genome finally complete | accessdate=2006-07-22 | date=2003-04-14 | work=BBC News | first=Ivan | last=Noble}}</ref> ជាមួយនឹងការវិភាគវែកញែកល្អិតល្អន់នៅតែនឹងបោះពុម្ពផ្សាយទេ ។ គម្រោងបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស(Human Genome Project) គឺជាជំហានទីមួយក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងជាសកល ដើម្បីបញ្ចូលចំណេះដឹងដែលបានប្រមូលបាននៃជីវវិទ្យាក្នុងការកំណត់អត្ថន័យ អណូ មុខងារ នៃខ្លួនប្រាណមនុស្ស និង ខ្លួនប្រាណនៃភាវៈរស់ដទៃៗទៀត ។ == មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃជីវវិទ្យាទំនើប == ភាគច្រើននៃជីវវិទ្យាទំនើបត្រូវបានចូលរួមផ្សំក្នុងគោលការណ៍រួមប្រាំយ៉ាង៖ ទ្រឹស្ដីកោសិកា វិវត្តន៍ ពន្ធុវិទ្យា លំនឹងសទិសភាព និង ថាមពល ។<ref name="avila_biology"/> === ទ្រឹស្ដីកោសិកា === '''''{{Main|ទ្រឹស្ដីកោសិកា}}''''' [[ឯកសារ:Epithelial-cells.jpg|thumb|left|កោសិកាក្នុងវប្បកម្ម [[បណ្ដាក់ពណ៌ (ជីវវិទ្យា)|ដាក់ពណ៌]]ឲ្យ [[ជាតិស្នែង]] (ក្រហម) និង [[ជ.ស.ដ.]] (បៃតង)]] [[ទ្រឹស្ដីកោសិក|ទ្រឹស្ដីបទកោសិកា]] ថ្លែងថា[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] គឺជាអង្គមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ជីវិត]] ហើយថាគ្រប់អ្វីៗទាំងអស់ដែលមានជីវិតគឺត្រូវផ្សំគ្នាពីកោសិកាមួយ ឬ ច្រើនកោសិកា ឬ ផលលាក់[[សមោចនា|កំបាំង]]នៃកោសិកាទាំងនោះ (ឧ. [[សត្វសំបក|ពួកសំបក]]) ។ កោសិកាទាំងអស់កើនឡើងពីកោសិកាដ៏ទៃៗទៀតតាមរយៈ[[ចំណែកកោសិកា]] ។ នៅក្នុង[[សារពាង្គកាយពហុកោសិកា]] គ្រប់កោសិកាក្នុងខ្លួនរបស់សារពាង្គកាយនោះមានកំណើតបំផុតមកពីកោសិកាតែមួយនៅក្នុង[[ស៊ុត (ជីវវិទ្យា)|ស៊ុត]]ដែលអំណោយផល ។ កោសិកាក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាអង្គសំខាន់ក្នុងដំណើរការខាងរោគសាស្ត្រ ។<ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13–E15|year=1999|doi=10.1038/8964|pmid=10559875|issue=1|ref=harv}}</ref> ដោយបន្ថែម បាតុភូតនៃ[[លំហូរថាមពល]]កើតឡើងក្នុងកោសិកាជាច្រើន ក្នុងដំណាក់កាលដែលគឺជាផ្នែកមួយនៃមុខងារដែលគេស្គាល់ថាជា[[ការរំលាយអាហារ]] ។ ជាចុងក្រោយ កោសិកាទាំងអស់មានពត៌មានតំណពូជ ([[ជ.ស.ដ.]]) ដែលត្រូវបានផ្ទេរពីកោសិកាទៅកោសិកាកំឡុងពេលចំណែកកោសិកា ។ === វិវត្តន៍ === [[ឯកសារ:Mutation and selection diagram km.svg|thumb|right|300px|[[ជម្រើសធម្មជាតិ]]នៃប្រជាជនដោយការដាក់ពណ៌ខ្មៅ ។ ]] '''''{{Main|វិវត្តន៍}}''''' គំនិតដែលកំពុងតែរៀបចំជាស្នូលក្នុងជីវវិទ្យា គឺថាជីវិតផ្លាស់ប្ដូរ និង អភិវឌ្ឍតាមរយៈ[[វិវត្តន៍|ការវិវត្ត]] ហើយថាទម្រង់ជីវិតទាំងអស់ត្រូវបានដឹងថាមាន[[កូនចៅទូទៅ|ដើមកំណើតទូទៅសាមញ្ញ]] ។ ដោយបានបញ្ចូលក្នុងសទ្ទានុក្រមវិទ្យាសាស្ត្រដោយ [[ហ្សង់-បាប់ទីសតឺ ដឺ ឡាម៉ាក]] (Jean-Baptiste de Lamarck) នៅឆ្នាំ១៨០៩ <ref name="p15">{{cite book |last=Packard |first=Alpheus Spring |title= Lamarck, the founder of Evolution: his life and work with translations of his writings on organic evolution|url=https://archive.org/details/lamarckfounderof0000pack |year= 1901 |publisher= Longmans, Green. |location=New York |isbn=0405125623}}</ref> ហើយវិវត្តន៍ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ [[ឆាលឡិស ដាវីន]] (Charles Darwin) ហាបសិបឆ្នាំក្រោយមកទៀតក្លាយជាទ្រឹស្ដីស្ថិតស្ថេរមួយ នៅពេលដែលលោកបានធ្វើឲ្យច្បាស់ឡើងនូវកម្លាំងដែលកំពុងដំណើរការរបស់វា: [[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ។<ref>[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online - Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Retrieved on 2006-12-15<br />{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}</ref><ref>As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: "''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world....It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling." {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |last= |first= |authorlink= |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1551113376|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |pages= |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4|accessdate= }}</ref> ([[អាល់ផ្វ្រេដ រូសសេល វលឡេនស៍]] (Alfred Russel Wallace) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់តាមរបកគំហើញរួមគ្នា នៃគំនិតនេះពេលនោះលោកបានជួយស្រាវជ្រាវ និង ពិសោធន៍ជាមួយគំនិតនៃវិវត្តន៍ ។)<ref>Shermer p. 149.</ref> វិវត្តន៍ឥឡូវត្រូវបានប្រើដើម្បីពន្យល់ការផ្លាស់ប្ដូរដ៏ធំនៃជីវិត ដែលបានរកឃើញលើផែនដី ។ លោកដាវីនបានចេញទ្រឹស្ដីថាប្រភេទ និង ការបង្កាត់បានរីកចម្រើនតាមរយៈដំណើរការនៃ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] និង [[ជម្រើសសប្បនិមិត្ត]] ឬ [[ការបង្កាត់ជ្រើសរើស]] ។<ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref> [[សំណាត់ពន្ធុ]] ត្រូវបានក្រសោបជាយន្តការនៃការអភិវឌ្ឍន៍វិវត្តក្នុង[[សំយោគទំនើប]]នៃទ្រឹស្ដីបទនេះ ។<ref name = GGS>{{Cite book | last = ស៊ីមផ៍សុន | first = ចច ហ្គេយឡដ | author-link = ចច ហ្គេយឡដ ស៊ិមផ៍សុន | year = 1967 | title = The Meaning of Evolution | publisher = Yale University Press | edition = Second | isbn = 0300009526 }}</ref> ប្រវត្តិការវិវត្តនៃប្រភេទ ដែលក្នុងនោះពិពណ៌នាលក្ខណៈនៃ[[ប្រភេទ]]ផ្សេងៗ មកពីក្នុងនោះវាបានជាប់ពូជរួមគ្នាជាមួយទំនាក់ទំនង ពង្សាវលីទៅគ្រប់ប្រភេទផ្សេងៗដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សាខាពន្ធុ]] របស់វា ។ មធ្យោបាយផ្សេងៗដ៏ទូលំទូលាយជាច្រើន សម្រាប់ជីវវិទ្យាបង្កើតពត៌មានអំពីសាខាពន្ធុ ។ ទាំងនេះរួមមានការប្រៀបធៀបនៃ[[លទ្ធផលជ.ស.ដ.]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិជាមួយ[[អណូជីវវិទ្យា]] ឬ [[បណ្ដុំពន្ធុវិទ្យា]] និង ការប្រៀបធៀបនៃ[[បាសាណីភូត]] ឬ កំណត់ត្រាផ្សេងនៃភាវៈរស់ចំណាស់ៗក្នុង[[បាសាណីភូតវិទ្យា]] ។<ref>{{Cite web |url=http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |title=Phylogeny on bio-medicine.org |access-date=2011-08-26 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |url-status=dead |archivedate=2013-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ }}</ref> ពួកអ្នកជីវវិទូរៀបចំ និង វិភាគទំនាក់ទំនងវិវត្ត តាមរយៈក្បួនវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗ រួមមាន[[សាខាពន្ធុវិទ្យា]] [[លក្ខណវិទ្យា]] និង [[មែកវិទ្យា]] ។ (ចំពោះការសង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងវិវត្តន៍ នៃជីវិតតាមដែលបានយល់ដឹងថ្មីៗដោយពួកអ្នកជីវវិទូ សូមមើល [[កាលប្បវត្តិវិវត្ត]] ។) <br clear="right"> ទ្រឹស្ដីបទវិវត្តសន្មតថាគ្រប់[[សារពាង្គកាយ]]ទាំងអស់នៅលើ[[ផែនដី]] ទាំងមានជីវិត និង ផុតពូជ បានជាប់ខ្សែពីបុព្វបុរសទូទៅសាមញ្ញមួយ ឬ [[អាងពន្ធុ]]នៃបុព្វបុរស ។ បុព្វបុរសនៃគ្រប់សារពាង្គកាយជាទូទៅ នៃចក្រវាឡចុងក្រោយនេះត្រូវបានគេជឿថាបានលេចរូបរាងឡើងប្រហែល[[កាលប្បវត្តិវិវត្ត|៣.៥ដប់កោដិ (ទ្វេរលាន)ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ]] ។<ref>{{cite book | title = Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning | url = https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0 | author = De Duve, Christian | location = New York | publisher = Oxford University Press | year = 2002| page = [https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0/page/44 44] | isbn = 0195156056}}</ref> ពួកអ្នកជីវវិទូជាទូទៅចាត់ទុកចក្រវាឡភាព និង សព្វដ្ឋភាពនៃ[[ក្រមពន្ធុ]]ជាភស្តុតាង ដែលអនុគ្រោះដល់ទ្រឹស្ដីនៃខ្សែស្រឡាយទូទៅក្នុងចក្រវាឡគ្រប់[[វេត្រាណូ]] [[បោរាណាណូ]] និង ពួក[[សុធញ្ញ]]ទាំងអស់ (សូមមើល: [[ដើមកំណើតនៃជីវិត]]) ។<ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|url=https://archive.org/details/evolution0000futu|year=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873|oclc=57311264 57638368 62621622}}</ref> === ពន្ធុវិទ្យា === '''''{{Main|ពន្ធុវិទ្យា}}''''' [[Image:Punnett square mendel flowers km.svg|left|thumb|ក្រឡាពុនណេត ដែលរៀបរាប់ការប្រសព្វរវាងដើមសណ្ដែក បារាំងពីរ ដែលវិសទិសណ្ឌសម្រាប់ផ្កា ពណ៌ ស្វាយ (ខ) និង ពណ៌ស (ឃ)]] [[ពន្ធុ]]{{fact}}គឺជាអង្គសំខាន់ៗនៃទាយាទភាពក្នុងគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ។ [[ពន្ធុ]]មួយគឺជាអង្គមួយនៃ[[តំណពូជ]] ហើយស៊ីគ្នាទៅនឹងតំបន់មួយនៃ[[ជ.ស.ដ.]]{{fact}} (ADN) ដែលជះឥទ្ធិពលទម្រង់ ឬក៏ មុខងារនៃសរីរាង្គមួយនៅក្នុងរបៀបជាក់លាក់ជាច្រើន ។ គ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់ ចាប់ពី[[វេត្រាណូ]]រហូតដល់ពួកសត្វ ចែករំលែកនូវយន្តម័យ(ឬយន្តការ)គ្រឹះដែលចម្លង និង បកប្រែជ.ស.ដ. (ADN) ទៅជា ពួក[[មូលជាតិ]] (ប្រូតេអ៊ីន) ។ កោសិកាជាច្រើន [[កំណត់ក្រម (ពន្ធុវិទ្យា)|កត់ក្រម]]ពន្ធុជ.ស.ដ. (ADN) ទៅជាកំណែ[[ជ.ស.ស.]] (ARN) មួយ នៃពន្ធុ និង [[អង្គស្ករនយស្តិ]] (រីបូសូម) មួយក្រោយមក[[បំណកប្រែ (ជីវវិទ្យា)|បកប្រែ]] ជ.ស.ស. (ARN) ទៅជាមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) មួយ បន្តដោយពួក[[ជំនូរអាមីន]] (អាស៊ីតអាមីណូ)។ [[ក្រមពន្ធុ|ក្រមបំណកប្រែ]] ពីក្រមាណូ ជ.ស.ស.(ARN)ទៅជាជំនូរអាមីន (អាស៊ីតអាមីន) គឺដូចគ្នាចំពោះសារពាង្គកាយភាគច្រើន ប៉ុន្តែផ្សេងគ្នាតិចតួចចំពោះភាគខ្លះ ។ ជាឧទាហរណ៍ លទ្ធផលនៃជ.ស.ដ.(ADN)ដែលសរសេរក្រមសម្រាប់[[ទីបជាតិ]] (អាំងសូលីន) ក្នុងមនុស្សជាច្រើនក៏សរសេរក្រមសម្រាប់ទីបធាតុ នៅពេលបានបញ្ចូលទៅក្នុងសារពាង្គកាយផ្សេងៗ ដូចជារុក្ខជាតិជាច្រើន ។<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref><ref>{{Cite web |title=GM Safflower with Human Pro-Insulin |url=https://www.i-sis.org.uk/gmSaffloweHumanPro-Insulin.php |access-date=2026-04-02 |website=www.i-sis.org.uk |language=en}}</ref> ជ.ស.ដ.(ADN) កើតឡើងជាធម្មតាជាពួក[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម)ជាខ្សែបន្ទាត់នៅក្នុង[[សុធញ្ញ]] (អឺការីយ៉ូត) និង វណ្ណាង្គជារង្វង់មូលក្នុងពួក[[បុរេធញ្ញ]] (ប្រូការីយ៉ូត) ។ វណ្ណាង្គមួយគឺជារចនាសម្ព័ន្ធមួយដែលប្រកបដោយ[[ជ.ស.ដ.]] (ADN) និង ពួក[[ហ៊ីស្តូន]] (histone) ។ ការកំណត់នៃពួកវណ្ណាង្គក្នុងកោសិកាមួយ និង ពត៌មានតំណពូជដទៃផ្សេងទៀតបានរកឃើញនៅក្នុង [[សូត្រគុលិកា]] (mitochondria) [[ខ្មហរិត]] (chloroplasts) ឬទីតាំងផ្សេងៗទៀតដែលគេស្គាល់ជាសំនុំថា[[បណ្ដុំពន្ធុ]]របស់វា ។ នៅក្នុងពួកសុធញ្ញ ជ.ស.ដ. (ADN)នៃបណ្ដុំពន្ធុត្រូវតាំងនៅក្នុង[[ស្នូលកោសិកា]] រួមគ្នាជាមួយនឹងចំនួនជាច្រើនតូចៗក្នុង ពួក[[សូត្រគុលិកា]] (មីតូកុងទ្រី) និង ពួក[[ខ្មហរិត]] (ក្លរ៉ូប្លាស) ។ នៅក្នុងពួកបុរេធញ្ញ ជ.ស.ដ. (ADN) ត្រូវបានចាប់យកក្នុងអង្គដែលមានរាងទៀងទាត់មួយនៅក្នុងកោសិកាបោ (ស៊ីតូប្លាស) ហៅថា[[ស្នូលដូច]] (នុយក្លេអ៊ីត) ។<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}</ref> ពត៌មានពន្ធុក្នុងបណ្ដុំពន្ធុត្រូវចាប់បាននៅខាងក្នុងពួកពន្ធុ និង បង្គុំពេញលេញនៃពត៌មាននេះក្នុងសារពាង្គកាយមួយត្រូវបានគេហៅថា[[គំរូពន្ធុ]] (សែនណូទីប) ។<ref>{{Cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |title=Genotype definition - Medical Dictionary definitions |access-date=2011-08-26 |archivedate=2013-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |url-status=dead }}</ref> === លំនឹងសទិសភាព === '''''{{Main|លំនឹងសទិសភាព}}''''' [[ឯកសារ:ACTH Negative Feedback km.svg|right|thumb|250pc| [[អធោវរក]] លាក់កំបាំងនូវ [[វេគធាតុនិវត្តនជាតិស្រោបរំដោះ|វ.ន.រ.]] ដែលដឹកនាំ[[ក្រពេញសេម្ហៈ]]ទៅលាក់[[វ.ន.ស.ជ.]] ។ ជាលំដាប់ [[វ.ន.ស.ជ.]] ដឹកនាំ ក្រសោមជិតវក្កំទៅលាក់ [[ស្តេរ៉ូលដូចស្រោបស្ករមធុរ]] ដូចជា [[តចមជ្ជៈ]] ។ ស.ស.ស. ក្រោយមកបានកាត់ បន្ថយអត្រានៃកំបាំងដោយ អធោវរក និង ក្រពេញសេម្ហៈ ភ្លាមនោះចំនួនសមល្មមនៃស.ស.ស. ត្រូវបានពន្លែង ។<ref>Raven, PH; Johnson, GB. ''Biology'', Fifth Edition, Boston: Hill Companies, Inc. 1999. page 1058.</ref>]] [[លំនឹងសទិសភាព]] គឺជាសមត្ថភាពនៃ[[ប្រព័ន្ធចំហ (ទ្រឹស្ដីប្រព័ន្ធ)|ប្រព័ន្ធចំហ]]មួយដើម្បីបន្ទៀងទាត់បរិស្ថានខាង ក្នុងរបស់ខ្លួនដើម្បីថែរក្សាលក្ខ័ណ្ឌនឹងនរដោយមធ្យោបាយខ្លះនៃការសម្របសម្រួលពហុ[[ថាមវន្តសមតា]]គ្រប់គ្រងដោយយន្តកម្មទៀងទាត់មួយចំនួនដែលប្រទាក់ទងគ្នា ។ គ្រប់[[សារពាង្គកាយ|ភាវៈរស់]]មានជីវិតទាំងអស់ មិនថាតែ [[កោសិកាតែមួយ|ឯកកោសិកា]] ឬ [[ពហុកោសិកា]] បង្ហាញឲ្យឃើញនូវលំនឹងសទិសភាព ។<ref>Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Retrieved Oct. 16, 2009.</ref> ដើម្បីថែរក្សាថាមវន្តសមតា និង បន្តមុខងារខ្លះឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព ប្រព័ន្ធមួយត្រូវតែលុប និង ឆ្លើយតបទៅនឹងវិបរិតជាច្រើន ។ បន្ទាប់ពីការរកឃើញនៃវិបរិតមួយ ប្រព័ន្ធជីវវិទ្យាមួយឆ្លើយតបជាធម្មតាតាមរយៈ[[តំនបអវិជ្ជមាន]] ។ នេះមានន័យថាលក្ខ័ណ្ឌដែលកំពុងតែបំនឹងតាមរយៈការកាត់បន្ថយ ឬ ការបង្កើននូវសកម្មភាពនៃសរីរាង្គឬប្រព័ន្ធមួយ ។ ឧទាហរណ៍មួយគឺជាការលែងនៃ [[មធុរធាតុ]] (glucagon)នៅពេលដែលកម្រិតស្ករមួយចំនួនទាបពេក ។ === ថាមពល === [[ឯកសា|thumb|240px|left|ទិដ្ឋភាពជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ [[ជីវថាមពលវិទ្យា|ថាមពល និង ជីវិតមនុស្ស]] ។]] ការរស់រាននៃភាវៈរស់មួយពឹងផ្អែកលើចំណូលបន្តនៃ[[ថាមពល]] ។ ប្រតិកម្មរសាយនៈ (គីមី)ដែលទទួលខុសត្រូវលើរចនាសម្ព័ន្ធ និង មុខងាររបស់វាត្រូវបានប្រគុំដើម្បីទាញយក [[រសាយនវិទ្យា#ថាមពល|ថាមពល]] ពីសារធាតុមួយចំនួនដែលដើរតួជាអាហាររបស់វា និង ប្រែរូបដើម្បីទៅជួយបង្កើតកោសិកាថ្មីៗ និង ទ្រទ្រង់កោសិកាទាំងនោះ ។ នៅក្នងដំណើរការនេះ ពួក[[អណូ]]នៃក្រុម[[សារធាតុរសាយនៈ]] (គីមី) ដែលបង្កបង្កើតអាហារដើរតួពីរយ៉ាង ទីមួយ [[អាហារ]]ទាំងនោះប្រកបដោយថាមពល ដែលអាចត្រូវប្រែខ្លួនសម្រាប់[[ប្រតិកម្មរសាយនៈ]]ជាច្រើន ទីពីរ អាហារទាំងនោះចម្រើននូវរចនាសម្ព័ន្ធអណូថ្មីៗ ដែលបានបង្កើតឡើងនូវពួកជីវាណូ ។ សារពាង្គកាយជាច្រើនដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការបញ្ចូលនៃថាមពលទៅក្នុង[[និវេសនប្រព័ន្ធ]]មួយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាពួកអ្នកផលិត ឬ ពួក[[ស្វ័យជីព]] ។ ស្ទើរតែទាំងអស់នៃសារពាង្គកាយទាំងនេះទាញថាមពលពីព្រះអាទិត្យតាំងពីដើមរៀងមក ។<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal | author = D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}</ref> ពួករុក្ខជាតិ និង ពួក[[រស្មីជីព]]ដ៏ទៃទៀតប្រើថាមពលពន្លឺថ្ងៃឆ្លងកាត់ដំណើរការមួយ ដែលគេស្គាល់ថា[[រស្មីសំយោគ]]ដើម្បីប្រែវត្ថុធាតុកម្រទៅជាពួកអណូសរីរាង្គ ដូចជា [[ជាតិស្ករស្នូលគ្រន្ថីត្រីរស្មីម័តផ្គុំ|ជ.ត.រ.]] (ATP) ដែលចំណងរបស់សារធាតុនោះអាចត្រូវបែកខ្ញែកដើម្បីពន្លែងថាមពល ។<ref>{{cite book |author=Smith, A. L. |title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |quote=Photosynthesis - the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}</ref> និវេសនប្រព័ន្ធ (បរិស្ថានប្រព័ន្ធ) ភាគតិចមួយ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើថាមពលដែលបានទាញយកដោយពួក [[រសាយនជីព]]មកពី[[មេតាន]] [[ស្ពាន់ធ័រផ្គុំ]] ឬក៏ពួកប្រភពថាមពល[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ|គ្មានពន្លឺ]] ។<ref>Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold, Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.</ref> ភាគខ្លះនៃថាមពលដែលចាប់បានត្រូវបានប្រើដើម្បីផលិត[[ជីវៈដុល]]ដើម្បីទ្រទ្រង់[[ជីវិត]] និង ផ្ដល់ថាមពលដើម្បីការលូតលាស់ និង ការអភិវឌ្ឍ ។ ភាគច្រើននៃថាមពលទាំងអស់នេះត្រូវបានបាត់បង់តាមកំដៅ និង អណូកាកសំណល់ជាច្រើន ។ ដំណើរការដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ការផ្ទេរថាមពលបានជាប់គាំង នៅក្នុងសារធាតុរសាយនៈជាច្រើនទៅជាថាមពលមានប្រយោជន៍ ដើម្បីទ្រទ្រង់ជីវិតគឺ[[ការរំលាយអាហារ]]<ref>{{cite book |author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000camp_h9r0|publisher=Benjamin Cummings |year=2001 |chapter=6|isbn=978-0805366242 |accessdate= 2008 |oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}</ref> និង [[ដំណកដង្ហើមកោសិកា]] ។<ref name="Colvard, 2009">Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Retrieved Oct. 16, 2009.</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === រចនាសម្ព័ន្ធ === [[ឯកសារ:biological cell.svg|thumb|300px|គំនូរបំព្រួញនៃ[[កោសិកា]]សត្វគំរូដែលបរិយាយ[[សរីរាណូ]] និង រចនាសម្ព័ន្ធផ្សេងៗ ។]] '''''{{Main|អណូជីវវិទ្យា|កោសិកាជីវវិទ្យា|ពន្ធុវិទ្យា|អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា}}''''' [[អណូជីវវិទ្យា]] គឺជាការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យានៅកម្រិតអណូ ។<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology - Definition from biology-online.org]</ref> មុខវិជ្ជានេះស៊ីគ្នាជាមួយនឹងវិស័យផ្សេងៗនៃជីវវិទ្យា ជាពិសេសជាមួយ[[ពន្ធុវិទ្យា]] និង [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] ។ អណូជីវវិទ្យាផ្ដោតជាពិសេសខ្លួនឯងជាមួយការយល់ដឹងនូវអន្តរកម្មរវាងប្រព័ន្ធផ្សេងៗនៃកោសិកាមួយ រួមមានភាពប្រទាក់ទងនៃជ.ស.ដ. (ADN) ជ.ស.ស. (ARN) និង សំយោគមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) និង ការរៀនរបៀបដែលអន្តរកម្មទាំងនេះត្រូវបានបន្ទៀងទាត់ ។ [[កោសិកាជីវវិទ្យា]] សិក្សាគុណភាពខាង[[សរីរវិទ្យា|សរីរសាស្ត្រ]] និង រចនាសម្ព័ន្ធនៃពួក[[កោសិកាជីវវិទ្យា|កោសិកា]] រួមមាន[[ការប្រព្រឹត្ត]] អន្តរកម្ម និង [[បរិស្ថានធម្មជាតិ|បរិស្ថាន]] របស់ពួកវា ។ នេះគឺត្រូវប្រព្រឹត្តទៅទាំងពីរ កម្រិត[[អណូ]] និង [[អតិសុខុមទស្សន៍]] សម្រាប់សារពាង្គកាយកោសិកាតែមួយដូចជា[[វេត្រាណូ]] ដូចគ្នាដែរ ពួកកោសិកាពិសេសនៅក្នុងសារពាង្គកាយពហុកោសិកាដូចជាពួក[[មនុស្ស]] ។ ការយល់ដឹងរចនាសម្ព័ន្ធ និង មុខងារនៃពួកកោសិកាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រជីវវិទ្យាទាំងអស់ ។ ភាពស្រដៀងគ្នា និង ផ្សេងគ្នារវាងគំរូកោសិកាមួយចំនួនគឺជាប់ទាក់ទងពិសេសទៅនឹងជីវវិទ្យាអណូ ។ [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] ពិចារណានូវទម្រង់ជាច្រើននៃរចនាសម្ព័ន្ធតាមអតិសុខុមទស្សន៍ដូចជា [[សរីរាង្គ (ជីវវិទ្យា)|សរីរាង្គ]]ច្រើន និង ប្រព័ន្ធសរីរាង្គមួយចំនួន ។<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html "Anatomy of the Human Body".] 20th edition. 1918. Henry Gray. </ref> [[ពន្ធុវិទ្យា]] គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រនៃ[[ពន្ធុ]]ច្រើន [[តំណពូជ]] និង បម្រែបម្រួលនៃក្រុម[[សារពាង្គកាយ]] ។<ref name=griffiths2000sect60>{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 |chapter=Genetics and the Organism: Introduction |author=Anthony J. F. Griffiths .... |editor-first=William M.}} {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Hartl_and_Jones>Hartl D, Jones E (2005) </ref> ពួកពន្ធុសរសេរក្រមពត៌មានចាំបាច់ដើម្បីការសំយោគពួកមូលជាតិ (ប្រូតេអ៊ីន) ដែលក្នុងពេលនោះដើរតួនាទីដ៏ធំក្នុងការបញ្ចេញឥទ្ធិពលលើ (ទោះបីជា នៅក្នុងឧទាហរណ៍ជាច្រើនក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាការប៉ាន់ប្រមាណទាំងស្រុងនោះទេ) [[គំរូទិដ្ឋភាព]]ចុងក្រោយនៃសារពាង្គកាយ ។ នៅក្នុងការស្រាវជ្រាវទំនើប ពន្ធុវិទ្យាផ្ដល់ជាឧបករណ៍សំខាន់ នៅក្នុងការអង្កតនៃមុខងារនៃពន្ធុជាពិសេស ឬក៏ការវិភាគនៃ[[អន្តរកម្មពន្ធុ]]ខ្លះដែរ ។ នៅខាងក្នុងសារពាង្គកាយជាច្រើន ពត៌មានពន្ធុត្រូវបានដឹកនាំទៅក្នុងពួក[[វណ្ណាង្គ]] (ក្រូម៉ូសូម) ដែលវាត្រូវបានតំណាងក្នុង[[លំដាប់ជ.ស.ដ.|រចនាសម្ព័ន្ធរសាយនៈ]]នៃពួក[[អណូ]][[ជ.ស.ដ.]] (ADN) ផ្សេងៗ ។ [[អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា]] សិក្សាដំណើរការក្នុងសារពាង្គកាយជាច្រើនដែលធំធាត់ និង រីកចម្រើន ។ ការបង្កកំណើតនៅក្នុង[[ភ្រូណាវិទ្យា]] អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យាទំនើបសិក្សាការគ្រប់គ្រងពន្ធុនៃ[[ការលូតលាស់កោសិកា]] [[បន្សេងកម្មកោសិកា|បន្សេងកម្ម]] និង ''[[កំណរូបរាង]]'' (morphogenesis) ដែលគឺជាដំណើរការដែលផ្ដល់នូវកំណើនឆ្ពោះទៅមុខ[[ជាលិកាជីវវិទ្យា|ពួកជាលិកា]] [[សរីរៈ (កាយវិភាគសាស្ត្រ)|ពួកសរីរៈ]] និង [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] ។ [[សារពាង្គកាយគំរូ]]ជាច្រើនផ្ដល់ដល់អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យារួមមានដង្កូវមូល ''[[ឃែនណហ៊ែបឌីទីស អេឡេហ្កង់ស៍]]'' (Caenorhabditis elegans) <ref>{{cite journal |author=Brenner, S. |year=1974 |month=May |url=http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |title=The Genetics of ''Caenorhabditis elegans'' |journal=[[ពន្ធុវិទ្យា (ទិនានុប្បវត្ត)|ពន្ធុវិទ្យា]] |volume=77 |pages=71–94 |format=PDF |ref=harv |pmid=4366476 |issue=1 |pmc=1213120 |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2007-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705234120/http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |dead-url=yes }}</ref> រុយផ្លែឈើ''[[ដ្រូសូភីលឡា មេឡាណូហ្កាស្តឺរ]]'' (Drosophila melanogaster)<ref name="Encyclopedia of genetics">{{cite encyclopedia |last= |first= |author=James H. Sang |authorlink= |coauthors= |editor=Eric C. R. Reeve |encyclopedia=Encyclopedia of genetics |title=Drosophila melanogaster: The Fruit Fly |url=http://books.google.com.au/books?id=JjLWYKqehRsC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=drosophila+eggs+day+lifetime&source=bl&ots=V5BTOFQFeh&sig=JYiRArLjNyJy8SJylcncC26hh08&hl=en&ei=wTtLSpPOF4nENrTSwLgC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2 |accessdate=2009-07-01 |edition= |date=2001-06-23 |year= |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers, I |volume= |location=USA |id= |doi= |pages=157 |quote= }}</ref> ត្រីឆ្នូត ''[[ដានីអូ រ៉ឺរ្យ៉ូ]]'' (Danio rerio) <ref>{{cite journal |title=Large scale genetics in a small vertebrate, the zebrafish |journal=Int. J. Dev. Biol. |volume=40 |pages=221–7 |year=1996 |pmid=8735932 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |author1=Haffter P |author2=Nüsslein-Volhard C |author-separator=, |issue=1 |ref=harv |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312163430/http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |dead-url=yes }}</ref> កណ្ដុរ ''[[មុស មុសស្គូលុស]] (Mus musculus)''<ref>{{cite journal |author=Keller G |title=Embryonic stem cell differentiation: emergence of a new era in biology and medicine |journal=Genes Dev. |volume=19 |issue=10 |pages=1129–55 |year=2005 |pmid=15905405 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |doi=10.1101/gad.1303605 |ref=harv |accessdate=2011-08-26 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412121748/http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |dead-url=yes }}</ref> និង តិណជាតិ ''[[អារ៉ាប់ប៊ីដូផស៊ីស ថាលីអាណា]] (Arabidopsis thaliana)'' ។<ref>{{cite journal |author=Rensink WA, Buell CR |title=Arabidopsis to rice. Applying knowledge from a weed to enhance our understanding of a crop species |url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2004-06_135_2/page/622 |journal=Plant Physiol. |volume=135 |issue=2 |pages=622–9 |year=2004 |pmid=15208410 |doi=10.1104/pp.104.040170 |pmc=514098 |ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal |author=Coelho SM, Peters AF, Charrier B, ''et al'' |title=Complex life cycles of multicellular eukaryotes: new approaches based on the use of model organisms |journal=Gene |volume=406 |issue=1-2 |pages=152–70 |year=2007 |pmid=17870254 |doi=10.1016/j.gene.2007.07.025 |ref=harv}}</ref> (សារពាង្គកាយគំរូមួយគឺជា[[ប្រភេទ (ជីវវិទ្យា)|ប្រភេទ]]មួយដែលត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីឲ្យយល់ [[បាតុភូត]]ជីវវិទ្យាប្លែកៗ ជាមួយនឹងការរំពឹងថារបកគំហើញជាច្រើនបានបង្កើតក្នុងសារពាង្គកាយនោះ ដែលផ្ដល់ការយល់ច្បាស់លាស់ទៅក្នុងទង្វើមួយចំនួននៃសារពាង្គកាយដ៏ទៃៗទៀត ។)<ref>{{cite journal |author=Fields S, Johnston M |title=Cell biology. Whither model organism research? |journal=Science |volume=307 |issue=5717 |pages=1885–6 |year=2005 |month=Mar |pmid=15790833 |doi=10.1126/science.1108872 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/307/5717/1885 |ref=harv}}</ref> === សរីរវិទ្យា === '''''{{Main|សរីរវិទ្យា}}''''' សរីរវិទ្យាសិក្សាដំណើរការយន្តកម្ម សរីរវិទ្យា និង ជីវរសាយនសាស្ត្រនៃភាវៈរស់ទាំងឡាយដោយការប្រឹងប្រែង ដើម្បីស្វែងយល់របៀបដែលរចនាសម្ព័ន្ធទាំងអស់ដើរទាំងមូល ។ និក្ខេបបទនៃ''រចនាសម្ព័ន្ធដើរតួ''ជាចំណុចកណ្ដាលនៃជីវវិទ្យា ។ ការសិក្សាខាងសរីរវិទ្យាជាច្រើនត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជា[[សរីរវិទ្យារុក្ខជាតិ]] និង [[សរីរវិទ្យាសត្វ]] ប៉ុន្តែគោលការជាច្រើននៃសរីរវិទ្យាគឺជាសកល គ្មានបញ្ហាអ្វីពិសេសដែល[[សារពាង្គកាយ]]ត្រូវបានកំពុងតែសិក្សាទេ ។ ជាឧទាហរណ៍ អ្វីទៅដែលត្រូវរៀនអំពីសរីរវិទ្យានៃកោសិកា[[មេដំបែ|មេ]] ជាច្រើនក៏អាចដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកោសិកាមនុស្ស ។ វិស័យនៃសរីរវិទ្យាសត្វបានពន្លាតឧបករណ៍ និង វិធីសាស្ត្រជាច្រើននៃ[[សរីរវិទ្យាមនុស្ស]]ចំពោះប្រភេទមិនមែនមនុស្ស ។ សរីរវិទ្យារុក្ខជាតិខ្ចីបច្ចេកទេសជាច្រើនពីវិស័យស្រាវជ្រាវទាំងពីរ ។ សរីរវិទ្យាសិក្សាសម្រាប់ឧទាហរណ៍យ៉ាងម៉េច ដែល[[ប្រព័ន្ធប្រសាទ]] [[ប្រព័ន្ធស៊ាំ|ស៊ាំ]] [[ប្រព័ន្ធអន្តោមញ្ច័ន|អន្តោមញ្ច័ន]] [[ប្រព័ន្ធដកដង្ហើម|ដកដង្ហើម]] [[ប្រព័ន្ធរបត់ឈាម|របត់ឈាម]] ដើរតួ និង ធ្វើអន្តរកម្ម ។ ការសិក្សានៃប្រព័ន្ធទាំងនេះបានចែករំលែក ជាមួយក្បួនតម្រាខ្លះដែលបានតម្រង់ទិសដៅខាង[[ពេទ្យវិទ្យា|វេជ្ជសាស្ត្រ]] ដូចជា [[ប្រសាទវិទ្យា]] និង [[ស៊ាំវិទ្យា]] ។ === វិវត្តន === ការស្រាវជ្រាវខាងវិវត្តន៍ត្រូវបានផ្ដោតជាមួយដើមកំណើត និង ខ្សែស្រឡាយនៃ[[ប្រភេទ]] ដូចគ្នាដែរនឹងបំលាស់ប្ដូរពួកវាលើពេលវេលា និង រួមបញ្ចូលពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ មកពីអន្តេវាសិកជាច្រើនដែលតម្រង់ទិសដោយវត្តិករសាស្ត្រ ។ ជាឧទាហរណ៍ វាជាទូទៅពាក់ព័ន្ធនឹងពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលជាអ្នកមានការហ្វឹកហាត់ពិសេសខាងសារពាង្គកាយប្លែកៗដូចជា [[ថនិកវិទ្យា]] [[បក្សីវិទ្យា]] [[រុក្ខសាស្ត្រ]] ឬ [[ឧរង្គវិទ្យា]] ក៏ប៉ុន្តែប្រើប្រាស់សារពាង្គកាយទាំងនោះជាប្រព័ន្ធដើម្បីឆ្លើយតបសំនួរ ជាទូទៅអំពីវិវត្តន៍ ។ ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍គឺជាផ្នែកៗពឹងផ្អែកលើ[[បាសាណីភូតវិទ្យា]] ដែលក្នុងនោះប្រើប្រាស់កំណត់ត្រា[[បាសាណីភូត]] ដើម្បីឆ្លើយសំនួរជាច្រើនអំពីគំរូ និង សង្វាក់នៃវិវត្តន៍<ref name=Jablonski>{{cite journal |author=Jablonski D |title=The future of the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-25_284_5423/page/2114 |journal=Science |volume=284 |issue=5423 |pages=2114–16 |year=1999 |pmid=10381868 |doi=10.1126/science.284.5423.2114 |ref=harv }}</ref> និង ក៏ជាផ្នែកៗលើការអភិវឌ្ឍនៅ ក្នុងវិស័យមួយចំនួនដូចជា[[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាជន]]<ref>[[ចនអេក ហ្គីលឡិសស្ពី]] Population Genetics: A Concise Guide, Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> និង ទ្រឹស្ដីវិវត្តន៍ ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ អភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា បានបញ្ចូលឡើងវិញ[[ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍]]បន្ទាប់ ពីការដកចេញពីដំបូងរបស់ខ្លួនពី[[សំយោគទំនើប]]តាមរយៈការសិក្សានៃ[[វិវត្តនាភិវឌ្ឍនជីវវិទ្យា]] ។<ref>Vassiliki Betta Smocovitis Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology ISBN 0-691-03343-9.</ref> វិស័យដែលទាក់ទងជារឿយៗបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃវិវត្តនជីវវិទ្យា គឺ [[សាខាពន្ធុវិទ្យា]] [[ប្រព័ន្ធវិទ្យា]] និង [[វត្តិករសាស្ត្រ-ក|វត្តិករសាស្ត្រ]] ។ === ប្រព័ន្ធវិទ្យា === {{PhylomapB|caption= [[ដើមឈើសាខាពន្ធុ]]មួយនៃវត្ថុមានជីវិតទាំងឡាយ ដែលបានពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យ[[ពន្ធុ]][[ជ.ស.ស.អ.]] កំពុងតែបង្ហាញនូវរំញែកនៃវិស័យបី ពួក[[វេត្រាណូ]] [[បោរាណាណូ]] និង ពួក[[សុធញ្ញ]]ដែលបានពណ៌នាដំបូងឡើយដោយ លោក[[ខាល វ៉ូអិស]] (Carl Woese) ។ ដើមឈើបានសាងសង់ជាមួយពន្ធុផ្សេងៗដែលស្រដៀងគ្នាជាទូទៅ ទោះបីជាពួកវាអាចនឹងដាក់ជាក្រុមសាខាដើមផ្សេងគ្នាមែនទែន ដោយអាចសន្មតបានថាព្រោះតែការវិវត្តជ.ស.ស.អ. (ARNr)យ៉ាងលឿន ។ ទំនាក់ទំនងទៀងទាត់នៃវិស័យទាំងបីគឺកំពុងនៅតែត្រូវបានជជែកពិភាក្សា ។}} '''''{{Main|ប្រព័ន្ធវិទ្យា}}''''' ព្រឹត្តិការណ៍ពហុ[[ប្រភេទកម្ម]]បង្កើតដើមឈើមួយ ដែលបានធ្វើរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធនៃទំនាក់ទំនងរវាងប្រភេទ ។ តួនាទីនៃ[[ប្រព័ន្ធវិទ្យា]]គឺដើម្បីសិក្សាទំនាក់ទំនងទាំងនេះ និង ដោយហេតុថាភាពផ្សេងគ្នា និង ភាពស្រដៀងៗគ្នារវាងប្រភេទ និង ពួកក្រុមនៃប្រភេទ ។<ref>{{cite book | last = Neill | first = Campbell | authorlink = | title = Biology; Fourth edition | publisher = [[ក្រុមហ៊ុនបោះពុម្ពបេនចាមីន/ឃ្យូមីងស៍]] | series = | year = ១៩៩៦ | doi = | isbn = 0-8053-1940-9 | page = ២១ (សទ្ទានុក្រម)}}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រព័ន្ធវិទ្យាគឺជាវិស័យដ៏សកម្មមួយ នៃការស្រាវជ្រាវយូរមុនគំនិតវិវត្តន៍ធម្មតាទូទៅ ។<ref>{{cite book | last = Douglas | first = Futuyma | authorlink = | title = Evolutionary Biology; Third edition | publisher = [[ពួកសហការីស៊ីណូអឺរ]] | series = | year = 1998 | doi = | isbn = 0-87893-189-9 | page = 88}}</ref> ចំណែកថ្នាក់ [[វត្តិករសាស្ត្រ]] និង នាមវលីនៃសារពាង្គកាយជីវវិទ្យាត្រូវបានចាត់ការត្រួតពិនិត្យដោយ[[ក្រមនាមវលីសត្វវិទ្យាអន្តរជាតិ]] [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]] និង [[ក្រមនាមវលីវេត្រាណូអន្តរជាតិ]]សម្រាប់សត្វ រុក្ខជាតិ និង វេត្រាណូ រៀងគ្នា ។ ចំណែកថ្នាក់នៃវីសាណូ ពួក[[វីសាណូ]] ពួក[[វីសាណូធាតុ]] ពួក[[មូលជាតាណូឆ្លង]] (prion) និង ពួកភ្នាក់ងារមេរោគរងផ្សេងៗទៀត ដែលបង្ហាញចរិកលក្ខណៈជីវសាស្ត្រត្រូវបានតាក់តែងដោយ[[គណៈកម្មាធិការខាងវត្តិករសាស្ត្រវីសាណូអន្តរជាតិ|ក្រមចំណែកថ្នាក់ និង នាមវលីវីសាណូអន្តរជាតិ]] ។<ref>[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm "80.001 Popsiviroidae - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm "90. Prions - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm "81. Satellites - ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref> ក៏ប៉ុន្តែ ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់មេរោគផ្សេងៗជាច្រើនធ្វើឲ្យកើតមានឡើង ។ តាមប្រពៃណី ភាវៈរស់ជាច្រើនត្រូវបានចែកទៅជាប្រាំរជ្ជៈ : [[ឯកាណូ|ម៉ូណេរ៉ា]] [[បឋមត្ថិកសត្វ|ប្រូទីស្តា]] [[ផ្សិត|ផ្វាំងជី]] [[រុក្ខជាតិ|ផ្លានទែ]] [[សត្វ|អេនីម៉លលៀ]] ។ <ref>{{cite book|last=ម៉ាហ៊្គូលីស|first=អ៊ែល|coauthors=Schwartz, KV|authorlink=លីន្ន ម៉ាហ្គូលីស|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman & Co|location=|year=1997|isbn=978-0716731832|series=|oclc=223623098 237138975}}</ref> យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួន ឥឡូវចាត់ទុកថា[[ប្រព័ន្ធប្រាំរជ្ជៈ]]ហួសសម័យហើយ ។ ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់ឆ្លាស់ទំនើបជាទូទៅចាប់ផ្ដើមជាមួយ [[ប្រព័ន្ធបីវិស័យ]] : [[បោរាណាណូ|អាខឃែ]] (ដើមឡើយ បុរាណវេត្រាណូ) [[វេត្រាណូ|បាក់តេរៀ]] (ដើមឡើយ សុវេត្រាណូ) [[សុធញ្ញ|អឺការីយ៉ូតតា]] (រួមមាន ពួក[[បឋមត្ថិកសត្វ]] ពួក[[ផ្សិត]] ពួក[[រុក្ខជាតិ]] និង ពួក[[សត្វ]])<ref name="domain">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eukarya | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode = 1990PNAS...87.4576W | accessdate = 2011-08-26 | archive-date = 2008-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080627233102/http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | dead-url = yes }}</ref> វិស័យទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងថាតើពួកកោសិកាមានស្នូល ឬមិនមាន ដូចគ្នាដែរភាពផ្សេងគ្នាជាច្រើននៅក្នុងសមាសភាពរសាយនៈ នៃផ្ទៃខាងក្រៅជាច្រើននៃកោសិកា ។<ref name="domain"/> បន្ថែមទៀត រជ្ជៈនីមួយៗប្រើការលែងកើត ដោយភ្ជាប់ឡើងវិញរហូតដល់ប្រភេទនីមួយៗត្រូវបានចែកថ្នាក់ឲ្យញែកដាច់ពីគ្នា ។ លំដាប់នេះគឺ: [[វិស័យ (ជីវវិទ្យា)|វិស័យ]]; [[រជ្ជៈ (ជីវវិទ្យា)|រជ្ជៈ]]; [[សាខា (សត្វ)|សាខា]]; [[ថ្នាក់ (ជីវវិទ្យា)|ថ្នាក់]]; [[លំដាប់ (ជីវវិទ្យា)|លំដាប់]]; [[អំបូរ (ជីវវិទ្យា)|អំបូរ]]; [[ពួក (ជីវវិទ្យា)|ពួក]]; [[ប្រភេទ (ជីវវិទ្យា)|ប្រភេទ]] ។ ក៏មានបន្តគ្នានៃពួក[[បញ្ញើប្រាណ]]អន្តោរកោសិកាដែល ''ជិតមានជីវិត'' <ref>{{cite journal | author = Rybicki EP | year = 1990 | title = The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics | url = | journal = S Aft J Sci | volume = 86 | issue = | pages = 182–186 }}</ref> ចំណែកនៃសកម្មភាព[[ការរំលាយអាហារ|រំលាយអាហារ]] មានន័យថាពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួនមិនបានចាត់ថ្នាក់ ឲ្យប្រាកដប្រជានូវរចនាសម្ព័ន្ធទាំងនេះថាមានជីវិត ពីព្រោះតែកង្វះខាតនៃមុខងារគ្រឹះហោចណាស់មួយឬច្រើនជាងនេះរបស់ពួកវា ដែលឲ្យនិយមន័យថាជីវិត ។ ពួកវាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា ពួក[[វីសាណូ (ជីវវិទ្យា)|វីសាណូ]] ពួក[[វីសាណូធាតុ]] ពួក[[អង្គឆ្លងមូលជាតិ]] ឬ [[រណប (ជីវវិទ្យា)|ពួករណប]] ។ ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនៃសារពាង្គកាយមួយគឺត្រូវបង្កើតឡើង ពីពួក និង ប្រភេទរបស់វា ។ ជាឧទាហរណ៍ មនុស្សត្រូវបាបចុះបញ្ជីជា ''[[មនុស្ស|ពួកអូម៉ូសាព្យាង]]'' (Homo sapiens) ។ ''Homo'' គឺជាពួក និង ''sapiens'' ប្រភេទ ។ នៅពេលសរសេរឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រនៃសារពាង្គកាយមួយ វាគឺជាអសាធារណនាមត្រូវសរសេរអក្សរធំទីមួយជាពួក និង ដាក់ប្រភេទទាំងអស់ជាអក្សរតូចឬទាប ។ ដោយបន្ថែមទៀត ពាក្យទាំងស្រុងអាចនឹងសរសេរជាអក្សរទ្រេតឬគូសបន្ទាត់ពីក្រោម ។<ref>{{cite book | url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize | pages = 198 | title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation | author = Heather Silyn-Roberts | year = 2000 | isbn = 0750646365 | publisher = Butterworth-Heinemann | location = Oxford}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}</ref> ប្រព័ន្ធចំណែកថ្នាក់ដែលត្រួតលើគ្នាគេហៅថា [[វត្តិករសាស្ត្រលីនែអ៊ែន]] (Linnaean)។ វារួមបញ្ចូលឋានៈ និង [[នាមវលីទ្វិនាម]] ។ របៀបដែលពួកសារពាង្គកាយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះគឺត្រូវបានគេគ្រប់គ្រងដោយ កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដូចជា [[ក្រមនាមវលីរុក្ខសាស្ត្រអន្តរជាតិ]] (ក.ន.រ.អ. ឬ ICBN) [[ក្រមនាមវលីសត្វវិទ្យាអន្តរជាតិ]] (ក.ន.ស.អ. ឬ ICZN) និង [[ក្រមនាមវលីវេត្រាណូអន្តរជាតិ]] (ក.ន.វ.អ. ឬ ICNB) ។ ពង្រាងដែលបញ្ចូលគ្នាមួយ គឺ[[ជីវក្រម]] គឺត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៩៩៧ ជាការប៉ុនប៉ងមួយដើម្បីធ្វើបរិមាណីយកម្មនាមវលីនៅ ក្នុងស្ថាប័នទាំងបីនេះ ប៉ុន្តែមានទៅហើយដែលត្រូវបានគេរើសយកជាផ្លូវការ ។ <ref>{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}</ref> ពង្រាងជីវក្រមបានទទួលការយកចិត្តទុកដាក់តិចតួចចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៧ ការបរិច្ឆេទ១មករា,២០០០ ប្រតិបត្តិកម្មគ្រោងការដើមដំបូងរបស់វា បានកន្លងផុតទៅដោយមិនបានកត់សម្គាល់ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រដាសឆ្នាំ២០០៤មួយ ព្រួយបារម្ភពួក[[និលវេត្រាណូ]] ដែលជួយគាំទ្រការទទួលយកនូវជីវក្រមមួយនៅពេលអនាគត និង ជំហានស្ដីទី ដែលក្នុងនោះជាការកាត់បន្ថយនូវភាពផ្សេងគ្នារវាងក្រមទាំងនោះ ។<ref name = "oren"> {{cite journal |author=Ahoren Oren |year=2004 |title=A proposal for further integration of the cyanobacteria under the Bacteriological Code |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |volume=54 |pages=1895–1902 |doi=10.1099/ijs.0.03008-0 |pmid=15388760 |issue=Pt 5 |ref=harv }}</ref> [[ចំណែកថ្នាក់វីសាណូ|ក្រមចំណែកថ្នាក់ និង នាមវលីវីសាណូអន្តរជាតិ]] (ក.ច.ន.វ.អ. ឬ ICVCN) នៅសល់ខាងក្រៅជីវក្រម ។ === === <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> === បរិស្ថានវិទ្យា === [[ឯកសារ:Common clownfish.jpg|thumb|250px|right|[[សហជីវិត]]ទៅវិញទៅមករវាង[[ត្រីត្លុក]]នៃ ពពួក[[អំភ្វីព្រីអន]] (Amphiprion)ដែលអាស្រ័យ នៅចំណោមពួកហត្ថាការ នៃពួក[[វាយាង្គជាសមុទ្រ]]តំបន់និវត្តន៍ ។ ត្រីដែនទឹកការពារវាយាង្គជាពីត្រីស៊ីវាយាង្គជា និង ត្រឡប់មកវិញហត្ថាការទិច នៃពួកវាយាង្គជាការពារពួកត្រីត្លុក ពីពួកសត្វរំពាវាវិញ]] '''''{{Main|បរិស្ថានវិទ្យា|ឥរិយាវិទ្យា|ឥរិយាបថ|ជីវភូមិវិទ្យា}}''''' [[បរិស្ថានវិទ្យា]]សិក្សារបាយ និង ភាពសំបូរបែបនៃ[[ជីវិត|ពួកភាវៈរស់]] និង អន្តរកម្មរវាងពួកសារពាង្គកាយ និង [[បរិស្ថានធម្មជាតិ|បរិស្ថាន]]របស់ពួកវា ។ <ref>{{cite book |last=Begon |first=M. |coauthors= Townsend, C. R., Harper, J. L. |title=Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.) |url=https://archive.org/details/ecologyfromindiv0000beg |year=2006 |publisher=Blackwell |isbn=1405111178 }}</ref> [[ទីលំនៅ]]នៃសារពាង្គកាយមួយអាចត្រូវគេពិពណ៌នាជា [[កត្តាអជីវិត]]តាមតំបន់ដូចជា[[អាកាសធាតុ]] និង [[បរិស្ថានវិទ្យា]] បន្ថែមទៅពួកសារពាង្គកាយដ៏ទៃ និង [[កត្តាជីវិត]]ដែលចែករំលែកបរិស្ថានរបស់វា ។<ref name="habitats_of_the_world">{{Cite book | title = Habitats of the world | year = 2004 | url = http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238 | publisher = Marshall Cavendish | location = New York | isbn = 978-0-7614-7523-1 | pages = 238 }}</ref> ហេតុផលមួយដែលប្រព័ន្ធជីវសាស្ត្រជាច្រើនអាចពិបាក នឹងសិក្សាគឺដូច្នេះថា អន្តរកម្មផ្សេងៗគ្នាច្រើនមែនទែនមួយចំនួន ជាមួយពួកសារពាង្គកាយដ៏ទៃទៀត និង បរិស្ថានគឺអាចមានលទ្ធភាពទៅរួច សម្បីតែលើទំហំដ៏តូចបំផុតក៏ដោយ ។ [[វេត្រាណូ]]អតិសុខុមទស្សន៍មួយឆ្លើយតបទៅ នឹងបន្ទេរស្ករនៃតំបន់កំពុងតបតទៅ កាន់បរិស្ថានរបស់វាជាច្រើនដូច[[តោ]]មួយក្បាល ដែលឆ្លើយតបទៅនឹងបរិស្ថានរបស់វានៅពេលវាស្វែងរកចំណីនៅ[[វាលស្មោង]] (savanna) អាហ៊្វ្រិក ។ សម្រាប់ប្រភេទចំៗណាមួយ [[ឥរិយាបថ]]ជាច្រើនអាចមាន[[សហប្រត្តិបត្តិការ]] [[ការឈ្លានពាន]] [[បញ្ញើប្រាណ]] ឬ មាន[[សហជីវិត]] ។ រូបធាតុជាច្រើនប្រែកាន់តែស្មុគស្មាញ នៅពេលពីរឬប្រភេទផ្សេងទៀតធ្វើអន្តរកម្មនៅក្នុង[[និវេសនប្រព័ន្ធ|បរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]មួយ ។ ការសិក្សានៃគំរូនេះគឺនៅខាងក្នុងវិស័យបរិស្ថានវិទ្យា ។ ប្រព័ន្ធបរិស្ថានវិទ្យាត្រូវបានគេសិក្សានៅក្នុងកម្រិតផ្សេងជាច្រើន ពីមួយៗ និង [[ប្រជាភិវឌ្ឍន៍]]ច្រើនទៅ[[បរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]ច្រើន និង [[ជីវមណ្ឌល]] ។ ពាក្យ [[ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] គឺត្រូវបានប្រើជារឿយៗដោយផ្លាស់ប្ដូរគ្នាទៅវិញទៅមកជាមួយ[[បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] ទោះបីជា ''ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍'' គឺកាន់តែប្រើជាញឹកញយនៅពេលដែលសិក្សាពួក[[ជំងឺ]] ពួក[[វីសាណូ]] និង ពួក[[អតិសុខុមប្រាណ]] គ្រានោះដែរ បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍ក៏កាន់តែសាមញ្ញទូទៅដែរ នៅពេលសិក្សាពួករុក្ខជាតិ និង ពួកសត្វ ។ តាមគេសន្និដ្ឋាន បរិស្ថានវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយប្រើប្រាស់ លើក្បួនជាច្រើនមួយចំនួន ។ [[ឥរិយាវិទ្យា]] សិក្សាពី[[ឥរិយាបថ]]សត្វ (ជាពិសេសនោះអំពីពួកសត្វសង្គមដូចជាពួក[[វានរសត្វ]] និង ពួក [[ពូជឆ្កែ|កានីឌែ]]) និង ជួនកាលត្រូវគេចាត់ចូលសាខាមួយនៃ[[សត្វវិទ្យា]] ។ ពួកអ្នកឥរិយាវិទូព្រួយបារម្ភជាពិសេសជាមួយ[[វិវត្តន៍]]នៃឥរិយាបថ និង ការយល់ដឹងនៃឥរិយាបថក្នុងចំណែកនៃទ្រឹស្ដីនៃ[[ជម្រើសធម្មជាតិ]] ។ នៅក្នុងហេតុផលមួយ ឥរិយាវិទូសម័យថ្មីដំបូងគេ លោក [[ឆាឡិស ដាវីន]] សៀវភៅរបស់លោក ''[[វិញ្ញត្តិនៃអាវេគជាមនុស្ស និង សត្វ]]'' បានជះឥទ្ធិពលដល់ពួកអ្នកឥរិយាវិទូជាច្រើនមកដល់ ។<ref name="black">{{Cite journal | pmc = 1279921 | pmid = 12042386 | year = 2002 | month = Jun | author = Black, J | title = Darwin in the world of emotions | volume = 95 | issue = 6 | pages = 311–3 | issn = 0141-0768 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | url = http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | format = Free full text | doi = 10.1258/jrsm.95.6.311 | ref = harv | accessdate = 2011-08-26 | archive-date = 2016-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | dead-url = yes }}</ref> [[ជីវភូមិវិទ្យា]] សិក្សាពីរបាយនៃទំហំពួកសារពាង្គកាយលើ[[ផែនដី]]<ref>Wiley, 1981</ref> ដោយផ្ដោតលើប្រធានបទជាច្រើនដូចជា[[រចិតវិវត្តន៍លាត]] [[បំលាស់ប្ដូរអាកាសធាតុ]] [[ការបែកខ្ញែកជីវសាស្ត្រ|ការបែកខ្ញែក]] [[បំលាស់ទីសត្វ|បំលាស់ទី]] និង [[មែកវិទ្យា]] ។ == មែកធាងនៃជីវវិទ្យា == ទាំងនេះគឺជាសាខាសំខាន់ៗនៃជីវវិទ្យា:<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Branches_of_biology Branches of Biology on biology-online.org]</ref><ref>[http://www.bellaonline.com/articles/art28786.asp Biology on bellaonline.com]</ref> * [[កព័កវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកផ្សិត * [[កសិកម្ម]] — សិក្សាពីដំណាំដែលផលិតពីដី ជាមួយនឹងការសង្កត់លើការប្រតិបត្តិកម្មអនុវត្ត * [[កាយវិភាគសាស្ត្រ]] — សិក្សាអំពីទម្រង់ និង មុខងារ នៅក្នុងរុក្ខជាតិ សត្វ និង សារពាង្គកាយដ៏ទៃៗទៀត ឬ ជាពិសេសពួកមនុស្ស * [[ការស្រាវជ្រាវជីវឱសថ]] — ការសិក្សាអំពីរាងកាយមនុស្សមានសុខភាព និង ជំងឺ * [[ចិត្តជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះជីវសាស្ត្រនៃ [[ចិត្តវិជ្ជា]] * [[ជាលិកាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីក្រុមកោសិកា និង ជាលិកា ជាសាខាអតិសុខុមទស្សន៍នៃកាយវិភាគសាស្ត្រ * [[ជីវគណិតវិទ្យា|ជីវគណិតវិទ្យា ឬ ជីវវិទ្យាគណិតសាស្ត្រ]] — ការសិក្សាបរិមាណ ឬ គណិតវិទ្យា នៃដំណើរការជីវសាស្ត្រ ជាមួយការសង្កត់ធ្ងន់លើការធ្វើជាគំរូ * [[ជីវបច្ចេកវិទ្យា]] — ថ្មី និង ជួនកាលជាសាខាវាទប្បដិវាទនៃជីវវិទ្យា ដែលសិក្សាសហត្ថាការណ៍នៃរូបធាតុមានជីវិត រួមមានការកែប្រែពន្ធុ និង [[ជីវវិទ្យាសំយោគ]] * [[ជីវពត៌មានវិទ្យា]] — ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាពត៌មានសម្រាប់ការសិក្សា ការចងក្រង និង ការផ្ទុកទិន្នន័យជីវសាស្ត្រផ្សេង និង បណ្ដុំពន្ធុ * [[ជីវភូមិវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីរបាយនៃប្រភេទតាមលំហ និង លោកីយ * [[ជីវយន្តវិទ្យា]] — ជារឿយចាត់ទុកជាសាខាមួយនៃពេទ្យវិទ្យា សិក្សាអំពីយន្តវិទ្យានៃភាវ់ៈរស់ ជាមួយនឹងការសង្កត់ធ្ងន់លើ ការប្រើប្រាស់ប្រតិបត្តិតាមរយៈ[[ជួសវិទ្យា]] ឬ [[តម្រង់វិទ្យា]] * [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] — ការសិក្សាពីប្រតិកម្មរសាយនច្រើន តម្រូវសម្រាប់ជីវិតដើម្បីមាន និង ដំណើរការ ជាធម្មតាផ្ដោតលើកម្រិតកោសិកា * [[ជីវរូបវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការជីវសាស្ត្រតាមរយៈរូបវិទ្យា ដោយការអនុវត្តលើទ្រឹស្ដី និង ក្បួនច្រើនយ៉ាង ដែលបានប្រើវិទ្យាសាស្ត្ររូបតាមបែបបុរាណ * [[ជីវវិស្វកម្ម]] — ការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យាតាមរយៈវិធីមធ្យោបាយ នៃវិស្វកម្មជាមួយការសង្កត់ធ្ងន់លើចំណេះធ្វើ និង ជាពិសេសទាក់ទិនទៅនឹងជីវបច្ចេកវិទ្យា * [[ជីវវិទ្យាកោសិកា]] — ការសិក្សាអំពីកោសិកាជាអង្គបំពេញមួយ និង អន្តរកម្មរសាយនៈ និង អណូដែលបានកើតឡើងនៅខាងក្នុងកោសិកាមានជីវិត * [[ជីវវិទ្យាបរិស្ថាន]] — ការសិក្សាអំពីពិភពធម្មជាតិ តាមតំបន់ទាំងមូល ឬ ជាពិសេសមួយ ជាពិសេសពេលដែលវារងឥទ្ធិពលដោយសកម្មភាពមនុស្ស * [[ជីវវិទ្យាបូរណៈ]] — ការសិក្សាអំពីសារពាង្គកាយទាំងមូល ឬ ទាំងអស់ * [[ជីវវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីក្រុមនៃពួកសារពាង្គកាយបដិរូប រួមមាន **[[បរិស្ថានវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីរបៀបថាមវិទ្យា និង ការផុតពូជនៃប្រជាភិវឌ្ឍន៍ **[[ពន្ធុវិទ្យាប្រជាភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីការផ្លាស់ប្ដូរជាញឹកញាក់នៃពន្ធុក្នុងប្រជាភិវឌ្ឍន៍នៃក្រុមសារពាង្គកាយ * [[ជីវវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ]] — សាខាមួយនៃ [[ជីវវិទ្យាអណូ]], [[ជីវរសាយនវិទ្យា]] និង [[ជីវរូបវិទ្យា]] ផ្ដោតជាមួយរចនាសម្ព័ន្ធអណូនៃក្រុមមហាណូជីវសាស្ត្រ * [[ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍]] — ការសិក្សាអំពីដើមកំណើត និង កូនចៅនៃប្រភេទកន្លងទៅហើយ * [[ជីវវិទ្យាសមុទ្រ]] — ការសិក្សាអំពីបរិស្ថានប្រព័ន្ធមហាសមុទ្រ ពួករុក្ខជាតិ ពួកសត្វ និង ភាវៈរស់មានជីវិតដ៏ទៃទៀត * [[ជីវវិទ្យាសំណង់]] — ការសិក្សាអំពីបរិស្ថានជីវិតនៅខាងក្នុងអគារ * [[ជីវវិទ្យាអណូ]] — ការសិក្សាអំពីជីវវិទ្យា និង មុខងារជីវសាស្ត្រនៅក្នុងកម្រិតអណូ ខ្លះឆ្លងកាត់ប្រសព្វលើជាមួយនឹងជីវរសាយនវិទ្យា * [[ជីវវិទ្យាអភិរក្ស]] — ការសិក្សាអំពីការបង្ការ ការការពារ ឬ ការស្ដារឡើងវិញនៃបរិស្ថានធម្មជាតិ បរិស្ថានប្រព័ន្ធ សារពើរុក្ខជាតិ និង ជីវិតសត្វព្រៃ * [[ជីវវិទ្យាអភិវឌ្ឍន៍]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការច្រើនរលូនដែលទម្រង់សណ្ឋានសារពាង្គកាយមួយ ពី អណ្ឌ ទៅរចនាសម្ព័ន្ធពេញលេញ * [[ដុំពកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីដំណើរការ[[មហារីក]] រួមមាន[[កំណើតដុំពក]]វីសាណូ ឬ [[បរិវត្តន៍]] [[នហារុកំណើត]] និង ការសូនជាលិកាឡើងវិញ * [[តារាជីវវិទ្យា]] — សិក្សាពីវិវត្តន៍ របាយ និង អនាគតនៃជីវិតនៅក្នុងចក្រវាឡ&mdash;ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ដែរថា[[ពហិជីវវិទ្យា]] [[ពហិបាសាណីភូតវិទ្យា]] និង [[ជីវតារាវិទ្យា]] * [[ថនិកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីថនិកសត្វ * [[បក្សីវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកបក្សី * [[បញ្ញើប្រាណវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីបញ្ញើប្រាណ និង បញ្ញើប្រាណនិយម * [[បរិស្ថានវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីអន្តរកម្មនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត ជាមួយនឹងមួយដទៃមួយហើយ និង ជាមួយធាតុគ្មានជីវិតនៃបរិស្ថានរបស់ពួកវា * [[បាណកវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីពួកសត្វល្អិត * [[បាសាណីភូតវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីបាសាណីភូត និង ជួនកាលភស្តុតាងភូមិសាស្ត្រនៃជីវិតបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ * [[បឹងវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីទឹកនៅដីគោក * [[ប្រសាទវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធប្រសាទ រួមមាន កាយវិភាគសាស្ត្រ សរីរវិទ្យា និង រោគវិទ្យា * [[ពន្ធុវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកពន្ធុ និង តំណពូជ * [[ភ្រូណាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីការអភិវឌ្ឍនៃភ្រូណា (ពីពហុផលការទៅដល់កើត) ។ សូមមើលផងដែរ ឋានជីវវិទ្យា * [[មច្ឆវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីត្រី * [[រុក្ខរោគវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីជំងឺរុក្ខជាតិ (ក៏ហៅផងដែរ រោគវិទ្យារុក្ខជាតិ) * [[រុក្ខសាស្ត្រ]] — ការសិក្សាអំពីពួករុក្ខជាតិ * [[រោគវិទ្យា|រោគជីវវិទ្យា ឬ រោគវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពពួកជំងឺ និង ហេតុ ដំណើរការ ធម្មជាតិ និង ការរីកចំរើននៃជំងឺ * [[រោគរាតត្បាតវិទ្យា]] — សមាសភាពសំខាន់មួយនៃការស្រាវជ្រាវសុខភាពសាធារណៈ កត្តាសិក្សាជាច្រើនដែលប៉ះពាល់ដល់សុខភាពនៃអត្រាប្រជាជន * [[វីសាណូវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកវីសាណូ និង ពួកភ្នាក់ងារដូចវីសាណូផ្សេងៗមួយចំនួណ * [[សង្គមជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះជីវសាស្ត្រនៃ [[សង្គមវិទ្យា]] ផ្ដោតជាមួយរចនាសម្ព័ន្ធអណូនៃក្រុមមហាណូជីវសាស្ត្រ * [[សត្វវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកសត្វ រួមមានចំណែកថ្នាក់ សរីរវិទ្យា ការរីកចំរើន និង ឥរិយាបថ (សូមមើលផងដែរ [[បាណកវិទ្យា]] [[ឥរិយាវិទ្យា]] [[ឧរង្គវិទ្យា]] [[មច្ឆវិទ្យា]] [[ថនិកវិទ្យា]] និង [[បក្សីវិទ្យា]]) * [[សរីរវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីមុខងារនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត និង សរីរាង្គ និង ភាគខ្លះៗនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត * [[សាគរលេខន៍]] — ការសិក្សាអំពីមហាសមុទ្រ រួមមានជីវិត បរិស្ថាន ភូមិសាស្ត្រ ធាតុអាកាស មហាសមុទ្រ និង ទិដ្ឋភាពដ៏ទៃទៀតដែលជះឥទ្ធិពលដល់មហាសមុទ្រ * [[សីតុជីវវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីឥទ្ធិពលទាបជាងសីតុណ្ហភាពចូលចិត្តជាងជាធម្មតាលើភាវៈរស់ ។ *[[អដ្ឋបាទិកវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកអដ្ឋបាទិកសត្វ * [[អតិសុខុមជីវវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកសារពាង្គអតិសុខុមទស្សន៍ (ពួកអតិសុខុមសារពាង្គកាយ) និង អន្តរកម្មរបស់ពួកវាជាមួយនឹងភាវៈរស់ដ៏ទៃផ្សេងៗ * [[អាកាសជីវវិទ្យា]] — សិក្សាអំពីពួកចុណ្ណភាគសរីរាង្គបង្ហើរ * [[ឥរិយាវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីឥរិយាបថសត្វ * [[ឧរង្គវិទ្យា]] — ការសិក្សាអំពីពួកល្មូន និង ពួកថលជលិកសត្វ * [[ឱសថវិទ្យា]] — ការសិក្សា និង ការប្រតិបត្តិអនុវត្តនៃការរៀបចំ ប្រើប្រាស់ និង ឥទ្ធិពលនៃថ្នាំ និង ឱសថសំយោគ *[[សទ្ទានុក្រមបច្ចេកសព្ទអង់គ្លេស-ខ្មែរ]] == សូមមើលផងដែរ == {{Wikipedia-Books}} {{Portal box|ជីវវិទ្យា|បរិស្ថាន|បរិស្ថានវិទ្យា|វិទ្យាសាស្ត្រផែនដី}} '''''{{Main|ចំណុចត្រួសៗនៃជីវវិទ្យា}}''''' *[[ជីវវិទ្យាអភិរក្ស]] *''[[ទនានុប្បវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត]]'' *[[បញ្ជីគេហទំព័រជីវសាស្ត្រ]] *[[បញ្ជីពួកអ្នកជីវវិទូ]] *[[បញ្ជីពួកអ្នកជីវវិទូរុស្ស៊ី]] *[[បញ្ជីប្រធានបទជីវវិទ្យា]] *[[បញ្ជីទនានុប្បវត្តិ និង ទស្សនាវដ្ដីជីវវិទ្យា]] *តារាងសម័យកាលនៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិតក្នុង[[សំណួរទាំងបួនទីនបឺរជេន]] {{ប្រធានបទជីវវិទ្យា}} == == <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> == កំណត់សំគាល់ និង ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == អំនានបន្ថែម == *{{cite book|last =Alberts|first=Bruce|coauthors=Johnson, A, Lewis, J, Raff, M, Roberts, K & Walter, P|title=Molecular Biology of the Cell|url =https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|edition=4th|publisher=Garland|location=|year=2002|isbn=978-0815332183|series=|oclc =145080076 48122761 57023651 69932405}} *{{cite book|last=Begon|first=Michael|coauthors= Townsend, CR & Harper, JL|title=[[បរិស្ថានវិទ្យា:ពីម្នាក់ៗទៅបរិស្ថានប្រព័ន្ធ]]|edition=4th|publisher=Blackwell Publishing Limited|year=2005|isbn=978-1405111171|oclc=57639896 57675855 62131207}} *{{cite book|last=ខាំផ៍បេល្ល|first=ណេល|authorlink=ណេល ខាំផ៍បេល (អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ)|title=Biology|edition=7th|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|location=|year=2004|isbn=0-8053-7146-X|series=|oclc=71890442}} *{{cite book|last=ខូលីនវោច្ស|first=ផូល|authorlink=ផូល ខូលីនវោច្ស |title=Why Big Fierce Animals are Rare: An Ecologist's Perspective|edition=reissue|publisher=Princeton University Press|year=1979|isbn=0691023646|oclc=10081738 24132192}} *{{cite book|last=ហូហ្គលែនដ៍|first=ម៉ាហ្លូន|authorlink=|title=The Way Life Works|url=https://archive.org/details/exploringwaylife0000hoag|edition=reprint|publisher=Jones and Bartlett Publishers inc|location=|year=2001|isbn=076371688X|series=|oclc=223090105 45487537}} *{{cite book|last=Janovy|first=John Jr.|title=On Becoming a Biologist|url=https://archive.org/details/onbecomingbiolog0000jano|edition=2nd|publisher=Bison Books|location=|year=2004|isbn=0803276206|series=|oclc=55138571 56964280}} *{{cite book|last=ចនសុន|first=ចច ប៊ី|authorlink=ចនសុន ចច ប៊ី|title=Biology, Visualizing Life|url=https://archive.org/details/holtbiologyvisua00john|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=|year=2005|isbn=0-03-016723-X|series=|oclc=36306648}} *{{cite book|last =Tobin|first=Allan|coauthors=Dusheck, Jennie|title=Asking About Life|url =https://archive.org/details/askingaboutlife0000tobi|edition=3rd|publisher=Wadsworth|location=Belmont, CA|year=2005|isbn=0-534-40653X}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks}} {{Wiktionary}} {{wikiversity|ជីវវិទ្យា|at-link=School:Biology|at=សាលាជីវវិទ្យា}} *{{dmoz|Science/Biology}} *[http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html OSU's Phylocode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114093618/http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html |date=2007-11-14 }} *[http://www.biology-online.org/dictionary/Main_Page Biology Online - Wiki Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917162850/http://biology-online.org/dictionary/Main_Page |date=2008-09-17 }} *[http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ ខ្សែវីដេអូមេរៀនជីវវិទ្យានៅ MIT] *[http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ Biology and Bioethics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626143439/http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ |date=2007-06-26 }}. *[https://inlportal.inl.gov/portal/server.pt?open=514&objID=2622&parentname=CommunityPage&parentid=7&mode=2&in_hi_userid=200&cached=true Biological Systems] - Idaho National Laboratory *[http://tolweb.org/tree/phylogeny.html ''ដើមឈើនៃជីវិត'']: A multi-authored, distributed Internet project containing information about phylogeny and biodiversity. *[http://www.library.illinois.edu/bix/biologicalliterature/ បំរើបំរាស់ប្រភពឯកសារលើអ៊ីនធើណិតរបស់អក្សរសាស្ត្រជីវវិទ្យា] ;តំណភ្ជាប់ទនានុប្បវត្តិ *[http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 PLos Biology] ទនានុប្បវត្តិត្រួតពិនិត្យ ចូលរួមយ៉ាងទូលាយបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយ [[បណ្ណាល័យវិទ្យាសាស្ត្រសាធារណៈ]] *[http://www.cell.com/current-biology/ Current Biology] ទនានុប្បវត្តិទូទៅបោះពុម្ព[[ការស្រាវជ្រាវដើម]]អំពីគ្រប់វិស័យទាំងអស់នៃជីវវិទ្យា *[http://rsbl.royalsocietypublishing.org/ Biology Letters] ទនានុប្បវត្តិ[[សង្គមរាជា]][[កត្តាប៉ះទង្គិច|ដែលប៉ះទង្គិចខ្ពស់]]បោះពុម្ពអត្ថបទនិពន្ធជីវវិទ្យាដែលបាន[[ត្រួតពិនិត្យ]]នូវចំណាប់អារម្មណ៍ទូទៅសាមញ្ញ *[http://www.sciencemag.org/collections/subject/ Science Magazine] ការបោះពុម្ពផ្សាយវិទ្យាសាស្ត្រ[[សមាគមអាមេរិកដើម្បីការរីកចំរើននៃវិទ្យាសាស្ត្រ|ស.អ.រ.វ.]]ដែលមានកេរ្ត៍ឈ្មោះនៅក្នុងអន្តរជាតិ - សូមមើលផ្នែកនៃវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត *[http://www.biolsci.org International Journal of Biological Sciences] ទស្សនាវដ្ដីជីវវិទ្យាដែលបោះផ្សាយសារណាវិទ្យាសាស្ត្រសំខាន់ៗដែលមានការត្រួតពិនិត្យច្បាស់លាស់ពីអ្នកជំនាញ *[http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031110160426/http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html |date=2003-11-10 }} គឺជាទនានុប្បវត្តិ[[ក្បួនអ្នកប្រាជ្ញ|អ្នកប្រាជ្ញ]][[អន្តរវិជ្ជាសិក្សា]]បោះពុម្ពនូវ[[សំណេរ]]ជាច្រើនអំពីភាពទាក់ទងគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយ *[http://www.lifesciencelog.com/ កំណត់ត្រាវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត] {{Natural sciences-footer}} {{Nature nav}} {{Biology nav}} {{អត្ថបទពិសេស}} <!----> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជីវវិទ្យា| ]] jelt9vqusr4jrwqe3t7f6muxjacwrq0 0 18331 340930 340588 2026-09-24T22:18:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340930 wikitext text/x-wiki {{ethnic group| | group = ខ្មែរក្រោម | image = [[File:Khmer Krom in Trà Vinh.jpg|250px]] | image_caption = ប្រជាជនខ្មែរក្រោមកំពុងតែធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ | population = ៧-១០លាននាក់ (យោងតាមសហព័ន្ធខ្មែរកម្ពុជាក្រោមនៅក្នុងដែនដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ) | poptime = {{flagicon|កម្ពុជា|1946}} [[កម្ពុជាក្រោម]] ១២៦០៦៤០ (២០០៩)<ref>{{cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724 /default.aspx?tabid=503&ItemID=1841 GSO Hanoi,2004]</ref> | popplace = ([[ដីសណ្ដមេគង្គ|ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]) | region1 = {{flag|វៀតណាម}} | pop1 = ៧-១០លាននាក់ (យោងតាមសហព័ន្ធខ្មែរកម្ពុជាក្រោម) <br> ១ ៣១៩ ៦៥២នាក់ (ទិន្នន័យរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម) | region2 = {{flag|កម្ពុជា}} | pop2 = ១.២ លាននាក់ (១៩៩៩) | region3 = {{flag|អាមេរិក}} | pop3 = ៣០ ០០០នាក់ (១៩៩៩) | region4 = {{flag|អូស្ត្រាលី}} | pop4 = ៣ ០០០នាក់ (១៩៩៩) | region5 = ប្រទេសផ្សេងៗ | pop5 = ៦០០០នាក់ (១៩៩៩) | rels = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]ចំនួនប្រហែល៩៥% , [[គ្រិស្ដសាសនា]]ប្រហែល៥% | langs = [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]], [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | related = }} '''ខ្មែរក្រោម''' គឺជា[[ជនជាតិខ្មែរ]] ដែលរស់នៅតាមតំបន់[[ដីសណ្ដមេគង្គ]] និង [[ទន្លេមេគង្គ]]ក្រោម។ [[ការដឹកនាំរបស់ខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា|ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម]] តាមរយៈ <ref name=KKKF>[http://www.khmerkroms.org/node/31 Khmers Kampuchea-Krom Federation]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ការប៉ាន់ស្មានចាស់គឺប្រមាណ ១៥០០០០នាក់។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមពីឆ្នាំ ១៩៧៩~៩៣ ប្រជាជនខ្មែរដើមកំណើតខ្មែរនៅវៀតណាមខាងត្បូងមិនស្លាប់ទេ ហើយពួកគេត្រូវបានធានានូវសេរីភាពស៊ីវិលជាមូលដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែក្នុងអំឡុងពេលនោះ ខ្មែរក្រហមបានសម្លាប់រង្គាលជនជាតិវៀតណាមនៅតាមព្រំដែន និង ការសម្លាប់រង្គាលបានបង្ខំប្រជាជនកម្ពុជាឱ្យចាកចេញពីប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែកងកម្លាំងជាតិនិយមខ្មែរដ៏អាក្រក់នៅតែបន្តក្លែងបន្លំឯកសារដើម្បីញុះញង់គំនិតប្រឆាំងយួន។ ថ្ងៃនេះ ជនចំណាកស្រុកកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុមជនជាតិវៀតណាមចំនួន ៥៤ នាក់ដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង។[https://www.bienphong.com.vn/su-that-ve-cai-goi-la-nha-nuoc-khmer-krom-post255157.html]<br>ជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅថ្ងៃទី ៤ ខែមិថុនា ខ្មែរក្រោមនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសវៀតណាមបានសម្តែងការដឹងគុណរបស់ពួកគេនៅពេលដែលវៀតណាមបានធ្វើអំពើល្អ និងការពារពួកគេពីរបបខ្មែរក្រហមប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញពួកគេតែងតែរៀបចំបាតុកម្មបំផ្លិចបំផ្លាញបំផ្លិចបំផ្លាញ។ ចង់ប្រើកម្លាំង ឈ្លានពានវៀតណាមខាងត្បូង និងទាមទារអបគមន៍ ជាភាសាយួនគេហៅថា (Miên) តាមព្យញ្ជនៈខ្មែរក្រោម (កម្ពុជាក្រោម) ដែលជាឈ្មោះខុសនៅពេលសំដៅលើដីសណ្ដមេគង្គរបស់វៀតណាម)។ ==ដើមកំណើត== ខ្មែរក្រោមគឺជាជនជាតិ[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]] ដែលរស់នៅកម្ពុជាក្រោម តំបន់មួយនៅវៀតណាមខាងត្បូងដែលម្ដងនោះជាផ្នែកមួយនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។<ref>Stuart-Fox, William, ''The Murderous Revolution: Life & Death in Pol Pot's Kampuchea'', Alternative Publishing Co-Operative Limited, 1985, pp. 6.</ref> តាមរយៈតួលេខរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម (ជំរឿន ១៩៩៩) មានខ្មែរក្រោម ១០៥៥១៧៤ នាក់នៅវៀតណាម។ ==ប្រវត្តិ== ផ្ដើមឡើងនៅដើមសតវត្សទី១៧ អាណានិគមកិច្ចនៃតំបន់នោះ ដោយនិគមជនយួនបានរុញច្រានខ្មែរបន្តិចម្ដងៗ នៅតំបន់ដីសណ្ដមេគង្គឱ្យឃ្លាតចាកឆ្ងាយពីបងប្អូនរបស់ខ្លួននៅកម្ពុជាកណ្ដាល និងបណ្ដាលឱ្យក្លាយជាជនជាតិភាគតិចនៅតំបន់ដីសណ្ដ។ [[ព្រៃនគរ]] ធ្លាប់ជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រយ៉ាងសំខាន់បំផុតរបស់ខ្មែរ។ ឈ្មោះទីក្រុងនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរដោយយួនទៅជា[[សៃហ្គន]] និងក្រោយមកទៀត [[ទីក្រុងហូជីមិញ]]។ ការបាត់បង់នៃទីក្រុងនេះបានរារាំងច្រកចេញចូលរបស់ខ្មែរ ទៅកាន់[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ បន្ទាប់មកទៀត ច្រកចេញចូលរបស់ខ្មែរទៅកាន់សមុទ្របច្ចុប្បន្នត្រូវបានកំណត់នៅត្រឹម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ វាបានចាប់ផ្ដើមក្លាយជាភូមិនេសាទតូចមួយដែលគេស្គាល់ថាជាព្រៃនគរ។ តំបន់នោះជាទីក្រុងសៃហ្គន/ហូជីមិញដែលត្រូវបានគេកាន់កាប់ ដើមឡើយជាវាលភក់ល្បប់ និងត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយប្រជាជនខ្មែរ​អស់រយៈពេលច្រើនសតវត្សមកហើយមុនពេលការមកដល់នៃពួកយួន។ នៅឆ្នាំ ១៦២៣ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]] (១៦១៨-១៦២៨) បានអនុញ្ញាតអោយជនភៀសខ្លួនយួនកំពុងតែរត់គេចពី [[សង្គ្រាមទ្រិញ-ង្វៀន]] ឱ្យតាំងទីលំនៅនិងបង្កើត[[ផ្ទះប្រពៃណី]]នៅព្រៃនគរ។ រលកនៃនិគមជនយួនកើនឡើង ដែលព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរ បានចុះខ្សោយដោយសារសង្គ្រាមជាមួយប្រទេសសៀម ហើយមិនអាចទប់ស្កាត់បាន ពួកគេក៏បានធ្វើយួនូបនីយកម្មតំបន់នោះយ៉ាងយឺតៗ។ គ្រានោះ ព្រៃនគរត្រូវបានគេស្គាល់ថាសៃហ្គន។ នៅឆ្នាំ ១៦៩៨ [[ង្វៀន ហ៊ីវកាញ់|ង្វៀន-ហ៊ីវកាញ់]] អភិជនយួនម្នាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនដោយពួកមេដឹកនាំង្វៀននៅហ្វេ រឺ [[វ៉េ]] (Huế) ឱ្យបង្កើតឡើងនូវរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលយួននៅតំបន់នោះ ដូច្នេះក៏បំបែកចេញតំបន់នេះពីកម្ពុជា ដែលគ្មានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ធ្វើអន្តរាគមន៍។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ តំបន់នេះត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលយួនយ៉ាងណែន។ ពួកយួនបានក្លាយជាប្រជាជនភាគច្រើនដ៏លើសលប់នៅត្រង់កន្លែងខ្លះ{{Citation needed|date=ខែ សីហា ២០០៩}}។ នៅឆ្នាំ ១៨០២ [[ង្វៀន អាញ់|ង្វៀន-អាញ់]] (Nguyễn Ánh) បានធ្វើរាជាភិសេកខ្លួនឯងជាអធិរាជ [[យ៉ា ឡុង|យ៉ា-ឡុង]] (Gia Long) និងបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីទាំងអស់ដែលជាវៀតណាមទំនើបឥឡូវនេះ រួមមានទឹកដីខ្មែរក្រោមផង។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ របប[[ខ្មែរក្រហម]] បានវាយលុកវៀតណាម ជាកិច្ចខិតខំ ដើម្បីសញ្ជ័យយកតំបន់ដីសណ្ដទាំងនោះមកវិញ ដែលបានតាំងទីលំនៅដោយខ្មែរក្រោមដ៏លើសលប់ ប៉ុន្តែដំណើរផ្សងព្រេងខាងយោធានេះគឺជាគ្រោះមហន្តរាយទាំងស្រុង និងបានធ្វើអោយធ្លាក់ខ្លួនដួលរលំដោយសារការលុកលុយកម្ពុជារបស់កងទ័ពយួន និងបណ្ដាលឱ្យធ្លាក់ចុះខ្សោយរបប[[ខ្មែរក្រហម]] រួមជាមួយនិងការកាន់កាប់របស់វៀតណាមនៅកម្ពុជាផង។ [[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] ជាខ្មែរជាតិនិយមម្នាក់ គឺជាខ្មែរក្រោមកើតនៅ[[ត្រាវិញ]] វៀតណាម។ កម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅឯទីក្រុង[[សឺណែវ]]១៩៥៤ តាមរយៈការតស៊ូរបស់វៀតណាមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]។ ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៤ និង ១៩៧៤ ខ្មែរក្រោមត្រូវបានជ្រើសរើសដោយយោធាស.រ.ដើម្បីចូលបម្រើក្នុង[[កងកម្លាំងម៉ៃយ៍]] (ម៉ៃផ្វស់) កំឡុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]។<ref>[http://www.army.mil/cmh/books/Vietnam/90-23/90-23C.htm ''Vietnam Studies, U.S. Army Special Forces 1961-1971''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031023105541/http://www.army.mil/cmh/books/Vietnam/90-23/90-23C.htm |date=2003-10-23 }}, CMH Publication 90-23, Department of the Army, Washington, D.C. 1989 (First Printed, 1973)</ref> ដំបូង ពួកគេបានប្រយុទ្ធឱ្យ[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ប្រឆាំងពួក[[វៀតកុង]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលនោះ ពួកក្រុមជីវពលទាំងនេះបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា ''រណសិរ្សតស៊ូកម្ពុជាក្រោម'' ({{lang-fr|Front de Lutte du Kampuchea Krom}}) នៅវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមនេះ ដើមឡើយបានបង្កើតឡើងដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]ខ្មែរក្រោមមួយអង្គ មានព្រះនាម សឺន-សាមុកដែលមាននាមក្រៅថា ''កន្សែងស'' និងត្រូវបានបញ្ចូលទៅ [[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់|FULRO]]។<ref>Radu, M. ''The New Insurgencies'', Transaction Publishers, 1990, p.202</ref> បន្ទាប់ពី [[ការធ្លាក់សៃហ្គន|ជ័យជម្នះកុម្មុយនិស្ត]]ឆ្នាំ ១៩៧៥ កងជីវពលកម្ពុជាក្រោមបានដឹងថាវាពិតជាលំបាកណាស់ដើម្បីតស៊ូប្រឆាំងនឹងការ​វាយបករបស់[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]] ហើយពួកគេក៏បានឆ្លងកាត់ព្រំដែនទៅរកពួក [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ដោយសង្ឃឹមថានឹងរកបានជម្រកសុវត្ថិភាពពីកន្លែងនោះដើម្បី​ផ្ដើមប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ក្រុម ''កន្សែងស'' មួយក្រុមមានគ្នា ៦៨ នាក់ និង មេក្រុមរបស់ពួកគេបានស្វែងរកការជ្រកកោនក្នុងភូមិមួយក្បែរព្រំដែនវៀតណាមនៅ[[ស្រុកគីរីវង់]] ហើយក៏បានចូលទៅដល់ជួបអាជ្ញាធរ[[ខ្មែរក្រហម]]ដោយប្រាប់ពួកគេឱ្យទាក់ទងដើម្បី​ទទួលបានការសម្រេចចិត្តពី[[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]]។ ពីដំបូងពួកគេត្រូវបានស្វាគមន៍ និងដកហូតអាវុធ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលបទបញ្ជាធ្លាក់មកពីពួកមេដឹកនាំក.ប. ទៅដល់ដៃរដ្ឋអំណាចថ្នាក់មូលដ្ឋាន ពួក ''កន្សែងស'' ត្រូវបានបំបែកពីមេរបស់ខ្លួន។ មេរបស់ពួកគេបន្តបន្ទាប់មកទៀតត្រូវបានគេបញ្ជូននាំទៅ [[ភ្នំពេញ]] ដែលគាត់ត្រូវបានសម្លាប់បន្ទាប់ពីការធ្វើទារុណកម្ម ខណៈនោះ កងទ័ពខ្មែរក្រោម ៦៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលគ្មានសល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ កំឡុងប៉ុន្មានខែបន្តបន្ទាប់ ពួក''កន្សែងស'' សរុបប្រហែល ២០០០ នាក់ ដែលបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនស្វែងរកការជ្រកកោននៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបាន​សម្លាប់ជាប្រព័ន្ធដោយពួកខ្មែរក្រហម។<ref>Ben Kiernan, ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge'', 1975–79. New Haven: Yale University Press, ISBN 978-0-300-14434-5, 1996</ref> ==កំណត់ចំណាំ== {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{commons|Khmer Krom}} *[http://khmerkrom.org/eng/ Khmers Kampuchea-Krom Federation (KKF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308014934/http://khmerkrom.org/eng/ |date=2009-03-08 }} *[http://www.khmerkrom.net/ Khmer Krom news and information network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829055707/http://www.khmerkrom.net/ |date=2005-08-29 }} *[http://www.khmerkromcanada.com/ Khmer Krom news and information in Khmer language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928082046/http://www.khmerkromcanada.com/ |date=2007-09-28 }} *[http://www.unpo.org/news_detail.php?arg=30&par=1347 Khmer Krom: A Royal Solution for a Nationalist Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210183952/http://www.unpo.org/news_detail.php?arg=30&par=1347 |date=2005-02-10 }} បានរាយការណ៍ដោយ [[អង្គការប្រជាជននិងប្រជាជាតិគ្មានតំណាង]] *[http://www.rebeccasommer.org/documentaries/Khmer-Krom/index.php Video clips of Rebecca Sommer's film "Eliminated without Bleeding" documenting human rights violation claims of the Khmer Krom in Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219044134/http://www.rebeccasommer.org/documentaries/Khmer-Krom/index.php |date=2007-02-19 }} *[http://www.huntingtonnews.net/local/070317-kinchen-kk.html March 2007- Article on religious oppression by Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320024221/http://www.huntingtonnews.net/local/070317-kinchen-kk.html |date=2007-03-20 }} <!--spacing, please do not remove--> {{ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជាតាមអំបូរភាសា}} {{ក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម}} [[Category:ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា]] [[Category:ក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម]] [[Category:តំបន់បែងចែក]] [[Category:ជនជាតិភាគតិច]] [[Category:ប្រជាជនវៀតណាមដើមកំណើតខ្មែរ]] k76ya6etpog4epw68tx1afs60nrrsfr 0 19915 340940 331870 2026-09-24T22:36:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340940 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #123456;" colspan="3"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size:22pt; color:yellow; text-shadow: 2px 1px red;>{{pagename}}</p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|<b>[[File:Chut Wutty Cambodian environmental activist.jpg|thumb|400px|រូបភាព]]</b> |- style="text-align:center;" !style="background: #ABCDEF;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|'''{{pagename}}''' |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|​'''អ្នកការពារ​បរិស្ថាន ការពារ​ព្រៃឈើ និង​ធនធាន​ធម្មជាតិ​''' |- style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|{{KHM}} |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| * Founder and Director * |- style="vertical-align:top;" |'''ការអប់រំ''' |colspan="2"|អនុបណ្ឌិតផ្នែកសិក្សាធិការយោធា (Masters in Military Studies) |- style="vertical-align:top;" |'''ការងារ''' |colspan="2"|'''ប្រធាន​អង្គការ​ការពារ​ធនធាន​ធម្មជាតិ''' នៃ '''អង្គការក្រុមការងារធនធានធម្មជាតិ''' ('''Natural Resource Protection Group''') |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|<!-- {{birth date and age|1948|04|26| df=dd |MM |yyyy}} --> |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃទទួលមរណភាព''' |colspan="2"| {{Start date and age|2012|04|26|df=yes}} {{age|2012|04|26}} ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ទទួលមរណភាពដោយសារ''' |colspan="2"|ការបាញ់សម្លាប់នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|[[ភូមិស្វាយមាស]] [[ឃុំវិហារសួគ៌]] [[ស្រុកខ្សាច់កណ្ដាល]] [[ខេត្តកណ្តាល]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''ភរិយា''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រ''' '''៣នាក់ '''ស្រី ២នាក់''' '''ប្រុស ១នាក់''' |colspan="2"| * លោក ឆឺយ ឧត្ដមរស្មី * កញ្ញា ឆឺយ សុលីនណា |} ==ជីវប្រវត្តិ== '''ឈុត វុទ្ធី''' (ទទួលមរណភាព - ២៦ មេសា ២០១២) គឺជាអតីតប្រធានអង្គការ Founder and Director of the Natural Resource Protection Group (NRPG). He was a [[Khmer people|Cambodian]] [[environmental activist]] best known as the country’s most vocal critic of the military's alleged role in illegal logging conducted by companies granted land concessions in protected forests and related government corruption. ==ជីវិតកាលនៅរស់== លោក {{pagename}} កើតនៅ[[ភូមិស្វាយមាស]] [[ឃុំវិហារសួគ៌]] [[ស្រុកខ្សាច់កណ្ដាល]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។ លោកបានសិក្សា និងទទួលបានអនុបណ្ឌិតផ្នែកសិក្សាធិការយោធាពី[[ប្រទេសរុស្សី]]នៅឆ្នាំ១៩៩២។ * After his graduation, Wutty worked for the [http://cmac.gov.kh/ Cambodian Mine Action Centre (CMAC)] and as a military trainer at the Ministry of National Defense. In 2003, he was a Deputy Director of [[Global Witness]] in Cambodia who acted as a watchdog on the illegal logging all over the country. After the expulsion of Global Witness by the Cambodian government, Wutty founded an organization namely the Natural Resource Protection Group (NRPG) with financial support from Germany with the focus on the protection of the forest and natural resources in Cambodia<ref name="autogenerated1">{{cite web|author=ដោយ ទីន ហ្សាការីយ៉ា |url=http://www.rfa.org/khmer/indepth/chhutvuthy_profile-04262012064436.html |title=ប្រវត្តិ​និង​សកម្មភាព​ការងារ​របស់​លោក ឈុត វុទ្ធី |publisher=Rfa.org |date= |accessdate=2012-04-29}}</ref>. ==មរណភាព== នៅថ្ងៃទី២៦ មេសា ឆ្នាំ២០១២ លោក វុទ្ធី ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់ខណៈពេលលោកកំពុងដឹកនាំ[[អ្នកសារព័ត៌មាន]]២រូប របស់កាសែត Cambodia Daily ចុះយកព័ត៌មាននៅជិតដែន[[ព្រៃការពារ]]ក្នុង[[ខេត្តកោះកុង]] ជាទីកន្លែងដែលលោកធ្លាប់ព្យាយាមជាច្រើនដង ដើម្បីកកាយសំនុំរឿងកាប់ព្រៃឈើខុសច្បាប់ ដែលមានទាក់ទងនឹងមន្ត្រីយោធា។<ref name="autogenerated1"> ក្រុមអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស Licadho បានធ្វើការសើុបអង្កេតភ្លាមៗ ហើយបើតាម លោក In Kong Chet អ្នកសម្របសម្រាប់ប្រចាំខេត្តកោះកុងរបស់អង្គការនេះ បានឲ្យដឹងថា after talking to ballistics police, he had established that Chut Wutty was shot as he tried to drive away from the military police. </ref> លោក វុទ្ធី បានលាចាកលោកយើងនេះក្នុងវ័យ ៤៨ឆ្នាំ ដោយបានបន្សល់ទុកក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ រួមមាន ភរិយា កូនស្រី២នាក់ និងកូនប្រុសម្នាក់ ==បណ្ដាំលោក '''{{pagename}}'''== សម្ដីលោក '''{{pagename}}''' ទៅកាន់កូនថា '''ការងារ​ឪពុក​លោក បើ​មិន​ជាប់​គុក​ ក៏ ​ស្លាប់​ដែរ'''។(និយាយទៅកាន់ លោក '''ឆឺយ ឧត្តមរស្មី''' ដែលត្រូវជាកូន) ថា​ឪពុក​មិន​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ឲ្យ​លោក​ចូល​ព្រៃ​ជាមួយ​ទេ ខ្លាចក្រែង​មាន​គ្រោះថ្នាក់។ ==ឯកសារអំពីលោក '''{{pagename}}''' ការពារបរិស្ថាន== ភាពយន្ត​ឯកសារ​មាន​ចំណងជើង​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា “'''I am Chut Wutty'''” ឬ "'''ខ្ញុំ​ជា ឈុត វុទ្ធី'''" ត្រូវ​បាន​ជនជាតិ​អង់គ្លេស​ឈ្មោះ '''ហ្វ្រេន ឡាំប្រីក''' ('''Fran Lambrick''') ផលិត​ឡើង​ដើម្បី​បង្ហាញ​ពី​សកម្មភាព​ការពារ​ព្រៃឈើ និង​ធនធាន​ធម្មជាតិ​របស់​លោក ឈុត វុទ្ធី អ្នក​ការពារ​បរិស្ថាន ដែល​ត្រូវ​បាន​ឃាតក​បាញ់​សម្លាប់​កាល​ពី​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០១២ ក្នុង​ពេល​លោក​ចុះ​ពិនិត្យមើល​ការ​កាប់​ឈើ​ខុស​ច្បាប់​ក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន​នៅ​ខេត្ត​កោះកុង។ ផលិតករ '''ហ្វ្រេន ឡាំប្រីក''' គ្រោង​ដាក់​បញ្ចាំង​ភាពយន្ត​ឯកសារ​នេះនៅ '''​មជ្ឈមណ្ឌល មេត្តា ហោស៍ (Meta House)''' កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​មេសា ប៉ុន្តែ​គម្រោង​នេះ​បរាជ័យ ដោយសារ​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​វិចិត្រសិល្បៈ មិន​អនុញ្ញាត។ អ្នក​នាំ​ពាក្យ​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​វិចិត្រ​សិល្បៈ លោក ថៃ នរៈសត្យា ថ្លែង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៨ មេសា ថា មូលហេតុ​ដែល​ក្រសួង​មិន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​មជ្ឈមណ្ឌល​មេត្តា​ហោស៍ ដាក់​បញ្ចាំង​ភាពយន្ត លោក ឈុត វុទ្ធី ដោយសារ​មេត្តា​ហោស៍ មិន​បាន​សុំ​អនុញ្ញាត​ច្បាប់​ពី​ក្រសួង។ លោក​ថា ទង្វើ​នេះ គឺ​ផ្ទុយ​ទៅ​នឹង​ច្បាប់​របស់​កម្ពុជា និង​អនុស្សរណៈ​នៃ​ការ​យោគយល់​គ្នា (MOU) ចុះ​រវាង​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​មជ្ឈមណ្ឌល​មេត្តា​ហោស៍ ក្នុង​ពេល​កន្លង​ទៅ។ លោក ថៃ នរៈសត្យា បញ្ជាក់​ថា ការ​មិន​អនុញ្ញាត​នេះ គឺ​មិន​មាន​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​នឹង​រឿង​អ្វី​ផ្សេង ក្រៅ​តែ​ពី​ផ្លូវ​ច្បាប់​ឡើយ។ មាន​ន័យ​ថា វា​មិន​មែន​ដោយសារ លោក ឈុត វុទ្ធី គឺ​ជា​សកម្មជន​ការពារ​បរិស្ថាន ដែល​ធ្លាប់​រិះគន់​សកម្មភាព​របស់​រដ្ឋាភិបាល ឬ​ដោយសារ​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​រឿង​នយោបាយ​អ្វី​នោះ​ទេ៖ «ធម្មតា​ការ​បញ្ចាំង​ខ្សែ​ភាពយន្ត​នីមួយៗ យើង​មិន​ដែល​មាន​ការ​ចង្អៀត​ចង្អល់​ទេ។ យើង​គ្រាន់​តែ​ចង់​សុំ​ឲ្យ​មាន​ការ​ត្រួត​ពិនិត្យ​នូវ​អ្វី​ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​ច្បាប់ ដែល​បាន​ចែង​រួច​ហើយ។ យើង​ទៅ​ធ្វើ​នៅ​ស្រុក​គេ អត់​សុំ​អ្នក​ណា សូម្បី​តែ​ក្រសួង​ពាក់ព័ន្ធ​ណា​មួយ ក៏​យើង​មិន​សុំ​ដែរ ស្រាប់​តែ​យើង​យក​ទៅ​បញ្ចាំង។ សួរ​ថា តើ​ប្រទេស​ណា​មួយ​ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​បញ្ចាំង»។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20120510200343/http://www.voanews.com/khmer-english/news/Family-Activists-Vow-To-Continue-Work-of-Slain-Conservationist-149718435.html "Family, Activists Vow To Continue Work of Slain Conservationist"] at [[Voice of America]] * [http://www.phnompenhpost.com/index.php/2012042655803/National-news/environmental-activist-chut-wutty-shot-dead.html "Environmental activist Chut Wutty shot dead"] at [[Phnom Penh Post]] * [http://www.rfa.org/khmer/indepth/chhutvuthy_profile-04262012064436.html Profile] at [[Radio Free Asia]] {{DEFAULTSORT:ឈុត វុទ្ធី}} 8el3cf96cl6ap15vqqpavos5sgk0q9p 0 20098 340914 322539 2026-09-24T22:02:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340914 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox website | name = OpenStreetMap | logo = [[File:Openstreetmap logo.svg|64px]] | logocaption = | screenshot = [[File:Cambridge-Openstreetmap-11-05-27.svg|300px]] | collapsible = | collapsetext = | caption = OpenStreetMap នៃ [[Cambridge]], អង់គ្លេស | url = {{URL|http://www.openstreetmap.org|OpenStreetMap.org}} | slogan = ផែនទីពិភពលោក​វិគីសេរី <br />The Free Wiki World Map | commercial = មិនទេ | type = [[Collaborative mapping]] | registration = Required for contributors | language = | num_users = | content_license = | owner = សហគមន៍័ OpenStreetMap. គាំទ្រគម្រោងដោយ [[OpenStreetMap Foundation]].<ref name=osm-wiki-faq /> | author = [[Steve Coast]] | editor = | launch_date = {{Start date and age|2004|7|1|df=yes}} | alexa = {{IncreaseNegative}} 6,497 ({{as of|2012|7|2|alt=July 2012}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/OpenStreetMap.org |title= Openstreetmap.org Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2012-07-02 |archive-date= 4 កញ្ញា 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org |url-status= dead |archivedate= 4 កញ្ញា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org }}</ref><!--Updated monthly by OKBot.--> | revenue = | current_status = | footnotes = }} '''OpenStreetMap''' ('''OSM''') គឺជា[[virtual community|គម្រោងសហការរួមគ្នាមួយ]] ដើម្បីបង្កើតឲ្យបានជា[[ផែនទី]]ពិភពលោក[[free content|សេរីឥតគិតថ្លៃ]]មួយ ដែលអាចកែសម្រួលបានដោយសហគមន៍អ្នកប្រើប្រាស់ ។ កំលាំងជំរុញចំបងធំៗដែលស្ថិតនៅពីក្រោយការបង្កើតនិងកំណើតប្រជាប្រិយភាពនៃ OSM មាន២ចំនុច៖ ១) ការដាក់កំហិតឬលក្ខខណ្ឌលើការប្រើប្រាស់ ឬស្ថានភាពមិនអាចរកបាននូវព័ត៌មានផែនទីនៃបណ្ដាតំបន់នានាពាសពេញពិភពលោក និង ២) ការចូលមកនៃឧបករណ៍ [[satellite navigation]] ចល័តដែលមានតំលៃសមរម្យ។<ref name=GPS-inspires-DIY/> ផែនទីត្រូវបានបង្កើតឡើយដោយប្រើប្រាស់និន្នន័យពីឧបករណ៍ GPS ចល័ត, [[aerial photography]], និងពីប្រភពសេរីឥតគិតថ្លៃនានា ឬពីចំណេះដឹង-ការដឹងលឺពីអ្នកមូលដ្ឋាន។ ទាំងរូបភាពផែនទី (rendered images) និងសំនុំទិន្នន័យវិុចទ័រ (vector dataset) គឺអាចទាញយកបាន ក្រោមអជ្ញាបណ្ណ [[Open Database License]].<ref name=licence>{{cite web |url=http://blog.osmfoundation.org/2012/09/12/openstreetmap-data-license-is-odbl/ |title=OpenStreetMap data license is ODbL v1.0 |accessdate=5 November 2012 |date=12 September 2012 |author=RWeait |work= |publisher=OSM Foundation}}</ref> The OpenStreetMap approach to mapping was inspired by sites such as [[Wikipedia]];<ref name="OpenStreetMapBook">{{cite book|title=OpenStreetMap: Using and Enhancing the Free Map of the World|author=Frederick Ramm,Jochen Topf, Steve Chilton|publisher=UIT Cambridge|year=2011}}</ref> the map display features a prominent "Edit" link and a full revision history is maintained. Registered users can upload GPS track logs and edit the vector data using free [[GIS]] editing tools like [[JOSM]].<ref name=derstandard /> Various mobile applications also allow contribution of [[GPX]] tracks to the OSM project. ==ប្រវត្តិ== [[File:Steve Coast - OSM im Rheinland (0604).jpg|thumb|[[Steve Coast]] (2009)]][[File:Openstreetmap usage stats for February 2011.png|300px|thumb|OpenStreetMap usage stats. Dark is better and popular. (February 2011)]] OpenStreetMap (OSM) ត្រូវបានបង្កើតឡើង នៅខែកក្កដា ២០០៤ ដោយលោក [[Steve Coast]] ។ នៅខែមេសា ២០០៦ មូលនិធិក [[OpenStreetMap Foundation]] (OSMF) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជំរុញនិងលើកទឹកចិត្តដល់ការរីកចំរើន អភិវឌ្ឍន៍ ក៏ដូចជាការចែកចាយនូវទិន្នន័យ [[geospatial]] សេរីឥតគិតថ្លៃ និងផ្ដល់ជូននូវទិន្នន័យទាំងនេះដល់អ្នកដែលចំណាប់អារម្មណ៍ដើម្បីប្រើប្រាស់ និងចែករំលែកបន្ត។ នៅខែធ្នូ ២០០៦ ក្រុមហ៊ុន [[Yahoo]] បានបញ្ជាក់ប្រាប់ឲ្យដឹងថា ខ្លួនបានអនុញ្ញាតឲ្យ OSM អាចប្រើប្រាស់ [[aerial photography]] របស់ខ្លួន ជាផ្ទាំងផ្ទៃខាងក្រោយសម្រាប់ការបង្កើត-គូរផែនទីបាន។<ref name=ogd-Coast1 /> នៅខែមេសា ២០០៧ [[Automotive Navigation Data]] (AND) បានបរិច្ចាគនូវសំនុំទិន្នន័យផ្លូវថ្នល់ទាំងស្រុងសម្រាប់ប្រទេស [[Netherlands]] និងទិន្នន័យផ្លូវ [[trunk road]] សម្រាប់ [[India]] និង [[China]] ទៅកាន់គម្រោង OSM<ref name=ogd-Coast3 /> and by July 2007, when the first OSM international ''[[openstreetmap:State Of The Map 2007|The State of the Map]]'' conference was held, there were 9,000 registered users. Sponsors of the event included [[Google]], [[Yahoo]] and [[Multimap.com|Multimap]]. In October 2007, OpenStreetMap completed the import of a [[US Census]] [[TIGER]] road dataset.<ref name=linux /> In December 2007, [[Oxford University]] became the first major organisation to use OpenStreetMap data on their main website.<ref name=geothought /> In January 2008, functionality was made available to download map data into a GPS unit for use by cyclists.<ref name=systemed /> In February 2008, a series of workshops were held in India.<ref name=osm-wiki-india /> In March, two founders announced that they have received venture capital funding of 2.4M euros for [[CloudMade]], a commercial company that will use OpenStreetMap data.<ref name=CloudMade2 /> ==អ្នកប្រើប្រាស់== ក្នុងរយៈពេលមួយដ៏ខ្លី មានអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះចូលរួមប្រមាណ ៥០ ០០០នាក់ បន្ទាប់ពីសន្និសិទ ''[[openstreetmap:State Of The Map 2008|The State of the Map]]'' ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៨ ហើយក្រោយមកមានចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះ ១០០ ០០០នាក់ នៅដើមឆ្នាំ២០០៩ និង ចំនួនប្រមាណជិត ២០០ ០០០នាក់នៅចុងឆ្នាំ ២០០៩។ លុះនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១២ OpenStreetMap បានធ្វើការលុបអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះចំនួន ៦០០ ០០០នាក់វិញ។<ref name=osm-wiki-stats /> ជាការពិត ក្នុងចំនោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះដើម្បីចែករំលែកទិន្នន័យផែនទីទាំងអស់ មានចំនួនតិចតូចតែប៉ុណ្ណោះដែលបានធ្វើការផ្តល់នូវទិន្នន័យបានច្រើន។ នៅខែមិនាឆ្នាំ២០០៨ ចំនួនអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះ មានប្រមាណ ១០​​ភាគរយ បានចែករំលែកនូវទិន្នន័យផែនទី ជារៀងរាល់ខែ<ref name=ogd-blackadder /> និង នៅឆ្នាំ២០១១ ភាគរយបានថយចុះនៅសល់តែប្រមាណ ៣ភាគរយតែប៉ុណ្ណោះ<ref name=osm-wiki-stats /> ។ ==ការផលិត-បង្កើតផែនទី== [[File:Mapping Strasbourg.jpg|thumb|Recording a GPS trace.]] ===Technique=== The initial map data were collected from scratch by volunteers performing systematic ground surveys using a handheld [[GPS]] unit and a notebook, digital camera, or a voice recorder. These data were then entered into the OpenStreetMap database. More recently, the availability of [[aerial photography]] and other data sources from commercial and government sources has greatly increased the speed of this work and has allowed land-use data to be collected more accurately. When large datasets are available, a technical team manages the conversion and import of the data. ===Structured ground surveys=== [[File:OpenStreetMapTracklogsHedgeEnd.png|thumb|left|Raw GPS data (tracklogs) for [[Hedge End]].]] [[File:Tracks around the Birkenkopf.png|thumb|Varying accuracy of GPS tracks from different [[GPS navigation device|GPS receivers]]]] [[File:Openstreetmap mapping streets with family on el hierro island.jpg|thumb|Surveying during a family excursion can inspire and lead to changed routes]] Ground surveys are performed by a mapper, [[Pedestrian|on foot]], [[bicycle]] or in a [[car]] or [[boat]]. Map data are usually collected using a GPS unit, although this is not strictly necessary if an area has already been traced from satellite imagery. Once the data has been collected, it is entered into the database by uploading it on the project's website. At that point in time, no information about the kind of uploaded track is available&nbsp;— it could be e.g. a motorway, a footpath or a river. Thus, in a second step, editing takes place using one of several purpose-built map editors. This is usually done by the same mapper, sometimes by other users registered at OpenStreetMap. As collecting and uploading data is separated from editing objects, contribution to the project is possible also without using a GPS unit. In particular, placing and editing objects such as schools, hospitals, taxi ranks, bus stops, pubs etc. is done based on editors' local knowledge. Some committed contributors are systematically mapping whole towns and cities over a period of time, or organising mapping parties to intensively map a particular area over an evening or a weekend. In addition to structured surveys, a large number of smaller edits are made by contributors to correct errors or add features. ===ប្រភពទិន្នន័យពីរដ្ឋាភិបាល=== Some government agencies have released official data on appropriate licenses. Much of this data has come from the [[United States]], where the federal government does not copyright such data. See [[Copyright status of work by the U.S. government]] for more details. * [[Landsat 7]] satellite imagery * [[Prototype Global Shorelines]] (PGS) * [[Topologically Integrated Geographic Encoding and Referencing|TIGER]] data of the United States * [[Ordnance Survey]] OpenData * [[NRCan]]'s CanVec vector data and [[GeoBase (geospatial data)|GeoBase's]] vector data sets of Canada * [[The National Map]] ([[USGS]]) Various authorities have also made more local detailed aerial photography available on suitable licenses through [[OpenAerialMap]]. [[List of countries' copyright length|Out-of-copyright]] maps can be good source of information about features that do not change frequently. Copyright periods vary, but in the UK, [[Crown copyright]] expires after 50 years and hence Ordnance Survey maps until the 1960s can legally be used. A complete set of UK 1&nbsp;inch/mile maps from the late 1940s and early 1950s has been collected, scanned, and is available online as a resource for contributors. ===ប្រភពទិន្នន័យពីឯកជន=== Some commercial companies have donated data to the project on suitable licenses. Notably, [[Automotive Navigation Data]] provided a complete road data set for Netherlands and details of trunk roads in China and India. In December 2006, [[Yahoo!]] confirmed that OpenStreetMap was able to make use of their vertical aerial imagery and this photography was available within the editing software as an overlay. Contributors could create their vector based maps as a derived work, released with a [[free content license|free]] and [[open content license|open]] license,<ref name=ogd-Coast1 /> until the shutdown of the Yahoo! Maps API on September 13, 2011.<ref name=yahoo-maps-close/> In November 2010, [[Microsoft]] announced that the OpenStreetMap community could use Bing vertical aerial imagery as a backdrop in its editors.<ref name=ogd-Coast2 /> [[NearMap|NearMap Pty Ltd]] have, since launch in November 2009, made their high-resolution PhotoMaps (currently of major Australian cities, plus some rural Australian areas) available for deriving OpenStreetMap data under a CC-BY-SA licence.<ref name=nearmap /> ==ការចេញអជ្ញាបណ្ណ== [[File:OpenStreetMap homepage 2018 en.png|thumb|Homepage of OpenStreetMap.org]] ===The OpenStreetMap database=== OpenStreetMap data is published under an open content license, with the intention of promoting free use and re-distribution of the data (both commercial and non-commercial). The license currently used is the [[Open Database License]].<ref name=licence/> As part of this relicensing process, some of the map data will have to be deleted. This includes all data contributed by members who have not agreed to the new licensing terms, as well as all subsequent edits to those affected objects. It also includes any data contributed based on input data that are not compatible with the new terms. Current estimates suggest that over 97% of data will be retained globally, however certain regions will be affected more than others, such as in Australia where 24 to 84% of objects will be retained (depending on the type of object).<ref>{{cite web |url=http://odbl.poole.ch/ |title=OSM V1 Objects ODbL acceptance statistics |author=Simon Poole |accessdate=21 May 2012 |archivedate=25 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525193925/http://odbl.poole.ch/ |url-status=dead }}</ref> ===ទិន្នន័យបញ្ចូល=== All data added to the project need to have a license compatible with the Creative Commons Attribution-Share Alike license. This can include out-of-copyright information, public domain or other licenses. All contributors must register with the project and agree to provide data on a Creative Commons BY-SA 2.0 licence, or determine that the licensing of the source data is suitable. This may involve examining licences for government data to establish whether they are compatible. This change in the licensing means that data added in future must be compatible with both the Open Database License and the new Contributor Terms in order to be accepted. ===កម្មវិធី Software=== [[Software]] used in the production and presentation of OpenStreetMap data is available from many different projects and each may have their own licencing. The application&nbsp;— what users access to edit maps and view changelogs, is powered by [[Ruby on Rails]]. The application also uses [[PostgreSQL]] for storage of user data and edit metadata. The default map is rendered by [[Mapnik]], stored in [[PostGIS]], and powered by an [[Apache HTTP Server|Apache]] module called ''mod_tile''. Certain parts of the software, such as the Flash-based map editor ''[[Potlatch (software)|Potlatch2]]'', have been made available as [[public domain]].<ref name=osm-wiki-legalfaq /> ==Derivations of OpenStreetMap Data== [[File:OpenSeaMap-Warnemünde.png|thumb|OpenSeaMap.org]] OpenStreetMap is used as a data source for numerous other sites, that choose specific features of the data to highlight or remove, and provide features like higher performance and different aesthetics. {| class="wikitable" |- ! Map || Theme || Area |- | [http://OpenStreetMap.org OpenStreetMap] || general, cyclists, public transport, mapquest || Worldwide |- | [http://www.openstreetbrowser.org/ OpenStreetBrowser] || overlays, search, navigation, Wikipedia, public transport || Worldwide |- | [http://www.informationfreeway.org Information Freeway] || general, almost realtime || Worldwide |- | [http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WMS OSM WMS Servers] || general, Web Map Services || Worldwide |- | [http://4umaps.eu/ 4Umaps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016064206/http://www.4umaps.eu/ |date=16 តុលា 2012 }} || European topographic map for outdoor activities. Download offline maps || Europe |- | [[OpenSeaMap]] || nautical chart || Worldwide, multilingual: <br>seas, oceans, waterways, weather charts, harbours, Wikipedia |- | [http://www.flosm.de/en/POI-map.html flosm POI map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708010729/http://www.flosm.de/en/POI-map.html |date=8 កក្កដា 2012 }} || over 240 selectable categories, analysing points and areas for the display of POI, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.flosm.de/en/Power-Grid.html flosm Power Grid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080943/http://www.flosm.de/en/Power-Grid.html |date=4 មីនា 2016 }} || selectable power lines, generators and infrastructure, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.flosm.de/en/Public-Transport.html flosm Public Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608051050/http://www.flosm.de/en/Public-Transport.html |date=8 មិថុនា 2012 }} || public transport, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.free-map.org.uk FreeMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200315141109/http://www.free-map.org.uk/ |date=15 មីនា 2020 }} || walkers || parts of the UK |- | [http://wanderreitkarte.de/ Reit- und Wanderkarte] || walkers and riders || Austria, Germany, Switzerland |- | [http://toposm.com/ TopOSM] || walkers and riders || United States |- | [http://www.opencyclemap.org/ OpenCycleMap] || cyclists || Worldwide |- | [http://www.openmtbmap.org/ OpenMTBMap] || cyclists (esp. mountainbikes) || Worldwide |- | [http://openwandelkaart.nl/ openWandelKaart.nl] || walkers || [[BeNeLux]] |- | [http://www.yournavigation.org/ YourNavigation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714010038/http://www.yournavigation.org/ |date=14 កក្កដា 2011 }} || routing || Worldwide |- | [http://openrouteservice.org/ OpenRouteService] || routing || Europe |- | [http://oobrien.com/oom/ OpenOrienteeringMap] || orienteering style || Worldwide |- | [http://www.OpenPisteMap.org OpenPisteMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525010106/http://openpistemap.org/ |date=25 ឧសភា 2017 }} || skiing || some European and USA resorts<ref name=osm-wiki-pistemaps /> |- | [http://www.bing.com/maps/explore/#5003/s=w/5872/style=Mapnik&lat=51.512222&lon=0&z=11&pid=50735 Bing OSM "Map App"] || general || Worldwide |- | [[CloudMade]] || general, mobile and various other custom styles || Worldwide |- | [http://openaviationmap.org/ OpenAviationMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928021947/http://openaviationmap.org/ |date=28 កញ្ញា 2012 }} || Airspace indexing and classification || Wordwide |- | [http://open.mapquest.co.uk/ MapQuest Open (beta)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230713202859/http://open.mapquest.co.uk/ |date=13 កក្កដា 2023 }} || general, routing || Worldwide |- | [[NearMap]] || up-to-date photomaps || populated areas of Australia |- | [http://www.3liz.fr/public/osmtransport/ OSMTransport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531225905/http://3liz.fr/public/osmtransport/ |date=31 ឧសភា 2011 }}||public transport|| Worldwide |- | [http://openbusmap.org/ ÖPNV-Karte, or OpenBusMap]||public transport|| Worldwide |- | [http://www.itoworld.com/static/osmmapper OSM Mapper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713065343/http://www.itoworld.com/static/osmmapper |date=13 កក្កដា 2011 }} || Debugging maps by Ito World Ltd || |- | [http://openlinkmap.org OpenLinkMap] || Map showing additional information, e.g. websites, Wikipedia, contact, ... || |- | [http://busroutes.in/ Busroutes.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128005730/http://busroutes.in/ |date=28 មករា 2012 }}||public transport bus routes|| India (Chennai) [Bangalore and Delhi under development stage] |- | [http://openmarkers.com/ openMarkers]||Rating OSM places by price|| Worldwide |- |[http://punebusguide.org/en/guide/ Punebusguide.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818113249/http://punebusguide.org/en/guide |date=18 សីហា 2012 }}||public transport bus routes||India(Pune).Features trip planner. |} <!-- I have put OpenStreetMap first, then all the 'not for profit' organisations in alphabetical order, then all the 'for profit' organisations in alphabetical order --> ===Off-line raster maps=== * [[Marble (KDE)|Marble]] viewer by [[KDE]] for [[GNU/Linux]], [[Mac OS X]], and [[Windows]] * [[OpenSeaMap]] downloadable charts for PC (all operating systems), Garmin, Lowrance, PDA, PNA * [http://www.ebookmaps.com eBookMaps] downloadable street maps for ebook readers ([[Amazon Kindle|Kindle]], [[Nook]] etc.) ===Handheld GPS receivers=== * [[Garmin]]: There are several programs available that can convert OpenStreetMap data into Garmin compatible maps<ref name=osm-wiki-garmin /> * [[Bryton Ryder 50]] will be the first cycling computer and SatNav device to come with OpenStreetMap data factory-loaded<ref name=bikeradar /> ===ទូរស័ព្ទដៃ=== A wide variety of programs exist by now that use OpenStreetMap data to display maps on mobile phones,<ref name=osm-wiki-mobile /> supporting a large number of different devices. Amongst supported devices are nearly all phones that can run [[Java ME]], making OpenStreetMap available to the majority of current phones, as well as platforms like [[Maemo]], [[Android (operating system)|Android]],<ref name=osm-wiki-android /> the [[iPhone]],<ref name=osm-wiki-apple /> [[Windows Mobile]],<ref name=osm-wiki-windowsmobile /> [[Blackberry (operating system)|Blackberry]], or [[Openmoko]].<ref name=osm-wiki-openmoko /> The various programs distinguish themselves according to key features like if they use raster maps or vector maps, need an Internet connection or can be used offline, support alternate render layers such as cycle paths,<ref name=andnav /> support address search or advanced features like routing, thus catering for a large number of different needs for viewing maps. With the inclusion of OpenStreetMap support in several programming libraries for mobile phones,<ref name=nutiteq /><ref name=CloudMade3 /> it is also possible to include OSM maps in other [[location-based service]]. ===Flickr=== Yahoo has started using OpenStreetMap data within its [[Flickr]] service for various cities around the world, including [[Baghdad]], [[Beijing]], [[Kabul]], [[Santiago]], [[Sydney]] and [[Tokyo]].<ref>{{cite web|url=http://blog.flickr.net/en/2008/08/12/around-the-world-and-back-again/|title=Around the world and back again|publisher=blog-flickr.net|accessdate=7 November 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.flickr.net/en/2008/10/30/more-cities/|title=More cities|publisher=blog-flickr.net|accessdate=7 November 2008}}</ref><ref name=OSM-in-Japan/> ===Foursquare=== On 29 February 2012, [[Foursquare]] started using OpenStreetMap maps.<ref>{{en}} [http://blog.foursquare.com/2012/02/29/foursquare-is-joining-the-openstreetmap-movement-say-hi-to-pretty-new-maps/ Blog de Foursquare]</ref> ===Apple=== With the launch of [[IPhoto#iOS_version|iPhoto for iOS]] on {{Start date|2012|03|07}} [[Apple Inc.]] started using OpenStreetMap data for photos with geolocation tags embedded. iPhoto for iOS 1.0.0 initially lacked OSM attribution. Later an updated version, 1.0.1, was released which contains the required OSM attribution.<ref>http://blog.osmfoundation.org/2012/03/08/welcome-apple/</ref> ===Blog/CMS Integration=== The [[WordPress]] OpenStreetMap plug-in<ref name="Wordpress">{{cite web|url=http://wordpress.org/extend/plugins/osm/|title=WordPress OpenStreetMap plug-in|accessdate=4 April 2010}}</ref> inserts maps and adds geo meta tags to posts / pages of WordPress [[blogs]]. [[Drupal]] has multiple OpenStreetMap plug-in modules<ref name="Drupal">{{cite web|url=http://drupal.org/search/apachesolr_search/openstreetmap?filters=type%3Aproject_project|title=Drupal OpenStreetMap plug-in modules|accessdate=11 August 2010}}{{Dead link|date=ឧសភា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> to integrate database content with OpenStreetMaps. [[Joomla]] also has a variety of OpenStreetMap related modules<ref name="Joomla Module">{{cite web|url=http://extensions.joomla.org/extensions/maps-a-weather/maps-a-locations/maps/7913|title=Joomla OpenStreetMap osmMap Module |accessdate=11 August 2010}}</ref> and plug-ins.<ref name="Joomla Plug-in">{{cite web|url=http://extensions.joomla.org/extensions/maps-a-weather/maps-a-locations/maps/5414|title=Joomla OpenStreetMap WISroGIS plug-in |accessdate=11 August 2010}}</ref> ===ទិន្នន័យផែនទី=== Map data is available for download in a variety of formats and for different geographical areas: * OpenStreetMap OSM<ref name=planet /> * CloudMade OSM, Garmin<ref name=CloudMade1 /> * Geofabrik OSM, Shapefiles<ref name=geofabrik /><!-- Again, I have put OpenStreetMap first, then all the 'not for profit' oganisations in alphabetical order, then all the 'for profit' organisations in alphabetical order --> OSM provides information that other map sites don't provide: *[[Territorial waters]] *[[High speed rail in China]] ===Monopoly City Streets=== In 2009, [[Hasbro]], the games company behind the property trading board game ''[[Monopoly (game)|Monopoly]]'', launched ''[[Monopoly City Streets]]'', a [[massively multiplayer online game]] which allowed players to "buy" streets all over the world. Although the game used map tiles from [[Google Maps]] and the Google Maps API to display the game board, the underlying vector street data was obtained from OpenStreetMap.<ref name=pcworld /> The online game was meant to be a limited time offering, closing at the end of January 2010.<ref name=BBC-Monopoly/> ===Haiti earthquake=== During the [[2010 Haiti earthquake]], OpenStreetMap and Crisis Commons volunteers used available satellite imagery<ref name=forbes /> to map the roads, buildings and refugee camps of Port-au-Prince in just two days, building "''the most complete digital map of Haiti's roads''".<ref name=nytimes /> The resulting data and maps have been used by several organisations providing relief aid, such as the [[World Bank]],<ref>{{cite web | last = Turner | first = Andrew | title = World Bank Haiti Situation Room - featuring OSM | date = 3 February 2010 | url = http://www.flickr.com/photos/ajturner/4329833289/in/photostream/}}</ref> the European Commission Joint Research Centre,<ref>{{cite web | first = European Commission Joint Research Centre | title = Haiti Earthquakes: Infrastructure Port-au-Prince 15/01/2010 | date = 15 January 2010 | url = http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_pp_haiti_map_04.pdf | format = PDF }}</ref> the [[Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]],<ref name='pbatty_video'>{{cite web | last = Batty | first = Peter | title = OpenStreetMap in Haiti - video | date = 14 February 2010 | url = http://geothought.blogspot.com/2010/02/openstreetmap-in-haiti-video.html}}</ref> [[UNOSAT]]<ref name='pbatty_video'/> and others.<ref name=osm-wiki-haiti /> ==Software== {{Main|openstreetmap:Using OpenStreetMap}} {{External links|section|date=January 2010}} ===Map rendering and presentation=== [[File:Soho - map 1.png|thumb|OpenStreetMap of [[Soho]], central [[London]] (Mapnik layer)]] * OpenStreetMap provides an [[OpenLayers]] based [[openstreetmap:Slippy Map|slippy map]] interface, displaying map tiles rendered by the [[openstreetmap:Mapnik|Mapnik]] rendering engines, and tiles from other sources including [http://www.opencyclemap.org/ OpenCycleMap.org] and [[MapQuest Open]]. [[ឯកសារ:JOSM 17013 screenshot km.png|alt=|រូបភាពតូច|[[JOSM]] - Java-based map editor]] * Desktop ** [[openstreetmap:Maperitive|Maperitive]] — Windows and Linux application for rendering maps, it is a successor to [[openstreetmap:Kosmos|Kosmos]]. ** [[openstreetmap:Prune|Prune]]&nbsp;— Open source Java application for viewing and editing data recorded by GPS. Uses OSM for the map layers. ** [[Marble (software)|Marble]]&nbsp;— Free and open source desktop-globe, which supports OpenStreetMap data. ** [[Navit]] Free, modular, touch screen friendly, navigation system with GPS tracking, which can use and render OpenStreetMap data. ** [[Quantum GIS]] — Open source desktop GIS which includes OSM plugin ** [[GPSBabel]] — converts tracklogs from one format to another. * Mobile ** [[Oruxmaps]] for android ** [[Navit]] [[File:Merkaartor sample.jpg|thumb|[[Merkaartor]] - Multi-platform Qt-based map editor]] * Web ** [[Wordpress]] Blogs via OSM Plugin ===Routing (directions, navigation)=== There are lists of [[openstreetmap:Routing/OnlineRouters|online]] and [[openstreetmap:Routing/OfflineRouters|offline]] routers available on the OSM wiki. Following routing software supports OpenStreetMaps: * [[CycleStreets]] (UK) * [[openstreetmap:MapQuest|MapQuest]] (Worldwide) Routing data updated daily. * [[openstreetmap:Gosmore|Gosmore]] * [[openstreetmap:MoNav|MoNav]]&nbsp;— Makes use of [[Contraction Hierarchies]] to allow for routing on continent sized graphs, even on mobile devices. * [[Navit]] * [[openstreetmap:Pyroute|Pyroute]] * [[Open Source Routing Machine]] * [[openstreetmap:OpenRouteService|OpenRouteService]] (Europe) * [[openstreetmap:Traveling salesman|Traveling salesman]]&nbsp;— Open source Java application working as route-planner and GPS-Navigator using the map-data from OpenStreetMap via LibOSM ==ទម្រង់នៃទិន្នន័យ== ===Core elements=== OpenStreetMap uses a [[topology|topological]] [[graph (mathematics)|data structure]], with four core elements (also known as ''data primitives''): * '''Nodes''' are points with a geographic position. Positions are stored as coordinates (pairs of a [[latitude]] and a [[longitude]]) according to [[WGS 84]].<ref>[http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WGS_84 WGS 84] ''OpenStreetMap Wiki''</ref> * '''Ways''' are ordered lists of ''nodes'', representing a [[polyline]], or possibly a [[polygon]] if the last node is equal to the first. * '''Relations''' are groups of ''nodes'', ''ways'' and other ''relations'' which can be assigned certain properties. * '''Tags''' can be applied to ''nodes'', ''ways'' or ''relations'' and consist of [[name-value pair|''name=value'' pairs]]. Up to version 0.4 of the protocol, an intermediate element between nodes and ways (''segments'', line segments which two node produced) was also used. ===Usage of elements=== * '''Nodes''' represent map features without a size, such as [[point of interest|points of interest]], mountain peaks, or centers of a settlement. * '''Ways''' (despite their name) are used both for representing linear features (such as streets and rivers), and for areas (such as forests, parks, parking areas or lakes). Sometimes an ambiguity between a line and an area is resolved by adding an <code>area</code> tag to an object (such as to indicate that a circular walking path object represents a walking area rather than a walking loop). Since a way can only define an area as a polygon, it cannot describe an area with a hole (such as a forest with a clearing). This is accomplished with relations. * '''Relations''' are used for representing the relationship of existing nodes and ways. Examples include turn restrictions on roads, routes that span several existing ways, and areas with holes. * '''Tags''' are used to store [[metadata]] about the map objects (such as their type, their name and their physical properties). A recommended [[Ontology (computer science)|ontology]] of map features (the meaning of ''tags'') is [[openstreetmap:Map features|maintained on a wiki]]. ==មើលផដដែរ== {{Portal|Atlas}} *[[Collaborative mapping]] *[[Counter-mapping]] *[[Google Map Maker]] *[[Google Maps]] *[[Neogeography]] *[[OpenLayers]] *[[WikiMapia]] *[[Comparison of web map services]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em|refs= <ref name=osm-wiki-faq>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/FAQ#Who_owns_OpenStreetMap.3F |title=FAQ |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-india>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_India |title=WikiProject India |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-stats>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Stats |title=Stats |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=6 December 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-legalfaq>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Legal_FAQ |title=Legal FAQ |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011 |quote=Several contributors additionally make their code available under different licences}}</ref> <!-- <ref name=osm-wiki-license>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OpenStreetMap_License |title=OpenStreetMap License |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011 |quote=OpenStreetMap software is licensed under the GNU GPL}}</ref> --> <ref name=osm-wiki-pistemaps>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_Piste_Maps |title=WikiProject Piste Maps |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-garmin>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OSM_Map_On_Garmin |title=OSM Map On Garmin |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-mobile>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Software/Mobile |title=Software/Mobile |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-android>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Android |title=Android |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-apple>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Apple_iOS |title=Apple iOS |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-windowsmobile>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Windows_Mobile |title=Windows Mobile |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-openmoko>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Openmoko |title=Openmoko |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-haiti>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_Haiti |title=WikiProject Haiti |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=5 February 2010}}</ref> <ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/OpenStreetMap.org |title= Openstreetmap.org Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2012-07-02 |archive-date= 4 កញ្ញា 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org |url-status= dead |archivedate= 4 កញ្ញា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org }}</ref> <ref name=nytimes>{{cite news |title=Digital Help for Haiti |url=http://gadgetwise.blogs.nytimes.com/2010/01/27/digital-help-for-haiti/ |newspaper=[[The New York Times]] |date=27 January 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=forbes>{{cite news |title=Technology Saves Lives In Haiti |first=Brady |last=Forrest |url=http://www.forbes.com/2010/02/01/text-messages-maps-technology-breakthroughs-haiti.html |newspaper=[[Forbes|Forbes.com]] |date=1 February 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=CloudMade1>{{cite web |url=http://downloads.cloudmade.com/ |title=CloudMade Downloads |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=15 April 2011 |archive-date=24 កញ្ញា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924021529/http://downloads.cloudmade.com/ |url-status=dead |archivedate=24 កញ្ញា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924021529/http://downloads.cloudmade.com/ }}</ref> <ref name=CloudMade2>{{cite web |url=http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ |title=We’re funded! |date=17 March 2008 |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=16 April 2011 |archive-date=1 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301051755/http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ |url-status=dead |archivedate=1 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301051755/http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ }}</ref> <ref name=CloudMade3>{{cite web |url=http://cloudmade.com/products/iphone-sdk |title=iPhone & iPad SDK |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=16 April 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425050807/http://cloudmade.com/products/iphone-sdk |url-status=dead }}</ref> <ref name=planet>{{cite web |url=http://planet.openstreetmap.org/ |title=planet.openstreetmap.org |publisher=OpenStreetMap |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=geofabrik>{{cite web |url=http://download.geofabrik.de/osm/ |title=Download-Bereich |publisher=Geofabrik |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=derstandard>{{cite news |title=Ja, ich würde OpenStreetMap mit Wikipedia vergleichen |first= |last= |url=http://derstandard.at/1246542045463/Ja-ich-wuerde-OpenStreetMap-mit-Wikipedia-vergleichen |newspaper=[[Der Standard]] |language=German |date=13 July 2009 |accessdate=25 October 2010}}</ref> <ref name=ogd-Coast1>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2006/12/04/yahoo-aerial-imagery-in-osm/index.html |title=Yahoo! aerial imagery in OSM |last=Coast |first=Steve |date=4 December 2006 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=20 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220034035/http://old.opengeodata.org/2006/12/04/yahoo-aerial-imagery-in-osm/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-Coast2>{{cite web |url=http://opengeodata.org/microsoft-imagery-details |title=Microsoft Imagery details |last=Coast |first=Steve |date=30 November 2010 |work=OpenGeoData |accessdate=10 January 2011}}</ref> <ref name=ogd-Fairhurst>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2008/01/07/the-licence-where-we-are-where-were-going/index.html |title=The licence: where we are, where we’re going |last=Fairhurst |first=Richard |date=7 January 2008 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=27 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727150314/http://old.opengeodata.org/2008/01/07/the-licence-where-we-are-where-were-going/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-Coast3>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2007/07/04/and-donate-entire-netherlands-to-openstreetmap/index.html |title=AND donate entire Netherlands to OpenStreetMap |last=Coast |first=Steve |date=4 July 2007 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=23 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154505/http://old.opengeodata.org/2007/07/04/and-donate-entire-netherlands-to-openstreetmap/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-blackadder>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2008/07/index.html |title=We’re on a road to everywhere |date=31 July 2008 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=27 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727151619/http://old.opengeodata.org/2008/07/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=pcworld>{{cite news |title='Monopoly City Streets' Online Game: Will Buying Park Place Be Any Easier? |first=JR |last=Raphael |url=http://www.pcworld.com/article/171610/monopoly_city_streets_online_game_will_buying_park_place_be_any_easier.html |newspaper=[[PC World (magazine)|PC World]] |date=8 September 2009 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=6 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606042426/http://www.pcworld.com/article/171610/monopoly_city_streets_online_game_will_buying_park_place_be_any_easier.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=linux>{{cite web |url=http://www.linux.com/archive/feature/119493 |title=OpenStreetMap project imports US government maps |last=Willis |first=Nathan |date=11 October 2007 |work=Linux.com |publisher= |accessdate=16 April 2011 |archive-date=11 ធ្នូ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211164306/http://www.linux.com/archive/feature/119493 |url-status=dead |archivedate=11 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101211164306/http://www.linux.com/archive/feature/119493 }}</ref> <ref name=geothought>{{cite web |url=http://geothought.blogspot.com/2007/12/oxford-university-using-openstreetmap.html |title=Oxford University using OpenStreetMap data |last=Batty |first=Peter |date=3 December 2007 |publisher=Geothought |accessdate=16 April 2011}}</ref> <ref name=andnav>{{cite web |url=http://wiki.andnav.org/index.php/Feature-Comparison |title=Feature-Comparison |work=AndNavWiki |accessdate=16 April 2011 |archivedate=28 ឧសភា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528115750/http://wiki.andnav.org/index.php/Feature-Comparison |url-status=dead }}</ref> <ref name=BBC-Monopoly>{{cite news |title=Monopoly game launches on Google |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8245700.stm |newspaper=[[BBC Online]] |date=9 September 2009 |accessdate=25 February 2012}}</ref> <ref name=bikeradar>{{cite web |url=http://www.bikeradar.com/news/article/bryton-rider-50-and-rider-30-gps-units-first-look-28318 |title=Bryton Rider 50 and Rider 30 GPS units – First look |last=Jones |first=Jeff |date=4 November 2010 |publisher=BikeRadar |accessdate=16 April 2011 |archivedate=27 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427100537/http://www.bikeradar.com/news/article/bryton-rider-50-and-rider-30-gps-units-first-look-28318 |url-status=dead }}</ref> <ref name=GPS-inspires-DIY>{{cite news |title=Global Positioning Tech Inspires Do-It-Yourself Mapping Project |first=Mark |last=Anderson |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/10/061018-street-maps.html |newspaper=[[National Geographic News]] |date=18 October 2006 |accessdate=25 February 2012 |archive-date=11 កុម្ភៈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211044643/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/10/061018-street-maps.html |url-status=dead}}</ref> <ref name=nearmap>{{cite web |url=http://www.nearmap.com/products/community-licence |title=Community licence |publisher=[[NearMap]] |accessdate=16 April 2011 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403154709/http://www.nearmap.com/products/community-licence |url-status=dead }}</ref> <ref name=nutiteq>{{cite web |url=http://www.nutiteq.com/mgmaps-lib-sdk-downloads |title=Mobile Map API SDK download |publisher=Nutiteq |accessdate=16 April 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714212700/http://www.nutiteq.com/mgmaps-lib-sdk-downloads |url-status=dead }}</ref> <ref name=OSM-in-Japan>{{cite web |url=http://thinkwhere.wordpress.com/2008/09/16/japan-osm-progress/ |title=Japanese progress in osm. Amazing stuff! |last=Waters |first=Tim |date=16 September 2008 |work=thinkwhere |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722023011/http://thinkwhere.wordpress.com/2008/09/16/japan-osm-progress/ |archivedate=22 កក្កដា 2011 |deadurl=no |accessdate=25 February 2012 |url-status=live }}</ref> <ref name=systemed>{{cite web |url=http://www.systemed.net/blog/legacy/entry080113140415.html |title=Cycle map on your GPS |last=Fairhurst |first=Richard |date=13 January 2008 |work=Système D |accessdate=16 April 2011}}</ref> <ref name=yahoo-maps-close>{{cite news |title=Yahoo! Maps APIs Service Closure Announcement – New Maps Offerings Coming Soon! |first=Raj |last=Mata |url=http://developer.yahoo.com/blogs/ydn/posts/2011/06/yahoo-maps-apis-service-closure-announcement-new-maps-offerings-coming-soon/ |work=Yahoo! Developer Network |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623122827/http://developer.yahoo.com/blogs/ydn/posts/2011/06/yahoo-maps-apis-service-closure-announcement-new-maps-offerings-coming-soon/ |archivedate=23 មិថុនា 2011 |deadurl=no |date=13 June 2011 |accessdate=25 February 2012 |url-status=live }}</ref> }}{{[[ # * * # {{}}]]}} ==អានបន្ថែម== * {{Cite book |title=OpenStreetMap: Be your own Cartographer |last=Bennett |first=Jonathan |year=2010 |publisher=Packt Publishing |isbn=978-1-84719-750-4 |page=252 |url=http://www.packtpub.com/openstreetmap/book }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628170155/http://www.packtpub.com/openstreetmap/book |date=28 មិថុនា 2012 }} * {{Cite book|title=OpenStreetMap: Using and Enhancing the Free Map of the World |last1=Ramm |first1=Frederik |last2=Topf |first2=Jochen |last3=Chilton |first3=Steve |year=2010 |publisher=UIT Cambridge |isbn=978-1-906860-11-0 |page=386 |url=http://www.openstreetmap.info}} * OpenStreetMap in the media (2005 to present) ([http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OpenStreetMap_in_the_media OSM wiki link]) * OpenStreetMap in scientific publications ([http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Research OSM wiki link]) ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Commons category}} *[http://www.openstreetmap.org/ OpenStreetMap] - project page with editing interface *[http://www.openstreetbrowser.org OpenStreetBrowser] - simple map viewer *[http://www.osmfoundation.org/ OpenStreetMap Foundation] *[http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Main_Page OpenStreetMap Wiki] *[http://tools.geofabrik.de/mc/?mt0=mapnik&mt1=googlemap ''Map Compare'' tools.geofabrik.de] online-comparison between Google Maps and OpenStreetMap *[https://sourceforge.net/projects/lama/ OpenSource navigation system] *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8517057.stm Illustrated BBC report about OpenStreetMap helping in Haiti after the earthquake] *[http://vimeo.com/16146087 Evolution of European OpenStreetMap coverage 2006-2010 (video)] *[http://vimeo.com/2598878 OSM 2008: A Year of Edits (video)] {{Earth}} {{Use dmy dates|date=July 2011}} {{DEFAULTSORT:Openstreetmap}} <!-- tiles@home component --> i1facgbs80zvf42ov7he5tyi6x9jkky 0 20375 340993 230300 2026-09-25T06:58:20Z BUNTHOEUN MAKARA 53069 ដកឃ្លា 340993 wikitext text/x-wiki [[សៀវភៅ:កម្ពុជា|សៀ]]វភៅ​===========+===================---------------គឺជាការសរសេរ ​ការបោះពុម្ភ ការលំអរ​ ក្រដាសសរ ដែលបង្កើតឲ្យមានពណ៌ខ្មៅ ក្រដាសសម្រាប់សរសេរ ឬក៏ធ្វើអ្វីផ្សេងៗទៀត ជាធម្មតា វាភ្ជាប់ជាមួយទំព័រ ។ ក្រដាសមួយយើងមិនមែនសៀវភៅទេវាគឺជាសន្លឹក ហើយ​ ហើយផ្នែកនីមួយៗនៃសន្លឹក ហៅថា[http://en.wikipedia.org/wiki/Page_(paper) ទំព័រ] ។​ សៀវភៅគឺបានផលិតដោយ អេឡិចត្រូច ដែលមានទ្រងទ្រាយជា សៀវភៅអេឡិចត្រូនិច ។ សៀវភៅជាច្រើនគឺសំដៅទៅលើការសរសេរអក្សរ ឬ មានន័យថាការបែងចែកធ្វើការ ។​ នៅក្នុង [http://en.wikipedia.org/wiki/Library_and_information_science បណ្ដាល័យពត៌មានវិទ្យាសាស្ត្រ] សៀវភៅគឺអាចហៅថា ឯកលេខនា សម្គាល់ថាវាមកពីសាមយិគ ដូចជាទស្សនាវត្ដីដ៍ កាសែត ឬក៏​ សារពត៌មាន​ ជាតួរយ៉ាងការសរសេរសៀវភៅ គឺការសរសេរអក្សរ​ ។ នៅក្នុងរឿងប្រលោមលោក និង ប្រភេទសៀវភៅ រឿងផ្សេងៗទៀត ។ សៀវភៅតាមផ្នែកផ្សេងៗគ្នា ហើយគេហៅសៀវភៅថា ( សៀវភៅ១ សៀវភៅ២ សៀវភៅ៣ ហើយក៏មានបន្ដរផងដែរ ) ។ អ្នកស្រលាញ់សៀវភៅ ជាធម្មតាគឺជាអ្នកក្រ ។ ការស្ដុកទុកនៅមានការទិញការលក់ ។ ==<span style="font-family: khmer os muol light; font-size:120%;color:Green;">ដើមកំណើតសៀវភៅ</span>== សៀវភៅមកពី [http://en.wikipedia.org/wiki/Old_English ដើមកំណើតភាសាអង្គគ្លេស]​ ==<span style="font-family: khmer os muol light; font-size:120%;color:Green;">បុរាណកាល</span>== [http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_books សៀវភៅប្រវត្ដិ]មានច្បាស់លាស់ 5elxrz1dt24qlmdbt7m26zwin9ea55o 0 21732 340919 268795 2026-09-24T22:06:11Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340919 wikitext text/x-wiki {{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox Olympics Cambodia |games=រដូវក្តៅឆ្នាំ ២០០៨ |competitors='''៤''' |sports='''២''' |flagbearer=[[ហែម ប៊ុនទីង]] |officials= }} '''[[កម្ពុជា​|កម្ពុជា]]'''​បាន​ចូល​រួម​ប្រកួត​'''[[អូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០០៨|កីឡា​អូឡាំពិក​រដូវ​ក្តៅ​ឆ្នាំ ​២០០៨]]''' ធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ចាប់ពីថ្ងៃទី ៨ ដល់ថ្ងៃទី ២៤ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០០៨ ប្រទេស​នេះ​បាន​បញ្ជូន​អ្នក​ចូល​រួម​ប្រកួត​សរុប​បួន​នាក់​ទៅ​ប្រកួត​កីឡា​នេះ<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-06/19/content_8401126.htm "Cambodian Olympic hopefuls receive bonus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812025529/http://news.xinhuanet.com/english/2008-06/19/content_8401126.htm |date=2008-08-12 }}, Xinhua, June 19, 2008</ref><ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-05/30/content_8282290.htm "Cambodia to send 15-member delegation to Beijing Olympics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051420/http://news.xinhuanet.com/english/2008-05/30/content_8282290.htm |date=2016-03-04 }}, Xinhua, May 30, 2008</ref> ==កីឡាករ== {{main|កីឡាករនៅអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០០៨}} <small> ;សំខាន់ *'''ចំណាំ'''–ចំណាត់ថ្នាក់ដែលបានផ្តល់ឱ្យសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍បទគឺស្ថិតនៅក្នុងកំដៅរបស់អត្តពលិកតែប៉ុណ្ណោះ *'''Q''' = មានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ជុំបន្ទាប់ *'''q''' = មានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ជុំបន្ទាប់ជាអ្នកចាញ់លឿនបំផុត ឬក្នុងព្រឹត្តិការណ៍វាល ដោយទីតាំងដោយមិនសម្រេចគោលដៅជម្រុះ *'''NR''' = កំណត់ត្រាជាតិ *N/A = ជុំមិនអាចអនុវត្តសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍នេះ *Bye = កីឡាករមិនតម្រូវឱ្យប្រកួតក្នុងជុំទេ </small> ;បុរស {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|កីឡាករ !rowspan="2"|ព្រឹត្តិការណ៍ !colspan="2"|វគ្គចុងក្រោយ |-style="font-size:95%" !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[ហែម ប៊ុនទីង]] |align=left|[[ម៉ារ៉ាតុង]] |២:៣៣:៣២ |៧៣ |} ;ស្ត្រី {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|កីឡាករ !rowspan="2"|ព្រឹត្តិការណ៍ !colspan="2"|ហ៊ីត !colspan="2"|Quarterfinal !colspan="2"|វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ !colspan="2"|វគ្គចុងក្រោយ |-style="font-size:95%" !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[សូ ទិត្យលីនដា]] |align=left|100 ម |១២.៩៨ |៧ |colspan=6|មិនបានទៅមុខទេ |} == ហែលទឹក == {{main|ហែលទឹកនៅអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០០៨}} ;បុរស {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|កីឡាករ !rowspan="2"|ព្រឹត្តិការណ៍ !colspan="2"|ហ៊ីត !colspan="2"|វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ !colspan="2"|វគ្គចុងក្រោយ |-style="font-size:95%" !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[ហែមថុន ពន្លឺ]] |align=left|ហ្វ្រីស្ទីល ៥០​ ម. |២៧.៣៩ |៧៩ |colspan=4|មិនបានទៅមុខទេ |} ;ស្ត្រី {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|កីឡាករ !rowspan="2"|ព្រឹត្តិការណ៍ !colspan="2"|ហ៊ីត !colspan="2"|វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ !colspan="2"|វគ្គចុងក្រោយ |-style="font-size:95%" !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !វេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[ហែម ថុនវិទិនី]] |align=left|ហ្វ្រីស្ទីល ៥០​ ម. |៣១.៤១ |៧៨ |colspan=4|មិនបានទៅមុខទេ |} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{Cambodia-stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០០៨]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​ការ​ប្រកួត​កីឡា​អូឡាំពិក​រដូវ​ក្ដៅ​តាម​ឆ្នាំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កីឡាកម្ពុជា]] fbbgjojywtnjsr3ulhal3cez1g4s0w8 0 23271 340970 339094 2026-09-24T23:42:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340970 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |archive-date=February 2, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |date=មេសា 17, 2019 }}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|url=https://archive.org/details/mercenarieslyndo0000blac|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |url=https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=[https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal/page/171 171]}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1995-12_21_4/page/783 |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |url=https://archive.org/details/dirtylittlesecre0000dunn_t0y9 |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-06-28_336_7659/page/1482 |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |url=https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0 |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=[https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0/page/102 102]–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022">{{Cite journal |first=Giovanni |last=Chiarini |date=1 April 2022 |title=Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law |ssrn=4072727 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4072727 |journal=Cork Online Law Review}}</ref> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។<ref name="Tran2022">{{Cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=9780824887865}}</ref><ref name="Goscha2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1972-09_59_2/page/353 |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។<ref name="Goscha2016"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=2022-05-22 }}</ref><ref name="Kort2017">{{Cite book |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199 }}</ref><ref name="Tran2022"/><ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha2016"/>{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។<ref name="Kort2017"/><ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់<ref name="Kort2017"/><ref name="Tran2022"/> ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។<ref name="Goscha2016"/><ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Goscha2016"/> ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។<ref name="Goscha2016"/> ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/340 340]}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |url=https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=[https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu/page/103 103] }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |publisher=Beacon Press |year=1971 |location=Boston |at=Section 3, pp. 314–346 |chapter=Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=19 October 2017 |url-status=dead |via=International Relations Department, Mount Holyoke College }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=19 តុលា 2017 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/174 174]–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |url=https://archive.org/details/bloodroadhochimi0000prad |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |url=https://archive.org/details/rainoffire00time |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_summer-1994_24_3/page/515 |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug/page/119 119]}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |url=https://archive.org/details/unitedstatesinvi00kahi |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/83 83]–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9/page/193 193]}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |url=https://archive.org/details/vietnamwarintima0000ward |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |url=https://archive.org/details/hanoiswarinterna0000nguy |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name="Ankony">{{Cite book |last=Ankony |first=Robert C. |title=Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group |isbn=978-0-7618-3281-2}}</ref>{{Rp|១០៤}}<ref name="Villard">{{Cite book |last=Villard |first=Erik B. |url=https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |title=The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue |date=2008 |publisher=U.S. Army Center of Military History |isbn=978-1-5142-8522-0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |archive-date=June 5, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |date=មិថុនា 5, 2023 }}</ref>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1987-03_109/page/135 |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |url=https://archive.org/details/pentagonpapersas00sheerich |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |url=https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=[https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john/page/198 198] }}</ref> ==វៀតណាមូបនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-2003_27_4/page/150 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |date=14 ធ្នូ 2007 }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមូបនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមូបនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |url=https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0 |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=[https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0/page/27 26]|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1958-07_36_4/page/582 |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាមូបនីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6/page/193 193]–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|វាយចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តហ្វឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=[https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli/page/301 301]–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |url=https://archive.org/details/americantorturef0000otte |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=[https://archive.org/details/americantorturef0000otte/page/62 62]}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |url=https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=[https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco/page/68 68]}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |url=https://archive.org/details/warwithoutfronts0000grei_l9e5 |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |url=https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=[https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies/page/318 318]–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_m7d1 |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1988_61_2/page/303 |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_fall-1985_8_4/page/169 |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/585 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |url=https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=[https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi/page/127 127]}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian">{{Cite book |last=Hagopain |first=Patrick |title=The Vietnam War in American Memory |url=https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago |publisher=University of Massachusetts Press |year=2009 |isbn=978-1-55849-693-4 |pages=[https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago/page/13 13]–4}}</ref>{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026 |archive-date=5 ឧសភា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505054557/https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |url-status=dead }}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |url=https://archive.org/details/vietnamsonsforso0000kuet |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |url=https://archive.org/details/inventionofecoci0000zier |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-08-25_177_4050/page/710 |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-10_35_5/page/1220 |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី]] *[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (១៩៥០–១៩៥៣) *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣]] (១៩៧៨–១៩៩១) *[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៧៩–១៩៨៩) ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last1=Bowden |first1=Mark |title=Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam |url=https://archive.org/details/hue1968turningpo0000bowd_r9z6 |date=2017 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-8021-8924-0 }} * {{Cite book |last=Demma |first=Vincent H. |url=http://www.history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |title=American Military History |publisher=US Army Center of Military History |year=1989 |location=Washington, DC |pages=619–694 |chapter=The U.S. Army in Vietnam |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |archive-date=20 January 2020 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |date=20 មករា 2020 }} * {{Cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |url=https://archive.org/details/mandateforchange00eise |title=Mandate for Change |publisher=Doubleday & Company |year=1963 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=HarperCollins |year=2018 |isbn=978-0-06-240566-1}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |edition=2nd |location=New York }} * {{Cite book |last=Nalty |first=Bernard |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar00bern |publisher=Barnes and Noble |year=1998 |isbn=978-0-7607-1697-7 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Olson |first1=James S. |title=Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 |url=https://archive.org/details/wheredominofella0000olso_t4n0 |last2=Roberts |first2=Randy |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1-4051-8222-5 |edition=5th |location=Malden, MA}} * {{Cite journal |last=Palmer |first=Michael G. |year=2007 |title=The Case of Agent Orange |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=29 |pages=172–195 |jstor=25798819 |number=1 }} * {{Cite journal |last=Stone |first=Richard |year=2007 |title=Agent Orange's Bitter Harvest |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-01-12_315_5809/page/176 |journal=Science |volume=315 |issue=5809 |pages=176–179 |doi=10.1126/science.315.5809.176 |jstor=20035179 |pmid=17218503 }} * {{Cite book |last=Westheider |first=James E. |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar0000west_i5w5 |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33755-0 |location=Westport, CN}} * {{Cite book |last=Willbanks |first=James H. |url=https://muse.jhu.edu/book/28613 |title=A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos |publisher=Texas A&M University Press |year=2014 |isbn=978-1-62349-117-8}} ==អានបន្ថែម== {{Main|[[:en:Bibliography of the Vietnam War|គន្ថនិទ្ទេសន៍នៃសង្គ្រាមវៀតណាម]] (ជាភាសាអង់គ្លេស)}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|d=Q8740|n=no|species=no|voy=no|s=no|b=Modern History/Vietnam War}} * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813005227/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm |date=13 August 2012}} ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20230405190739/http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម] ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20050403230616/http://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/timeline/ ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម] ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រពត្តិនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] 7hfatz9craddngoy33wu32ordsoit97 0 23683 340921 338336 2026-09-24T22:07:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340921 wikitext text/x-wiki {{Short description|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រនៅ​កម្ពុជា​ឆ្នាំ​២០១៣}}{{Infobox election |election_name = ការបោះឆ្នោតសកល ឆ្នាំ២០១៣ នៅកម្ពុជា |country = កម្ពុជា |type = legislative |ongoing = no |previous_election = ការបោះឆ្នោតសកល ឆ្នាំ២០០៨ នៅកម្ពុជា |previous_year = ២០០៨ |next_election = ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨ |next_year = ២០១៨ |seats_for_election = សរុបចំនួន ១២៣ អាសនៈ នៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]] |majority_seats = ៦២ |election_date = ២៨ កក្កដា ២០១៣ |turnout = ៦៨% |image1 = [[File:Hun Sen (2012).jpg|150x150px]] |leader1 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_since1 = ១៤ មករា ១៩៨៥ |party1 = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា |leaders_seat1 = |last_election1 = ៩០ អាសនៈ |seats_before1 = ៦៨ អាសនៈ |seats1 = ៦៨ អាសនៈ |seat_change1 = {{decrease}} ២២ |popular_vote1 = ៣,២៣៥,៩៦៩ |percentage1 = ៤៨.៨៣% |swing1 = {{decrease}}៩.២៨% |image2 = [[File:Sam Rainsy.jpg|150x150px]] |leader2 = [[សម រង្ស៊ី]] |leader_since2 = ១៧ កក្កដា​ ២០១២ |party2 = គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ |leaders_seat2 = |last_election2 = ''គណបក្សថ្មី'' |seats_before2 = ៥៥ អាសនៈ |seats2 = ៥៥ អាសនៈ |seat_change2 = {{increase}} ២៦ |popular_vote2 = ២ ៩៤១ ១៣៣ |percentage2 = ៤៤.៤៦% |swing2 = {{increase}}១៥.៩៣% |title = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] |before_election = [[ហ៊ុន សែន]] |before_party = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា |after_election = [[ហ៊ុន សែន]] |after_party = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា | map_image = | map_size = | map_caption = |color1=1e90ff|color2=0047ab}}{{Politics of Cambodia}} '''ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកលជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ អណត្តិទី៥''' នឹង​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តិទៅ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៨ ខែ​កក្កដា ​ឆ្នាំ២០១៣ <ref>[http://www.necelect.org.kh/nec_khmer/index.php?option=com_content&view=article&id=989&Itemid=357 ប្រតិទិននៃការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808154924/http://www.necelect.org.kh/nec_khmer/index.php?option=com_content&view=article&id=989&Itemid=357 |date=2013-08-08 }} គ.ជ.ប</ref>។ [[គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត]] (គ.ជ. ប​) បាន​ប្រកាស​ថាប្រជាជន​កម្ពុជា​ចំនួន ៩,៦៧ លាននាក់នឹង​ត្រូវ​បាន​​ទទួល​បាន​សិទ្ធិ​ដើម្បី​បោះ​ឆ្នោតសម្រាប់អសនៈ​រដ្ឋ​សភា​ជាតិ​ចំនួន១២៣អសនៈ<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-01/04/c_132079567.htm|title=9.67 million Cambodians eligible to vote in July general election|work=ភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានស៊ីនហួរ|location=ប៉េកាំង|access-date=2013-07-11|archive-date=2014-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219191418/http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-01/04/c_132079567.htm|url-status=dead}}</ref>។ នាយក​រដ្ឋ​ម​ន្រ្តី​រដ្ឋ​ម​ន្រ្តី[[ហ៊ុន សែន|​ហ៊ុន ​សែន]]​ដែលកំពុងកាន់តំណែង​មាន​សិទ្ធិ​ទទួលបានការកាន់អំណាចបួនអណត្តិជាប់ៗគ្នា​។ ការិយាល័យបោះឆ្នោតចាប់បើកពីម៉ោង៧:០០ព្រឹក និងបិទនៅម៉ោង ៣:០០ល្ងាច។ នៅម៉ោង ៧:៤០ល្ងាច លោក[[ខៀវ កាញ្ញារិទ្ធិ]]ដែលជា[[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មាន]]បានប្រកាសក្រៅផ្លូវការថា [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] បានឈ្នះ៦៨អាសនៈ​ហើយចំណែកឯ​[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]​ដែលជាគូប្រជែងឈ្នះត្រឹម៥៥អាសនៈប៉ុណ្ណោះ<ref>{{cite news|url=http://www.cambodiadaily.com/elections/cpp-claims-election-victory-68-seats-to-55-cnrp-37191|title=CPP Claims Election Victory, 68 Seats to 55 CNRP|date=28 July 2013|work=ខេមបូដា ដេលី|location=ភ្នំពេញ|accessdate=28 July 2013|archive-date=30 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730203515/http://www.cambodiadaily.com/elections/cpp-claims-election-victory-68-seats-to-55-cnrp-37191/|url-status=dead}}</ref>។ ==ព្រឹត្តិការណ៍មុន== [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៤ ឆ្នាំ២០០៨|ការ​បោះ​ឆ្នោត​មុន​]]នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៨ ត្រូវ​បាន​ឈ្នះ​ដោយ​[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ដោយបានឈ្នះបានចំនួនអសនៈភាគច្រើនដាច់ខាត ចំ​នួន ៩០អាសនៈលើ១២៣អាសនៈ។ បើ​ទោះ​បី​ជា​ឈ្នះចំនួនអសនៈភាគច្រើនដាច់ខាត​​, [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានជ្រើសរើស​បង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ​ជាមួយ​[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|គណបក្ស​រាជា​និយម​ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ដែល​បាន​ឈ្នះ ២ អាសនៈ​។ ​គណបក្ស​ប្រឆាំង​គឺ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី]]និង​[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]បាន​ឈ្នះ​សរុប​បញ្ចូល​គ្នា​ចំនួន២៩ អាសនៈ។ នៅឆ្នាំ២០១២ គណៈបក្សប្រឆាំងទាំង២បានច្របាច់​បញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតគណបក្សថ្មីមួយដោយដាក់ឈ្មោះថា [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] ដោយមានលោក[[សម រង្ស៊ី]]ជាប្រធាននិងលោក[[កឹម សុខា]]ជាអនុប្រធាន។ ប្រធានគណបក្សលោកសម រង្ស៊ីគ្មានឈ្មោះបេក្ខជនតំណាងរាស្ត្រទេ។ នេះដោយសារលោកបាននិរទេសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេស​បន្ទាប់ពីមានការចោទប្រកាន់​ដោយតុលាការនៅឆ្នាំ២០១០​។ លោកបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញនៅថ្ងៃទី១៩ កក្កដា ២០១៣ បន្ទាប់ពីមានការលើកលែងទោស​ពីព្រះមហាក្សត្រ ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហមុនី]]<ref>{{cite news|url=http://www.rfa.org/khmer/news/politics/local-media-not-interest-sam-rainsy-return-07202013041609.html|title=ព័ត៌មាន​ក្នុង​ស្រុក​មួយ​ចំនួន​មិន​ចាប់​អារម្មណ៍​ការ​វិល​ត្រឡប់​របស់​មេ​បក្ស​ប្រឆាំង|work=វិទ្យុអាស៊ីសេរី|accessdate=19 July 2013|archive-date=4 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004073153/https://www.rfa.org/khmer/news/politics/local-media-not-interest-sam-rainsy-return-07202013041609.html|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែលោកសម រង្ស៊ីគ្មានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីបោះឆ្នោត ហើយមិនមានបេក្ខភាពដើម្បីឈរឈ្មោះក្នុងការបោះឆ្នោតនេះឡើយ។<ref name=RFA>[http://www.rfa.org/english/news/cambodia/rejection-07222013182201.html Cambodia’s Election Panel Rejects Sam Rainsy Request to Contest Polls] Radio Free Asia, 22 July 2013</ref> ==គណបក្ស​នយោបាយ== ចំនួន​នៃ​គណបក្ស​នយោបាយដែលបាន​ចុះបញ្ជី​ផ្លូវការ​ក្នុងការប្រកួត​ប្រជែង​នៅ​ក្នុង​ការ​បោះឆ្នោតជាតិ​បានធ្លាក់ចុះ​ជាលំដាប់។ នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៣ ឆ្នាំ២០០៣|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០០៣]] មាន២៣គណបក្ស ធ្លាក់មកត្រឹម ១១គណបក្សនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៤ ឆ្នាំ២០០៨|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០០៨]] និង មកត្រឹម ៨គណបក្សក្នុងឆ្នាំ២០១៣នេះ។ {|class=wikitable !colspan=3|គណបក្ស !មេដឹកនាំ |- |style="background:#0101df; color:white;"| || ១ ||[[គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា]]||[[សេង សុខេង]] |- |style="background:{{FUNCINPEC/meta/color}}; color:white;"| || ២ ||[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||[[នរោត្ដម អរុណរស្មី]] |- |style="background:#6a2fad; color:white;"| || ៣ ||[[គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]]||[[សុខ រ័ត្នសុវណ្ណបញ្ចៈសីលា]] |- |style="background:{{Cambodian People's Party/meta/color}}; color:white;"| || ៤ ||[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||[[ហ៊ុន សែន]] |- |style="background:#008000; color:white;"| || ៥ ||[[គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]]||[[ហួន រាជចំរើន]] |- |style="background:#40e0d0; color:white;"| || ៦ ||[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]] || [[ក្រវ៉ាញ ដារ៉ន]] |- |style="background:#0047ab; color:white;"| || ៧ || [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]||[[សម រង្ស៊ី]] |- |style="background:#58ACFA; color:white;"| || ៨ ||[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||[[ខឹម វាសនា]] |} ==បេក្ខភាពនាយករដ្ឋមន្ត្រី== បេក្ខជនដែលបានប្រកាសប្រណាំងប្រជែងដើម្បីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី៖ * '''[[ហ៊ុន សែន]]''', នាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់តំណែង * '''[[សម រង្ស៊ី]]''', អតីត​តំណាងរាស្ត្រមណ្ឌលកំពង់​ចាម ​និង​ជា​មេដឹកនាំ​គណបក្សប្រឆាំង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ * '''[[នរោត្តម អរុណរស្មី]]''', មេដឹកនាំ[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|គណបក្សរាជា​និយមហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]​​និង​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​កម្ពុជាប្រចាំ​ប្រទេស​[[ម៉ាឡេស៊ី]]​ចាប់​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ២០០៥។ ==កិច្ចពិភាក្សាតទល់== ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​ការ​ជជែក​ពិភាក្សា​គ្នា​តាម​ទូរទស្សន៍​លើក​ដំបូង​របស់​ខ្លួន​នៅ​លើ​ទី ២០និង២១ ខែ​កក្កដា ។ វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (National Democratic Institute ហៅកាត់ថា NDI) ដែលជាស្ថាប័នឧបត្ថម្ភដោយអាមេរិច នឹងរៀបចំ​ការពិភាក្សាតុមូលចំនួន៩ ដោយមានការចូលរួមពីសំណាក់បេក្ខជនតាមខេត្ត​ពីស្ទើរគ្រប់គណបក្ស។ ==ភាពចំរូងចំរាសនានាមុខការបោះឆ្នោត== === បញ្ហាបញ្ជីចុះឈ្នោះបោះឆ្នោត === ដោយហេតុថា កម្ពុជាមិនបានរាប់ប្រជាជនជាផ្លូវការអស់រយៈពេល៥ឆ្នាំមកហើយ តួលេខអត្រាប្រជាជនក្នុងផ្ទៃប្រទេសដែលមានចំនួនកំណត់បាននាំទៅដល់ការបង្ហាញភាពមិនត្រឹមត្រូវចំពោះអ្នកមានលទ្ធភាពបោះឆ្នោត ដែលធ្វើឱ្យមានភាពលំបាកដល់គណៈកម្មាការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោតដឹងអោយប្រាកដនូវចំនួនជាក់ស្ដែងនៃអ្នកបោះឆ្នោតដែលគួរតែចុះបញ្ជីក្នុងបញ្ជីបោះឆ្នោតរបស់កម្ពុជា។ កង្វះខាតនៃការរាប់ប្រជាជនជាក់ស្ដែងបាននាំទៅដល់ការបោះឆ្នោតលួចបន្លំ ដូចជាអ្នកបោះឆ្នោតបោះឆ្នោតនៅក្នុងមណ្ឌលជាច្រើនដោយការប្រើប្រាស់ឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា។<ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/07/31/cambodia-ruling-party-orchestrated-vote-fraud|title=Cambodia: Ruling Party Orchestrated Vote Fraud|date=31 July 2013|publisher=Human Rights Watch|access-date=31 July 2013}}</ref> តាមរយៈគណបក្សប្រឆាំង​ឈ្មោះរវាង១,២ ទៅ ១,៣លាននាក់ត្រូវបានលុបចោលពីបញ្ជីបោះឆ្នោត។<ref name="NYT1"/> === បញ្ហាទឹកថ្នាំជ្រលក់ម្រាមដៃ === == លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោត == === លទ្ធផលបឋមពី គជប === យោងទៅតាមលទ្ធផលបឋមពី គជប [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សកាន់អំណាចបក្សប្រជាជន]] ទទួល ៤៤,៤៥% នៃសន្លឹកឆ្នោតទាំងអស់ ដែលស្មើនឹង ៦៨អាសនៈ ហើយ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សប្រឆាំងបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]វិញ ទទួលបាន ៤៨,៧៩% ស្មើនឹង ៥៥អាសនៈ។ តាមរយៈលទ្ធផលបឋមនេះ គេសង្កេតឃើញថា គណបក្សប្រជាជនបាត់បង់ចំនួន ២៨អសនៈ បើប្រៀបធៀបនឹងលទ្វផលបោះឆ្នោតអណត្តិមុន ដែលជាភាគរយតិចបំផុតនៃអសនៈដែលខ្លួនធ្លាប់ទទួលបាននៅក្នុង[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="NYT1">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2013/07/30/world/asia/cambodian-opposition-rejects-election-results.html|title=Cambodian Opposition Rejects Election Results|last=Fuller|first=Thomas|date=29 July 2013|work=The New York Times|accessdate=31 July 2013}}</ref>។ គណបក្សផ្សេងៗ រួមមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] និង [[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលរួមបញ្ចូលគ្នាបាន ០ អាសនៈ ៦,៣%ក្នុងចំណោមសំឡេងឆ្នោត។<ref>[http://comfrel.cambodianvotervoice.org/components/com_mypublications/files/95256720130729_Comfrel_Pattern_Election_Result_PR_Kh_Final.pdf COMFREL]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[File:Cambodian Assembly 2013-2017.svg|center|300px]] |- !colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !អាសនៈ !+/– |- | style="background:{{Cambodian People's Party/meta/color}}; width:3px;"| ||align=left|[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]|| ៣.២៣៥.៩៦៩||៤៨,៨៣||៦៨||−២២ |- | style="background:#0047ab; width:3px;"| ||align=left|[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]||២.៩៤៦.១៧៦||៤៤,៤៥||៥៥||+២៦ |- | style="background:gold; width:3px;"| ||align=left|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||២៤២.៤១៣||៣,៦៦||០||−២ |- | style="background:#58acfa; width:3px;"| ||align=left|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៦៨.៣៨៩||១,០៥ ||០||០ |- | style="background:#40e0d0; width:3px;" | || align="left" |[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៤៣.២២២||០,៦៥ ||០||០ |- | style="background:#0101df; width:3px;" | || align="left" |គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា||៣៨.១២៣||០,៥៧ ||០||ថ្មី |- | style="background:#6a2fad; width:3px;"| ||align=left|គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ||៣៣.៧១៥||០,៥២ ||០||ថ្មី |- | style="background:#008000; width:3px;"| ||align=left|គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច ||១៩.១៥២||០,៣០ ||០||ថ្មី |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''សរុប'''||'''៦.៦២៧.១៥៩'''|| '''១០០,០០'''||'''១២៣'''||'''០''' |- !colspan=6| |- | colspan="2" style="text-align:left;" |សំឡេងឆ្នោតសុពលភាព || ៦.៦២៧.១៥៩||៩៨,៤០|| colspan="2" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |អសុពលភាព/សំឡេងឆ្នោតទទេ|| ១០៨.០៨៥||១,៦០|| colspan="2" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''សន្លឹកឆ្នោតសរុប'''|| '''៦.៧៣៥.២៤៤'''||'''១០០,០០'''|| colspan="2" | |- | style="text-align:left;" colspan="2"|អ្នកបោះឆ្នោតចុះបញ្ជី/អ្នកទៅបោះឆ្នោត|| ៩,៦៧៥,៤៥៣|| ៦៩.៦១|| colspan="2" | |- | style="text-align:left;" colspan="6"|ប្រភព: [https://www.nec.gov.kh/khmer/content/793 គណៈកម្មាការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] |} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.nec.gov.kh/ គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] * [http://comfrel.cambodianvotervoice.org/ COMFREL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731013340/http://comfrel.cambodianvotervoice.org/ |date=2013-07-31 }} * [http://www.cambodianvotervoice.org/kh/index.php សម្លេងម្ចាស់ឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805093919/http://www.cambodianvotervoice.org/kh/index.php |date=2013-08-05 }} * [http://www.opendevelopmentcambodia.net/election/ Open Development Cambodia(ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806104420/http://www.opendevelopmentcambodia.net/election/ |date=2013-08-06 }} [[Category:ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា]] ay4a3gce3xwdwpbb1az8avkv2po95f7 0 24075 340939 308715 2026-09-24T22:36:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340939 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox Chinese-language singer and actor | name = ជេកគី ចាន់<br>[[Silver Bauhinia Star|SBS]] [[Member of the Order of the British Empire|MBE]] | image = Jackie Chan by Gage Skidmore.jpg | image_size = 220px | caption = ជេកគី ចាន់ ចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ [[San Diego Comic-Con International]] ឆ្នាំ ២០១២។ | tradchinesename = {{linktext|成|龍}} | simpchinesename = {{linktext|成|龙}} | pinyinchinesename = Chéng Lóng | jyutpingchinesename = Sing4 Lung4 | birth_name = Chan Kong-sang<br /><big> {{linktext|陳|港|生}}</big> {{Small|([[Traditional Chinese characters|Traditional]])}}<br /><big> {{linktext|陈|港|生}}</big> {{Small|([[Simplified Chinese characters|Simplified]])}}<br />Chén Gǎngshēng {{Small|([[Mandarin Chinese|Mandarin]])}}<br />Can4 Gong2 Sang1 {{Small|([[Yue Chinese|Cantonese]])}} | ancestry = [[Linzi District|Linzi]], Shandong, China | origin = [[Hong Kong]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[Victoria Peak]], [[File:Flag of Hong Kong 1959.svg|bordure|20px]][[ฮ่องกงของบริเตน ]] | height = 152cm | Death = | fighting_styles = Wing Chun, Hapkido, Drunken Fist, Tiger. | othername = <big> {{linktext|房|仕|龍}}</big> (Fong Si-lung)<br /><big> {{linktext|元|樓}}</big> (Yuen Lou)<br /><big> {{linktext|大|哥}}</big> (Big Brother) | occupation = តួសម្តែងប្រុស, តួក្បាច់គុន, ចាងហ្វាង, ផលិតករ, អ្នករៀបចំឆាក, តារាចម្រៀង, action choreographer, stunt director, stunt performer | genre = [[Cantopop]], [[Mandopop]], [[Hong Kong English pop]], [[J-pop]] | yearsactive = ១៩៥៩–សព្វថ្ងៃ | spouse = {{marriage|[[Lin Feng-jiao]]|1982}} | children = [[Jaycee Chan]] (born 1982) | parents = [[Charles and Lee-Lee Chan]] | influences = [[លី ស៊ីវឡុង]]<br />[[Buster Keaton]]<br />[[Harold Lloyd]] | hongkongfilmwards = '''[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]'''<br />1989 ''[[Rouge (film)|Rouge]]''<br />'''[[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]]'''<br />1996 ''[[Rumble in the Bronx]]''<br />1999 ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''<br />2013 ''[[CZ12]]''<br />'''Professional Spirit Award'''<br />2004 | goldenhorseawards = '''Best Actor'''<br />1992 ''[[Police Story 3]]''<br />1993 ''[[Crime Story (film)|Crime Story]]'' | goldenroosterawards = '''Best Actor'''<br />2005 ''[[New Police Story]]'' | mtvasiaawards = '''Inspiration Award'''<br />2002 | awards = [[MTV Movie Awards]]<br />2002 Best Fight (''[[Rush Hour 2]]'')<br />1999 Best Fight (''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'')<br />1995 Lifetime Achievement Award<br />[[Shanghai International Film Festival]]<br />2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema }} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''ឈិន ឡុង''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[Image:Jackie_Chan_by_Gage_Skidmore.jpg|200px|ឈិន ឡុង]] |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"| |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |colspan="2"|ឈិន ឡុង |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះកំណើត''' |colspan="2"|ចាន់ កុងសេង (Chan Kong-sang) |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| *តួសម្តែង *សិល្បករក្បាច់គុន *ចាងហ្វាងផលិតកម្ម *ផលិតករភាពយន្ត *អ្នកបង្ហាត់របាំ *អ្នកចម្រៀង ... |- style="vertical-align:top;" |'''ឆ្នាំធ្វើការ''' |colspan="2"|ឆ្នាំ១៩៥៩ មកដល់ សព្វថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''កំណើត''' |colspan="2"|ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុក​កំណើត''' |colspan="2"|[[ហុងកុង]] [[ប្រទេសចិន]] |- style="vertical-align:top;" |} '''ឈិន ឡុង''' (ឈ្មោះពិត ជេកគី ចាន់ Jackie Chan, ឈ្មោះកំណើតដើម Chan Kong-sang, 陳港生) [[Silver Bauhinia Star|SBS]], [[Member of the Order of the British Empire|MBE]]<ref>{{London Gazette|issue=51772|date=16 June 1989|startpage=17|supp=yes|accessdate=28 February 2012}}</ref> (កើតនៅ ៧ មេសា ១៩៥៤)<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/biography.htm |title=Biography section, official website of Jackie |publisher=Jackiechan.com |accessdate=28 February 2012}}</ref> គឺជាតារាភាពយន្តហុងកុង, action choreographer, តារាកំប្លែង, អ្នកដឹកនាំភាពយន្ត, ផលិករភាពយន្ត, អ្នក​គុននិយម, អ្នក​សរសេរ​សាច់​រឿង​, សហគ្រិត, តារាចម្រៀង, និង តួជំនួស​ ។ នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត​របស់​គាត់ គាត់​ល្បី​តាម​រយៈ​ក្បាច់​ប្រដាល់​ហក់​លោត​ លាយ​កំប្លែង ប្រើ​អាវុធ​​ដែល​គេ​មិន​គិត​ដល់​ និង សំដែង​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​។ គាត់​ជា​តួ​សំដែង​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​តួ​សំដែង​ដ៏​តិច​តួច​ផ្សេង​ទៀត ដែល​សំដែង​ភាព​យន្ត​ដោយ​មិន​ប្រើ​តួ​ជំនួស​ក្នុង​ឈុត​គ្រោះ​ថ្នាក់​។ លោក​ ឈិន ឡុង ដើរ​តួ​កុន តាំង​ពី​ទស្សវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយ​បាន​សំដែង​ភាព​យន្ត​ជាង ១៥០ រឿង ។ Chan has received stars on the Hong Kong Avenue of Stars and the Hollywood Walk of Fame. As a cultural icon, Chan has been referenced in various pop songs, cartoons, and video games. An operatically trained vocalist, Chan is also a Cantopop and Mandopop star, having released a number of albums and sung many of the theme songs for the films in which he has starred. == ជីវិតដំបូង == ឈិន ឡុង កើតថ្ងៃទី ០៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ នៅហុងកុង សម័យកាលក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ដែលមានឈ្មោះដើម គឺ ចាន់ កុងសេង។ Chan was born on 7 April 1954, in [[Victoria Peak]], [[Hong Kong]], as Chan Kong-sang, to [[Charles and Lee-Lee Chan]], refugees from the [[Chinese Civil War]]. He was nicknamed ''Pao-pao'' {{zh|炮炮}} (literally meaning "Cannonball") because the high-energy child was always rolling around.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=Hong Kong Film.net |url=http://www.hkfilm.net/chanbio.htm |accessdate=28 February 2012}}</ref> Since his parents worked for the French ambassador in Hong Kong, Chan spent his formative years within the grounds of the consul's residence in the Victoria Peak district.<ref name="Tiscali">{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=[[Tiscali]] |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=28 February 2012}}</ref> Chan attended the Nah-Hwa Primary School on [[Hong Kong Island]], where he failed his first year, after which his parents withdrew him from the school. In 1960, his father immigrated to [[Canberra]], Australia, to work as the head cook for the American embassy, and Chan was sent to the China Drama Academy, a [[Peking Opera School]] run by Master [[Yu Jim-yuen]].<ref name="Tiscali"/><ref name="CelebValues">{{cite web |title=Jackie Chan Battles Illegal Wildlife Trade |publisher=Celebrity Values |url=http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=13 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313000144/http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> Chan trained rigorously for the next decade, excelling in martial arts and acrobatics.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |publisher=StarPulse |url=http://www.starpulse.com/Actors/Chan,_Jackie/Biography/ |accessdate=28 February 2012 |archive-date=18 មករា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ |url-status=dead |archivedate=18 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ }}</ref> He eventually became part of the [[Seven Little Fortunes]], a performance group made up of the school's best students, gaining the stage name Yuen Lo in homage to his master. Chan became close friends with fellow group members [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]], the three of them later to be known as the ''Three Brothers'' or ''Three Dragons''.<ref>{{cite web |title=Seven Little Fortunes |work=Feature article |publisher=LoveAsianFilm |url=http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=16 កក្កដា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |url-status=dead |archivedate=16 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html }}</ref> After entering the film industry, Chan along with Sammo Hung got the opportunity to train in [[Hapkido]] under the grand master Jim Pal Kim, and Chan eventually attained a black belt.<ref>{{cite web |url=http://web-vue.com/hapkido.htm |title=Jackie Chan's Hapkido Master |publisher=Web-vue.com |date= |accessdate=2013-01-02 |archivedate=2013-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142836/http://web-vue.com/hapkido.htm |url-status=dead }}</ref> He began his career by appearing in small roles at the age of five. At the age of eight, he appeared with some of his fellow "Little Fortunes", in the film ''[[Big and Little Wong Tin Bar]]'' (1962), with Li Li Hua playing his mother. Chan appeared with Li again the following year, in ''[[The Love Eterne]]'' (1963) and had a small role in [[King Hu]]'s 1966 film, ''[[Come Drink with Me]]''.<ref>{{cite web |title=Come Drink With Me (1966) |work=Database entry |publisher=[[Hong Kong Cinemagic]] |url=http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=14 កក្កដា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714173100/http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |url-status=dead }}</ref> In 1971, after an appearance as an extra in another Kung Fu film, ''[[A Touch of Zen]]'', Chan began his adult career in the film industry, initially signing to Chu Mu's Great Earth Film Company.<ref name="Whoami">{{Cite video |title=[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]], Star file: Jackie Chan |medium=DVD |publisher=Universe Laser, Hong Kong |year=1998}}</ref> At the age of seventeen, he worked as a stuntman in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' and ''[[Enter the Dragon]]'' under the stage name Chan Yuen Lung ({{zh|陳元龍}}).<ref name="AskMen">{{cite web |title=Men of the Week: Entertainment, Jackie Chan |work=Biography |publisher=AskMen |url=http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303202022/http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> He received his first starring role later that year, in ''[[Little Tiger of Canton]]'', which had a limited release in Hong Kong in 1973.<ref name="Bioch">{{cite web |title=Real Lives: Jackie Chan |work=Biography |publisher=The Biography Channel |url=http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |url-status=dead |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html }}</ref> Due to the commercial failures of his early ventures into films and trouble finding stunt work, in 1975 Chan starred in a comedic [[adult film]], ''[[All in the Family (film)|All in the Family]]'', which features Jackie Chan's first nude sex scene filmed. It is also the only film he has made to date that did not feature a single fight scene or stunt sequence.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan als Darsteller in altem Sexfilm aufgetaucht |publisher=Information Times |year=2006 |url=http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025045704/http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |archivedate=25 តុលា 2007 |accessdate=28 February 2012 |url-status=live }}</ref> Jackie Chan also appeared in a sex scene in the film ''[[The Shinjuku Incident]]'', which was the only other nude scene that he ever filmed. Chan joined his parents in Canberra in 1976, where he briefly attended [[Dickson College]] and worked as a construction worker.<ref>{{Cite news |last=Boogs |first=Monika |title=Jackie Chan's tears for 'greatest' mother |work=The Canberra Times |date=7 March 2002 |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921230708/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archivedate=21 កញ្ញា 2008 |accessdate=28 February 2012 |url-status=dead }}</ref> A fellow builder named Jack took Chan under his wing, earning Chan the nickname of "Little Jack" which was later shortened to "Jackie" and the name Jackie Chan has stuck with him ever since.<ref name="Iamjc">{{cite web |title=Jackie Chan&nbsp;– Actor and Stuntman |publisher=BBC |date=24 July 2001 |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A592760 |accessdate=28 February 2012}}</ref> In addition, in the late 1990s, Chan changed his [[Chinese name]] to Fong Si-lung ({{zh|房仕龍}}), since his father's original surname was Fong.<ref name="Iamjc"/> == អាជីពភាពយន្ត == === Early exploits: 1976–1979 === [[File:Jackie Chan Fist.JPG|thumb|right|Jackie Chan began his film career as a [[stuntman]] in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' (1972) and ''[[Enter the Dragon]]'' (1973, pictured).]] In 1976, Jackie Chan received a telegram from Willie Chan, a film producer in the Hong Kong film industry who had been impressed with Jackie's stuntwork. Willie Chan offered him an acting role in a film directed by [[Lo Wei]]. Lo had seen Chan's performance in the [[John Woo]] film ''[[Hand of Death]]'' (1976) and planned to model him after [[Bruce Lee]] with the film ''[[New Fist of Fury]]''.<ref name="Whoami"/> His stage name was changed to Sing Lung ({{zh|成龍}}, also transcribed as Cheng Long,<ref>{{cite web |url=http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |title=Jackie Chan: Chinese Kung Fu Superstar |work=ChinaA2Z.com |author=lily |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408082259/http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |archivedate=8 មេសា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> literally "become the dragon") to emphasise his similarity to Bruce Lee, whose stage name was Lei Siu-lung ({{zh|李小龍}}, meaning "Little Dragon"). The film was unsuccessful because Chan was not accustomed to Lee's martial arts style. Despite the film's failure, Lo Wei continued producing films with similar themes, resulting in little improvement at the box office.<ref name="FightingMaster">{{cite web |title=Jackie Chan, a martial arts success story |work=Biography |publisher=Fighting Master |url=http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm }}</ref> Chan's first major breakthrough was the 1978 film ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'', shot while he was loaned to Seasonal Film Corporation under a two-picture deal.<ref name="Jcm">{{cite web |title=Jackie Chan Biography (an Asian perspective) |work=Biography |publisher=Ng Kwong Loong (JackieChanMovie.com) |url=http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040402123601/http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archivedate=2 មេសា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Under director [[Yuen Woo-ping]], Chan was allowed complete freedom over his stunt work. The film established the comedic kung fu genre, and proved to be a breath of fresh air for the Hong Kong audience.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Snake in the Eagle's Shadow |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 កញ្ញា 2012 |archive-url=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |url-status=dead |archivedate=3 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 }}</ref> Chan then starred in ''[[Drunken Master]]'', which finally propelled him to mainstream success.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Drunken Master |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=9 ធ្នូ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |url-status=dead |archivedate=9 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 }}</ref> Upon Chan's return to Lo Wei's studio, Lo tried to replicate the comedic approach of ''Drunken Master'', producing ''[[Half a Loaf of Kung Fu]]'' and ''[[Spiritual Kung Fu]]''.<ref name="Iamjc"/> He also gave Chan the opportunity to co-direct ''[[The Fearless Hyena]]'' with [[Kenneth Tsang]]. When Willie Chan left the company, he advised Jackie to decide for himself whether or not to stay with Lo Wei. During the shooting of ''[[Fearless Hyena Part II]]'', Chan broke his contract and joined [[Golden Harvest]], prompting Lo to blackmail Chan with [[Triad (underground society)|triads]], blaming Willie for his star's departure. The dispute was resolved with the help of fellow actor and director [[Jimmy Wang Yu]], allowing Chan to stay with Golden Harvest.<ref name="Jcm"/> === Success of the action comedy genre: 1980–1987 === [[File:Jcpmall.JPG|thumb|left|The film ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]],'' nicknamed "Glass Story" for its stunt work, is set in a modern period. The department store fight scenes were filmed in [[Wing On|Wing On Department Store]] in [[Sheung Wan]], Hong Kong.]] [[Willie Chan]] had become Jackie's personal manager and firm friend, and has remained so for over 30 years. He was instrumental in launching Chan's international career, beginning with his first forays into the [[American film industry]] in the 1980s. His first Hollywood film was ''[[Battle Creek Brawl]]'' in 1980. Chan then played a minor role in the 1981 film ''[[The Cannonball Run]],'' which grossed US$100&nbsp;million worldwide. Despite being largely ignored by audiences in favour of established American actors like [[Burt Reynolds]], Chan was impressed by the [[outtake]]s shown at the [[closing credits]], inspiring him to include the same device in his future films. After the commercial failure of ''[[The Protector (1985 film)|The Protector]]'' in 1985, Chan temporarily abandoned his attempts to break into the US market, returning his focus to [[Cinema of Hong Kong|Hong Kong films]].<ref name="FightingMaster"/> Back in Hong Kong, Chan's films began to reach a larger audience in East Asia, with early successes in the lucrative Japanese market including ''[[The Young Master]]'' (1980) and ''[[Dragon Lord]]'' (1982). ''The Young Master'' went on to beat previous box office records set by [[Bruce Lee]] and established Chan as Hong Kong cinema's top star. With ''Dragon Lord'', he began experimenting with elaborate [[stunt]] action sequences,<ref>{{cite web |title=Dragon Lord |publisher=Love HK Film |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/dragon_lord.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> including a pyramid fight scene that holds the record for the most [[take]]s for a single sequence of scenes with 2900 takes,<ref name="Amazon">{{cite web |title=Dragon Lord (DVD Description) |publisher=Amazon.com |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B0000A5BRV |accessdate=29 February 2012}}</ref> and the final fight scene where he performs various stunts, including one where he does a back flip off a [[loft]] and falls to the lower ground.<ref>{{cite news |title=Kicking and Screening: ''Wheels on Meals,'' ''Armour of God,'' ''Police Story,'' and more are graded with an eye for action |author=David Everitt |date=16 August 1996 |work=Entertainment Weekly |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030011016/http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |url-status=dead }}</ref> Chan produced a number of action comedy films with his opera school friends Sammo Hung and Yuen Biao. The three co-starred together for the first time in 1983 in ''[[Project A]],'' which introduced a dangerous stunt-driven style of martial arts that won it the Best Action Design Award at the third annual [[Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |title=Project A Review |work=Film review |publisher=Hong Kong Cinema |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews/project_a.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Over the following two years, the "Three Brothers" appeared in ''[[Wheels on Meals]]'' and the original ''[[Lucky Stars]]'' trilogy.<ref>{{cite web |title=Sammo Hung Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070529210629/http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archivedate=29 ឧសភា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Yuen Biao Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415122914/http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archivedate=15 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> In 1985, Chan made the first ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' film, a US-influenced action comedy in which Chan performed a number of dangerous stunts. It was named the "[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]" at the [[5th Hong Kong Film Awards|1986 Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |last=Mills |first=Phil |title=Police Story (1985) |work=Film review |publisher=Dragon's Den |url=http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403190345/http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archivedate=3 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> In 1987, Chan played "Asian Hawk," an [[Indiana Jones]]-esque character, in the film ''[[Armour of God (film)|Armour of God]].'' The film was Chan's biggest domestic box office success up to that point, grossing over HK $35&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Armour of God |publisher=jackiechanmovie.com |year=2006 |url=http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040903175112/http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archivedate=3 កញ្ញា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> === Acclaimed sequels and Hollywood breakthrough: 1988–1998 === [[File:Jackie Chan in Rumble in the Bronx.jpg|thumb|right|Chan in his [[Cinema of the United States|Hollywood]] breakthrough film ''[[Rumble in the Bronx]].'']] In 1988, Chan starred alongside Sammo Hung and Yuen Biao for the last time to date, in the film ''[[Dragons Forever]]''. Hung co-directed with [[Corey Yuen]], and the villain in the film was played by [[Yuen Wah]], both of whom were fellow graduates of the China Drama Academy. In the late 1980s and early 90s, Chan starred in a number of successful sequels beginning with ''[[Police Story 2]]'', which won the award for Best Action Choreography at the 1989 [[Hong Kong Film Awards]]. This was followed by ''[[Armour of God II: Operation Condor]]'', and ''[[Police Story 3: Super Cop]]'', for which Chan won the Best Actor Award at the 1993 [[Golden Horse Film Festival and Awards|Golden Horse Film Festival]]. In 1994, Chan reprised his role as [[Wong Fei-hung]] in ''[[Drunken Master II]]'', which was listed in ''[[Time (magazine)|Time Magazine's]]'' All-Time 100 Movies.<ref>{{Cite news |title=Drunken Master II&nbsp;– All-Time 100 Movies |work=Time |url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050711081925/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archivedate=11 កក្កដា 2005 |date=12 February 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Another sequel, ''[[Police Story 4: First Strike]]'', brought more awards and domestic box office success for Chan, but did not fare as well in foreign markets.<ref>{{cite web |last=Kozo |title=Police Story 4 review |work=Film review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/police_story4_first_strike.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Jackie Chan rekindled his [[Cinema of the United States|Hollywood]] ambitions in the 1990s, but refused early offers to play villains in Hollywood films to avoid being [[typecasting (acting)|typecast]] in future roles. For example, [[Sylvester Stallone]] offered him the role of [[Simon Phoenix]], a criminal in the futuristic film ''[[Demolition Man (film)|Demolition Man]]''. Chan declined and the role was taken by [[Wesley Snipes]].<ref>{{cite web |last=Dickerson |first=Jeff |title=Black Delights in Demolition Man |publisher=The Michigan Daily |date=4 April 2002 |url=http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224001408/http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archivedate=24 ធ្នូ 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> Chan finally succeeded in establishing a foothold in the North American market in 1995 with a worldwide release of ''[[Rumble in the Bronx]]'', attaining a [[cult following]] in the United States that was rare for Hong Kong movie stars.<ref>{{cite web |last=Morris |first=Gary |title=Rumble in the Bronx review |work=Film review |publisher=Bright Lights Film Journal |date=1996–04 |url=http://www.brightlightsfilm.com/16/chan.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The success of ''Rumble in the Bronx'' led to a 1996 release of ''[[Police Story 3: Super Cop]]'' in the United States under the title ''Supercop'', which grossed a total of US $16,270,600. Jackie's first huge blockbuster success came when he co-starred with [[Chris Tucker]] in the 1998 [[buddy cop]] action comedy ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'',<ref>{{cite web |first=Raffi |title=Rush Hour Review |work=Film Review |publisher=BeijingWushuTeam.com |date=15 September 1998 |url=http://www.beijingwushuteam.com/articles/rushhour.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> grossing US$130&nbsp;million in the United States alone.<ref name="Jcm"/> This film made a star of Jackie Chan, in Hollywood. As a publicity stunt, Jackie also wrote his autobiography in collaboration with [[Jeff Yang]] entitled ''[[I Am Jackie Chan]]''. === Fame in Hollywood and Dramatization: 1999–2007 === [[File:Jackie Chan Burglar.jpg|thumb|left|Jackie Chan plays an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'': a burglar with gambling problems.]] In 1998, Chan released his final film for Golden Harvest, ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''. After leaving Golden Harvest in 1999, he produced and starred alongside [[Shu Qi]] in ''[[Gorgeous (film)|Gorgeous]]'' a romantic comedy that focused on personal relationships and featured only a few martial arts sequences.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Gorgeous, commentary track |medium=DVD |publisher=Uca Catalogue |year=1999}}</ref> Chan then helped create a [[PlayStation]] game in 2000 called ''[[Jackie Chan Stuntmaster]]'', to which he lent his voice and performed the motion capture.<ref>{{cite web |last=Gerstmann |first=Jeff |title=Jackie Chan Stuntmaster Review |publisher=Gamespot |date=14 January 2007 |url=http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |accessdate=29 February 2012 |archive-date=7 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |url-status=dead |archivedate=7 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ }}</ref> He continued his Hollywood success in 2000 when he teamed up with [[Owen Wilson]] in the [[Western (genre)|Western]] action comedy ''[[Shanghai Noon]]'' which spawned the sequel ''[[Shanghai Knights]]'' (2003). He reunited with Chris Tucker for ''[[Rush Hour 2]]'' (2001) which was an even bigger success than the original grossing $347 million worldwide. He experimented with special effects with ''[[The Tuxedo]]'' (2002) and ''[[The Medallion]]'' (2003) which were not as successful critically or commercially. In 2004 he teamed up with [[Steve Coogan]] in the big-budget loose [[Around the World in 80 Days (2004 film)|adaptation]] of [[Jules Verne]]'s ''[[Around the World in 80 Days]]''. Despite the success of the ''Rush Hour'' and ''Shanghai Noon'' films, Chan became frustrated with Hollywood over the limited range of roles and lack of control over the film-making process.<ref name="Obio">{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Jackie Chan Biography |work=Official website of Jackie Chan |url=http://jackiechan.com/about/about_bio.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html }}</ref> In response to Golden Harvest's withdrawal from the film industry in 2003, Chan started his own film production company, [[JCE Movies Limited]] (Jackie Chan Emperor Movies Limited) in association with [[Emperor Multimedia Group]] (EMG).<ref name="Jcm"/> His films have since featured an increasing number of dramatic scenes while continuing to succeed at the box office; examples include ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[The Myth (film)|The Myth]]'' (2005) and the hit film ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006).<ref>{{cite web |title=New Police Story Review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/new_police_story.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=The Myth Review |publisher=Karazen |url=http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028034336/http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archivedate=28 តុលា 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Rob-B-Hood Review |publisher=HkFlix |url=http://www.hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011073526/http://hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan's next release was the third instalment in the ''Rush Hour'' series: ''[[Rush Hour 3]]'' in August 2007. It grossed US$255&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Rush Hour 3 Box Office Data |publisher=Box Office Mojo |year=2006 |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041029232439/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archivedate=29 តុលា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> However, it was a disappointment in Hong Kong, grossing only HK$3.5&nbsp;million during its opening weekend.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's 'Rush Hour 3' struggles at Hong Kong box office |agency=Associated Press |work=International Herald Tribune |date=21 August 2007 |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023073515/http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archivedate=23 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> ===New experiments and change in style: 2008–បច្ចុប្បន្ន=== Filming of ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (released in 2008), Chan's first onscreen collaboration with fellow Chinese actor [[Jet Li]], was completed on 24 August 2007 and the movie was released in April 2008. The movie featured heavy use of effects and wires.<ref>{{cite web |title=The Forbidden Kingdom |publisher=IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0865556/combined |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |first=Lclem |title=Jackie Chan and Jet Li Will Fight In "Forbidden Kingdom" |publisher=CountingDown |date=16 May 2007 |url=http://www.countingdown.com/movies/3958331 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011203019/http://countingdown.com/movies/3958331 |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan voiced Master [[List of Kung Fu Panda characters#Monkey|Monkey]] in ''[[Kung Fu Panda]]'' (released in June 2008), appearing with [[Jack Black]], [[Dustin Hoffman]], [[Angelina Jolie]], and [[Lucy Liu]].<ref>{{Cite news |title='Panda' battle-ready |url=http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |work=Variety |first1=Nicole |last1=LaPorte |first2=Chris |last2=Gardner |date=8 November 2005 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=24 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624041700/http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |url-status=dead}}</ref> In addition, he has assisted Anthony Szeto in an advisory capacity for the writer-director's film ''Wushu'', released on 1 May 2008. The film stars [[Sammo Hung]] and Wang Wenjie as father and son.<ref>{{Cite news |title='Wushu' gets its wings |url=http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |work=Variety |first=Patrick |last=Frater |date=2 November 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=12 វិច្ឆិកា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112084403/http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |url-status=dead}}</ref> In November 2007, Chan began filming ''[[Shinjuku Incident]]'', a dramatic role featuring no martial arts sequences with director [[Derek Yee]], which sees Chan take on the role of a Chinese immigrant in [[Japan]].<ref>{{cite web |title=Shinjuku Incident Starts Shooting in November |work=News Article |publisher=jc-news.net |date=9 July 2007 |url=http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=2 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302173920/http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |url-status=dead }}</ref> The film was released on 2 April 2009. According to his blog, Chan discussed his wishes to direct a film after completing ''Shinjuku Incident'', something he has not done for a number of years.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Singapore Trip |work=Blog |publisher=Official Jackie Chan Website |date=29 April 2007 |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=716 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 }}</ref> The film is expected to be the third in the Armour of God series, and has a working title of ''Armour of God III: Chinese Zodiac''. Chan had completed shooting the movie and will be released on 12 December 2012.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan's Operation Condor 3 |work=News Article |publisher=Latino Review Inc. |date=1 August 2007 |url=http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927221854/http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archivedate=27 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> Because the Screen Actors Guild did not go on strike, Chan started shooting his next Hollywood movie ''[[The Spy Next Door]]'' at the end of October in [[New Mexico]].<ref>{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/2008-08-07-1622631588_x.htm |title=Jackie Chan to star in Hollywood spy comedy |work=USA Today |date=7 August 2008 |first=Min |last=Lee |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''The Spy Next Door'', Chan plays an undercover agent whose cover is blown when he looks after the children of his girlfriend. In ''[[Little Big Soldier]]'', Chan stars, alongside [[Leehom Wang]] as a soldier in the [[Warring States period]] in China. He is the lone survivor of his army and must bring a captured enemy soldier [[Leehom Wang]] to the capital of his province. On 22 June 2009, he left Los Angeles to begin filming ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'', a remake of [[The Karate Kid (1984 film)|the 1984 original]], in Beijing.<ref>{{cite web |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |title='Karate Kid' Remake Keeping Title, Taking Jaden Smith to China |work=MTV Movie Blog |first=Brian |last=Warmoth |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508100114/http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |archivedate=8 ឧសភា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> The film was released in America on 11 June 2010 and sees Chan's first dramatic American film. In the film, he plays Mr. Han, a kung fu master and maintenance man who teaches [[Jaden Smith]]'s character, Dre, kung-fu so he can defend himself from school bullies. In Chan's next movie, ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'', he plays the cook of the temple instead of one of the major characters. His 100th movie ''[[1911 (film)|1911]]'' was released on 26 September 2011. He is the co-director, executive producer, and lead star of the movie.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Jackie Chan's 100th film gets release |publisher=Asia Pacific Arts |author=Lei Jin |date=18 February 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=1 កក្កដា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead |archivedate=1 កក្កដា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 }}</ref> While Chan has directed over ten films over his career, this is his first directorial work in over ten years, since Jackie Chan's ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' in 1998. ''1911'' premiered in North America on 14 October.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |title=Jackie Chan's 100th film, 1911, premieres in North America this Friday |publisher=Asia Pacific Arts |author=Liuyi (Luisa) Chen |date=13 October 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx }}</ref> Chan won the Favorite Buttkicker award at the Nickelodeon's Kids' Choice Awards in 2011 for ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]''.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |title=Jackie Chan wins Kids' Choice Award |publisher=Asia Pacific Arts |author=Grace Li |date=5 April 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx }}</ref> While at the 2012 Cannes Film Festival, Chan announced that he was retiring from action films citing that he was getting too old for the genre. He later clarified that he would not be completely retiring from action films, but would be performing fewer stunts and taking care of his body more.<ref>{{cite web|last=Chan|first=Jackie|title=Wall Photos|url=http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10150902260122318|accessdate=19 May 2012}}</ref> == ជីវិតឯកជន == កាលនៅវ័យអាយុ៩ និង១៦ឆ្នាំ គាត់ធ្លាប់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសថៃមួយរយៈពេលខ្លី ហើយគាត់ក៏បានហាត់រៀនប្រដាល់ពីអតីតអ្នកប្រដាល់អាជីបពិការជើងម្នាក់។<ref>{{cite web|title=Charity Trip|url=http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|work=This charity trip he wants to giving back to the people who once helped him back when he was he was young and in Thailand for a short period of time.|accessdate=5 October 2012|archivedate=17 តុលា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017042450/http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨២ លោក ជេកគី ចាន់ បានរៀបការជាមួយនាង [[Lin Feng-jiao]] (ហៅ [[Lin Feng-jiao|Joan Lin]]), ដែលជាតារាភាពយន្តស្រីជនជាតិតៃវ៉ាន់។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ពួកគេក៏កើតបានកូនប្រុសម្នាក់ មានឈ្មោះថា [[Jaycee Chan]] ដែលសព្វថ្ងៃមានអាជីបជាតារាចម្រៀងនិងតួសម្ដែងភាពយន្ត។<ref name="Obio" /> នាង [[Elaine Ng Yi-Lei]] បានកើតបានកូនស្រីម្នាក់ ឈ្មោះ Etta នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ហើយបានប្រកាសថា ជេកគី ចាន់ ជាឳពុករបស់កូននោះ។ ជេកគី ចាន់ បានទទួលស្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនាង ប៉ុន្ដែមិនបានធើ្វការទទួលស្គាល់ផ្លូវការណាមួយថា នោះកូននោះពិតជាកូនស្រីរបស់ខ្លួនទេ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/696856.stm |title=Fans desert Jackie Chan |work=BBC |date=31 March 2000 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |title=Elaine Ng moves back to Hong Kong |work=celebritygossip.asia |date=31 July 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908190908/http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tw.nextmedia.com/applenews/article/art_id/31641060/IssueID/20090520 |title=小龍女富貴臉 像房祖名 (''"Dragon"'s daughter has a wealthy appearance; looks like Jaycee Chan'') |date=20 May 2009 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=22 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130622045505/http://www.appledaily.com.tw/appledaily/article/entertainment/20090520/31641060/ |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ លោកទទួលបាន [[honorary doctorate]] ពី[[សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា]]។<ref name="jackiechan.com">{{cite web |url=http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |title=Jackie visits the University of Cambodia |work=jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=10 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |url-status=dead |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia }}</ref><ref name="Press2009">{{cite web |url=http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |title=Press Release |location=Phnom |publisher=University of Cambodia |date=10 November 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 សីហា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |url-status=dead |archivedate=6 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ }}</ref> លោកគឺជាពុទ្ធសាសនិកម្នាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |title=Famous Buddhists, Famous Adherents of Buddhism |publisher=Adherents.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |url-status=dead |archivedate=19 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html }}</ref> ហើយគាត់អាចនិយាយភាសាច្រើន រួមមាន៖ [[Cantonese]], [[Mandarin Chinese|Mandarin]], [[American Sign Language]], និងភាសាអង់គ្លេស, ហើយក៏អាចនិយាយបានខ្លះៗនូវភាសាមួយចំនួនទៀតដូចជា៖ German, Korean, Japanese, Spanish, និងភាសាថៃ។<ref>{{Cite journal |year=1998 |title=An interview with Jackie Chan |journal=[[Empire (film magazine)|Empire]] |issue=104 |page=5}}</ref> Chan is an avid football fan and supports the [[Hong Kong national football team]], [[England National Football Team]], and [[Manchester City F.C.|Manchester City]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-sg/news/3877/england/2012/07/26/3265953/extra-time-manchester-city-fan-jackie-chan-in-good-kompany |title=Extra Time: Manchester City fan Jackie Chan in good Kompany |publisher=Goal.com |date= |accessdate=2013-01-02}}</ref> == Stunts == [[File:Jackie Chan Stunt.jpg|thumb|right|Jackie Chan prepares to slide down the side of a high rise building in ''[[New Police Story]]''.]] Jackie Chan has performed most of his own stunts throughout his film career, which are choreographed by the [[Jackie Chan Stunt Team]]. He has stated in interviews that the primary inspiration for his more comedic stunts were films such as ''[[The General (1926 film)|The General]]'' directed by and starring [[Buster Keaton]], who was also known to perform his own stunts. Since its establishment in 1983, Chan has used the team in all his subsequent films to make choreographing easier, given his understanding of each member's abilities.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Police Story Commentary |medium=DVD |publisher=Dragon Dynasty |location=Hong Kong |year=1987}}</ref> Chan and his team undertake many of the stunts performed by other characters in his films, shooting the scenes so that their faces are obscured.<ref name="Newline">{{cite web |last=Rogers |first=Ian |title=Jackie Chan Interview |publisher=FilmZone |url=http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710114138/http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archivedate=10 កក្កដា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> The dangerous nature of his stunts makes it difficult for Chan to get insurance, especially in the United States, where his stunt work is contractually limited.<ref name="Newline"/> Chan holds the [[Guinness World Records|Guinness World Record]] for "Most Stunts by a Living Actor", which emphasizes "no insurance company will underwrite Chan's productions in which he performs all his own stunts".<ref>{{cite web |title=January 2003 News Archives |work=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/January_News_Archives.htm |date=3 January 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In addition, he holds an unrecognised record for the most number of takes for a single shot in a film, having shot over 2900 retakes for a complex scene involving a [[Jianzi]] game in ''[[Dragon Lord]]''.<ref>{{cite web |last=Dixon |first=Melinda |title=Dragon Lord (Long xiao ye) Review |work=DVD Bits |url=http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |date=29 April 2006 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 }}</ref> Chan has been injured frequently when attempting stunts; many of them have been shown as outtakes or as [[blooper]]s during the closing credits of his films. He came closest to death filming ''[[Armour of God (film)|Armour of God]]'', when he fell from a tree and fractured his skull. Over the years, Chan has dislocated his pelvis and also broken numerous parts of body including his fingers, toes, nose, both cheekbones, hips, sternum, neck, ankle, and ribs.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=The Official Jackie Chan Injury Map |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/Jackie_Injury_Map_Main.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan re-injures back while filming |work=The Star |location=Malaysia |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/27/apworld/20070827170114&sec=apworld |date=27 August 2007 |accessdate=29 February 2012}}</ref> Promotional materials for ''Rumble in the Bronx'' emphasised that Chan performed all of the stunts, and one version of the movie poster even diagrammed his many injuries. == Filmography and screen persona == {{main|Jackie Chan filmography}} [[File:Jackie Chan Cannes.jpg|thumb|Jackie Chan at the [[2008 Cannes Film Festival]].]] Jackie Chan created his screen persona as a response to the late [[Bruce Lee]], and the [[Bruceploitation|numerous imitators]] who appeared before and after Lee's death. In contrast to Lee's characters, who were typically stern, morally upright heroes, Chan plays well-meaning, slightly foolish regular guys (often at the mercy of their friends, girlfriends or families) who always triumph in the end despite the odds.<ref name="Iamjc"/> Additionally, Chan has stated that he deliberately styles his movement to be the opposite of Lee's: where Lee held his arms wide, Chan holds his tight to the body; where Lee was loose and flowing, Chan is tight and choppy. Despite the success of the ''[[Rush Hour (film series)|Rush Hour]]'' series, Chan has stated that he is not a fan of it since he neither appreciates the action scenes in the movie, nor understands American humour.<ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |title=Jackie Chan Admits He Is Not a Fan of 'Rush Hour' Films |publisher=Fox News |date=30 September 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908213505/http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |url-status=dead}}</ref> In recent years, the ageing Chan grew tired of being typecast as an action hero, prompting him to act with more emotion in his latest films.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan: From action maestro to serious actor |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/24/content_377571.htm |date=24 September 2004 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''[[New Police Story]]'', he portrayed a character suffering from alcoholism and mourning his murdered colleagues.<ref name="Nps">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=New Police Story |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2004}}</ref> To further shed the image of Mr. Nice Guy, Chan played an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'' starring as Thongs, a burglar with gambling problems.<ref>{{cite web |title=For the first time, Chan plays an unconventional role in his newest comedy (成龙首次尝试反派 联手陈木胜再拍动作喜剧) |work=Sina |url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2005-12-30/0832945759.html |language=Simplified Chinese |date=30 December 2005 |accessdate=29 February 2012}}</ref> == ស្នាដៃក្នុងទូរទស្សន៍ == In 2000, Chan hosted a fictionalised version of himself in the [[animated series]] ''[[Jackie Chan Adventures]]'', which ran until 2005.<ref>{{cite web |title=Voice actors of Jackie Chan Adventures |work=Cast list |publisher=VoiceChasers |url=http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=4 ធ្នូ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |url-status=dead |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 }}</ref> In July 2008, the [[Beijing Television|BTV]] reality television series entitled ''[[The Disciple (TV series)|The Disciple]]'' {{Chinese|t=龍的傳人|s=龙的传人}} (lit. "Disciple of the Dragon") concluded. The series was produced by, and featured Jackie Chan. The aim of the program was to find a new star, skilled in acting and martial arts, to become Chan's "successor" and student in filmmaking. Contestants were trained by Jackie Chan Stunt Team members Alan Wu and He Jun and competed in various fields, including explosion scenes, high-altitude wire-suspension, gunplay, car stunts, diving, obstacles courses etc. The regular judges on the program were [[He Ping]], [[Wu Yue (actor)|Wu Yue]] and [[Cheng Pei-pei]]. Guest judges include [[Stanley Tong]], [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]. The "Finals" began on 5 April 2008, with 16 contestants remaining, and concluded on 26 June 2008. Amongst those in attendance were [[Tsui Hark]], [[John Woo]], [[Ng See-yuen]] and [[Yu Rongguang]]. The winner of the series was Jack Tu (Tu Sheng Cheng). Along with runners up Yang Zheng and Jerry Liau, Tu is now set to star in three modern Chinese action films, one of which was scripted by Chan, and all three will be co-produced by Chan and his company [[JCE Movies Limited]]. The films will be entitled ''Speedpost 206'', ''Won't Tell You'' and ''Tropical Tornado'' and will be directed by [[Xie Dong]], [[Jiang Tao]] and [[Cai Rong Hui]]. All 16 finalists will be given the opportunity to work on the films, or to join the [[Jackie Chan Stunt Team]]. Production on the first film is due to begin in September 2008. In addition, the finalists will be given roles in a forthcoming BTV action series.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan on the Reasons Behind Producing The Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |accessdate=29 February 2012 |archive-date=10 តុលា 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |url-status=dead |archivedate=10 តុលា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended }}</ref><ref>{{cite web |title=龍的傳人 The Disciple |publisher=BTV.com |url=http://long.btv.com.cn/long/index.htm |language=Simplified Chinese |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm |url-status=dead |archivedate=26 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan names Jack Tu His Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html }}</ref> == ជីវិតការងារក្នុងវិស័យតន្ត្រី-ចម្រៀង == {{Further|Jackie Chan discography}} Jackie Chan had vocal lessons whilst at the Peking Opera School in his childhood. He began producing records professionally in the 1980s and has gone on to become a successful singer in Hong Kong and Asia. He has released 20 albums since 1984 and has performed vocals in Cantonese, Mandarin, Japanese, Taiwanese and English. He often sings the theme songs of his films, which play over the [[closing credits]]. Chan's first musical recording was "Kung Fu Fighting Man", the theme song played over the closing credits of ''[[The Young Master]]'' (1980).<ref>{{cite web |title=Jackie Chan: Kung Fu Fighter Believes There's More to Him Than Meets the Eye |publisher=hkvpradio (Hong Kong Vintage Pop Radio) |url=http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031231233820/http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archivedate=31 ធ្នូ 2003 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> At least 10 of these recordings have been released on soundtrack albums for the films.<ref name="Nps"/><ref name="Rbb">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Rob-B-Hood |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2006}}</ref> His Cantonese song ''Story of a Hero'' (英雄故事) (theme song of ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'') was selected by the [[Royal Hong Kong Police]] and incorporated into their recruitment [[Television advertisement|advertisement]] in 1994.<ref>{{Cite video |title=警務處 (香港皇家警察招募)&nbsp;– 警察故事 |medium=[[Television advertisement]] |publisher=[[Royal Hong Kong Police]] |location=Hong Kong |year=1994}}</ref> Chan voiced the character of Shang in the Chinese release of the [[Walt Disney Pictures|Walt Disney]] animated feature, ''[[Mulan]]'' (1998). He also performed the song "I'll Make a Man Out of You", for the film's soundtrack. For the US release, the speaking voice was performed by [[B.D. Wong]] and the singing voice was done by [[Donny Osmond]]. In 2007, Chan recorded and released the song "We Are Ready", the official one-year countdown song to the [[2008 Summer Olympics]]. He performed the song at a ceremony marking the one-year countdown to the [[2008 Summer Paralympics]].<ref>{{cite web |title=We Are Ready |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/JC_Olympics_We_Are_Ready_video.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The day before the Beijing Olympics opened, Chan released one of the two official Olympics albums, ''Official Album for the Beijing 2008 Olympic Games&nbsp;– Jackie Chan's Version'', which featured a number of special guest appearances.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan releases Olympic album |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/showbiz/2008-08/08/content_6915823.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Chan, along with [[Andy Lau]], [[Liu Huan]] and [[Wakin Chau|Wakin (Emil) Chau]], performed "Hard to Say Goodbye", the farewell song for the [[2008 Summer Olympics closing ceremony]].<ref name="TVB-beijing">{{cite web |title=Beijing Olympic closing ceremony press conference |publisher=TVB News World |url=http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |date=23 August 2008 |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219154722/http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |archivedate=19 កុម្ភៈ 2010 |url-status=live }}</ref> == Image and celebrity status == Jackie Chan has received worldwide recognition for his acting, having won several awards including an Innovator Award from the [[American Choreography Awards]] and a lifetime achievement award from the [[Taurus World Stunt Awards]].<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan From Hong Kong to Receive Stunt Award |publisher=Xinhuanet |url=http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |date=16 May 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225200428/http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |url-status=dead}}</ref> He has stars on the [[List of stars on the Hollywood Walk of Fame#C|Hollywood Walk of Fame]] and the Hong Kong [[Avenue of Stars, Hong Kong|Avenue of Stars]].<ref>{{cite web |last=Ortega |first=Albert |title=Jackie Chan Honored with a Star on the Hollywood Walk of Fame |publisher=EZ-Entertainment |url=http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |date=4 October 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 មេសា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |url-status=dead |archivedate=25 មេសា 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm }}</ref> Despite considerable box office success in The Northsouth Territories, Chan's American films have been criticised with regard to their action choreography. Reviewers of ''Rush Hour 2'', ''The Tuxedo'', and ''Shanghai Knights'' criticised the toning down of Chan's fighting scenes, citing less intensity compared to his earlier films.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Rush Hour 2 Review |work=The Hollywood Reporter |date=30 July 2001 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930204130/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Ebert |first=Roger |title=The Tuxedo Review |publisher=Official website of Roger Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |date=27 September 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 កញ្ញា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930055959/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Pierce |first=Nev |title=Shanghai Knights Review |publisher=BBC film |url=http://www.bbc.co.uk/films/2003/03/05/shanghai_knights_2003_review.shtml |date=3 April 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> The comedic value of his films is questioned; some critics stated it can be childish at times.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Around the World in 80 Days Review |work=The Hollywood Reporter |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |date=16 June 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930220404/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> Chan was awarded the [[Order of the British Empire|MBE]] in 1989 and the [[Silver Bauhinia Star]] (SBS) in 1999. [[File:Jackie Chan star in Hollywood.jpg|thumb|right|Jackie Chan's star on the [[Hollywood Walk of Fame]]]] Chan is a cultural icon, having been referenced in [[Ash (band)|Ash's]] song "[[Kung Fu (song)|Kung Fu]]", [[Heavy Vegetable]]'s "Jackie Chan Is a Punk Rocker", [[Leehom Wang]]'s "[[Change Me (album)|Long Live Chinese People]]", as well as in "Jackie Chan" by [[Frank Chickens]], and television shows ''[[Tim and Eric Awesome Show, Great Job!]]'', ''[[Celebrity Deathmatch]]'' and ''[[Family Guy]]''. He has been the inspiration for [[manga]] such as ''[[Dragon Ball (manga)|Dragon Ball]]'' (including a character with the alias "[[Master Roshi|Jackie Chun]]"),<ref>{{cite web |last=Hebert |first=James |title=Inspiration for Dragonball |publisher=San Diego Tribune |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20030822-9999_1c22tribute.html |date=22 August 2003 |accessdate=1 March 2012}}</ref> the character [[Lei Wulong]] in ''[[Tekken]]'' and the fighting-type [[Pokémon]] [[Hitmonchan]].<ref>{{Cite episode |title=Masters of the Martial Arts |episodelink= |series=Celebrity Deathmatch |serieslink=Celebrity Deathmatch |airdate=1999 |season=1 |number=12}}</ref><ref>{{Cite episode |title=Breaking Out Is Hard to Do |episodelink=Breaking Out Is Hard to Do |series=Family Guy |serieslink=Family Guy |airdate=17 July 2005 |season=4 |number=9}}</ref><ref>{{Cite news |last=Orecklin |first=Michael |title=Pokemon: The Cutest Obsession |newspaper=Time |date=10 May 1999 |postscript=<!--None-->}}</ref> In addition, Jackie Chan has a sponsorship deal with [[Mitsubishi Motors]]. As a result, Mitsubishi cars can be found in a number of Jackie Chan films. Furthermore, Mitsubishi honoured Chan by launching Evolution, a limited series of cars which he personally customised.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |title=Note From Jackie: My Loyalty Toward Mitsubishi 19&nbsp;June 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702051424/http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |archivedate=2 កក្កដា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jackiechankids.com/files/Q_and_A.htm |title=E! Online Question and Answer (Jackie Chan) |work=Jackie Chan Kids |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |title=Trip to Shanghai; Car Crash!! 18–25&nbsp;April 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205101936/http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2008 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> A number of video games have featured Jackie Chan. Before ''Stuntmaster'', Chan already had a game of his own, ''Jackie Chan's Action Kung Fu'', released in 1990 for the [[PC-Engine]] and [[Nintendo Entertainment System|NES]]. In 1995, Chan was featured in the arcade fighting game ''Jackie Chan The Kung-Fu Master''. In addition, a series of Japanese Jackie Chan games were released on the [[MSX]] by Pony, based on several of his films (''Project A'', ''Project A 2'', ''Police Story'', ''The Protector'' and ''Wheels On Meals'').<ref>{{cite web |title=Jackie Chan Video Games |publisher=Hardcore Gaming 101 |url=http://www.hardcoregaming101.net/jackiechan/jackie.htm |date=06 Febuarary 2010}}</ref> [[File:JC Opens Disney HK.jpeg|thumb|left|Chan with Disney characters during the opening ceremony of [[Hong Kong Disneyland]].]] Chan has always wanted to be a role model to children, remaining popular with them due to his good-natured acting style. He has generally refused to play villains and has ''almost'' never used the word "[[fuck]]" in his films (He's only said that word in two films, ''The Protector'' and ''Burn, Hollywood, Burn''), but in ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'', in an attempt to be "cool" and imitate his partner Carter, who said "What's up, my nigga?" to a club of black men, he said the same thing when Carter was in another room and they all attacked him, so he had to pull out his fighting skills to beat them down and escape.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan Wants to Be Role Model |agency=Associated Press |work=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/04/AR2006080400326.html |date=4 August 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's greatest regret in life is not having received proper education,<ref>{{cite web |last=Webb |first=Adam |title=Candid Chan: Action star Jackie Chan takes on students' questions |publisher=The Flat Hat |url=http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |date=29 September 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011072409/http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> inspiring him to fund educational institutions around the world. He funded the construction of the Jackie Chan Science Centre at the [[Australian National University]]<ref>{{Cite press release |title=ANU to name science centre after Jackie Chan |publisher=Australia National University |url=http://info.anu.edu.au/ovc/media/Media_Releases/_2006/_February/_240206jackiechan.asp |date=24 February 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> and the establishment of schools in poor regions of China.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan (Page 8) |work=Biography |publisher=Tiscali |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan is a spokesperson for the [[Government of Hong Kong]], appearing in [[public service announcement]]s. In a ''Clean Hong Kong'' commercial, he urged the people of Hong Kong to be more considerate with regards to [[litter]]ing, a problem that has been widespread for decades.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Clean Hong Kong |medium=Television |publisher=Hong Kong Government |location=Hong Kong |year=2002}}</ref> Furthermore, in an advertisement promoting nationalism, he gave a short explanation of the ''[[March of the Volunteers]]'', the national anthem of the People's Republic of China.<ref>{{Cite news |title=Hong Kong marshal Jackie Chan to Boost Nationalism |work=China Daily |author=Agencies |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-05/18/content_443738.htm |date=18 May 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> When [[Hong Kong Disneyland]] opened in 2005, Chan participated in the opening ceremony.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan, Chow Yun-fat among VIPs invited to HK Disneyland opening |agency=Associated Press |publisher=Sina |url=http://english.sina.com/taiwan_hk/1/2005/0818/42863.html |date=18 August 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> In the United States, Chan appeared alongside [[Arnold Schwarzenegger]] in a government advert to combat [[copyright infringement]] and made another public service announcement with Los Angeles County Sheriff [[Lee Baca]] to encourage people, especially [[Asian people|Asians]], to join the [[Los Angeles County Sheriff's Department]].<ref>{{cite web |last=Schwarzenegger |first=Arnold |authorlink=Arnold Schwarzenegger |coauthors=Jackie Chan |title=Anti-piracy advert |work=Advertisement |publisher=United States Government |url=http://video.google.com/videoplay?docid=6443035544827856436&q=Jackie+Chan |accessdate=10 September 2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan stars in LAPD recruitment campaign |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-03/11/content_824701.htm |date=11 March 2007 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Construction has begun on a Jackie Chan museum in Shanghai. Work began in July 2008, and although it was scheduled to be completed on October 2009, construction continues as of January 2010.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan museum planned in Shanghai&nbsp;– Yahoo! News |url=http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |date=11 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628202250/http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |archivedate=28 មិថុនា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> On February 7, 2013 a Facebook page entitled "R.I.P. Jackie Chan" was created.<ref>{{cite web|title=R.I.P. Jackie Chan "About" page |work=Facebook |url=https://www.facebook.com/ripjackiechan/info |date=7 February 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> On June 25, 2013, reports about Chan's response to the hoax page, ensuring fans that he was not in fact dead. According to reports, after he arrived home on a flight from India to Beijing, several people contacted him to congratulate him on his recent engagement, and soon thereafter contacted him again to ask if he was still alive. He posted a Facebook message, with picture showing himself alive and well, and commenting, "If I died, I would probably tell the world!"<ref>{{cite web|title=(UPI) Jackie Chan response to RIP hoax |work=UPI |url=http://www.upi.com/Entertainment_News/Blog/2013/06/25/Jackie-Chan-responds-to-RIP-hoax-Im-not-dead/4391372179550/ |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=(Yahoo!) Jackie Chan declares well-being |work=Yahoo.com |url=http://sg.news.yahoo.com/jackie-chan-declares-well-being-facebook-063000177.html |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> == ទស្សនៈនយោបាយ និងភាពចំរួសចំរាស់ == During a news conference in Shanghai on 28 March 2004, Chan referred to the recently concluded [[Republic of China presidential election, 2004]] in Taiwan, in which [[Democratic Progressive Party]] candidates [[Chen Shui-bian]] and [[Annette Lu]] were re-elected as President and Vice-President as "the biggest joke in the world."<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-03/29/content_318903.htm |title=Taiwan election biggest joke in the world |work=China Daily |date=29 March 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's comments were criticised by Parris Chang, a Taiwanese legislator and senior member of the DPP, who called for the government of Taiwan to take punitive steps against Chan for his comments, such as banning his movies and barring him the right to visit Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-04/22/content_325482.htm |title=Taiwan lawmaker calls for Jackie Chan movie ban |work=China Daily |date=22 April 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Some 50 police and security personnel were required to separate protesters from Chan, as they were attempting to spit at him when he arrived at Taipei airport for a charity sponsored by cable TV channel [[TVBS]] on 18 June 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |title=Protestors blast Jackie Chan for criticizing Taiwan elections |publisher=People News |date=18 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909100604/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |archivedate=9 កញ្ញា 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan insisted that his remarks were not intended to insult the people of Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |title=Protesters greet Jackie Chan in Taiwan |publisher=ABC News (Australia) |date=19 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=6 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906120331/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |url-status=dead}}</ref> [[File:Jackie Chan TIFF 2005.jpg|thumb|right|upright|Jackie Chan at the [[2005 Toronto International Film Festival]]]] Referring to his participation in the [[2008 Summer Olympics torch relay|torch relay]] for the [[2008 Summer Olympics|2008 Summer Olympics in Beijing]], Chan spoke out against demonstrators who disrupted the relay several times attempting to draw attention to a wide-ranging number of grievances against the Chinese government, including [[Human rights in China|China's human rights record]] and the [[political status of Taiwan]]. He warned that he would lash out against anyone planning to stop him from carrying the Olympic Torch, saying, "Demonstrators better not get anywhere near me." In addition, Chan felt that the protesters were publicity seekers. "They are doing it for no reason. They just want to show off on the TV," he said. "They know, 'if I can get the torch, I can go on the TV for the world news'." Chan felt the country was trying to improve and the Olympics is a chance for the country to open up and learn from the outside world and vice versa. "We are not right about everything. Things are getting better in China but we can change and are changing. We want to learn from the rest of the world as well as teach others about our ways and our culture."<ref>{{cite web |url=http://www.metro.co.uk/sport/oddballs/143026-kung-fu-star-jackie-chan-to-chop-down-olympic-protestors |title=Kung-fu star Jackie Chan to chop down Olympic protesters |publisher=METRO.co.uk |date=15 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> On 18 April 2009, during a panel discussion at the annual [[Boao Forum for Asia]] titled "Tapping into Asia's Creative Industry Potential," Chan said "...in the 10 years after Hong Kong's return to Chinese rule, I can gradually see, I'm not sure if it's good to have freedom or not."<ref name='boao1'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |title=Spokesman: Jackie Chan comments out of context |publisher=Yahoo! News |author=Min Lee |date=21 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |url-status=dead }}</ref> Chan went on to say, "If you're too free, you're like the way Hong Kong is now. It's very chaotic. Taiwan is also chaotic." He also added, "I'm gradually beginning to feel that we Chinese need to be controlled. If we're not being controlled, we'll just do what we want." Chan however complained about the [[2007 Chinese export recalls|quality of Chinese goods]], saying, "...a Chinese TV might explode."<ref name='boao2'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |title=Jackie Chan: Chinese people need to be controlled |publisher=Yahoo! News |author=William Foreman |date=18 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421223810/http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |archivedate=21 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> but refrained from criticising the Chinese government for banning his 2009 film ''[[Shinjuku Incident]]''.<ref name='boao8'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |title=Jackie Chan warns over China 'chaos': report |publisher=Yahoo! News |date=19 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425220155/http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |archivedate=25 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> Chan's comments prompted an angry response from some legislators and other prominent figures in Taiwan and Hong Kong. Hong Kong Legislator [[Leung Kwok-hung]] said that Chan "insulted the Chinese people. Chinese people aren't pets."<ref>{{Cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/chinese-shouldnt-get-more-freedom-says-jackie-chan-1671337.html |title=Chinese shouldn't get more freedom, says Jackie Chan |work=The Independent |location=UK |first=Clifford |last=Coonan |date=20 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> The [[Hong Kong Tourism Board]] stated that it had received 164 comments and complaints from the public over Chan's remarks.<ref name='boao'>{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aBQtt40iChUo |title=Jackie Chan Faces Film Boycott for Chaotic Taiwan Comments |author=Le-Min Lim |publisher=Bloomberg |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> A spokesman for Chan told reporters that the actor was referring to freedom in the entertainment industry rather than Chinese society at large and that certain people with "ulterior motives deliberately misinterpreted what he said."<ref>{{Cite news |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |title=Jackie Chan's 'freedom' talk sparks debate |work=People's Daily |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 កញ្ញា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906043005/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |url-status=dead }}</ref> On 24 August 2010, Chan tweeted about the botched rescue operation on the [[Manila hostage crisis]] that left 8 Hong Kong tourists dead. Although saddened by the news, he also tweeted "If they killed the guy sooner, they will say why not negotiate first? If they negotiate first, they ask why not kill the guy sooner?"<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054099041 |title=1st Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054128619 |title=2nd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054214000 |title=3rd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22058470325 |title=4th Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref> Chan's comments caused outrage in Hong Kong. Several anti-Jackie Chan groups were set up on Facebook with tens of thousands of supporters. Some fellow actors and directors told local newspapers that they were also upset by his remarks. Chan reportedly has business interests in the Philippines. He issued a statement on 27 August 2010 apologising for his comments and claiming that his assistant who helped him post the tweets had misunderstood the meaning of his original message.<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |title=Statement of Apology from Jackie Chan |publisher=The JC Group |date=27 August 2010 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=11 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |url-status=dead |archivedate=11 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan }}</ref> In December 2012, Chan caused outrage when he criticized Hong Kong as a "city of protest", suggesting that demonstrators' rights in Hong Kong should be limited.<ref>{{cite web|author=Colleen Lee and Tony Cheung |url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1103899/jackie-chan-criticises-hong-kong-city-protest |title=Jackie Chan criticises Hong Kong as 'city of protest' &#124; South China Morning Post |publisher=SCMP |date=13 December 2012 |accessdate=2013-01-02}}</ref> The same month, in an interview with Phoenix TV, Chan stated that the United States was the "most corrupt" country in the world.<ref>{{cite news|title=Jackie Chan calls America 'most corrupt country in the world' |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2261567/Jackie-Chan-calls-America-corrupt-country-world.html|newspaper=Daily Mail|date=13 January 2013}}</ref><ref name=SCMP>{{cite news|last=Chow|first=Vivienne|title=Jackie Chan back in action, branding US more corrupt than China|url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1125813/jackie-chan-back-action-branding-us-more-corrupt-china|newspaper=South China Morning Post|date=12 January, 2013}}</ref> which in turn angered parts of the online community<ref name=SCMP/> and prompted a critical response from [[Max Fisher]] in which he noted that Chan's comments were rooted, "not just in attitudes toward America but in China’s proud but sometimes insecure view of itself."<ref name=WaPo>{{cite news|last=Fisher|first=Max|title=The anti-Americanism of Jackie Chan|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/10/the-anti-americanism-of-jackie-chan/|newspaper=Washington Post|date=January 10, 2013}}</ref> Other articles situated Chan's comments in the context of his career and life in America, including his, "embrace of the American film market"<ref name=WaPo/> and seeking asylum in the United States from Hong Kong triads.<ref>{{cite news|title=Actor Jackie Chan calls U.S. ‘most corrupt’ country in the world|url=http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|newspaper=AFP|date=January 12, 2013|access-date=កញ្ញា 3, 2013|archive-date=សីហា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825220927/http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> == ភាពជាសហគ្រិន និង philanthropy == In addition to his film production and distribution company, [[JCE Movies Limited]], Jackie Chan also owns or co-owns the production companies JC Group China, Jackie & Willie Productions<ref>{{cite web |title=Jackie & Willie Productions Limited |work=Film database entry (Studios) |publisher=HKCinemagic |url=http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |accessdate=2 June 2010 |archivedate=25 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025224432/http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |url-status=dead }}</ref> (with Willie Chan) and Jackie & JJ Productions.<ref>{{cite web |title=Jackie & JJ Productions Ltd&nbsp;– Hong Kong |work=Business index entry |publisher=HKTDC |url=http://www.hktdc.com/sourcing/hk_company_directory.htm?companyid=1X03WBFO&locale=en |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan has also put his name to Jackie Chan Theater International, a cinema chain in China, co-run by Hong Kong company Sparkle Roll Group Ltd. The first—Jackie Chan-Yaolai International Cinema—opened in February 2010, and is claimed to be the largest cinema complex in China, with 17 screens and 3,500 seats. Chan expressed his hopes that the size of the venue would afford young, non-commercial directors the opportunity to have their films screened. 15 further cinemas in the chain are planned for 2010, throughout Beijing, Shanghai and [[Guangzhou]], with a potential total of 65 cinemas throughout the country proposed.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan launches cinema chain claiming to be the largest in China |work=News report |publisher=CCTV.com |url=http://english.cctv.com/20100213/102739.shtml |date=13 February 2010 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan plans turbo-charged slate |work=Film news report |publisher=THR Asia (Hollywood Reporter) |author=Gregg Kilday and David Morgan |date=13 May 2010 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100518053635/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archivedate=18 ឧសភា 2010 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> In 2004, Chan launched his own line of clothing, which bears a [[Chinese dragon]] logo and the English word "Jackie", or the initials "JC".<ref>{{Cite news |title=Fashion leap for Jackie Chan as Kung-fu star promotes new clobber |agency=Agence France-Presse |publisher=JC-News |url=http://jc-news.net/news.php?id=316 |date=2 April 2004 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030014552/http://jc-news.net/news.php?id=316 |url-status=dead }}</ref> Chan also has a number of other branded businesses. His sushi restaurant chain, Jackie's Kitchen, has outlets throughout Hong Kong, as well as seven in South Korea and one in Hawaii, with plans to open another in [[Las Vegas Strip|Las Vegas]]. Jackie Chan's Cafe has outlets in Beijing, [[Singapore]], [[Kuala Lumpur]] and the [[Philippines]]. Other ventures include Jackie Chan Signature Club gyms (a partnership with [[California Fitness]]), and a line of chocolates, cookies and nutritional oatcakes. He also hopes to expand into furniture and kitchenware, and is also considering a branded supermarket.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's business empire kicks into place |work=Taipei Times |url=http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2005/04/11/2003250063 |date=11 April 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> With each of his businesses, a percentage of the profits goes to various charities, including the Jackie Chan Charitable Foundation. Chan is a keen philanthropist and a [[List of UNICEF Goodwill Ambassadors|UNICEF Goodwill Ambassador]], having worked tirelessly to champion charitable works and causes. He has campaigned for [[conservation (ethic)|conservation]], against [[animal abuse]] and has promoted disaster relief efforts for [[natural disasters in China|floods in mainland China]] and the [[2004 Indian Ocean earthquake and tsunami|2004 Indian Ocean Tsunami]].<ref name="CelebValues"/><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Urges China to 'Have a Heart' for Dogs |publisher=PETA |url=http://www.peta.org/feat-china1.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903155120/http://www.peta.org/feat-china1.asp |archivedate=3 កញ្ញា 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=UNICEF People: Jackie Chan: Goodwill Ambassador |publisher=UNICEF |url=http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |accessdate=1 March 2012 |archive-date=16 សីហា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |url-status=dead |archivedate=16 សីហា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html }}</ref> In June 2006, he announced the donation of half his assets to charity upon his death, citing his admiration of the effort made by [[Warren Buffett]] and [[Bill Gates]] to help those in need.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan looks to bequeath half of wealth |agency=Reuters |work=The Financial Express |date=29 June 2006 |url=http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061208082904/http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archivedate=8 ធ្នូ 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=bot: unknown }}</ref> On 10 March 2008, Chan was the guest of honour for the launch, by Australian Prime Minister [[Kevin Rudd]], of the ''Jackie Chan Science Centre'' at the [[John Curtin School of Medical Research]], [[Australian National University]] in [[Canberra]]. Jackie Chan is also a supporter of the [[Save China's Tigers]] project which aims at saving the endangered [[South China Tiger]] through breeding and releasing them into the wild; he is currently an ambassador for this conservation project.<ref>{{Cite news |title=Save China's Tigers: Patrons and Supporters |publisher=SaveChina'Tigers.org |url=http://english.savechinastigers.org/node/139/ |date=22 August 2008 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225003233/http://english.savechinastigers.org/node/139 |url-status=dead }}</ref> Chan has many historic artefacts, such as old door frames from 2000 years ago. He also owns the Jinricksha Station in Singapore. In April 2008, Jackie Chan was invited for the audio launch of an Indian film, entitled ''[[Dasavathaaram]]'' (2008) in [[Chennai]] (Madras), where he shared the dais with Indian celebrities, including [[Amitabh Bachchan]], [[Mammootty]] and [[Kamal Hassan]]. Though he did not understand a word of [[Tamil language|Tamil]], Chan was touched by the Indian community's love for him and his films, and was impressed with the movie ''[[Dasavathaaram]]'', expressing a keen interest in working with the star of the film, [[Kamal Hassan]]. Hassan himself reciprocated the desire to work with the action superstar, urging Chan to keep his promise of working with him on a possible film project. Following the [[2008 Sichuan earthquake]], Chan donated RMB ¥10&nbsp;million to help those in need. In addition, he is planning to make a film about the Chinese earthquake to raise money for survivors. In response to the [[2011 Tōhoku earthquake and tsunami]], Jackie Chan and fellow Hong Kong-based celebrities, including American rapper [[MC Jin|Jin]], headlined a special three-hour charity concert, titled ''[[Artistes 311 Love Beyond Borders]]'', on 1 April 2011 to help with Japan's disaster recovery effort,<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |title=Japan Earthquake Song Music Video - The Official Website of Jackie Chan |publisher=Jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172351/http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |url-status=dead }}</ref> where Jackie Chan addressed the victims of the earthquake and tsunami by saying: ''"You will not be alone, we will be by your side"''.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |title=Jackie Chan and HK celebrities to raise funds for quake victims in Japan |publisher=News.xinhuanet.com |date=25 March 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=2 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120102124302/http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |url-status=dead}}</ref> The concert raised over $3.3&nbsp;million in just three hours for disaster relief.<ref>{{cite news |last=Chu |first=Karen |title=Jackie Chan Raises $3.3&nbsp;Million in Three Hours for Japan Relief (Exclusive) |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jackie-chan-raises-33-million-174410|newspaper=The Hollywood Reporter |date=4 April 2011 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan also holds guest lectures at the [[Shanghai Institute of Visual Art]] of [[Fudan University]], Shanghai. === មូលនិធិសប្បុរសធម៌ ជេកគី ចាន់ === Founded in 1988, the Jackie Chan Charitable Foundation offers scholarships and active help to Hong Kong's young people through a variety of worthy causes. Over the years, the foundation has broadened its scope to include provision of medical services, aid to victims of natural disaster or illness, and projects where the major beneficiaries are Hong Kong people or organisations. Major donation projects of The Jackie Chan Charitable Foundation: *The Jackie Chan Gymnasium at Lingnan University *The Jackie Chan Challenge Cup Intercollegiate Invitation Tournament *The Jackie Chan Family Unit, Hong Kong Girl Guides Association Jockey Club Beas River Lodge *The Jackie Chan Whole Person Development Center *Renovation of the Bethanie Site, Hong Kong Academy for Performing Arts *Medical Funding in mainland China ([[Operation Smile]])<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |title=Jackie Chan Charitable Foundation |publisher=Jackie Chan |format=PDF |accessdate=1 March 2012 |archivedate=26 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726072227/http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |url-status=dead }}</ref> *Medical Donation in Hong Kong (Queen Mary Hospital, SARS Relief) *Support for the Performing Arts *Youth Development Programs === មូលនិធិបេះដូងនាគ === The Dragon's Heart Foundation was founded in 2005 to fulfill the desperate needs of children and the elderly in remote areas of China. Since 2005, the Dragon's Heart Foundation has built over a dozen schools, provided books, fees, and uniforms, and has raised millions of dollars to give much-needed educational opportunities for the poor. In addition, the Dragon's Heart Foundation provides for the elderly with donations of warm clothing, wheelchairs, and other items. Jackie often travels to the remote locations to attend groundbreakings or school openings, and to lend support and encouragement. == Awards and nominations == {{Infobox actor awards | name =Jackie Chan | image = | alt = | caption = | awards = 28 | nominations = 34 }} '''[[American Choreography Awards]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0000329/awards |title=Awards for Jackie Chan |work=imdb.com |accessdate=1 March 2012}}</ref> * 8th American Choreography Innovator Awards - '''Won''' '''[[Asia Pacific Film Festival]] * 1993 Asia-Pacific Film Lifetime Achievement Award - '''Won''' * 2005 Asia-Pacific Film Special Jury Award - '''Won''' '''[[International Indian Film Academy Awards]]''' * 2000 Special Award for Global Impact - '''Won''' '''[[Blockbuster Entertainment Awards]]''' * 1999 Favorite Duo - Action/Adventure (for [[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]) - '''Won''' * 2001 Favorite Action Team (for [[Shanghai Noon]]) - Nominated '''[[Cinequest Film Festival]]''' * 1998 Maverick Spirit Award - '''Won''' '''[[Daytime Emmy Awards]]''' * 2002 Performer in an Animated Program (for [[Jackie Chan Adventures]]) - Nominated '''[[Fant-Asia Film Festival]]''' * 1997 Best Asian Film (for [[Drunken Master II]]) - '''Won''' (shared with [[Chia-Liang Liu]]) '''[[Golden Horse Film Festival]]''' * 1992 Best Actor (for [[Police Story 3: Super Cop]]) - '''Won''' * 1993 Best Actor (for [[Crime Story (film)|Crme Story]]) - '''Won''' '''[[Golden Phoenix Awards]]''' * 2005 Outstanding Contribution Award - '''Won''' '''[[Golden Rooster Awards]]''' * 2005 Best Actor (for [[New Police Story]]) - '''Won''' '''[[Hollywood Film Festival]]''' * 1999 Actor of the Year - '''Won''' '''[[Hong Kong Film Award]]s''' * [[2nd Hong Kong Film Awards|1983]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Dragon Lord]]) - Nominated (shared with Hark-On Fung and Yuen Kuni) * [[4th Hong Kong Film Awards|1985]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Project A]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] Best Director (for [[Police Story (1985 film)|Police Story]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Police Story) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Heart of Dragon]]) - Nominated * [[8th Hong Kong Film Awards|1989]] Best Picture (for [[Rouge (film)|Rouge]]) - '''Won''' * [[9th Hong Kong Film Awards|1990]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Miracles (1989 film)|Miracles]]) - Nominated * [[12th Hong Kong Film Awards|1993]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Supercop]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Crime Story (film)|Crime Story]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Crime Story) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Rumble in the Bronx) - '''Won''' * [[16th Hong Kong Film Awards|1997]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Dragon Lord) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Who Am I?) - '''Won''' * [[19th Hong Kong Film Awards|2000]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Gorgeous (film)|Gorgeous]]) - Nominated (shared with [[Jackie Chan Stunt Team]]) * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for New Police Story) - Nominated * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] Professional Achievement Award - '''Won''' * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] Best Original Film Song (for [[The Myth (film)|The Myth]]) - Nominated (shared with Choi Jun Young, Wang Zhong Yan, and [[Hee-seon Kim]]) * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for The Myth) - Nominated (shared with [[Stanley Tong]], Tak Yuen) * [[26th Hong Kong Film Awards|2007]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Robin-B-Hood]]) - Nominated (shared with Chung Chi Li) * [[29th Hong Kong Film Awards|2010]] Best Film (for [[Shinjuku Incident]]) - Nominated * [[32nd Hong Kong Film Awards|2013]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[CZ12]]) - '''Won''' '''[[Hundred Flowers Awards]]''' * 2006 Best Actor (for [[New Police Story]]) - Nominated '''[[Kids' Choice Awards]]''' * 2002 Favorite Male Movie Star (for [[Rush Hour 2]]) - Nominated * 2002 Favorite Male Action Hero (for Rush Hour 2) - '''Won''' * 2003 Favorite Movie Actor (for [[The Tuxedo]]) - Nominated * 2003 Favorite Male Butt Kicker (for The Tuxedo) - '''Won''' * 2011 Favorite Butt Kicker (for [[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]) - '''Won''' '''[[Montreal World Film Festival]]''' * [[Grand Prix des Amériques (film award)|Grand Prix des Amériques]] - '''Won''' '''[[MTV Movie Awards]]''' * 1995 [[MTV Movie Awards|Lifetime Achievement Award]] - '''Won''' * 1996 Best Fight (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * 1997 Best Fight (for [[Police Story 4: First Strike]]) - Nominated * 1999 Best Fight (for Rush Hour) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 1999 Best On-Screen Duo (for Rush Hour) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best On-Screen Team (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best Fight (for Rush Hour 2) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2003 Best On-Screen Team (for [[Shanghai Knights]]) - Nominated (shared with [[Owen Wilson]]) * 2008 Best Fight (for [[Rush Hour 3]]) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]] and [[Sun Mingming]]) '''[[People's Choice Awards]]''' * 2008 Favorite On Screen Match-up (for Rush Hour 3) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2011 Favorite On-Screen Team (for The Karate Kid) - Nominated (shared with [[Jaden Smith]]) * 2011 Favorite Action Star - '''Won''' '''[[Shanghai International Film Festival]]''' * 2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema - '''Won''' '''[[Teen Choice Awards]]''' * 2002 Film - Choice Chemistry (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2008 Choice Movie Actor: Action Adventure (for [[The Forbidden Kingdom]]) - Nominated '''[[Hollywood Walk of Fame|Walk of Fame]]''' * 2002 Motion Picture - '''Won''' (Star on the Walk of Fame) '''[[World Stunt Awards]]''' * 2002 Taurus Honorary Award - '''Won''' == មើលផងដែរ == {{Portal|Hong Kong|Biography|Film}} * [[Cinema of Hong Kong]] * [[Hong Kong action cinema]] * [[Cinema of China]] * [[Stunt]] * [[Stunt performer]] {{-}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == អានបន្ថែម == * Boose, Thorsten; Oettel, Silke. ''Hongkong, meine Liebe&nbsp;– Ein spezieller Reiseführer''. Shaker Media, 2009. ISBN 978-3-86858-255-0 {{de icon}} * Boose, Thorsten. ''Der deutsche Jackie Chan Filmführer''. Shaker Media, 2008. ISBN 978-3-86858-102-7 {{de icon}} * Chan, Jackie, and Jeff Yang. ''I Am Jackie Chan: My Life in Action''. New York: Ballantine Books, 1999. ISBN 0-345-42913-3. Jackie Chan's autobiography. * Cooper, Richard, and Mike Leeder. ''100% Jackie Chan: The Essential Companion''. London: Titan Books, 2002. ISBN 1-84023-491-1. * Cooper, Richard. ''More 100% Jackie Chan: The Essential Companion Volume 2''. London: Titan Books, 2004. ISBN 1-84023-888-7. * Corcoran, John. ''The Unauthorized Jackie Chan Encyclopedia: From Project A to Shanghai Noon and Beyond''. Chicago: Contemporary Books, 2003. ISBN 0-07-138899-0. * Fox, Dan. ''Jackie Chan. Raintree Freestyle''. Chicago, Ill.: Raintree, 2006. ISBN 1-4109-1659-6. * Gentry, Clyde. ''Jackie Chan: Inside the Dragon''. Dallas, Tex.: Taylor Pub, 1997. ISBN 0-87833-962-0. * Le Blanc, Michelle, and Colin Odell. ''The Pocket Essential Jackie Chan''. Pocket essentials. Harpenden: Pocket Essentials, 2000. ISBN 1-903047-10-2. * Major, Wade. ''Jackie Chan''. New York: Metrobooks, 1999. ISBN 1-56799-863-1. * Moser, Leo. ''Made in Hong Kong: die Filme von Jackie Chan''. Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 2000. ISBN 3-89602-312-8. {{de icon}} * Poolos, Jamie. ''Jackie Chan''. Martial Arts Masters. New York: Rosen Pub. Group, 2002. ISBN 0-8239-3518-3. * Rovin, Jeff, and Kathleen Tracy. ''The Essential Jackie Chan Sourcebook''. New York: Pocket Books, 1997. ISBN 0-671-00843-9. * Stone, Amy. ''Jackie Chan''. Today's Superstars: Entertainment. Milwaukee, Wis.: Gareth Stevens Pub, 2007. ISBN 0-8368-7648-2. * Witterstaetter, Renee. ''Dying for Action: The Life and Films of Jackie Chan''. New York: Warner, 1998. ISBN 0-446-67296-3. * Wong, Curtis F., and John R. Little (eds.). ''Jackie Chan and the Superstars of Martial Arts''. The Best of ''Inside Kung-Fu''. Lincolnwood, Ill.: McGraw-Hill, 1998. ISBN 0-8092-2837-8. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{ChineseText}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website|1=http://www.jackiechan.com/}} * {{IMDb name|id=0000329}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Allrovi person|id=84650}} * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/jackie_chan Jackie Chan] at [[Rotten Tomatoes]] {{Authority control|VIAF=116650054|LCCN=no/96/39667}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{Jackie Chan}} {{Films directed by Jackie Chan}} {{Seven Little Fortunes}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata |NAME = Chan, Jackie, SBS |ALTERNATIVE NAMES = |SHORT DESCRIPTION = Hong Kong actor, action choreographer, film director, film producer, [[martial artist]], screenwriter, singer and [[stunt performer]] |DATE OF BIRTH = 7 April 1954 |PLACE OF BIRTH = Hong Kong |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាភាពយន្តចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងចិន]] i0xh594e87gbsliswagk3l3dfb2egji 0 24688 340931 304437 2026-09-24T22:24:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340931 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=ខែ ឧសភា ២០១១}} {{Infobox Former Country |native_name = ''Empire colonial français'' |conventional_long_name = ចក្រភពអាណានិគមបារាំង |common_name = បារាំង | |region = West Europe |country = បារាំង |status = ចក្រភពអាណានិគម | |year_start = ១៥៣៤|year_end = ១៩៨០| |event1 = លោក[[ហ្សឹក កាធិ|កាធិ]]បានដោត​ទង់ជាតិបារាំងនៅ​ឆកសមុទ្រ[[ហ៊្គែសស្ប៉េ]] |date_event1 = ២៤ កក្កដា ១៥៣៤ |event2 = [[ការលក់ល្វីស្យាណឹ]]​ដោយ​[[ណាប៉ូលេអ៊ុង បឺណាប៉ាត|ណាប៉ូលេអ៊ុង-បឺណាប៉ាត]] |date_event2 = ៣០ មេសា ១៨០៣ |event3 = ឯករាជ្យ[[វ៉ានូទូ]] |date_event3 = ៣០ កក្កដា ១៩៨០ | |image_flag = Flag of France.svg |flag = ទង់បារាំង |image_coat = |symbol = |symbol_type = |image_map_caption = សញ្ជ័យនិងទឹកដីបារាំងជាងប៉ុន្មានសតវត្សនេះ |image_map = French Empire 17th century-20th century.png |capital = ប៉ារីស |latd=48|latm=12|latNS=N|longd=16|longm=21|longEW=E |largest_city = ប៉ារីស |stat_area1 = 12347000 |house1 = [[Bourbon]]<br>[[Bonaparte]] | today = {{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=ប្រទេសសព្វថ្ងៃនេះ|{{flag|កម្ពុជា}}<br>{{flag|កាណាដា}}<br>{{flag|កាមេរូន}}<br>{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងហ៊្គោ}}<br>{{flag|កូម័រ}}<br>{{flag|ចិន}} ([[គ័ងចូវវ៉ាន់]] និង [[លំនៅអន្តរជាតិសៀងហៃ|សម្បទានសៀងហៃ]])<br>{{flag|ឆាដ}}<br>{{flag|ជីប៊ូទី}}<br>{{flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនីក}}<br>{{flag|តូហ៊្គោ}}<br>{{flag|ថៃ}} ([[ខេត្តត្រាច|ត្រាច]])<br>{{flag|ទុយនីស៊ី}}<br>{{flag|នីហ្សេ}}<br>{{flag|បារាំង}}<br>{{flag|បួគីណាហ្វាសូ}}<br>{{flag|បេណាំង}}<br>{{flag|ម៉ាដាហ្គាស្កា}}<br>{{flag|ម៉ារ៉ុក}}<br>{{flag|ម៉ាលី}}<br>{{flag|ម៉ូរីតានី}}<br>{{flag|ម៉ូរីស}}<br>{{flag|លាវ}}<br>{{flag|លីបង់}}<br>{{flag|លីប៊ី}}<br>{{flag|វ៉ានូទូ}}<br>{{flag|វៀតណាម}}<br>{{flag|សហរដ្ឋ}}<br>{{flag|ស៊ីរី}}<br>{{flag|សីស្ហែល}}<br>{{flag|សេណេហ្គាល់}}<br>{{flag|ហៃទី}}<br>{{flag|ហ្គាបុង}}<br>{{flag|ហ៊្គីណេ}}<br>{{flag|ហ៊្សីប្រាល់តា}}<br>{{flag|អង់តាកទិក}}<br>{{flag|អាល់ហ្សេរី}}<br>{{flag|សាធារណរដ្ឋអាហ៊្វ្រិកកណ្ដាល}}<br>{{flag|ឥណ្ឌា}}<br>{{flag|អ៊ីតាលី}}<br>{{flag|ឆ្នេរអ៊ីវ័រ}} }} }} '''ចក្រភពអាណានិគមបារាំង''' ត្រូវបានផ្សំឡើងដោយដែនអាណានិគម ដែនអាណាព្យាបាលឯនាយសមុទ្រ និងទឹកដីមានអាណត្តិដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងចាប់ពីសតវត្សទី ១៧ មក។ ភាពខុសគ្នាជាធម្មតាបានកើតមានឡើងរវាង ''ចក្រភពអាណានិគមទីមួយ'' ដែលមានអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១៤ និងនៅក្នុងពេលនោះវាត្រូវបានលិចបាត់ទៅវិញ ហើយ ''ចក្រភពអាណានិគមទីពីរ'' បានចាប់ផ្ដើមដោយមានការសញ្ជ័យអាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ ១៨៣០ និងមកដល់ទីបញ្ចប់ដោយសារតែការប្រគល់ឯករាជ្យទៅឱ្យអាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ ១៩៦២ វិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩០០ ចក្រភពនេះបានក្លាយជាចក្រភពអាណានិគមធំបំផុតទីពីរក្នុងលោក បើទោះបីជាឈរនៅពីក្រោយ[[ចក្រភពប៊្រិតថេន]] ទាំងខាងប្រជាជន និងទំហំក៏ដោយ។<ref>{{cite book|editor=ហារហ៊្គ្រិវ, អាឡឹន ជ.|title=អនុស្សាវរីយ៍ ចក្រភព និង ក្រោយអាណានិគមនិយម: កេរដំណែលអាណានិគមនិយមបារាំង|publisher=សៀវភៅឡិច្ស៊ិងតុន|year=២០០៥|isbn=9780739108215|page=១|url=http://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពេលមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចក្រភពបានគ្របដណ្ដប់ប្រមាណផ្ទៃដី ១២៣០០០០០&nbsp;គម^២ ដែលមានប្រជាជន ១១០ លាននាក់ (រួមបញ្ចូលទាំងបារាំងផងដែរ)។ **ក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយ[[កម្មសិទ្ធិនាយសមុទ្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] បារាំងបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតអាណានិគមនៅ[[បារាំងថ្មី|អាមេរិកខាងជើង]] [[ការ៉ាអ៊ីប]] និង [[ឥណ្ឌារបស់បារាំង|ឥណ្ឌា]] បន្តបន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] និង [[ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]]កំឡុង[[យុគនៃរបុករបកគំហើញ]]។ សង្គ្រាមតៗគ្នាជាមួយមហាប៊្រិតថេនកំឡុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩បានបង្រួញបន្តិចម្ដងៗនៃចក្រភពទីមួយរបស់ចក្រភពនេះ។ បារាំងបានក្ដោបក្ដាប់អាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ១៨៤០ ប៉ុន្តែបានចាប់ផ្ដើមយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ដើម្បីកសាងឡើងវិញចក្ររបស់ខ្លួនទូទាំងពិភពលោកបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៨៧០ ដោយប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើននៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិច ជាមួយការក្ដោប់ជាសំខាន់នៅអាស៊ី អាមេរិកឡាតាំង និងប៉ាស៊ីហ៊្វិក។ ពួកសាធារណរដ្ឋ ជាសត្រូវដំបូងរបស់ចក្រភព បានគាំទ្រចក្រភពនេះវិញ។ ខណៈនោះដែរ ប្រទេសបានអភិវឌ្ឍចក្រភពថ្មីឱ្យចាប់ផ្ដើមតួនាទីពាណិជ្ជកម្មជាមួយបារាំង ជាពិសេសតាមរយៈការផ្គត់ផ្គង់វត្ថុធាតុដើមកម្រៗ និងការទិញផលិតផលសម្រេច ដូចគ្នាដែរក៏ជាការផ្ដល់កិត្តិនាមដល់មាតុភូមិ និងការពង្រីកអរិយធម៌និងភាសាបារាំង ហើយនិងសាសនាកាតូលិក។ ចក្រភពក៏បានផ្ដល់ជាកម្លាំងមនុស្សក្នុងសង្គ្រាមលោកនានាដែរ។<ref>{{cite book|author=ធនី-ឈែផ្វឺ|title=ការបញ្ចប់ចក្រពត្តិនៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិចរបស់បារាំង:អនាណានិគមកិច្ចជោគជ័យពីបារាំង ?|url=http://books.google.com/books?id=9GseKljgaW0C&pg=PA84|year=២០០២|publisher=បឺហ្គ|pages=៨៤–៨៥}}</ref> វាបានប្រែជាបេសកកម្មសីលធម៌មានបំណងឱ្យពិភពលោកឡើងឱ្យដល់បទដ្ឋានបារាំងតាមរយៈការនាំមកនូវគ្រិស្តសាសនា និងវប្បធម៌បារាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៤ អ្នកគាំទ្ររបបអាណានិគមនិយមនាំមុខគេ លោក[[ហ៊្សុល ផ្វេរី|ហ៊្សុល-ផ្វេរី]] បានប្រកាសថា ''ជាតិសាសន៍ខ្ពង់ខ្ពស់មានសិទ្ធិនៅលើ ជាតិសាសន៍ជាន់ទាប ជាតិសាសន៍នោះមាន[[បន្ទុករបស់ជនស្បែកស|ភារកិច្ចដើម្បីធ្វើឱ្យរីកចម្រើនដល់ជាតិសាសន៍អន់ថយ]]។'' សិទ្ធិជាពលរដ្ឋពេញលេញ - ''សមានកម្ម'' - ត្រូវបានផ្ដល់ឱ្យពិតមែន ថ្វីត្បិតជាក់ស្ដែង "សមានកម្មប្រគល់ឱ្យ [និង] ប្រជាជនអាណានិគមបានប្រព្រឹត្តិទៅដូចជាអនុជន មិនមែនស្មើនឹងពលរដ្ឋឡើយ។"<ref>Julian Jackson, ''The Other Empire'', Radio 3</ref> បារាំងបានបញ្ជូនពួកនិគមជនមួយចំនួនធំទៅកាន់អាហ៊្វ្រិកខាងជើង ហើយពួកអ្នកទាំងនោះជាលំដាប់បានក្លាយជាកម្លាំងនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលនៅប៉ារីស។ នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លោ [[ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល]] និងពួកបារាំងសេរីបានប្រើដែនអាណានិគមនាយសមុទ្រជាមូលដ្ឋានទ័ពដែលពួកគេទុកសម្រាប់រំដោះបារាំង។ យ៉ាងណាមិញបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ ចលនាប្រឆាំងអាណានិគមបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះជាមួយនឹងអាជ្ញាធរអឺរ៉ុប។ បារាំងបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនិងបានចាញ់ក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងជូរចត់នៅ[[វៀតណាម]] និង[[អាល់ហ្សេរី]]នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០។ ពួកនិគមជននិងអ្នកគាំទ្រក្នុងតំបន់ជាច្រើនរបស់ចក្រភពនេះបានទៅតាំងលំនៅសាជាថ្មីនៅបារាំង។ ស្ទើរតែដែនដីអាណានិគមបារាំងទាំងអស់បានទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៦០ ប៉ុន្តែបារាំងបានរក្សាទុកឥទ្ធិពលហិរញ្ញវត្ថុនិងការទូតយ៉ាងធំដដែល។ ទឹកដីតិចតួចដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រទេសបារាំងជា [[ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្រនៃបារាំង|ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្រ]]។ ទឹកដីទាំងនោះសព្វថ្ងៃនេះសរុប១២៣ ១៥០&nbsp;គម^២ (៤៧ ៥៤៨ ម៉ែយ្ល កា.) ដែលចំនួនមានត្រឹមតែ១%ប៉ុណ្ណោះនៃផ្ទៃដីចក្រភពអាណានិគមបារាំងមុន-ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលមានប្រជាជន២,៧លាននាក់ដែលកំពុងរស់នៅក្នុងទឹកដីដែលសេសសល់នោះក្នុងឆ្នាំ២០១១។ ==ចក្រភពអាណានិគមទីមួយ== កំឡុងសតវត្សទី១៦ [[អាណានិគមកិច្ចបារាំងនៅអាមេរិក]]បានចាប់ផ្ដើមឡើង។ ===អាមេរិក=== [[File:New France (orthographic projection).svg|thumb|ចក្រភពអាណានិគមបារាំងនៅ អាមេរិកមាន[[បារាំងថ្មី]] (រួមមាន [[កាណាដា (បារាំងថ្មី)|កាណាដា]] និង [[ល្វីស្យ៉ាណឹបារាំង|ល្វីស្យ៉ាណឹ]]) [[ឥណ្ឌាខាងលិចរបស់បារាំង]] (រួមមាន [[សន្តៈដូម៉ាងហ្គិ]] [[ហ្គួដលូប៉ឹ]] [[ម៉ាទីនិក]] [[ប្រវត្តិសន្តៈលូស៊ី|សត.លូស៊ី]] [[ប្រវត្តិតុបាហ្គុ|តុបាហ្គុ]] និងបណ្ដាកោះដទៃទៀត) និង[[ហ៊្គីយ៉ានបារាំង]]។]] [[File:Quebec nouvelle france.jpg|thumb|អាមេរិកខាងជើងរបស់បារាំងត្រូវបានគេស្គាល់ថា 'នូវែលផ្ហ្រង់' រឺ បារាំងថ្មី]] ដំណើរចេញក្រៅនៃលោក[[ហ៊្គីអុវ៉ាន្នី ដា វ៉ិរ៉្រាហ្សាណុ|ហ៊្គីអុវ៉ាន្នី-ដា-វ៉ិរ៉្រាហ្សាណុ]] និងលោក[[ហ្សាខ់ កាធិ|ហ្សាខ់-កាធិ]]នៅដើមសតវត្សទី១៦ ក៏ដូចជាដំណើរសមុទ្រជារឿយៗនៃពួកអ្នកនេសាទនិងទូកបារាំងទៅកាន់[[មហាច្រាំង]]នៃ[[ទឹកដីថ្មី]] ពេញមួយសតវត្សនោះ ជាពួកអ្នកនាំអាទិខាងវាតទីទឹកដីអាណានិគមរបស់បារាំង។<ref>{{cite book|authors=ស៊ិងហ្គឺ, បាណិត & លែងដឹន, ចន|title=កម្លាំងវប្បធម៌: អ្នកបង្កើត និង អ្នកការពារចក្រភពអាណានិគមបារាំង|publisher=សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យស្កន់សឹន|year=២០០៨|isbn=9780299199043|page=២៤|url=http://books.google.com/books?id=IAzkoxSB4MwC&pg=PA24}}</ref> ប៉ុន្តែការគាំពារដោយច្រណែនរបស់អេស្ប៉ាញពីឯកវិក្កយភាពពីប្រទេសខាងក្រៅ និងការរំខានផ្សេងៗទៀត ដោយហេតុថានៅក្នុងប្រទេសបារាំងខ្លួនឯងនៅចុងសតវត្សទី១៦ មាន[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្គ្រាមសាសនា]] បានរារាំងកិច្ចប្រឹងប្រែងជារឿយៗរបស់បារាំងទៅតាំងដែនអាណានិគម។ ការប៉ុនប៉ងដំបូងៗរបស់បារាំងបង្កើតដែនអាណានិគមនៅឆ្នាំ១៦១២ នៅ[[សន្តៈលូអ៊ីស]] (''[[បារាំងអយនកាល|ផ្ហ្រង់អ៊ិកគី-នស្យ៉ាល្លឹ]]'') និងនៅ[[ប្រេស៊ីល]] នៅឆ្នាំ១៥៥៥ នៅឯ[[ទន្លេមករា|រីវដឺចាន់ណីឌ]] (''[[បារាំងអង់តាកទិក]]'') និងនៅ[[ផ្លរីដា]] (រួមមាន [[បន្ទាយឃាំររឡាញ]] នៅឆ្នាំ១៥៦២) មិនបានជោគជ័យឡើយ ដោយសារកង្វះជំនួយផ្លូវការហើយនិងការការពារខ្ពស់របស់ ព័រទុយហ្គាល់ និង អេស្ប៉ាញ។ {{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} រឿងរ៉ាវនៃចក្រភពអាណានិគមរបស់បារាំងបានចាប់ផ្ដើមជាសត្យៈនៅថ្ងៃទី ២៧ កក្កដា ១៦០៥ ជាមួយការបង្កើត[[គេហស្ថាននៅផែរាជា|ផែរាជា]]នៅដែនអាណានិគម[[អាកាឌី]]នៅអាមេរិកខាងជើង នៅអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះហៅថា [[នវៈស្កុត]] កាណាដា។ ពីរបីឆ្នាំក្រោយមក នៅឆ្នាំ១៦០៨ លោក[[សាមួលអឹល ដឺ សំផ្លាំង|សាមួលអឹល-ដឺ-សំផ្លាំង]]បានបង្កើត[[ទីក្រុងកេបិក|កេបិក]] ដែលបានក្លាយជារដ្ឋធានីដ៏ធំសម្បើម ប៉ុន្តែមានគេតាំងលំនៅល្បោះៗ ដែលជាដែនអាណានិគមជួញដូររោមសត្វនៅ[[បារាំងថ្មី]] (ក៏ត្រូវបានគេហៅថា [[កាណាដា]] ផងដែរ)។{{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} បារាំងថ្មីមានប្រជាជនរស់នៅតិចតួច ជាលទ្ធផលបានមកពីការគាបសង្កត់ចំពោះការជួញដូររោមសត្វច្រើនជាងការតាំងលំនៅបែបកសិកម្ម។ ដោយសារតែការគាបសង្កត់បែបនេះហើយ ទើបពួកបារាំងបានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើទំនាក់ទំនងមិត្តភាពជាមួយនិង សហគមន៍ប្រជាជាតិទីមួយ ក្នុងតំបន់។ ដោយគ្មានការស្រេកឃ្លានចង់បានទឹកដីអង់គ្លេសថ្មី និងពឹងផ្អែកតែមួយគត់លើពួកអ្នកស្រុកដើមឱ្យជួយផ្គត់ផ្គង់ពួកគេនូវរោមសត្វទៅក្នុង ប៉ុស្ត៍ពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួន ពួកបារាំងក៏បានចងក្រងជាក្រុមកងទ័ពស្អេកស្កះ ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម​និង ការទូត។ ទាំងនេះបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធភាពស្ថិតស្ថេរខ្លាំងបំផុតរវាងពួកបារាំងនិងសហគមន៍ប្រជាជាតិទីមួយ។ ពួកបារាំង យ៉ាងណាមិញ ក៏ស្ថិតក្រោមសម្ពាធពីការបញ្ជាខាងសាសនាឱ្យប្ដូរជំនឿមកកាន់សាសនាកាតូលិកវិញ។ {{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} ទោះបីដូច្នោះមែន តាមរយៈសម្ព័ន្ធភាពជាមួយកុលសម្ព័ន្ធអាមេរិកដើមផ្សេងៗ ពួកបារាំងអាចដាក់ការគ្រប់គ្រងខ្លះលើទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមួយភាគ បរិវេណនៃការតាំងនិគមរបស់បារាំងជាសកលបានកំណត់នៅត្រឹមដង[[ទន្លេសន្តៈឡោរ៉េនធ្យូសឹ]]។ ពីមុនការបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាអធិបតេយ្យបារាំងថ្មី|ក្រុមប្រឹក្សាអធិបតេយ្យ]]ឆ្នាំ១៦៦៣ ទឹកដីនានានៅបារាំងថ្មីត្រូវបានអភិវឌ្ឍជាដែនអាណានិគម[[ពាណិជ្ជវិស័យ]]។ គ្រាន់តែបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃអាយុត្តកៈលោក[[ហ្សង់ តាឡុង|ហ្សង់-តាឡុង]]នៅឆ្នាំ១៦៦៥ បារាំងបានផ្ដល់ឱ្យបណ្ដាដែនអាណានិគមនៅអាមេរិករបស់ខ្លួន នូវមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីបង្កើនកំណើនប្រជាជនអាណានិគមឱ្យអាចប្រៀបផ្ទឹមគ្នាទៅនឹងប្រជាជនរបស់ពួកប៊្រិតថេន។ ប៉ុន្តែមានការយកចិត្តទុកដាក់តិចតួចពាក់ព័ន្ធខាងអាណានិគមនិយមនៅបារាំង ដែលត្រូវបានគេផ្ដោតលើ ដូចជាការត្រួតត្រានៅខាងក្នុងអឺរ៉ុប ហើយចំពោះប្រវត្តិភាគច្រើនរបស់ខ្លួន បារាំងថ្មីស្ថិតនៅឈរពីក្រោយឆ្ងាយពី[[អាណានិគមអាមេរិកខាងជើងរបស់ប៊្រិតថេន]]ទាំងកំណើនប្រជាជននិងសេដ្ឋកិច្ច។ អាកាឌីខ្លួនឯងត្រូវបានបាត់បង់ទៅឱ្យពួកប៊្រិតថេនក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាអ៊ូថ្រិច (១៧១៣)|សន្ធិសញ្ញាអ៊ូថ្រិច]]នៅឆ្នាំ១៧១៣។{{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} នៅឆ្នាំ១៦៩៩ ការអះអាងសិទ្ធិទឹកដីរបស់បារាំងនៅអាមេរិកខាងជើងនៅតែវាតទីបន្ថែមទៀត ដោយមានការបង្កើត[[ល្វីស្យ៉ាណឹ (បារាំងថ្មី)|ល្វីស្យ៉ាណឹ]]នៅអាង[[ទន្លេមីស៊ីសស៊ីពី]]។ បណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មដែលលាតសន្ធឹងទូទាំងតំបន់នេះបានតភ្ជាប់ទៅកាណាដាតាមរយៈ[[មហាបឹង]] ត្រូវបានគេការពារដោយប្រព័ន្ធបន្ទាយធំៗ ភាគច្រើននៃបន្ទាយទាំងនោះបានតាំងនៅ[[ប្រទេសអ៊ីល្លីន័ស]] និង[[អាកាន់សះ]]សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។{{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} [[File:1767 Colonies François 12 Diniers with RF Counterstamp.jpg|thumb|left|កាក់ទង់ដែង១២ឌីញ៉េ (ជ/១៧៩៣ តែមបញ្ច្រាស "RF" ) ''កូឡូនីផ្ហ្រង់ស្វាស'' (ឥណ្ឌាខាងលិច) ល្វីទី១៥ ១៧៦៧]]ពេលនោះចក្រភពបារាំងនៅអាមេរិកខាងជើងបានលូតលាស់ ពួកបារាំងក៏បានចាប់ផ្ដើមសាងចក្រភពពីតូចៗឡើងទៅ ប៉ុន្តែចក្រភពក៏កាន់តែទទួលបានប្រយោជន៍នៅ[[ឥណ្ឌាខាងលិច]]ផងដែរ។ ការតាំងលំនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរអាមេរិកខាងត្បូងនៅអ្វីដែលសព្វថ្ងៃហៅថា [[ហ៊្គីយ៉ានបារាំង]]បានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៦២៤ និង អាណានិគមមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[សន្តៈគ្រីស្តុប]] នៅឆ្នាំ១៦២៥ (កោះនេះត្រូវបានចែករំលែកជាមួយពួកអង់គ្លេសរហូតដល់សន្ធិសញ្ញាអ៊ូថ្រិចនៅឆ្នាំ១៧១៣ នៅពេលវាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យទាំងស្រុង)។ ''[[ក្រុមហ៊ុនពួកកោះអាមេរិក|Compagnie des Îles de l'Amérique]]'' (គុំប៉េននីដឹស៊ីលដឺឡាមេហ៊្រិខ) បានស្ថាបនាអាណានិគមនៅ[[ហ្គួដឌ្លូបប៉ឹ]] និង [[ម៉ាទីនីក]] នៅឆ្នាំ១៦៣៥ និង អាណានិគមមួយទៀតដែលក្រោយមកបានបង្កើតឡើងនៅ[[សន្តៈលូស៊ី]]នៅ (ឆ្នាំ១៦៥០)។ រោបនកម្មផលិតស្បៀងអាហារនៃអាណានិគមទាំងនោះត្រូវបានសាងនិងទ្រទ្រង់តាមរយៈ[[ទាសភាព]] រួមជាមួយនិងការផ្គត់ផ្គង់ទាសករផ្អែកលើ[[ការជួញដូរទាសករអាហ៊្វ្រិក]]។ ការតស៊ូក្នុងស្រុកដោយ[[ជនជាតិដើមនៅអាមេរិក|ជនជាតិដើម]]បានហុចលទ្ធផលជា[[ការបណ្ដេញចេញជនជាតិការ៉ាអ៊ីប]]ឆ្នាំ១៦៦០។{{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} សិទ្ធិកម្មអាណានិគមការ៉ាអ៊ីបសំខាន់បំផុតរបស់បារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៦៦៤ នៅពេលដែលដែនអាណានិគម[[សន្តៈដូម៉ាងហ្គិ]] ([[ហៃទី]]សព្វថ្ងៃ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្ដាលខាងលិចនៃ[[កោះអិស្ប៉ាញ-ញឡា]]របស់អេស្ប៉ាញ។ នៅសតវត្សទី១៨ សន្តៈដូម៉ាងហ្គិបានធំធាត់ក្លាយជាអាណានិគមស្ករសយ៉ាងសម្បូរបែបបំផុតនៅការ៉ាអ៊ីប។ ពាក់កណ្ដាលភាគខាងកើតនៃ[[អិស្ប៉ាញ-ញឡា]] ([[សាធារណរដ្ឋដូមីនីក]]សព្វថ្ងៃ) ក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងមួយរយៈពេលខ្លី បន្ទាប់ពីការប្រគល់ឱ្យបារាំងដោយអេស្ប៉ាញនៅឆ្នាំ១៧៩៥។{{Citation needed|date=កក្កដា ២០១១}} ===អាហ៊្វ្រិក និង អាស៊ី=== '''{{see also category|អាណានិគមកិច្ចបារាំងនៅអាហ៊្វ្រិក}}''' ការពង្រីកអាណានិគមបារាំងមិនមានព្រំដែនដល់[[ពិភពលោកថ្មី]]ទេ។ នៅ[[សេណេហ្គាល់]]នៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិច ពួកបារាំងបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតប៉ុស្តិ៍ពាណិជ្ជកម្មតាមបណ្ដោយឆ្នេរនៅឆ្នាំ១៦២៤។ នៅឆ្នាំ១៦៦៤ [[ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់បារាំង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីប្រកួតប្រជែងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងកើត។ ជាមួយការចុះអន់ថយនៃ[[អធិរាជាណាចក្រអូតូម៉ង់]] នៅឆ្នាំ១៨៣០ ពួកបារាំងបានដណ្ដើមបាន[[អាល់ហ្សេ]] ដែលជាហេតុនៃការចាប់ផ្ដើមអាណានិគមកិច្ចនៅ[[អាហ៊្វ្រិកខាងជើងរបស់បារាំង]]។ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ បន្ទាប់ពីបារាំងបានរងគ្រោះដោយសារឧបទ្ទវហេតុធ្ងន់ធ្ងរនៅតាមព្រំដែនខាងលិច ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមកេណ្ឌទាហានពីចក្រភពអាហ៊្វ្រិករបស់គេ។ នៅឆ្នាំ១៩១៧ បារាំងបានកេណ្ឌទាហានអាហ៊្វ្រិក ២៧០ ០០០នាក់។ <ref name="Andrew">អ៊ែនឌ្រូ, ស៊ី. អ៊ែម.</ref> កងវរសេនាធំបំពាក់គ្រឿងឥស្សរិយយសភាគច្រើនរបស់បារាំងមកពីម៉ារ៉ុក ប៉ុន្តែដោយសារសន្តិភាវកម្មកំពុងតែធ្វើឡើងនៅពេលនោះ ពួកបារាំងអាចកេណ្ឌបានត្រឹមតែទាហានម៉ារ៉ុក ២៣ ០០០នាក់ តែប៉ុណ្ណោះទេ។ ពួកទាហានអាហ៊្វ្រិកទទួលបានជ័យជម្នះក្នុងសមរភូមិវាំររ្ដង់ និងបរាជ័យដោយការវាយលុកនៅនីវេល្លឹ ប៉ុន្តែជាធម្មតាគ្មានសេចក្ដីគោរពចំពោះគុណសម្បត្តិរបស់ទាហានទាំងនោះឡើយ ពួកឧត្តមសេនីយ៍បារាំងមិនដែលគិតគូរខ្ពស់ដល់ពួកកងទ័ពអាហ៊្វ្រិករបស់ខ្លួនទេ។<ref name="Andrew" /> ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ ការប៉ុនប៉ងសង្គ្រាមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំងមិនត្រូវបានសម្រេចដោយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ប្រទេសនេះ រឺ តាមគំនិតមន្ត្រីនៃក្រសួងអាណានិគមឡើយ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញគឺដោយសារតែពួកមេដឹកនាំចលនាអាណានិគមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំងទៅវិញទេ។ លើកទីមួយនៃការពើបប្រទេះនេះបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩១៥-១៩១៦ នៅពេលលោកផ្វ្រង់ស៊្វ័រ-ហ្សខពីកូត (ទាំងអ្នកការទូតនិងផ្នែកនៃរាជវង្សអាណានិគម) បានជួបជាមួយពួកប៊្រិតថេនដើម្បីពិភាក្សាពីការបែងចែកកាមេរូន។<ref name="Andrew" /> លោកពីកូតបានចាត់ចែងនីតិវិធីក្នុងកិច្ចចរចា រួមជាមួយមិនថាតែការមើលរំលងរបស់ប្រធានាធិបតី រឺ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបារាំងក៏ត្រូវយកមកនិយាយដែរ។ ជាអ្វីដែលបានហុចជាលទ្ធផលនាំឱ្យប៊្រិតថេនប្រគល់ទឹកដីកាមេរូនប្រាំបួនភាគដប់ទៅឱ្យពួកបារាំងដែលជាចំណុច លោកពីកូតបានទាមទារឱ្យអាណានិគមជនបារាំងឱ្យនៅពីលើគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបារាំង។ គោលនយោបាយពួកមេដឹកនាំអាណានិគមបារាំងនេះកំពុងកំណត់ឱ្យមានការប៉ុនប៉ងសង្គ្រាមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំង ដែលអាចមើលឃើញភាគច្រើននៅទូទាំងចក្រភពបារាំង។<ref>អ៊ែនឌ្រូ, ស៊ី. អ៊ែម., និង អេ.អ៊ែស.។ កានយ៉ា-ផ្វស្ថ៍ណឺរ។ "បារាំង អាហ៊្វ្រិក និង សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ។" សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ៊្វ្រិក ១៩.១ (១៩៧៨): ១១-២៣។ បោះពុម្ព។</ref> អាណានិគមនានាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឥណ្ឌានៅ[[ចន្ទនគរ]] (១៦៧៣) និង [[ស្រុកបុទុច្ចេរី|បុទុច្ចេរី]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ (១៦៧៤) និងក្រោយមក[[យានំ (ឥណ្ឌារបស់បារាំង)|យានំ]] (១៧២៣), [[មេ (ឥណ្ឌា)|មេ]] (១៧២៥) និង [[ករាឦកាល]] (១៧៣៩) (សូមមើល [[ឥណ្ឌារបស់បារាំង]])។ អាណានិគមមួយចំនួនក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែរនៅក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា នៅលើកោះបួរ្បុង ([[បុនសហភាព]] ១៦៦៤), [[កោះបារាំង (ម៉ូរីស)|កោះបារាំង]] ([[ម៉ូរីស]] ១៧១៨) និង [[សីស្ហែល]] (១៧៥៦)។ ===ការប៉ះទង្គិចអាណានិគមជាមួយប៊្រិតថេន=== '''{{Further2|[[បារាំងក្នុងសង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]]|[[បារាំងក្នុងសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក]]}}''' [[File:Bellin Indoustan 1770.jpg|thumb|ផែនទីហិណ្ឌូស្ថាន។ បេឡាំង ១៧៧០។]] នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ ការប៉ះទង្គិចអាណានិគមគ្នាជាបន្តបន្ទាប់បានចាប់ផ្ដើមរវាងបារាំង និង [[រាជាណាចក្រមហាប៊្រិតថេន|ប៊្រិតថេន]] ជាចុងក្រោយបានបង្ហាញចេញជាលទ្ធផលនៃវិនាសកម្មដ៏ច្រើនបំផុតដល់ចក្រភពអាណានិគមបារាំងទីមួយ និង ស្ទើរតែរុញច្រានបារាំងចេញទាំងស្រុងពីអាមេរិកទៅហើយ។ សង្គ្រាមទាំងនោះមាន [[សង្គ្រាមសន្តតិកម្មអូទ្រីស]] (១៧៤៤-១៧៤៨), [[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦-១៧៦៣), [[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក]] (១៧៧៨-១៧៨៣), [[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង]] (១៧៩៣-១៨០២) និង [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអុង]] (១៨០៣-១៨១៥)។ វាអាចថែមទាំងមើលឃើញថាពេលនោះក៏ជា[[សង្គ្រាមបារាំងនិងឥណ្ឌាលើកទីមួយ]]ផងដែរ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដដែលៗនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សង្គ្រាមរយឆ្នាំលើកទីពីរ]]។ ទោះបីជាសង្គ្រាមសន្តតិកម្មអូទ្រីសនេះមិនប្រាកដប្រជាយ៉ាងណា ក៏បារាំងជោគជ័យនៅក្នុងការដាក់ឥណ្ឌានៅក្រោមអគ្គទេសាភិបាលបារាំង លោក[[ហ្សូហ្សិប ផ្ហ្រង់ស៊្វ័រ ឌុយផ្លិច|ហ្សូហ្សិប-ផ្ហ្រង់ស៊្វ័រ-ឌុយផ្លិច]] និងអឺរ៉ុបក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[សេនាប្រមុខសាខ្សឹ]]-សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ ក្រោយពីការជោគជ័យរបស់បារាំងដំបូងនៅ[[ម៉េណូរ៉្កា]] និងអាមេរិកខាងជើង ក៏មើលឃើញថាមានការបរាជ័យរបស់បារាំង ជាមួយប៊្រិតថេនយ៉ាងខ្លាំងមួយចំនួនដែរ (និគមជនបារាំងជាងមួយលានទៅដល់ប្រហែល៥០ពាន់នាក់) ដែលប៊្រិតថេនធ្វើការសញ្ជ័យបានមិនមែនត្រឹមតែ[[បារាំងថ្មី]]ទេ (វាលែងតែពួកកោះតូចៗនៃ[[សន្តៈព្យាំរនិងមីគីឡុង]]) ប៉ុន្តែក៏មានភាគច្រើននៃអាណានិគមឥណ្ឌាខាងលិចរបស់បារាំង (ការ៉ាអ៊ីប) និង[[ឥណ្ឌារបស់បារាំង|ទីប្រចាំការខាងក្រៅឥណ្ឌារបស់បារាំង]]ទាំងអស់ផងដែរ។ ពេលដែលសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពបានបញ្ជាក់ថា ទីប្រចាំការក្រៅនៃឥណ្ឌារបស់បារាំង និង ពួកកោះការ៉ាអ៊ីប ម៉ាទីនីក និង ហ្គួឌ្លូប៉ឹ ត្រូវប្រគល់សងទៅឱ្យបារាំងវិញនោះ ការប្រកួតប្រជែងឥទ្ធិពលគ្នានៅឥណ្ឌានេះជ័យជម្នះបានទៅខាងពួកប៊្រិតថេន ហើយ អាមេរិកខាងជើងទាំងមូលត្រូវបានបាត់បង់ ភាគច្រើននៃ[[បារាំងថ្មី]]ត្រូវបានក្ដោបក្ដាប់ដោយប៊្រិតថេន (ក៏ត្រូវបានគេហៅថា [[អាមេរិកខាងជើងរបស់ប៊្រិតថេន]] វិញ លើកលែងតែ [[ល្វីស្យ៉ាណា]] ដែលបារាំងបានសម្បទានទៅអោយអេស្ប៉ាញជាការចំណាយចំពោះការចូលមកលើកចុងក្រោយរបស់អេស្ប៉ាញក្នុងសង្គ្រាម (ហើយក៏ជាសំណងសម្រាប់ការបញ្ចូលផ្លរីដារបស់អេស្ប៉ាញទៅឱ្យប៊្រិតថេនដែរ)។ ក៏បានប្រគល់ឱ្យពួកប៊្រិតថេននូវ [[ហ៊្គ្រើណាដ]] និង [[សន្តៈលូស៊ី]] នៅឥណ្ឌាខាងលិចផងដែរ។ ទោះបីយ៉ាងណាការបាត់បង់កាណាដាបានបង្កការសោកស្ដាយដល់ក្មេងជំនាន់ក្រោយ វាក៏បានធ្វើឱ្យមានភាពមិនសប្បាយចិត្តបន្តិចនៅពេលនោះ ដែលអាណានិគមនិយមត្រូវបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសំខាន់ចំពោះបារាំងទេ ហើយវាក៏ជារឿងអសីលធម៌ផងដែរ។{{Citation needed|date=សីហា ២០១០}} [[File:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|សច្ចាប័ននៃ[[សន្ធិសញ្ញា (១៧៨៣)|សន្ធិសញ្ញាប៉ារីស ១៧៨៣]]។ គណៈប្រតិភូប៊្រិតថេន​បានបដិសេធដាក់ឱ្យចេញជារូបរាង។]] ការត្រឡប់មកជាចក្រភពអាណានិគមបារាំងវិញបន្តិចម្ដងៗបានប្រព្រឹត្តទៅកំឡុង[[បារាំងក្នុងសង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក|អន្តរាគមន៍បារាំងក្នុងបដិវត្តន៍អាមេរិក]] ដែលសន្តៈលូស៊ីត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យបារាំងវិញតាមរយៈ[[សន្ធិសញ្ញាប៉ារីស (១៧៨៣)|សន្ធិសញ្ញាប៉ារីស]]ក្នុងឆ្នាំ១៧៨៣ ប៉ុន្តែស្ទើរតែមិនច្រើនដូចដែលបានសង្ឃឹមទុកនៅពេលនៃអន្តរាគមន៍របស់បារាំងគ្រានោះឡើយ។ មហន្តរាយពិតបានមកដល់ត្រង់អ្វីដែលនៅសេសសល់ក្នុងចក្រភពអាណានិគមបារាំងនៅឆ្នាំ១៧៩១ ដែលនៅពេលនោះសន្តៈដូម៉ាងហ្គិ (កោះការ៉ាអ៊ីបទីបីនៅភាគខាងលិចនៃ[[អ៊ិស្ប៉ាញញឡា]]) គឺដែនអាណានិគមដ៏រុងរឿងបំផុតនិងសំខាន់បំផុតរបស់បារាំង ត្រូវបានប្រេះស្រាំដោយសារការបះបោររបស់ទាសករដ៏ច្រើន បានបង្កឱ្យមានការបែកបាក់គ្នាផ្សេងៗចំណោមឥស្សរជនលើកោះនេះ ដែលជាផលវិបាកបង្កមកពី[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ឆ្នាំ១៧៨៩។ ពួកទាសករ បានដឹកនាំរហូតដោយលោក[[ទូសាំង លូវាំកទឿ|ទូសាំង-លូវាំកទឿ]] និងនៅពេលនោះ បន្តបន្ទាប់ពីការចាប់ខ្លួនលោកដោយពួកបារាំងនៅឆ្នាំ១៨០១ ដោយលោក[[ហ្សង់-ហ្សាខ់ ដិស្សាលីណឺស|ហ្សង់-ហ្សាខ់-ដិស្សាលីណឺស]]មក លោកដិស្សាលីណឺសខ្លួនឯងក៏បានក្ដោបក្ដាប់ពួកទាសករដោយផ្ទាល់ប្រឆាំងនឹងបច្ចាមិត្រ បារាំង អេស្ប៉ាញ និង ប៊្រិតថេន ហើយនៅទីបំផុតទទួលបានឯករាជ្យក្លាយជា[[អធិរាជាណាចក្រហៃទីទីមួយ|អធិរាជាណាចក្រហៃទី]]នៅឆ្នាំ១៨០៤ (ហៃទីបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋស្បែកខ្មៅទីមួយក្នុងលោក {{Citation needed|date=មេសា ២០១២}} លឿនជាងប្រជាជាតិអាហ៊្វ្រិកអនាគតមួយចំនួនទៅទៀត ថ្វីត្បិតតែវាមិនយូរដល់សតវត្សទី១៩ ដែលជាពេលពួកអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតអាណានិគមនៅអាហ៊្វ្រិកក៏ដោយ)។ ក្នុងខណៈពេលនោះដែរ សង្គ្រាមបានចាប់បន្តជាថ្មីជាមួយប៊្រិតថេនដោយពួកបារាំង បានបង្កជាហេតុនាំឱ្យមានការចាប់ខ្លួនពួកប៊្រិតថេនក្នុងដែនអាណានិគមរបស់បារាំងដែលនៅសេសល់បានទាំងអស់។ ដែនអាណានិគមទាំងនោះត្រូវបានប្រគល់មកវិញតាម[[សន្ធិសញ្ញាអាម៉្ញង់]] នៅឆ្នាំ១៨០២ ប៉ុន្តែនៅពេលនោះសង្គ្រាមបានបន្តដល់ឆ្នាំ១៨០៣ ពួកប៊្រិតថេនយ៉ាងឆាប់រហ័សបានកាន់កាប់ដែនអាណានិគមទាំងនោះឡើងវិញ។ ការទិញត្រឡប់វិញល្វីស្យ៉ាណារបស់បារាំងនៅឆ្នាំ១៨០០ប្រែជាគ្មានតម្លៃទាល់តែសោះ ជាជ័យជម្នះចុងក្រោយនៃ[[បដិវត្តន៍ហៃទី|ការបះបោរហៃទី]]បានជម្រុញចិត្តឱ្យ[[ណាប៉ូលេអុង|បូណាប៉ាត]]គិតថា ល្វីស្យ៉ាណាដែលកំពុងកាន់កាប់គ្មានតម្លៃអ្វីទៀតទេ ដែលនាំឱ្យមានការលក់វាទៅឱ្យសហរដ្ឋនៅឆ្នាំ១៨០៣ ([[ការទិញល្វីស្យ៉ាណា]])។ ការប៉ុនប៉ងរបស់បារាំងដើម្បីបង្កើតអាណានិគមនៅ[[អេហ៊្សីប]]នៅឆ្នាំ១៧៩៨-១៨០១មិនទទួលបានជោគជ័យទាល់តែសោះ។ {{anchor|Second French colonial empire}} ==ចក្រភពអាណានិគមបារាំងទីពីរ (១៨៣០–១៩៦០)== [[File:French Empire evolution.gif|thumb|upright=2|ផែនទីជីវចលដែលបង្ហាញពីការរីកចម្រើន និង ការធ្លាក់ចុះនៃចក្រភពអាណានិគមបារាំងទីមួយ និង ទីពីរ។]] នៅក្នុងកិច្ចបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអុង]] ដែនអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យបារាំងវិញដោយប៊្រិតថេន ជាពិសេស [[ហ្គួឌ្លូប៉ឹ]] និង [[ម៉ាទីនីក]]នៅឥណ្ឌាខាងលិច [[ហ៊្គីយ៉ានបារាំង]]នៅឯឆ្នេរអាមេរិកខាងត្បូង ទីប្រចាំការពាណិជ្ជកម្មនានានៅ[[សេណេហ្គាល់]] ''Île Bourbon'' ([[បុនសហភាព]]) ក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ហើយនិងកម្មសិទ្ធិកម្មតូចៗនៅឥណ្ឌារបស់បារាំង បើទោះជាអញ្ជឹងក៏ដោយ ក៏ប៊្រិតថេននៅទីបំផុតនៅតែបញ្ចូល [[សន្តៈលូស៊ី]] [[តុបាហ្គុ]] [[សីស្ហែល]] និង ''កោះបារាំង'' (ឥឡូវ [[ម៉ូរីស]])ជាឧបសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនដដែល។ នៅឆ្នាំ១៨២៥ ព្រះចៅ[[ស្ឆាឡឹសទី១០]] បានបញ្ជូនបេសនកម្មមួយទៅហៃទី ដោយហុចផលវិបាកជា[[វិវាទសំណងហៃទី]]។<ref>{{Citation|author=ឌែវីដ-ភែទ្រិក-ហ្គេហ៊្គុស|title=សិក្សាបដិវត្តន៍ហៃទី|url=http://books.google.com/books?id=BAy4XwFE3AsC&pg=PA28|year=២០០២|publisher=សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌាណា|page=២៨|isbn=9780253109262}}</ref> ការចាប់ផ្ដើមពិតប្រាកដនៃចក្រភពអាណានិគមបារាំងទីពីរ យ៉ាងណាមិញ វាត្រូវបានចាប់ផ្ដើមឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨៣០ ជាមួយ[[ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅអាល់ហ្សេរី|ការលុកលុយអាល់ហ្សេរីរបស់បារាំង]] ដែលសញ្ជ័យបានទាំងស្រុងនៅរយៈពេល១៧ឆ្នាំក្រោយមក។ កំឡុងសម័យ[[ចក្រភពបារាំងទីពីរ|ចក្រភពទីពីរ]] អធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងទី៣]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋអាយ៉ងមួយនៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] ប៉ុន្តែវាប្រែក្លាយជាមហន្តរាយទៅវិញ។ សហរដ្ឋនៅឆ្នាំ១៨៦៥ បន្ទាប់ពីការឈ្នះសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួន ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធដ៏ច្រើនទៅកាន់ព្រំដែន ហើយបារាំងក៏បានដកទ័ពចេញ។ អធិរាជអាយ៉ងបារាំងត្រូវបានគេប្រហារជីវិត។ [[អន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅម៉ិកស៊ិក]]បានបន្តចាប់ពីឆ្នាំ១៨៦១ដល់១៨៦៧។<ref>Michele Cunningham, ''Mexico and the Foreign Policy of Napoleon III'' (Palgrave Macmillan, 2001)</ref> នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ព្រះបាទណាប៉ូលេអុងទី៣កាន់តែជោគជ័យក្នុងការបង្កើតការគ្រប់គ្រងមួយជ្រុងនៅពេលតែម្ដង។ ព្រះអង្គបានកាន់កាប់បាន[[កូសាំងស៊ីន]] (ប៉ែក[[វៀតណាមភាគខាងត្បូង|ខាងត្បូងបំផុត]]នៃវៀតណាមទំនើបរួមទាំង[[សៃហ្គន]]) នៅឆ្នាំ១៨៦៧ និង ១៨៧៤ ស្របគ្នានោះក៏មានការដាក់អាណាព្យាបាលមួយលើ[[កម្ពុជា]]នៅឆ្នាំ១៨៦៣ផងដែរ។ ជាការបន្ថែមពីនោះ បារាំងក៏មាន[[មណ្ឌលឥទ្ធិពល]]មួយកំឡុងសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០នៅចិនខាងត្បូង រួមមានមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅឆកសមុទ្រគ័ងចូវ ([[ឆកគ័ងចូវ]])។<ref>[http://www.americanforeignrelations.com/O-W/Protectorates-and-Spheres-of-Influence-Spheres-of-influence-prior-to-world-war-ii.html "Protectorates and Spheres of Influence – Spheres of influence prior to World War II"] ''Encyclopedia of the New American Nation''</ref> [[File:Execution of Madagascar officials, 1896.jpg|thumb|ការប្រហារជីវិតពួកមន្ត្រីរដ្ឋការម៉ាដាហ្គាស្កា​ដោយសារតែតស៊ូប្រឆាំងការបញ្ចូល​ឧបសម្ព័ន្ធរបស់បារាំង]] វាគ្រាន់តែក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រូស]]នៅឆ្នាំ១៨៧០-១៨៧១ និង ការបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋទីបីបារាំង|សាធារណរដ្ឋទីបី]] (១៨៧១-១៩៤០) កម្មសិទ្ធិកម្មអាណានិគមបារាំងក្រោយៗមកភាគច្រើនត្រូវទទួលបានមក។ ចាប់តាំងពីការតាំងមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួននៅកូសាំងស៊ីន ពួកបារាំងបានក្ដោបក្ដាប់លើ[[តុងកឹង]] (នៅ[[វៀតណាមភាគខាងជើង]]សម័យទំនើប) និង [[អណ្ណាម (អាណាព្យាបាលបារាំង)|អណ្ណាម]] ([[វៀតណាមភាគកណ្ដាល]]សម័យទំនើប) នៅឆ្នាំ១៨៨៤-១៨៨៥។ ទឹកដីទាំងនោះ រួមជាមួយកម្ពុជានិងកូសាំងស៊ីន បង្កើតបានជា[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]នៅឆ្នាំ១៨៨៧ (ដែលក្នុងនោះដែរ លាវត្រូវបាន[[សង្គ្រាមបារាំង-សៀម|បញ្ចូលនៅឆ្នាំ១៨៩៣]] និង[[ឆកខ្វាងចូវ]])<ref>[http://www.worldstatesmen.org/China_Foreign_colonies.html Foreign Concessions and Colonies]</ref> នៅឆ្នាំ១៩០០។ នៅឆ្នាំ១៨៤៩ [[សម្បទានបារាំងនៅសៀងហៃ|សម្បទានបារាំង]]នៅសៀងហៃត្រូវបានបង្កើតឡើង បន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៦។ <ref>{{Citation|author=ភល-បារាំង|title=សៀងហៃបុរាណ A-Z|url=http://books.google.com/books?id=c-8TGS600gQC&pg=PA215|year=២០១១|publisher=សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យហុងកុង|page=២១៥|isbn=9789888028894}}</ref> [[File:Colonies of the second French colonial empire.jpg|right|thumb|ដែនអាណានិគមបារាំងនៅឆ្នាំ១៨៩១ (ពី ''[[ឡឺម៉ុងដឺអ៊ីលុះស្ថ្រិ|Le Monde illustré]]'')។<br /> ១. សព្វទស្សនីយភាពនៃ ''បឹងកៃ'' ទីប្រចាំការក្រៅរបស់បារាំនៅចិន។<br /> ២. ''យ៊្ហឺនណាន'' នៅកំពង់ផែ[[ហាណូយ]]។<br /> ៣. វិថីលិចទឹកនៅហាណូយ។<br /> ៤. កំពង់ស្ពាននៅហាណូយ]] នៅចិនកណ្ដាល បារាំងបានចុះកិច្ចសន្យា[[ឆកខ្វាងចូវ]] (នៅឆ្នាំ១៨៩៨) និងបានបរិពន្ធភូមិមួយចំនួន ([[សម្បទាន|សម្បទានខ្លះៗ]]) នៅសៀងហៃ [[គ័ងចូវ]] និង[[ហានខ្ហោវ]] (ឥឡូវប៉ែកនៃ[[វុហាន]])។<ref>Robert Aldrich, ''Greater France: a history of French overseas expansion'', Palgrave Macmillan, 1996, ISBN 0-312-16000-3, [http://books.google.com/books?id=UFD_d-d7FhgC&pg=PA83&dq=french+Guangzhouwan&cd=2#v=onepage&q=french%20Guangzhouwan&f=false Google Print, p. 83]. The book's "Hangzhou" is no doubt a typo for "Hankou", as all other sources evidence.</ref> ឥទ្ធិពលក៏បានរីកសាយភាយនៅអាហ៊្វ្រិកខាងជើងដែរ ដោយការបង្កើតអាណាព្យាបាលមួយនៅ[[ទុយនីស៊ី]] នៅឆ្នាំ១៨៨១ (សន្ធិសញ្ញាបារ្ដូ)។ បន្តិចម្ដងៗ ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអាហ៊្វ្រិកខាងជើង ខាងលិច និងកណ្ដាលភាគច្រើនបំផុត នៅពេលជិតចាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី២០ (រួមមានបណ្ដាប្រជាជាតិទំនើប [[ម៉ូរីតានី]] [[សេណេហ្គាល់]] [[ហ៊្គីណេ]] [[ម៉ាលី]] [[ឆ្នេរអ៊ីវ័រ]] [[បេណាំង]] [[នីហ្សេ]] [[ឆាដ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ៊្វ្រិកកណ្ដាល]] [[សាធារណរដ្ឋកុងហ៊្គោ]]) និងបរិពន្ធភូមិឆ្នេរអាហ៊្វ្រិកខាងកើតនៃ[[ជីប៊ូទី]] ([[ឆ្នេរបារាំងនៃសុម៉ាលី]])។ អ្នករុករក វរសេនីយឯក[[ប៉ាផ្វេ-លូយ ម៉ុងតេយល៍|ប៉ាផ្វេ-លូយ-ម៉ុងតេយល៍]]បានធ្វើដំណើរចាប់ពីសេណេហ្គាល់រហូតដល់បឹងឆាដនៅឆ្នាំ១៨៩០-១៨៩២ ដោយមានការចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពនិងអាណាព្យាបាលជាមួយពួកមេដឹកនាំប្រទេសជាច្រើន លោកក៏បានឆ្លងកាត់ និងទទួលបានចំណេះដឹងជាច្រើនអំពីភូមិសាស្ត្រនិងនយោបាយនៃតំបន់នេះ។<ref name=Hirshfield>{{Citation |url=http://books.google.ca/books?id=vDGCuqGon0gC&pg=PA37 |page=៣៧ff |title=ការទូតបែងចែក: ប៊្រិតថេន បារាំង និង ការបង្កើតនីហ្សេរីយ៉ា ១៨៩០–១៨៩៨ |author=ឃ្លាំរ-ហឺសស្ផ្វៀល្ដ៍ |publisher=ស្ព្រីង្ហ្គឺរ |year=១៩៧៩ |isbn=90-247-2099-0 |accessdate=ថ្ងៃ ១០ តុលា ២០១០}}</ref> [[បេសកកម្មវូឡិតឝាន័ន]] ជាបេសនកម្មយោធាមួយ ដែលត្រូវគេបញ្ជូនឱ្យចេញដំណើរចាប់ពីសេណេហ្គាល់នៅឆ្នាំ១៨៩៨ដើម្បីសញ្ជ័យ[[អាងទឹកឆាដ]] និង បង្រួបបង្រួមទឹកដីបារាំងទាំងអស់នៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិច។ បេសនកម្មនេះបានធ្វើប្រតិបត្តិការរួមគ្នាជាមួយបេសនកម្មពីរដទៃទៀត គឺ បេសកកម្មភ្វូហ៊្រឡាមី និង ហ្សង់ទី ដែលបានរំកិលចាប់ពីអាល់ហ្សេរី និង កុងហ្គោកណ្ដាលរៀងៗខ្លួនមក។ រួមនិងមរណភាពស្ដេចត្រាញ់ឥស្លាម [[រ៉ាប៊ះ អាល់ហ៊្សូបៃយ្រ|រ៉ាប៊ះ-អាល់ហ៊្សូបៃយ្រ]] អ្នកដឹកនាំធំបំផុតក្នុងតំបន់ ហើយនិងការបង្កើតទឹកដីយោធានៃឆាដនៅឆ្នាំ១៩០០ បេសកកម្មវូឡិតឝាន័នបានបញ្ចប់បង្ហើយគោលដៅរបស់ខ្លួនទាំងស្រុង។ ភាពឥតមេត្តានៃបេសកកម្មនេះបានបង្កឱ្យមានរឿងអាស្រូវនៅប៉ារីស។ ជាផ្នែកមួយនៃ[[ការប្រទាញប្រទង់គ្នាដណ្ដើមយកអាហ៊្វ្រិក]] បារាំងមានគ្រឹះស្ថាននៅអ័ក្សខាងលិច-កើតនៅបន្តក្នុងទ្វីបនេះជាវត្ថុវិស័យ ផ្ទុយទៅវិញមាន[[ជ្រោយទៅកាន់ខ្សែក្រហមគែរ|អ័ក្សខាងជើង-ត្បូងជារបស់ប៊្រិតថេន]]។ នេះបានបង្កឱ្យមាន[[ឧប្បត្តិហេតុផ្វាហូដា]] ដែលជាបេសនកម្មដឹកនាំដោយលោក[[ហ្សង់-បាប់ទីស ម៉ាឝង់|ហ្សង់-បាប់ទីស-ម៉ាឝង់]]ត្រូវបានប្រឆាំងដោយកងកម្លាំងក្រោមបង្គាប់​[[ហឺបឺត ឃិតឆឹនណឺ ព្រះឃិតឆឹនណឺទី១|សម្ដេចឃីតឆឹនណឺ]]។ ដំណោះស្រាយវិបត្តិនេះជាផ្នែកមួយនាំមកនូវ[[កិច្ចយោគយល់ស្រុះស្រួលគ្នា]]។ កំឡុងពេល[[វិបត្តិអាហ្គាឌា]] នៅឆ្នាំ១៩១១ ប៊្រិតថេនបានគាំទ្របារាំង ហើយ[[ម៉ារ៉ុក]]បានក្លាយជាដែនអាណាព្យាបាលបារាំង។{{Citation needed|date=ខែ កក្កដា ២០១១}} នៅពេលនោះដែរ ពួកបារាំងក៏បានបង្កើតអាណានិគមខ្លះនៅប៉ាស៊ីហ៊្វិកខាងត្បូង រួមមាន[[កាឡេដូនីថ្មី]] ក្រុមកោះផ្សេងៗដែលបង្កើតបានជា[[ពហុទ្វីបបារាំង]] (រួមមាន[[ពួកកោះសង្គម]] [[ម៉ាគីស]] [[ទូអាម៉ូទូស]] និងបង្កើតឱ្យមានការគ្រប់គ្រងរួមនៃ[[ហ៊េប៊្រីដិសថ្មី]]ជាមួយប៊្រិតថេន។{{Citation needed|date=ខែ កក្កដា ២០១១}} ពួកបារាំងទទួលបានដែនអាណានិគមភាគច្រើនចុងក្រោយ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ នៅពេលពួកគេទទួលបានអំណាចលើអតីតទឹកដី[[អធិរាជាណាចក្រអូតូម៉ង់]]របស់[[តួកគី]]ដែលបង្កើតឱ្យមាននូវអ្វីជា [[ស៊ីរី]] និង [[លីបង់]]សព្វថ្ងៃនេះ ដូចគ្នា ក៏មានអតីតដែនអាណានិគមអាល្លឺម៉ង់មួយភាគធំនៃ [[តូហ៊្គោ]] និង [[កាមេរូន]]ផងដែរ។ ==បេសកកម្មអរិយធម៌== លក្ខណៈដោយឡែកនៃគ្រោងការអាណានិគមបារាំងនៅចុងសតវត្សទី១៩ និង ដើមសតវត្សទី២០គឺជា[[បេសកកម្មអរិយធម៌]] (''mission civilisatrice'') តាមគោលការសីលធម៌ វាជាកិច្ចការរបស់អឺរ៉ុបនាំអរិយធម៌មកដល់ប្រជាជនល្ងិតល្ងង់អស់ទាំងនោះ។<ref>{{cite book|author=បិត្តស៍, រែយម៉ុន្ដ៍-ផ្វ.|title=សមានកម្ម និង សមាគម ក្នុងទ្រឹស្ដីអាណានិគមបារាំង ១៨៩០-១៩១៤|publisher=សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យណឹប្រាស្កា|year=២០០៥|isbn=9780803262478|page=១០|url=http://books.google.com/books?id=Qykx505NU1oC&pg=PA10}}</ref> ដូច្នេះហើយ ពួករដ្ឋការអាណានិគមបានចាប់ផ្ដើមគោលនយោបាយអឺរ៉ុបនីយកម្មបែបបារាំងនៅក្នុងបណ្ដាអាណានិគមបារាំង គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្លាំងបំផុត [[អាហ៊្វ្រិកខាងលិចរបស់បារាំង]] និង [[ម៉ាដាហ្គាស្ការបស់បារាំង|ម៉ាដាហ្គាស្កា]]។ កំឡុងសតវត្សទី១៩ ពលរដ្ឋភាពជាបារាំងរួមមានសិទ្ធិត្រូវគេជ្រើសរើសជាអ្នកតំណាងក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្របារាំងត្រូវបានផ្ដល់​ឱ្យអាណានិគមចាស់ៗទាំងបួននៃ ហ្គួឌ្លូបប៉ឹ ម៉ាទីនីក ហ៊្គីយ៉ាន និង បុនសហភាព ដូចគ្នាទៅនឹងពួកអ្នករស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍នៃ''[[បួនឃុំ]]'' នៅសេណេហ្គាល់ដែរ។ ក្នុងករណីភាគច្រើន អ្នកតំណាងដែលត្រូវបានគេជ្រើសតាំងគឺពួកបារាំងស្បែកស ទោះបីយ៉ាងណាក៏មានពួកស្បែកខ្មៅខ្លះដែរ ដូចជាលោក[[ប្លេស យ៉្អ្ហាញ់ញ៉ឹស|ប្លេស-យ៉្អ្ហាញ់ញ៉ឹស]]ជាតិសេណេហ្គាល់ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសនៅឆ្នាំ១៩១៤។ <ref name="Segalla 2009">{{citation |title= សេហ្គាល្លា, ស្ប៉ិនសឺរ ២០០៩ ព្រលឹងជនជាតិម៉ារ៉ុក: ការអប់រំបារាំង ជាតិពន្ធុវិទ្យាអាណានិគម ណិង ការតស៊ូឥស្លាម ១៩១២-១៩៥៦។ សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យណឹប្រាស្កា}}</ref> កន្លែងផ្សេងទៀត ក្នុងបណ្ដាដែនអាណានិគមធំៗនិងមានប្រជាជនច្រើនបំផុត ការបែងចែកយ៉ាងតឹងតែងរវាង "sujets français" (ជនជាតិដើមទាំងអស់) និង "citoyens français" (មនុស្សដែលមានដើមកំណើតមកពីអឺរ៉ុបទាំងអស់) មានសិទ្ធិនិងកាតព្វកិច្ចដោយឡែកៗគ្នា ជាច្រើនត្រូវបានរក្សាទុកឱ្យមានរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៦។ ដូចដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងអភិប្រាយ១៩២៧ក្នុងច្បាប់អាណានិគមបារាំង ការប្រគល់សិទ្ធិជាពលរដ្ឋបារាំងទៅដល់អ្នកស្រុកដើម "មិនមែនជាសិទ្ធិទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញវាជាបុព្វសិទ្ធិ"។<ref>Olivier Le Cour Grandmaison, ''De l'Indigénat. Anatomie d'un monstre juridique: Le Droit colonial en Algérie et dans l'Empire français'', Éditions La Découverte, Paris, 2010, p. 59.</ref> ក្រឹត្យឆ្នាំ១៩១២ពីរបានវែកញែកអាហ៊្វ្រិកខាងលិចរបស់បារាំងនិងអាហ៊្វ្រិកភូមធ្យរេខារបស់បារាំងរៀបរាប់ពី​លក្ខន្តិកៈជាច្រើនដែលជនជាតិដើមត្រូវបំពេញដើម្បីទទួលបានពលរដ្ឋភាពបារាំង (លក្ខន្តិកៈទាំងនោះរួមមានការនិយាយ និង ការសរសេរភាសាបារាំង រកស៊ីត្រឹមត្រូវ និង បង្ហាញឱ្យឃើញបទដ្ឋានសីលធម៌ល្អ)។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៣០ដល់១៩៤៦ ក្នុងទីណាៗឱ្យតែមានជនជាតិដើមអាល់ហ្សេរីត្រឹមតែ៣០០០ ដល់ ៦០០០នាក់ នោះនឹងត្រូវទទួលបានសិទ្ធិជាពលរដ្ឋបារាំង។ នៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិចរបស់បារាំង ក្រៅពីបួនឃុំនោះទៅ មានពលរដ្ឋជនជាតិដើម "citoyens indigènes" ២ ៥០០នាក់ ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប១៥លាននាក់។<ref>Le Cour Grandmaison, p. 60, note 9.</ref> ពួកអ្នកអភិរក្សបារាំងបានកំពុងបរិហារគោលនយោបាយសមានកម្មនិយមថាជាលទ្ធផលនៃគំនិតរវើរវាយ​សេរីភាពដ៏គ្រោះថ្នាក់។ នៅដែនអាណាព្យាបាលម៉ារ៉ុក រដ្ឋការបារាំងបានប៉ុនប៉ងយកការចេញគម្រោងក្រុង និង ការអប់រំបែបអាណានិគមដើម្បីទប់ស្កាត់ការលាយចម្រុះវប្បធម៌ និងលើកកម្ពស់សង្គមបែបប្រពៃណី នៅពេលនោះហើយ ដែលពួកបារាំងបានពឹងផ្អែកលើសហប្រតិបត្តិការ ជាមួយនិងផលវិបាកនៃការលាយចម្រុះគ្នា។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មធ្យោបាយវិយោគកម្មនិយមបានចេញជាគំរូនៅម៉ារ៉ុកមិនត្រូវបានគេទុកចិត្តឡើយដោយសារទំនាក់ទំនងនឹង​វិចឈីនិយម ហើយសមានកម្មនិយមបានទទួលនូវបុននវភាពមួយរយៈពេលខ្លី។<ref name="Segalla 2009"/> នៅឆ្នាំ១៩០៥ ពួកបារាំងបានលុបបំបាត់ចោល[[ការជួញដូរទាសករអាហ៊្វ្រិក|ទាសភាព]]នៅអាហ៊្វ្រិកបស្ចិមរបស់បារាំងបានភាគច្រើនបំផុត។<ref>"[http://www.yale.edu/agrarianstudies/colloqpapers/16peterson.pdf Slave Emancipation and the Expansion of Islam, 1905-1914] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502161407/http://www.yale.edu/agrarianstudies/colloqpapers/16peterson.pdf |date=2 ឧសភា 2013 }}". p.11.</ref> ដេវិដ-ភ.-សែថបានសរសេរ: "ចាប់ពីសេណេហ្គាល់និងម៉ូរីតានីភាគខាងលិចទៅដល់នីហ្សេភាគខាងកើត (កន្លែងដែលបានក្លាយជាអាហ៊្វ្រិកនៃបារាំង) មានសង្គ្រាមធ្វើឱ្យមានវិនាសកម្មជាបន្តបន្ទាប់គាប់ជួនគ្នានោះ ក៏បណ្ដាលឱ្យមានមនុស្សដ៏ច្រើនសម្បើមក្លាយជាទាសករយ៉ាងព្រៃផ្សៃ។ នៅក្នុងពេលផ្ដើមនៃសតវត្សទីម្ភៃមួយ ប្រហែលជាមានទាសកររវាង៣ និង ៣,៥លាននាក់ ដែលតំណាងឱ្យប្រជាជនសរុប៣០ភាគរយ ក្នុងតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅរប៉េះរប៉ោះនេះ។"<ref>David P. Forsythe (2009). "''[http://books.google.cz/books?id=1QbX90fmCVUC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Encyclopedia of Human Rights, Volume 1]''". Oxford University Press. p. 464. ISBN 0195334027</ref> ពួកអ្នករិះគន់អាណានិគមនិយមបារាំងបានទទួលការដឹងលឺពីអន្តរជាតិនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ និង ជាញឹកញាប់បានប្រើសេចក្ដីរាយការណ៍ជាឯកសារ និងបញ្ជូនទៅទីភ្នាក់ងារមួយចំនួនដូចជា [[សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ]] និង [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]] ដើម្បធ្វើឱ្យការតវ៉ាប្រឆាំងរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេដឹងលឺ។ ការរិះគន់ខ្លាំងបំផុតគឺកម្រិតអំពើហិង្សាខ្ពស់ និង ការធ្វើទុកបុកម្នេញក្នុងចំណោមពួកជនជាតិដើម។ អ្នករិះគន់ភាគច្រើនរួមមាន លោក[[អាល់ប៊ាំរ ឡុងដ្ហ្រឹស|អាល់ប៊ាំរ-ឡុងដ្ហ្រឹស]] [[ភ្វីលីស៊្យាំង ឝាឡេយ|ភ្វីលីស៊្យាំង-ឝាឡេយ]] និង [[ពលឡឹ ម៉ឺណិត|ពលឡឹ-ម៉ឺណិត]] ដែលសៀវភៅនិងអត្ថបទពួកលោកត្រូវបានគេអានជាទូទៅ។<ref>J.P. Daughton, "Behind the Imperial Curtain: International Humanitarian Efforts and the Critique of French Colonialism in the Interwar Years," ''French Historical Studies,'' (2011) 34#3 pp 503-528</ref> ខណៈពេលនោះ ដំណាក់កាលដំបូងៗនៃការដណ្ដើមអំណាចគ្នានេះជាញឹកញាប់ចាំបាច់ធ្វើឱ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញ​សំណង់អគារប្រវត្តិសាស្ត្រហើយប្រើប្រាស់ស្ថានីយ៍នោះជាទីបញ្ជាការរបស់បារាំង ពួកអ្នកបុរាណវិទ្យា និង ប្រវត្តិវិទូខាងសិល្បៈភ្លាមៗក៏បានជាប់ខ្លួនក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងជាប្រព័ន្ធដើម្បីរកឱ្យឃើញ គូរផែនទី និង អភិរក្សស្ថានីយ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនានា ជាពិសេសប្រាសាទបុរាណដូចជា អង្គរវត្ត សំណល់សំណង់បាក់បែករបស់ចាម្ប៉ា និង វត្តអារាមនៅហ្លួងព្រះបាំង។<ref>Robert Aldrich, "France and the Patrimoine of the Empire: Heritage Policy under Colonial Rule," ''French History and Civilisation'' (2011), Vol. 4, pp 200-209</ref> សារៈមន្ទីរបារាំងជាច្រើនមានសមុច្ច័យនៃសម្ភារៈសឹកអាណានិគម។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានសម្ពោធសារៈមន្ទីរវត្ថុបុរាណអាណានិគមរួមមាន Musée du Quai Branly និង Cité Nationale de l’Histoire de l’Immigration នៅប៉ារីស Centre Culturel Tjibaou នៅកាឡេដូនីថ្មី និង Maison des Civilisations et de l’Unité Réunionnaise នៅ Réunion។<ref>Caroline Ford, "Museums after Empire in Metropolitan and Overseas France," ''Journal of Modern History,'' (Sept 2010), 82#3 pp 625-661,</ref> ==អនាណានិគមកិច្ច រឺ ការប្រកាសឯករាជ្យ (សតវត្សទី២០)== <!-- French decolonization redirects here --> [[File:French Colonial Nations.jpg|thumb|ផ្ទាំងប្រកាសរបស់ចក្រភពអាណានិគម​បារាំងដែលមានចំណងជើងថា: "ពណ៌សម្បុរបី ទង់តែ​មួយ ចក្រភព​តែមួយ" (១៩៤១)]] ចក្រភពអាណានិគមបារាំងមួយនេះបានចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]] នៅពេលដែលប៉ែកផ្សេងៗត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកមហាអំណាចបរទេស (ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន ប៊្រិតថេននៅ[[ស៊ីរី]] លីបង់ និង [[ម៉ាដាហ្គាស្កា]] សហរដ្ឋនិងប៊្រិតថេននៅ[[ម៉ារ៉ុក]]និង[[អាល់ហ្សេរី]] និង អាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលីនៅ[[ទុយនីស៊ី]])។ យ៉ាងណាមិញ អំណាចគ្រប់គ្រងត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញបន្តិចម្ដងៗដោយលោក[[ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល]]។ [[សហភាពបារាំង]]បានដាក់បញ្ចូលបន្ថែមក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង១៩៤៦|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៤៦]] ដែលបានជំនួសឱ្យអតីតចក្រភពអាណានិគមមួយនេះ។ បារាំងបានប្រឈមមុខនឹងការចាប់ផ្ដើមនៃចលនា[[អនាណានិគមកិច្ច]] (ការប្រកាសឯករាជ្យ)​ ភ្លាមៗ។ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ([[ផ្នែកបារាំងអន្តរជាតិពលករ|ផបអព]]) របស់[[ពល ហ្រាម៉ាឌ្យេរ|ពល-ហ្រាម៉ាឌ្យេរ]]បានបង្ក្រាប[[ការបះឡើងម៉ាឡាហ្គាស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៩៤៧។ នៅអាស៊ី [[វៀតមិញ]]របស់[[ហូ ជីមិញ|ហូ-ជីមិញ]]បានប្រកាសឯករាជ្យនៃ[[វៀតណាម]] ដោយការចាប់ផ្ដើម[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]។ នៅ[[កាមេរូននៃបារាំង|កាមេរូន]] បដិកម្បនារបស់[[សហភាពប្រជាជនកាមេរូន]] បានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ និងបានដឹកនាំដោយ[[រុបប៊េន អ៊ុម ន្យ៉ុបែ|រុបប៊េន-អ៊ុម-ន្យ៉ុបែ]] ត្រូវបានគេបង្ក្រាបយ៉ាងហិង្សា។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនបានបញ្ចប់ជាមួយការបរាជ័យនិងការដកទ័ពចេញនៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងស្ទើរតែភ្លាមៗក៏បានពាក់ព័ន្ធក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នាថ្មីនិងថែមទាំងធ្ងន់ធ្ងរនៅ[[អាល់ហ្សេរី]] ដែលជាដែនអាណានិគមដ៏សំខាន់និងចាស់បំផុត។ ចលនារបស់[[ផ្វឺរហាត អាប្បាស|ផ្វឺរហាត-អាប្បាស]] និង [[ម៉ាស្សាលី អ្ហាច|ម៉ាស្សាលី-អ្ហាច]]បានកត់សំគាល់សម័យកាលចន្លោះសង្គ្រាមពីរ ប៉ុន្តែភាគីទាំងសងខាងបានធ្វើមូលវិវដ្ដបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ [[ការសម្លាប់រង្គាលស៊ទីភ្វ]]ត្រូវបានបន្តដោយកងទ័ពបារាំង។ [[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យអាល់ហ្សេរី|សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]បានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៤។ អាល់ហ្សេរីមានបញ្ហាដោយឡែក ដោយសារតែចំនួនពួកនិគមជនអឺរ៉ុបមួយចំនួនធំ (រឺ ''[[បាទ-និល]]'') ដែលបានតាំងលំនៅនៅទីនោះក្នុង[[ការគ្រប់គ្រងបារាំងនៅអាល់ហ្សេរី|រយៈពេល១២៥ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង]]។ ការចូលកាន់អំណាចរបស់លោក[[ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល|ហ្សាល-ដឺ-ហ៊្គោល]]នៅឆ្នាំ១៩៥៨នៅចំកណ្ដាលនៃវិបត្តិនៅទីបំផុតបាននាំ​ទៅដល់ការទទួល[[ឯករាជ្យអាល់ហ្សេរី]]ជាមួយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអ៊ីវ្យ៉ង់]]១៩៦២។ [[វិបត្តិស៊ុយអេ]]នៅឆ្នាំ១៩៥៦ក៏បានបង្ហាញការកំណត់ព្រំដែនអំណាចបារាំង ពេលដែលមានការប៉ុនប៉ងរបស់ខ្លួនដើម្បីដណ្ដើមយកព្រែកជីកនេះជាមួយពួកប៊្រិតថេនត្រូវបានរាំងស្ទះនៅ​ពេលសហរដ្ឋមិនបានគាំទ្រផែនការនេះឡើយ។ [[សហភាពបារាំង]]ត្រូវបានជំនួសដោយ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង១៩៥៨|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៥៨ថ្មី]]ដោយ[[សហគមន៍បារាំង]]។ មានតែ[[ហ៊្គីណេ]]តែមួយគត់បានបដិសេធដោយប្រជាមតិធ្វើឡើងនៅក្នុងអង្គការអាណានិគមថ្មីនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ សហគមន៍បារាំងបានរំលាយខ្លួនចោលក្នុងកណ្ដាលសង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី ដែនអាណានិគមអាហ៊្វ្រិកផ្សេងៗស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៦០ បន្តបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិ]]នៅក្នុងតំបន់។ ដែនអាណានិគមភាគខ្លះបានជ្រើសរើសនៅតែជាប៉ែកនៃបារាំង ក្រោមឋានៈជា [[ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្របារាំង| ''ដេប៉ាតេម៉ង់'' នាយសមុទ្រ (ទឹកដី)]]។ អ្នករិះគន់[[នវាណានិគមនិយម]]បានអះអាងថា ''[[ផ្ហ្រង់សាភ្វ្រិក]]'' បានដាក់ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ជាផ្លូវការឡើងវិញ។ ពួកគេបានលើកឡើង ខណៈពេលដែលលោកដឺ-ហ៊្គោលប្រគល់ឯករាជ្យដៃម្ខាង លោកក៏កំពុងតែបង្កើតការរឹតចំណងថ្មីដែលមានការជួយពីលោក[[ហ្សាខ់កឹ ភ្វខកា|ហ្សាខ់កឹ-ភ្វខកា]] ទីប្រឹក្សារបស់លោកចំពោះបញ្ហាអាហ៊្វ្រិក។ លោកភ្វខកាក៏បានគាំទ្រ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនីហ្សេរីយ៉ា]]ជាពិសេសកំឡុងចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ កោះ[[ម័រ]]ក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌាបានបោះឆ្នោតប្រជាមតិនៅឆ្នាំ១៩៧៤ដើម្បីរក្សាទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួន​ជាមួយបារាំងនិងខកខានទាមទារឯករាជ្យ។<ref>"[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/comorosandmayotte/5072354/Mayotte-votes-to-become-Frances-101st-dpartement.html ការបោះឆ្នោតម៉ីយ៉ឺតក្លាយជាដេប៉ាតេម៉ង់ទី១០១របស់បារាំង]"។ ''[[ទូរលេខប្រចាំថ្ងៃ]]''។ ២៩ មីនា ២០០៩។</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== ===ប្រជាជនរវាងឆ្នាំ១៩១៩ និង ១៩៤០=== {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| [[File:French Empire 1919-1939 km.png|frameless|center|upright=3]] <br />ប្រជាជនចក្រភពបារាំងរវាងឆ្នាំ១៩១៩ និង ​១៩៤០ ! !! &nbsp;១៩២១&nbsp; !! &nbsp;១៩២៦&nbsp; !! &nbsp;១៩៣១&nbsp; !! &nbsp;១៩៣៦&nbsp; !! &nbsp;១៩៤០&nbsp; |- |align=center| [[បារាំងមាតុបុរី]] || align=center| ៣៩ ១៤០ ០០០ || align=center| ៤០ ៧១០ ០០០ || align=center| ៤១ ៥៥០ ០០០ || align=center| ៤១ ៥០០ ០០០|| align=center| ៤១ ៨៣៥ ០០០ |- |align=center| អាណានិគម អាណាព្យាបាល និង អាណ្ណត្តិ || align=center| ៥៥ ៥៥៦ ០០០ || align=center| ៥៩ ៤៧៤ ០០០ || align=center| ៦៤ ២៩៣ ០០០ || align=center| ៦៩ ១៣១ ០០០|| align=center| ៦៨ ៨៨៨ ០០០ |- |align=center| '''សរុប''' || align=center| '''៩៤ ៦៩៦ ០០០''' || align=center| '''១០០ ១៨៤ ០០០''' || align=center| '''១០៥ ៨៤៣ ០០០''' || align=center| '''១១០ ៦៣១ ០០០'''|| align=center| '''១១០ ៧២៣ ០០០''' |- |align=center| អត្រាភាគរយនៃប្រជាជនពិភពលោក || align=center| ៥,០២% || align=center| ៥,០១% || align=center| ៥,១១% || align=center| ៥,១៥%|| align=center| ៤,៨១% |- | colspan=6 align=center| <small>ប្រភព: INSEE,<ref>{{Fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t1_fm.xls|title=TABLEAU 1 – ÉVOLUTION GÉNÉRALE DE LA SITUATION DÉMOGRAPHIQUE |author=[[INSEE]]|accessdate=៣ វិច្ឆិកា ២០១០}}</ref> សទប<ref>{{Fr icon}} {{cite web|url=http://projetbabel.org/gl/cog49d.htm|title=Code Officiel Géographique – La IIIe République (១៩១៩–១៩៤០)|author=Statistique générale de la France|accessdate=៣ វិច្ឆិកា ២០១០}}</ref> |} ===និគមជនបារាំង=== [[File:Deportation of Acadians order, painting by Jefferys.jpg|thumb|right|upright|បញ្ជានិរទេសត្រូវបានអានទៅ​កាន់[[ពួកអាកាឌី]]មួយក្រុមនៅ​ឆ្នាំ១៧៥៥។]] មិនដូចកន្លែងផ្សេងទៀតនៅអឺរ៉ុបទេ បារាំងមានបទពិសោធន៍ពាក់ព័ន្ធនឹងនិរប្រវេសន្តន៍កម្រិតទាបទៅកាន់ទ្វីបអាមេរិក វាលែងតែ[[ពួកអ៊ីគ្ន]]ក្នុងដែនអាណានិគមរបស់ប៊្រិតថេន រឺ នីដឺឡន់ចេញ។ បារាំងតាមធម្មតាធ្លាប់មានការបិទខ្ទប់កំណើនប្រជាជនជាប្រក្រតីឱ្យយឺតបំផុតនៅអឺរ៉ុប និងការដាក់គំនាបនិរប្រវេសន្តន៍ ដូច្នេះហើយបានជានិរប្រវេសន្តន៍នៅមានតិចតួចណាស់។ តិចតួច ប៉ុន្តែជានិរប្រវេសន្តន៍គួរឱ្យកត់សំគាល់ ដែលមានចំនួនត្រឹមតែរាប់ម៉ឺននាក់ ចំណោម ប្រជាជនបារាំង[[កាតូលិករ៉ូម]]ភាគច្រើនបាននាំឱ្យមានការតាំងលំនៅនៅបណ្ដាខេត្ត[[អាកាឌី]] កាណាដា និង [[ល្វីស្យាណឹ]] ទាំងពីរខេត្តនឹង (នៅពេលនោះ) ជាកម្មសិទ្ធិរបស់បារាំង ក៏ដូចជាបណ្ដាអាណានិគមនៅក្នុងពួកកោះឥណ្ឌាខាងលិច [[ម៉ាស្ការ៉េកណេស]] និង អាហ៊្វ្រិកដែរ។ នៅឯបារាំងថ្មី ពួកអ៊ីគ្នត្រូវបានហាមឃាត់ពីការតាំងលំនៅក្នុងទឹកដីនេះ ហើយ កេបិកគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់កាតូលិករឹងមាំបំផុតក្នុងលោករហូតដល់សម័យបដិវត្តន៍[[ស្ងៀមស្ងាត់]]។ ប្រជាជន[[ពួកអាកាឌីបារាំង|អាកាឌីបារាំង]]ថ្មីៗ ដែលមានចំនួនដល់រាប់លាននាក់ជាប់សាច់សារលោហិតស្ទើរតែទាំងស្រុងមកពីប្រជាជននិគមជនភាគតិច​របស់បារាំងថ្មី។ នៅថ្ងៃ ៣១ ធ្នូ ១៦៨៧ សហគមន៍[[ពួកអ៊ីគ្ននៅអាហ៊្វ្រិកខាងត្បូង|ពួកអ៊ីគ្ន]]បារាំងមួយបានតាំងនិគមនៅអាហ៊្វ្រិកខាងត្បូង។ ភាគច្រើននៃពួកនោះដើមឡើយបានតាំងលំនៅនៅឯ[[ជ្រោយអាណានិគម]] ផ្ទុយទៅវិញដោយហេតុនេះហើយពួកគេក៏ត្រូវបានស្រូបទាញយ៉ាងលឿនទៅជាប្រជាជន[[អាហ៊្វ្រិកា]]វិញ។ បន្ទាប់ពីការបង្កើតទីក្រុងកេបិករបស់លោកឝំផ្លាំងនៅឆ្នាំ១៦០៨ ទីក្រុងនេះបានក្លាយជាអាណានិគមធានីនៃ[[បារាំងថ្មី]]។ ការជម្រុញចិត្តឱ្យមានការតាំងលំនៅពិតជាលំបាក និងខណៈនោះដែរ អន្តោប្រវេសន្ត៍មួយចំនួនបានកើតមានឡើង នៅឆ្នាំ១៧៦៣ បារាំងថ្មីមានប្រជាជនត្រឹមតែ ៦៥ ០០០ នាក់ ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=អារិកខាងជើងប៊្រិតថេន: ១៧៦៣–១៨៤១|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563379_21/canada.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091031124234/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563379_21/Canada.html|archivedate=31 តុលា 2009|deadurl=yes|access-date=17 វិច្ឆិកា 2013|url-status=dead}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៧១៣ ដល់ ១៧៨៧ ពួកអ្នកអាណានិគម ៣០ ០០០ នាក់ បានធ្វើអន្តោប្រវេសន្ត៍ពីបារាំងទៅកាន់[[សត.ដូម៉ាងហ្គិ]]។ នៅឆ្នាំ១៨០៤ លោក[[ហ្សង់-ហ្សាខ់-ដិស្សាលីណឺស|ដិស្សាលីណឺស]] អ្នកដឹកនាំទីមួយនៃហៃទីឯករាជ្យ (សត.ដូម៉ាងហ្គិ) បានបញ្ជាឱ្យមាន[[ការសម្លាប់រង្គាលហៃទី១៨០៤|ការសម្លាប់រង្គាលពួកស្បែកស]]ដែលនៅសេសសល់លើកោះនេះ។<ref>{{Citation | first = ភ្វីលីប-រ. | last = ហ្គីរ៉ាដ | year = ២០១១ | title = ពួកទាសករដែលធ្វើឱ្យណាប៉ូលេអុងបរាជ័យ: ទូស្សង់ត៍-លូវ៉ឺទ័រ និង សង្គ្រាមហៃទីដើម្បីឯករាជ្យ ១៨០១–១៨០៤ | location = ធូស្កាលូសា អាល់ឡាបាម៉ា | publisher = សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យអាល់ឡាបាម៉ា | isbn = 978-0-8173-1732-4 | ref = harv | pages = ៣១៩–៣២២។ }}</ref> ក្រៅពីពួកអ្នកស្រុក ៤០ ០០០ នាក់ នៅ[[ហ្គួដឌ្លូបប៉ឹ]] នៅចុងសតវត្សទី១៧ ដែលមានច្រើនជាងជនជាតិស្បែកខ្មៅ ២៦ ០០០ នាក់ និង ជនជាតិស្បែកស ៩ ០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/label-france_2554/label-france-issues_2555/label-france-no.-41_4201/tourism-and-discovery_4252/guadeloupe-the-mosaic-island_6508.html |title=Guadeloupe : the mosaic island |access-date=17 វិច្ឆិកា 2013 |archive-date=16 ឧសភា 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516041339/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/label-france_2554/label-france-issues_2555/label-france-no.-41_4201/tourism-and-discovery_4252/guadeloupe-the-mosaic-island_6508.html |url-status=dead |archivedate=16 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516041339/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/label-france_2554/label-france-issues_2555/label-france-no.-41_4201/tourism-and-discovery_4252/guadeloupe-the-mosaic-island_6508.html }}</ref> លោកប៊ីល្ល-ម៉ាឝលបានសរសេរថា "ការខិតខំរបស់បារាំងលើកទីមួយដើម្បីធ្វើអាណានិគម[[ហ៊្គីយ៉ានបារាំង|ហ៊្គីយ៉ាន]] នៅឆ្នាំ១៧៦៣ បានបរាជ័យមែនទែននៅពេលជំងឺ និង អាកាសធាតុនិវត្តន៍បានសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់នៅសល់ត្រឹមតែ ២ ០០០ នាក់ ក្នុងចំណោមនិគមជន ១២ ០០០ នាក់ ដំបូង។"<ref>Bill Marshall (2005). ''[http://books.google.com/books?id=jfq5Tp0nq98C&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false France and the Americas: culture, politics, and history : a multidisciplinary encyclopedia. N – Z, index]''. ABC-CLIO. Pp. 372–373. ISBN 1851094113.</ref> ច្បាប់បារាំងបានធ្វើឱ្យងាយស្រួលដល់ ''ពួកនិគមជន'' ជនជាតិ រឺ សញ្ជាតិបារាំងមកពីអតីតអាណានិគមអាហ៊្វ្រិកខាងជើងនិងខាងលិច ឥណ្ឌា និង [[ឥណ្ឌូចិន]]ទៅរស់នៅបារាំងដីគោក។ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា ''ពួកអាណានិគមជន'' ២០ ០០០ នាក់ បានកំពុងរស់នៅ[[សៃហ្គន]]នៅឆ្នាំ ១៩៤៥។ ពួក''[[បាទនិល|pieds noirs]]'' អឺរ៉ុប ១,៦&nbsp;លាន នាក់ បានធ្វើទេសន្តរប្រវេសន៍ពី [[អាល់ហ្សេរី]] [[ទុយនេស៊ី]] និង [[ម៉ារ៉ុក]]។ <ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all For Pieds-Noirs, the Anger Endures]</ref> ត្រឹមតែពីរបីខែក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ពួក[[បាទ-និល|អាល់ហ្សេរីបារាំង]] ៩០០ ០០០ នាក់ បានចាកចេញពី[[អាល់ហ្សេរី]]ដោយការតាំងលំនៅប្រជាជនឡើងវិញនៅអឺរ៉ុបច្រើនបំផុត ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]មក។{{citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ពួក''[[អាណានិគមជន]]'' បារាំង ៣០ ០០០ នាក់ បានចាកចេញពី[[កម្ពុជា]]កំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានរឹបអូសយកកសិដ្ឋាន និង កម្មសិទ្ធិដីធ្លីរបស់ពួកគេ។ នៅខែ វិច្ឆិកា ២០០៤ ជាច្រើនពាន់នាក់នៃពួកប្រជាជាតិបារាំងដែលប៉ាន់ស្មាន ១៤ ០០០ នាក់ ក្នុង[[ឆ្នេរអ៊ីវ័រ]]បានចាកចេញពីប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីប៉ុន្មានថ្ងៃនៃអំពើហិង្សាប្រឆាំងពួកស្បែកស។<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,138116,00.html France, U.N. Start Ivory Coast Evacuation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204033140/http://www.foxnews.com/story/0,2933,138116,00.html |date=4 ធ្នូ 2008 }}, FOXNews.com</ref> ក្រៅពីពួកបារាំង-កាណាដា ([[អ្នកកេបិកនិយាយបារាំង|Québécois]] និង ពួក[[អាកាឌី]]) និង [[ពួកកាឌី]] [[កាជុន|ពួកកាជុន]] និង [[ជនជាតិមេទីស|មេទីស]] ប្រជាជនផ្សេងៗដែលមានពូជពង្សបារាំងនៅខាងក្រៅមាតុបុរីបារាំងរួមមាន ពួក''កាដូចេ'' នៃ[[កាឡេដូនីថ្មី]] ត្រូវបានគេហៅដូច្នេះថា ពួក''[[ហ្សូរ៉េល្លេ]]'' ពួក''[[ពេទីត្សប្លាន]]'' ដែលរួមគ្នាទាំង ពួក[[បារាំង-ម៉ូរីតានី]]នៃ[[បញ្ជីកោះនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា|ប្រជុំកោះមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង [[ជនជាតិបេកេ]]នៃឥណ្ឌាខាងលិចនរបស់បារាំងផងដែរ។ ==សូមមើលផងដែរ== {{portal|ប្រវត្តិសាស្ត្រ|បារាំង}} *[[ច្បាប់បារាំងស្ដីពីអាណានិគមនិយម]] - (''២០០៥'') *[[តែមប្រៃសណីយ៍អាណានិគមបារាំង]] *[[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ (១៨១៤-១៩១៩)]] *[[បញ្ជីកម្មសិទ្ធិនិងអាណានិគមបារាំង]] *[[បារាំងនីយកម្ម]] * [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង]] *[[ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្របារាំង]] *[[:Category:ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|លិបិក្រម:-ចក្រភពអាណានិគមបារាំង]] *[[:Category:អតីតអាណានិគមបារាំង|លិបិក្រម:-អតីតអាណានិគមបារាំង]] *[[វិវត្តន៍ចក្រភពបារាំង]] *[[អង្គការអន្តរជាតិបារាំងសព្ទ]] * [[អនាណានិគមកិច្ច]] *[[អាណានិគមកិច្ចបារាំងនៅអាមេរិក]] == កំណត់ និង ឯកសារយោង == {{refimprove|date=ខែ សីហា ២០១៣}} {{Reflist|2}} ==អំណានបន្ថែម== ===គោលនយោបាយ និង អាណានិគម=== * Aldrich, Robert. ''Greater France: A History of French Overseas Expansion'' (1996) * Anderson, Fred. ''Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754-1766'' (2001) * Baumgart, Winfried. ''Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion, 1880-1914'' (1982) * Betts, Raymond. ''Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890-1914'' (2005) [http://www.amazon.com/Assimilation-Association-French-Colonial-1890-1914/dp/0803262477/ excerpt and text search] *{{Citation |first=ម៉ាស៊ូ |last=ប៊ូរ្រ |title='{{lang|fr|Mission civilisatrice}}': គោលនយោបាយវប្បធម៌បារាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ១៨៦០–១៩១៤ |journal=សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រ |volume=២៩ |issue=១ |year=១៩៨៦ |pages=១០៩–១៣៥ |doi=10.1017/S0018246X00018641 }}។ * {{cite book|author=ឈែផ្វឺ, ថូនី |title=ទីបញ្ចប់ចក្រភពនៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិចបារាំង: អនានិគមកិច្ចជោគជ័យរបស់បារាំង?|url=http://books.google.com/books?id=9GseKljgaW0C|year=2002|publisher=បឺហ្គ|}} * Clayton, Anthony. '' The Wars of French Decolonization'' (1995) * Jennings, Eric T. ''Imperial Heights: Dalat and the Making and Undoing of French Indochina'' (2010) *{{Citation |first=ស៊ី. ដាប់ប៊លយូ. |last=ញូបឺរី |first2=អ. ស. |last2=កានយ៉ា-ផ្វសថ្នឺរ |title=គោលនយោបាយបារាំងនិងកំណើតនៃការដណ្ដើមយកអាហ៊្វ្រិកខាងលិច |journal=សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ៊្វ្រិក |volume=១០ |issue=២ |year=១៩៦៩ |pages=២៥៣–២៧៦ |doi=10.2307/179514 }}។ *{{Citation |first=ថូម៉ាស |last=ផាខឹនហ៊ែម |title=ការដណ្ដើមអាហ៊្វ្រិក, ១៨៧៦–១៩១២ |year=១៩៩១ |location=ញូយ៉ក |publisher=រែនដឹមហោស |isbn=0-394-51576-5 }}។ *{{Citation |first=ម៉ារៀ |last=ភេធ្រីងហ្គា |title=ប្រាហ្សា, ជីវិតមួយដើម្បីអាហ៊្វ្រិក |year=២០០៦ |location=ប៊្លូមីងថឹន, អ៊ិន |publisher=រោងអ្នកនិពន្ធ |isbn=1-4259-1198-6 }}។ * Priestley, Herbert Ingram. (1938) ''France overseas;: A study of modern imperialism'' 463pp; encyclopedic coverage as of late 1930s *{{Citation |first=ស្ប៉ិនសឺរ |last=ស៊េហ្គាល្លា |title=ព្រលឹងជនជាតិម៉ារ៉ុក: ការអប់រំបារាំង ជាតិពន្ធុវិទ្យាអាណានិគម និង ការតស៊ូរបស់ឥស្លាម ១៩១២-១៩៥៦|year=២០០៩ |location=លីនឃលន៍|publisher=សារព័ត៌មានសកលវិទ្យាល័យនេប្រាស្កា |isbn=978-0-8032-1778-2}}។ * Thomas, Martin. ''The French Empire Between the Wars: Imperialism, Politics and Society'' (2007) 1919-1939 ===រូបភាព និង ការប៉ះទង្គិចលើបារាំង=== *{{Citation |first=ស៊ី. អ៊ែម. |last=អ៊ែនឌ្រូ |first2=អ. ស. |last2=កានយ៉ា-ផ្វសថ្នឺរ |title=ធុរកិច្ចបារាំងនិងពួកអាណានិគមនិយមបារាំង |journal=សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រ |volume=១៩ |issue=៤ |year=1976 |pages=៩៨១–១០០០ |doi=10.1017/S0018246X00010803 }}។ * August, Thomas G. ''The Selling of the Empire: British and French Imperialist Propaganda, 1890-1940'' (Contributions in Comparative Colonial Studies) (1985) *{{Citation |first=វិនសិន្ថ៍ |last=ខន់ផ្វឺ |title=មនោគមន៍អាណានិគមបារាំងមុនឆ្នាំ១៧៨៩ |journal=ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង |volume=៣ |issue=៣ |year=១៩៦៤ |pages=៣៣៨–៣៥៩ |doi=10.2307/285947 }}។ * Dobie, Madeleine. ''Trading Places: Colonization & Slavery in 18th-Century French Culture'' (2010) *{{Citation |first=ហ្គៃ |last=ម៉ាទីន |title=មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយនៃគោលនយោបាយអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំង |journal=សារព័ត៌មានសិក្សាអាហ៊្វ្រិកទំនើប |volume=២៣ |issue=២ |year=១៩៨៥ |pages=១៨៩–២០៨ |doi=10.1017/S0022278X00000148 }}។ * Singer, Barnett, and John Langdon. ''Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire'' (2008) * Thomas, Martin, ed. ''The French Colonial Mind, Volume 1: Mental Maps of Empire and Colonial Encounters'' (France Overseas: Studies in Empire and D) (2012); ''The French Colonial Mind, Volume 2: Violence, Military Encounters, and Colonialism'' (2012) ===ប្រវត្តិលេខន៍ និង អនុស្សាវរីយ៍=== * Dubois, Laurent. "The French Atlantic," in ''Atlantic History: A Critical Appraisal,'' ed. by Jack P. Greene and Philip D. Morgan, (Oxford University Press, 2009) pp 137–61 *Dwyer, Philip. "Remembering and Forgetting in Contemporary France: Napoleon, Slavery, and the French History Wars," ''French Politics, Culture & Society'' (2008) 26#3 pp 110–122. *{{Citation |first=រូបផឺត |last=អ៊ីម៉ឺសុន |title=អាណានិគមនិយម |journal=សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រសហសម័យ |volume=៤ |issue=១ |year=១៩៦៩ |pages=៣–១៦ |doi=10.1177/002200946900400101 }}។ * Greer, Allan. "National, Transnational, and Hypernational Historiographies: New France Meets Early American History," ''Canadian Historical Review,'' (2010) 91#4 pp 695–724, [http://muse.jhu.edu/journals/canadian_historical_review/v091/91.4.greer.html in Project MUSE] *Hodson, Christopher, and Brett Rushforth, "Absolutely Atlantic: Colonialism and the Early Modern French State in Recent Historiography," ''History Compass,'' (January 2010) 8#1 pp 101–117 ==តំណខាងក្រៅ== *[http://muse.jhu.edu/journals/french_colonial_history/ ''French Colonial History''] an annual volume of refereed, scholarly articles *[http://www.lafrique.com L'Afrique francophone] *[http://oyc.yale.edu/history/france-since-1871/content/sessions/session-12-french-imperialism-charles-keith-1 អាណានិគមនិយមបារាំង]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ឧទ្ទេសបទស្ដីពីសម័យអាណានិគម ១៨៧១ ដល់ ១៩១៤ តាមរយៈ[[វគ្គបំប៉នយ៉េលបើកទូលាយ]] (សំឡេង/វីដេអូ/អត្ថបទ ៤៥-នាទ) *[http://www.travailleurs-indochinois.org/empire.htm Area Of French Empire in 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008102010/http://www.travailleurs-indochinois.org/empire.htm |date=8 តុលា 2011 }} {{-}} {{ចក្រភពនាយសមុទ្ររបស់បារាំង}} {{អាណានិគមនិយម}} {{ចក្រភព}} {{បារាំងថ្មី}} {{Portal bar|ភាសាបារាំង និង ពិភពនិយាយបារាំង}} {{DEFAULTSORT:ចក្រភពអាណានិគមបារាំង}} [[Category:ចក្រភពអាណានិគមបារាំង| ]]<!---cat sort position---> [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមនិយមអឺរ៉ុបទំនើប]] [[Category:អតីតអាណានិគមបារាំង| ]] [[Category:ចក្រភពនាយសមុទ្រ]] h0ez4bnlezjtot7ldpfq410xii89lpu 0 24823 340913 337998 2026-09-24T22:02:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340913 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:F-15E Strike Eagle.jpg|300px|រូបភាពតូច]] '''McDonnell Douglas''' (ឥឡូវនេះក្រុមហ៊ុន '''Boeing''') '''ស្រី-15E កូដកម្ម Eagle''' បានជាចម្បាំង multirole ទាំងអស់អាកាសធាតុបានមកពី McDonnell Douglas F-15 Eagle បាន។ F-15E ត្រូវបានរចនាឡើងក្នុងឆ្នាំ 1980 សម្រាប់ជួរវែង, ការទប់ស្កាត់ល្បឿនលឿនដោយគ្មានការពឹងលើចុនឬយន្តហោះសង្គ្រាមអេឡិចត្រូនិ។ កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក (ក.អ.ស.រ. ) ស្រី-15E កូដកម្មឥន្ទ្រីអាចត្រូវបានសម្គាល់ពីការឥន្ទ្រីអាមេរិកផ្សេងទៀតលើសពីការបាមងខ្លួនដោយងងឹតនិងរថក្រោះប្រេងអនុលោមតាមបណ្តោយម៉ោនការចូលម៉ាស៊ីន។ កូដកម្មឥន្ទ្រីត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយសម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធានៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់អាហ្វហ្គានីស្ថាននិងប្រទេសលីប៊ី។ ក្នុងអំឡុងពេលប្រតិបត្ដិការទាំងនេះ F-15E បានអនុវត្តការធ្វើកូដកម្មជ្រៅប្រឆាំងនឹងគោលដៅតម្លៃខ្ពស់ល្បាតខ្យល់ប្រយុទ្ធ, និងការផ្តល់ការគាំទ្រខ្យល់នៅជិតសម្រាប់កងទ័ពចម្រុះ។ វាត្រូវបានគេមើលឃើញថាសកម្មភាពផងដែរនៅក្នុងជម្លោះនៅពេលក្រោយហើយត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមួយចំនួន។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Clancy|first=Tom|title=Fighter Wing|year=1996|url=https://archive.org/details/fighterwingguide0000clan_a6q7|location=London|publisher=HarperCollins, 1995|isbn=0-00-255527-1|ref={{harvid|Clancy|1995}}}} * Davies, Steve. ''Combat Legend, F-15 Eagle and Strike Eagle''. London: Airlife Publishing, 2002. ISBN 1-84037-377-6. * Davies, Steve. ''Boeing F-15E Strike Eagle, All-Weather Attack Aircraft''. London: Airlife Publishing, 2003. ISBN 1-84037-378-4. * Davies, Steve. ''F-15E Strike Eagle Units In Combat 1990–2005''. London: Osprey Publishing, 2005. ISBN 1-84176-909-6. * Davies, Steve and Doug Dildy. ''F-15 Eagle Engaged: The World's Most Successful Jet Fighter''. Oxford, UK: Osprey Publishing, 2007. ISBN 1-84603-169-9. * {{Cite book|last=Donald|first=David|chapter=F-15E Strike Eagle|title=[[World Airpower Journal]]|volume=21|year=|publisher=AIRtime Publishing, 1995}} * Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. Hinckley, UK: Midland Publishing, 1998. ISBN 1-85780-081-8. * Rininger, Tyson. ''F-15 Eagle at War''. St. Paul, Minnesota: Zenith Imprint, 2009. ISBN 0-7603-3350-5. * Smallwood, William L. ''Strike Eagle: Flying the F-15E In The Gulf War.'' London: Brassey's, 1994. ISBN 978-1-57488-122-6. {{Refend}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|F-15E Strike Eagle}} * [https://web.archive.org/web/20121217074722/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?fsID=102 F-15E USAF fact sheet] * [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/index.htm F-15E page] and [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/f-15k/index.html F-15K page on Boeing.com] * [https://web.archive.org/web/20071102113919/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2286 F-15E on USAF National Museum web site] * [http://www.f-15e.info/ F-15E.info, a dedicated F-15E site] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះប្រដេញ]] rw04yg5y3fld7bgg5brdscirzvby8of 0 24831 340910 317863 2026-09-24T22:01:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340910 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:AH-64D Apache Longbow.jpg|300px|រូបភាពតូច]] '''ក្រុមហ៊ុន Boeing AH-64 Apache''' ជាបួនឡា-ភ្លោះម៉ាស៊ីនឧទ្ធម្ភាគចក្រការវាយប្រហារមួយដែលមាន tailwheel ប្រភេទឧបករណ៍ចុះចតរៀបចំនិងកាប៊ីនយន្ដហោះរួមមួយសម្រាប់នាវិកពីរបុរសម្នាក់។ ដើមឡើយកម្មវិធី Apache បានចាប់ផ្តើមជីវិតជាគំរូ 77 បានបង្កើតឡើងដោយលោកហ៊ូហ្គេសឧទ្ធម្ភាគចក្រសម្រាប់កម្មវិធីឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារការស្វែងរកកម្រិតខ្ពស់កងទ័ពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដើម្បីជំនួសពស់ AH-1 ហើយដែលត្រូវបានហោះហើរនៅថ្ងៃទី 30 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1975 ជាលើកដំបូង។ នេះ AH-64 ត្រូវបានគេណែនាំឱ្យមានការបម្រើកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងខែមេសាឆ្នាំ 1986 ។ នេះ AH-64 Apache មានលក្ខណៈពិសេសមួយឈុតឧបករណ៏ច្រមុះ-ម៉ោនសម្រាប់ការទិញយកគោលដៅនិងទស្សនៈវិស័យរបស់ប្រព័ន្ធយប់។ វាត្រូវបានបំពាក់ជាមួយនឹង 30 មិល្លីម៉ែត្រ-(1,2 ក្នុង) ខ្សែសង្វាក់ M230 Gun បានធ្វើឡើងរវាងឧបករណ៍ចុះចតមេក្រោម fuselage ទៅមុខយន្តហោះនេះ។ វាមានបួន hardpoints បានម៉ោននៅលើ pylons stub-ស្លាប, ជាធម្មតាយកល្បាយនៃមីស៊ីល AGM-114 Hellfire និងផ្លែកួរគ្រាប់រ៉ុក្កែត 70 Hydra មួយ។ នេះ AH-64 មានមួយចំនួនទឹកប្រាក់ដ៏ធំនៃប្រព័ន្ធលែងត្រូវការតទៅទៀតដើម្បីឱ្យប្រសើរឡើងប្រយុទ្ធរស់រានមានជីវិត។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Refbegin}} * TM 1-1520-251-10 Technical Manual for Helicopter, Attack, AH-64D Longbow Apache, U.S. Army. * Bernstein, Jonathan. [http://books.google.co.uk/books?id=JyA9V2MvmBAC&printsec=frontcover ''AH-64 Apache units of operations: Enduring Freedom an Iraqi Freedom'']. Oxford : Osprey Publishing, 2005. ISBN 1-84176-848-0. * Bishop, Chris. ''Apache AH-64 Boeing (McDonnell Douglas) 1976–2005''. Osprey Publishing, 2005. ISBN 1-84176-816-2. * Donald, David. "AH-64A/D Apache and AH-64D Longbow Apache". ''Modern Battlefield Warplanes''. AIRtime Publishing Inc, 2004. ISBN 1-880588-76-5. * Feldman, Shai. ''The Middle East Strategic Balance, 2003–2004''. Sussex Academic Press, 2004. ISBN 1-8451-9003-3. * Fisk, Robert. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East''. Fourth Estate, 2005. ISBN 978-1-4000-7517-1 * Government Accounting Office. [http://archive.gao.gov/f0202/092647.pdf ''Staff Study: Advanced Attack Helicopter''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929200920/http://archive.gao.gov/f0202/092647.pdf |date=2011-09-29 }}. Washington, D.C.: U.S. Government Accounting Office, 1974. * Luttwak, Edward. ''Strategy: the Logic of War and Peace''. Harvard University Press, 2001. ISBN 0-674-00703-4. * Office of the Assistant Vice Chief of Staff of the Army (OAVCSA). [http://www.webcitation.org/5JNGWqTeh ''An Abridged History of the Army Attack Helicopter Program'']. Washington, DC: Department of the Army. 1973. * Powers, Adam. [http://books.google.co.uk/books?id=a0goQE7doMAC&printsec=frontcover ''United States Israeli relations''.] Nova Publishers, 2002. ISBN 1-59033-133-8. * Richardson, Doug and Lindsay Peacock. ''Combat Aircraft: AH-64 Apache''. London: Salamander Books, 1992. ISBN 0-86101-675-0. * Thomas, Adams K. ''The Army After Next: The First Postindustrial Army''. Greenwood Publishing Group, 2006. ISBN 0-275-98107-X. * Williams, James W. [http://books.google.co.uk/books?id=Be6XiVviR-QC&printsec=frontcover ''A History of Army Aviation: From its Beginnings to the War on Terror''.] iUniverse, 2005. ISBN 0-595-36608-2. {{Refend}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons|AH-64 Apache}} *[https://web.archive.org/web/20110501173416/http://www.army.mil/factfiles/equipment/aircraft/apache.html AH-64 Apache U.S. Army fact file] *[http://boeing.com/rotorcraft/military/ah64d/index.htm AH-64 Apache page on Boeing.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212164015/http://www.boeing.com/rotorcraft/military/ah64d/index.htm |date=2013-02-12 }} *[http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/ah-64.htm AH-64 page on GlobalSecurity.com] *[http://www.airforceworld.com/heli/eng/ah64.htm AH-64 Apache] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616053400/http://www.airforceworld.com/heli/eng/ah64.htm |date=2012-06-16 }} at airforceworld *[http://www.ausairpower.net/longbow-aa.html AH-64D Apache Longbow on AusAirPower.net] *[http://science.howstuffworks.com/apache-helicopter.htm Apache overview with supporting images on HowStuffWorks.com] *[https://www.youtube.com/watch?v=rxCVfpeuCOE&feature=related Top 10: Helicopters – AH-64D Apache, Discovery Channel, 8 May 2007] *[https://www.youtube.com/watch?v=xekhqxGndIU AH-64E] - Official Army video describing Apache Block III technologies. *[http://www.vibrationdata.com/Newsletters/April2003_NL.pdf Apache Helicopter Acoustic Analysis] *[http://www.flightglobal.com/articles/2008/01/11/220780/boeing-eyes-x-49a-technology-for-apache-attack-helicopter.html "Boeing eyes X-49A technology for Apache attack helicopter"] *[http://www.es.northropgrumman.com/solutions/longbowradar/ AN/APG-78 Longbow Fire Control Radar information from Northrop Grumman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925105301/http://www.es.northropgrumman.com/solutions/longbowradar/ |date=2012-09-25 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] sjaoyvwfl48s367txy1ivi2d8ya6r7a 0 24905 340974 328589 2026-09-24T23:52:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340974 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox games | name = ស៊ីហ្គេម លើកទី២៧ ឆ្នា២០១៣ | logo = 2013 Southeast Asian Games Logo.png | size = 300px | caption = Motto: "Green, Clean and Friendship" | nations participating = 11 | athletes participating = 4730 | events = 460 in 37 sports | medals = 1557 | opening ceremony = 11 ធ្នូ 2013 | closing ceremony = 22 ធ្នូ 2013 | officially opened by = [[Nyan Tun]]<br /><small>[[Vice President of Myanmar]]</small> | Officially closed by = | athlete's oath = Sandi Oo | Ceremony venue = [[Wunna Theikdi Stadium]] | website = [http://seagamesmm.com/ 27th Southeast Asian Games]<br />[http://www.27seagames2013.com/home/ 27th Southeast Asian Games] }} The '''27th [[ស៊ីហ្គេម]]''' is taking place in [[Naypyidaw]], the new capital of [[Myanmar]],<ref>{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=17618|title= Junta Builds Stadium in Bid to Host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03}}</ref> as well as in other main cities, [[Yangon]], [[Mandalay]]<ref>{{cite web|url=http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|title=Myanmar prepares for the 2013 Southeast Asian Games|accessdate=2012-01-05|archivedate=2018-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624150410/http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|url-status=dead}}</ref> and [[Ngwesaung|Ngwesaung Beach]].<ref>{{cite news|title=More hotels to open at Ngwe Saung beach for SEA Games in 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|accessdate=7 October 2013|newspaper=Xinhua News|date=7 November 2012|archive-date=8 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208223144/http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|url-status=dead}}</ref> The Southeast Asian Games Federation (SEAGF) Council met in Jakarta on 31 May 2010 unanimously agreed to award the [[Myanmar Olympic Committee]] the right to host the 27th edition of the games.<ref name="3g">{{cite web|url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html|title=Myanmar to host 2013 SEA Games|accessdate=2010-06-03}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Official website of the [[Olympic Council of Asia]] also approved the fact that Myanmar will host the 27th Southeast Asian Games in its news launched on 7 June 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|title=SEA Games updates for 2011, 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613120216/http://ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|url-status=dead}}</ref> [[ASEAN Football Federation]] (AFF)'s official website also announced that Myanmar will host the games.<ref>{{cite web|url=http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|title=MYANMAR TO HOST SEA GAMES 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119192047/http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|url-status=dead}}</ref> Myanmar had already hosted the Games in [[1961 Southeast Asian Peninsular Games|1961]] and [[1969 Southeast Asian Peninsular Games|1969]] respectively in [[Yangon]], the then capital of Myanmar. This will be the third time that Myanmar will host the Southeast Asian Games. [[Singapore]] withdrew its hosting rights due to expected delays in the completion of its new [[New Singapore National Stadium|national stadium]].<ref>{{cite web |url=http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |title=We're not hosting SEA Games 2013 |accessdate=2010-01-13 |archivedate=2011-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004213159/http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportingmalaysia.com/ttd_bizEnterprise/SingleNews.aspx?dirid=107&rec_code=498405 |title= Singapore not likely to host 2013 SEA Games |accessdate=2009-12-08}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ==ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ== [[Myanmar]], [[Vietnam]], [[Philippines]] and [[Thailand]] have revealed their intentions to host the Games. However, since the latter hosted the [[2003 Southeast Asian Games|2003]], [[2005 Southeast Asian Games|2005]] and [[2007 Southeast Asian Games|2007]] editions, respectively, these countries are ineligible to host this edition.<ref>{{Cite web |url=http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-12-22 |archivedate=2012-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306212320/http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bnionline.net/news/mizzima/8059-burma-hopeful-of-hosting-2013-sea-games.html Burma hopeful of hosting 2013 SEA Games<!-- Bot generated title -->]</ref> By the time that Myanmar will host the games, the country will hold the largest time interval of hosting the games, spanning a time of 44 years. ==រូបតុក្កតាតំណាង== [[File:2013 SEA Games mascot.png|thumb|The official mascot|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/2013_SEA_Games_mascot.png]] The official mascot of the 2013 Southeast Asian Games is a couple of [[owl]]s which are considered lucky charms in Myanmar tradition. The male owl is called ''Shwe Yoe'' and female owl is called ''Ma Moe''.<ref>{{cite web | url=http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | title=SEA Games 2013 | accessdate=2013-06-15 | archivedate=2020-11-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128132640/http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | url-status=dead }}</ref> ==ទីកន្លែង-ទីលានប្រកួត== {{Location map many |Burma |label=Yangon |marksize=8 |pos=right |lat_deg=16|lat_min=48|lat_dir=N |lon_deg=96|lon_min=09|lon_dir=E |label2=Mandalay |mark2size=8 |pos2=bottom |lat2_deg=21|lat2_min=58|lat2_dir=N |lon2_deg=96|lon2_min=5|lon2_dir=E |label3=Naypyidaw |mark3size=8 |pos3=bottom |lat3_deg=19|lat3_min=45|lat3_dir=N |lon3_deg=96|lon3_min=6|lon3_dir=E |label4=Ngwesaung |mark4size=8 |pos4=bottom |lat4_deg=16|lat4_min=51|lat4_dir=N |lon4_deg=94|lon4_min=23|lon4_dir=E |width=150 |float=right |caption=Host cities }} ===[[Naypyidaw]]=== '''Wunna Theikdi Sports Complex''' * [[Wunna Theikdi Stadium|Main Stadium]] (Opening and Closing Ceremony, Athletics) * Indoor Stadium (Sepak Takraw, Wushu, Badminton, Karate, Taekwondo, Table Tennis) * Futsal Indoor Stadium (Futsal) * Boxing Indoor Stadium (Boxing, Muay) * Billiard & Snooker Indoor Stadium (Billiard) * Aquatic Centre (Diving, Swimming) * Equestrain Field (Equestrain) * Cycling Field (Cycling - Track) '''Zayarthiri Sports Complex''' * [[Zayarthiri Stadium|Main Stadium]] (Football) * Indoor Stadium (Volleyball, Judo, Vovinam, Pencak Silat, Basketball) * Swimming Pool (Water Polo) '''Other venues''' * Mount Pleasant (Cycling BMX,cross country, downhill) * [[Ngalike Dam]] (Canoeing, Rowing, Traditional Boat Race) * Road of [[Lewe Township|Leway]], [[Pyinmana Township|Pyinmanar]], [[Tatkon Township|Tatkon]] (Cycling - Road) * Royal Myanmar Golf Course (Golf) * Zabuthiri Hotel (Chess) ===[[Yangon]]=== * [[Thuwunna Stadium]] (Football) * Thuwunna Indoor Stadium (Wrestling, Kenpō) * Thein Phyu Stadium (Weightlifting) * Hockey Field (Field Hockey) * North Dagon Shooting Range (Shooting) * Myanmar Convention Center (Bodybuilding) ===[[Mandalay]]=== * [[Mandalarthiri Stadium]] (Football) ===[[Ngwesaung]]=== * Ngwesaung Beach (Sailing) ==Games== ===ពិធីបើក=== The opening ceremony was held on 11 December 2013 at the Wunna Theikdi Stadium. It marked the nation's biggest sporting event hosted since 1969. It was lead with pre-launch entertainment and a series of screens beamed a dramatic lights show during the Chinese-backed extravaganza. Fireworks displays was made upon the entrance of [[President of Burma|President]] [[Thein Sein]] into the stadium. The theme song, "Colourful Garden" was performed during the flag-raising ceremony after performances made by 12,000 school children and the [[Hsaing waing|Myanmar Royal Auspicious Orchestra]]. Chairman of the 27th SEA Games Organizing Committee, [[Vice President of Myanmar|Vice President]] [[Nyan Tun]] declared the Games open with another explosion of colorful fireworks that lit up the night. Torch relay was passed through the hands of six former Myanmar athletes before [[Aye Myint Kyu]], the Union Minister for Culture, handed it to a Burmese archer where he lit up the Games cauldron by shooting an arrow into it. A showcase of arts and culture about [[history of Burma]] was made, with [[Burmese dance|dance performances]] accompanied the ending of the ceremony.<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/news/article/103 | title=Myanmar Lights Up The Skies For 27th SEA Games | publisher=http://www.27seagames2013.com/ | accessdate=12 December 2013}}</ref> ===វិញ្ញាសាកីឡា=== Myanmar will host 37 sports, less than the number of sport in [[2011 Southeast Asian Games]] in [[Indonesia]].<ref name="3g" /> Organizers did not nominate the sports of beach volleyball and dancesports, because they considered those uniforms unsuitable for Burmese women.<ref>{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/356335/myanmar-does-what-others-do|title=Myanmar Does What Others Do|last=Satumbaga|first=Kristel|date=4 April 2012|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|accessdate=5 April 2012}}</ref> Tennis and Gymnastics, are Olympic sports not to be played in December. In this edition of the Games, [[floorball]] is also contested as a demonstration sport.<ref>{{cite news|url=http://www.floorball.org/news.asp?id_tiedote=3068|title=Floorball a demonstration sport in the SEA Games 2013 – 07.02.2013}}</ref> The following sports below were calendared for the 2013 Southeast Asian Games. {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Aquatics}} ** {{GamesSport|Diving}} ** {{GamesSport|Swimming}} ** {{GamesSport|Water polo}} * {{GamesSport|Archery}} * {{GamesSport|Athletics}} * {{GamesSport|Badminton}} * {{GamesSport|Basketball}} * {{GamesSport|Billiards and snooker}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding}}ʰ * {{GamesSport|Boxing}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Canoeing}} * {{GamesSport|Chess}}¹ * {{GamesSport|Chinlone}}³ * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Equestrian}} * {{GamesSport|Football}} * {{GamesSport|Futsal}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Field hockey}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}}¹ * {{GamesSport|Kenpō}}² * {{GamesSport|Muay}}ʰ * {{GamesSport|Pencak silat}}² * {{GamesSport|Pétanque}}² * {{GamesSport|Rowing}} * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Traditional boat race}}¹ * {{GamesSport|Volleyball}} ** Indoor * {{GamesSport|Vovinam}}² * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wrestling}} * {{GamesSport|Wushu}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAG.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAG Sport and introduced only by the host country.<br /> ° – a former official [[Olympic Sport]], not applied in previous host countries and was introduced only by the host country.<br /> ʰ- sport not played in the previous edition and was reintroduced by the host country.<br /> </small> ===ប្រទេសចូលរួម=== {{legend2|#ccccff|ម្ចាស់ផ្ទះ|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:right" !colspan=2|ប្រទេស !colspan=3|កីឡាករ !colspan=3|មន្ត្រី !rowspan=2|ឯកសារយោង |- !កូដ IOC !ឈ្មោះ !ប្រុស !ស្រី !សរុប !ប្រុស !ស្រី !សរុប |- |align=left|'''BRU'''||align=left|{{flagicon|BRU}} [[Brunei at the 2013 Southeast Asian Games|ប្រ៊ុយណេ]] |<center>63</center>||<center>9</center>||<center>72</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/brunei | title=Athlete List: Brunei | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | title=61 to represent Brunei at Myanmar Games | author=Yee Chun Leong | publisher=[[The Brunei Times]] | date=1 December 2013 | accessdate=13 December 2013 | archivedate=4 ធ្នូ 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204225932/http://bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | url-status=dead }}</ref> |- |align=left|'''CAM'''||align=left|{{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា នៅស៊ីហ្គេម ២០១៣|កម្ពុជា]] |<center>174</center>||<center>69</center>||<center>243</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/cambodia | title=Athlete List: Cambodia | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>[http://www.mizzima.com/culture/sport/item/10638-over-200-cambodian-athletes-to-join-sea-games-in-myanmar-next-month Over 200 Cambodian athletes to join SEA Games in Myanmar next month<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |align=left|'''INA'''||align=left|{{flagicon|INA}} [[Indonesia at the 2013 Southeast Asian Games|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |<center>393</center>||<center>272</center>||<center>665</center>||||||<center>221</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/indonesia | title=Athlete List: Indonesia | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''LAO'''||align=left|{{flagicon|LAO}} [[Laos at the 2013 Southeast Asian Games|ឡាវ]] |<center>213</center>||<center>130</center>||<center>343</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/laos | title=Athlete List: Laos | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''MAS'''||align=left|{{flagicon|MAS}} [[Malaysia at the 2013 Southeast Asian Games|ម៉ាឡេស៊ី]] |<center>347</center>||<center>235</center>||<center>582</center>||||||<center>242</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/malaysia | title=Athlete List: Malaysia | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 | title=Sea Games The Best Platform To Expose Young Athletes - CDM | publisher=[[Bernama]] | date=4 December 2013 | accessdate=13 December 2013 | archiveurl=https://archive.today/20131212180944/http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 | archivedate=12 ធ្នូ 2013 | deadurl=yes | url-status=dead }}</ref> |-style="background:#ccf;" |align=left|'''MYA'''||align=left|{{flagicon|MYA}} [[Myanmar at the 2013 Southeast Asian Games|មីយ៉ាន់ម៉ា]] |<center>579</center>||<center>411</center>||<center>990</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/myanmar | title=Athlete List: Myanmar | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''PHI'''||align=left|{{flagicon|PHI}} [[Philippines at the 2013 Southeast Asian Games|ហ្វីលីពីន]] |<center>133</center>||<center>86</center>||<center>219</center>||||||<center>114</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/philippines | title=Athlete List: Philippines | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | title=Meet your Philippine contingent to the Myanmar SEA Games | date=10 December 2013 | accessdate=14 December 2013 | archivedate=19 ធ្នូ 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219042918/https://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | url-status=dead }}</ref> |- |align=left|'''SIN'''||align=left|{{flagicon|SIN}} [[Singapore at the 2013 Southeast Asian Games|សិង្ហបុរី]] |<center>196</center>||<center>114</center>||<center>310</center>||||||<center>112</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/singapore | title=Athlete List: Singapore | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ssc.gov.sg/publish/Corporate/en/news/media_releases/2013/FIRST_EVER_TRI-CONTINGENT_CEREMONY_KICKS_OFF_TEAM_SINGAPORE_MAJOR_GAMES_JOURNEY.MainPar.0047.File.tmp/Annexes_FIRST%20EVER%20TRI-CONTINGENT%20CEREMONY%20KICKS%20OFF%20TEAM%20SINGAPORE%20MAJOR%20GAMES%20JOURNEY.pdf | title=FIRST EVER TRI-CONTINGENT CEREMONY KICKS OFF TEAM SINGAPORE MAJOR GAMES JOURNEY | publisher=Singapore Sports Council | date=18 November 2013 | accessdate=13 December 2013 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |align=left|'''THA'''||align=left|{{flagicon|THA}} [[Thailand at the 2013 Southeast Asian Games|ថៃ]] |<center>419</center>||<center>327</center>||<center>746</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/thailand | title=Athlete List: Thailand | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>[http://www.dailynews.co.th/Content/Article/201485/แข่งที่พม่าสะท้อนไทย+‘ศึกซีเกมส์’+กีฬามี+‘มากกว่ากีฬา’ แข่งที่พม่าสะท้อนไทย ‘ศึกซีเกมส์’ กีฬามี ‘มากกว่ากีฬา’ | เดลินิวส์ - อ่านความจริงอ่านเดลินิวส์<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |align=left|'''TLS'''||align=left|{{flagicon|TLS}} [[Timor-Leste at the 2013 Southeast Asian Games|ទីម័រខាងកើត]] |<center>39</center>||<center>10</center>||<center>49</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/timor-leste | title=Athlete List: Timor-Leste | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''VIE'''||align=left|{{flagicon|VIE}} [[Vietnam at the 2013 Southeast Asian Games|វៀតណាម]] |<center>286</center>||<center>225</center>||<center>511</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/vietnam | title=Athlete List: Vietnam | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |title=Đoàn Thể thao Việt Nam tham dự SEA Games 27 với 519 VĐV<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216081945/http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |url-status=dead }}</ref> |- |colspan=2|'''<center>សរុប</center>''' |<center>2842</center>||<center>1888</center>||'''4730'''|||||||| |} ===តារាងមេដៃ=== Myanmar will award total 1557 medals; 460 golds, 460 silvers and 637 bronzes to athletes. Athletics awarded 46 gold medals with maximum ones in this year's SEA Games. {{legend2|#ccccff|ម្ចាស់ផ្ទះ|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{flagIOC2team|THA|2013 Southeast Asian Games}}|| 107 || 94 || 81 || 282 |- |-style="background:#ccccff" |2||align=left|{{flagIOC2team|MYA|2013 Southeast Asian Games}}|| 84 || 62 || 85 || 231 |- |3||align=left|{{flagIOC2team|VIE|2013 Southeast Asian Games}}|| 73 || 85 || 86 || 244 |- |4||align=left|{{flagIOC2team|INA|2013 Southeast Asian Games}}|| 65 || 84 || 109 || 258 |- |5||align=left|{{flagIOC2team|MAS|2013 Southeast Asian Games}}|| 43 || 38 || 77 || 158 |- |6||align=left|{{flagIOC2team|SIN|2013 Southeast Asian Games}}|| 34 || 29 || 45 || 108 |- |7||align=left|{{flagIOC2team|PHI|2013 Southeast Asian Games}}|| 29 || 34 || 37 || 100 |- |8||align=left|{{flagIOC2team|LAO|2013 Southeast Asian Games}}|| 13 || 16 || 48 || 77 |- |9||align=left|{{flagIOC2team|CAM|2013 Southeast Asian Games}}|| 8 || 11 || 28 || 47 |- |10||align=left|{{flagIOC2team|TLS|2013 Southeast Asian Games}}|| 2 || 3 || 5 || 10 |- |11||align=left|{{flagIOC2team|BRU|2013 Southeast Asian Games}}|| 1 || 1 || 6 || 8 |-class="sortbottom" |colspan=2|'''Total'''||'''459'''<ref>In Athletics Men's 1500m FINAL has 2 Golds Medal.</ref>||'''457'''<ref>No Silver Medal in Athletics : Men's 1500m.</ref>||'''607'''||'''1523''' |- |colspan=6|Source: [http://seagamesmm.com/medals First Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211053332/http://seagamesmm.com/medals |date=2013-12-11 }}, [http://www.27seagames2013.com/results/medal_tally Second Source] |} ==Concerns and controversies== ===Event cut down=== * The inclusion of [[Chinlone]], an indigenous traditional Burmese sport is not sitting well with many nations and the exclusion of Olympic disciplines sports like gymnastics and tennis infuriated quite a few competing nations, and has became one of the controversial issues heading before the 27th Southeast Asian Games.<ref name="PhnomPenhPost">{{cite web | url=http://www.phnompenhpost.com/sport/cambodia-eye-record-medal-haul | title=Cambodia eye record medal haul | author=HS Manjunath | publisher=The Phnom Penh Post | date=10 December 2013 | accessdate=13 December 13, 2013}}</ref> * The host nation also include [[Sittuyin]], a traditional Burmese chess, as a traditional chess number along with common [[chess]] competition number. Other competing nations are not familiar with this traditional Burmese chess.<ref name="PhnomPenhPost"/> * Due to the reduction of a number of Olympic sports and addition of non-Olympic sports and sports wherein the host country excels, the Philippines decided to send only its top athletes instead of a full-house delegation as in the previous games. The Philippines will be sending 208 athletes only, the smallest delegation since the 1999 Brunei SEA Games, which its smallest delegation in 14 years.<ref name="PhnomPenhPost"/> ===Controversial decision=== * The 100m freestyle swimming event for women which was held on December 12 was restarted after Thailand protested and appealed for a re-swim. Thailand claimed that its swimmer participating in the sporting event stopped in the middle of the event after hearing the second horn which signaled a false start. The other swimmers did not stop and the race was not interrupted. Pinky Brosas, national head coach of the Philippine national swimming team criticized the organizers for not interrupting the race and noted that the officials did not put down the 50m flag.<ref>[http://philnews.ph/2013/12/13/jasmine-alkhadi-ph-swimmer-gold-medalist-nullified/# Jasmine Alkhadi PH Swimmer Gold Medalist Nullified | Philippine News<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/339625/sports/othersports/sea-games-alkhaldi-gold-recalled-after-thailand-protest-re-swim-scheduled SEA Games: Alkhaldi gold recalled after Thailand protest; re-swim scheduled | Sports | GMA News Online<!-- Bot generated title -->]</ref> * In the [[Kata|kata team]] event for women, the Vietnamese team has protested the decision of the jurors, which gave the gold medal to the host team (Myamnar). Subsequently, the juror committee had to have a meeting and admitted their mistakes. They released an apology to Vietnamese women kata team for their faults but the decision of juror could not be changed. Vietnamese media called this incident as a "gold medal robbery", which regularly occurs within SEA Games.<ref>[http://thethao.vnexpress.net/tin-tuc/sea-games-27/trong-tai-karatedo-thua-nhan-vn-mat-oan-hc-vang-2923782.html Trọng tài karatedo thừa nhận VN mất oan HC vàng - VnExpress<!-- Bot generated title -->]</ref> * In the [[Pencak Silat]] Men's 55–60&nbsp;kg, the committee didn't give the gold medal that had to be given to Indonesia after Mohammad Adhan won the final against Ye Kyaw Thu from Myanmar because Myanmar protested the decision of the jurors decision, and even their protest being rejected by the jurors, the committee still keep the medal and instead of cancelling all of Men's 55–60&nbsp;kg Tarung event result.<ref>{{Cite web |url=http://www.sapos.co.id/index.php/berita/detail/Rubrik/34/12130.html |title=Samarinda Pos Online<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924094308/http://www.sapos.co.id/index.php/berita/detail/Rubrik/34/12130.html |url-status=dead }}</ref> * In the [[Football at the 2013 Southeast Asian Games|football event]] for women, the coach of [[Myanmar women's national football team]] has vowed to make an official complaint over the alleged lack of expertise of the Indian referee, Maria Rebello, during the team’s SEA Games defeat on penalties to Thailand.<ref>{{cite news|last=ZARNI MANN|title=Burma to Complain About Referee in SEA Games Women’s FootballKnockout|url=http://www.irrawaddy.org/sports/burma-complain-referee-sea-games-womens-footballknockout.html|accessdate=19 December 2013|newspaper=The Irrawaddy|date=19 December 2013}}</ref> Burmese fans were outraged by decisions that disallowed a Burma goal for offside but allowed a contentious goal by Thailand to stand.<ref>{{cite news|last=SHANGHAI DAILY|title=Myanmar women football also trips out of gold hope|url=http://www.shanghaidaily.com/article/article_xinhua.aspx?id=188430|accessdate=19 December 2013|newspaper=The Shanghai Daily|date=19 December 2013}}</ref> ===Alleged racial discrimination in sports=== * About a day before the games began, the Burmese authorities deselected two [[Chin people|Chin]] athletes who were gold medallists in national events.<ref>{{Cite web |url=http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news/item/2036-chin-athletes-disappointed-over-selection-process-for-sea-games |title=Chin athletes disappointed over selection process for SEA Games<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213060655/http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news/item/2036-chin-athletes-disappointed-over-selection-process-for-sea-games |url-status=dead }}</ref> * In addition to the above, a third Chin athlete was deselected a month previously.<ref>{{Cite web |url=http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news |title=Chin News<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222014412/http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * {{Official website|http://www.27seagames2013.com/home/}} * [http://www.worldmuaythaifederation.com/27th-sea-games-at-myanmar-2013/ World Muay Thai Federation on 27th SEA Games]{{Dead link|date=កញ្ញា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{sequence| prev=[[2011 Southeast Asian Games|2011]]<br> [[Jakarta]] & [[Palembang]], [[Indonesia]]|| list=2013<br> [[Naypyidaw]], [[Myanmar]]| next=[[2015 Southeast Asian Games|2015]]<br> [[Singapore]]}} {{SEA Games}} {{Events at 2013 Southeast Asian Games}} [[Category:ស៊ីហ្គេម]] jvmk4brd742pdevamqjfbjx0i3hfvgg 0 25451 340992 340368 2026-09-25T04:43:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 340992 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Center for Khmer Studies ហៅ​កាត់ CKS) គឺជា[[ក្រុមប្រឹក្សាមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវក្រៅសហរដ្ឋអាមេរិក|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]ដែលធ្វើការលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវ ការបង្រៀន និង សេវាសាធារណៈនៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម សិល្បៈ និង មនុស្សសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[ទន្លេមេគង្គ|តំបន់មេគង្គ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.caorc.org/centers/cks.htm |title=CAORC :: Center for Khmer Studies |access-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm |archive-date=2009-11-01 |url-status=dead |archivedate=2009-11-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091101201637/http://www.caorc.org/centers/cks.htm }}</ref>លើសពីនេះទៀត CKS ក៏មានគោលបំណងភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាមួយនឹងសហការីអន្តរជាតិរបស់ពួកគេដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name=Todd>{{cite web|last1=Todd|author-link=William E. Todd|first1=William E.|title=Center for Khmer Studies – Supporting Research in Cambodia|url=http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|accessdate=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/|archive-date=15 April 2015|url-status=dead|archivedate=15 មេសា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150415005317/http://blogs.usembassy.gov/todd/center-for-khmer-studies-supporting-research-in-cambodia/}}</ref> {{Infobox organization | name = មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា | formation = ១៩៩៩ | full_name = The Center for Khmer Studies, Inc. | native name = Center for Khmer Studies (CKS) | native_name_lang = ENG | logo = Center for Khmer Studies.gif | type = [[ការអប់រំ]] | headquarters = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | website = https://khmerstudies.org/ | location = [[សង្កាត់សាលាកំរើក]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | area_served = ប្រទេសកម្ពុជានិងតំបន់មេគង្គ }} [[File:Center_for_Khmer_Studies_entrance.jpg|thumb|ច្រកចូលមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា]] គោលបំណងរបស់ CKS ៖ * ផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងអ្នកប្រាជ្ញ និស្សិត និង សិល្បករ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទៅនឹងបណ្ដាសហការីអន្តរជាតិដើម្បីបង្កើនការយល់ដឹងអំពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] * ពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ព្រមទាំងបញ្ចូលអ្នកប្រាជ្ញ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទៅក្នុងសហគមន៍តំបន់និងសហគមន៍អន្តរជាតិ * លើកកម្ពស់សង្គមស៊ីវិលនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឲ្យមានភាពរឹងមាំ។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា គឺជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនិងបានដំណើរការនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាមានភាពលេចធ្លោនៅក្នុងចំណោមសិស្ស និស្សិត និង អ្នកស្រាវជ្រាវ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និងបរទេសសម្រាប់ការចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងការគាំទ្រឧត្តមសិក្សានៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានសម្រេចកិច្ចការទាំងអស់នេះបានតាមរយៈការផ្ដល់ជំនួយថវិការបស់ខ្លួនសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវថ្នាក់បណ្ឌិតនិងក្រោយបណ្ឌិត កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្ដាលបញ្ញវ័ន្ដវ័យក្មេង ភាសានិងវប្បធម៌ និង កម្មវិធីបណ្ដុះបណ្តាលសមត្ថភាពសិក្សាស្រាវជ្រាវ បណ្ដាល័យស្រាវជ្រាវ និង កម្មវិធីបកប្រែសៀវភៅសំខាន់ៗជា[[ភាសាខ្មែរ]]ដូចជាសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ]]របស់លោក [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ|David P. Chandler]] ឬធ្វើការបោះពុម្ភផ្សាយទិនានុប្បវត្ដិស្រាវជ្រាវឯករាជ្យជា ០៣ ភាសារួមទាំង[[ភាសាខ្មែរ]]ផងដែរ។នៅក្នុងចំណោមស្ថាប័នស្រាវជ្រាវក្រោយ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សម័យសង្គ្រាម]]ដ៏ចំណាស់ជាងគេមួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវប្បធម៌ជាច្រើននៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] [[អូស្ត្រាលី|អូស្រ្តាលី]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។កម្មវិធីស្រាវជ្រាវរបស់មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានអភិវឌ្ឍអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំនិងបានដំណើរការដោយជោគជ័យរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។កម្មវិធីទាំងអស់នោះត្រូវបានអនុវត្តន៍ជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនិងមហាវិទ្យាល័យជាច្រើនតាមរយៈកម្មវិធីអាហារូបករណ៍ សិក្ខាសាលា និង បណ្ណាល័យ។ចាប់តាំងពីការបើកដំណើរការក្រោមមូលនិធិពីម្ចាស់ជំនួយនិងដៃគូខាងក្រៅមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សាបានគ្រប់គ្រងធនធានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ តម្លាភាព និង ការយកចិត្តទុកដាក់។<ref>{{Cite web |title=មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា |url=https://policypulse.org/kh/%E1%9E%96%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%80%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%81%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BC%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BC%E1%9E%9B/%E1%9E%98%E1%9E%87%E1%9F%92%E1%9E%88%E1%9E%98%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C%E1%9E%9B%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6/ |access-date=2026-04-01 |website=Policy Pulse |language=km-KH}}</ref> ==កម្មវិធី== [[File:Children_Library_Program.jpg|thumb|រូបថតដែលតំណាងឲ្យទីកន្លែងដែលកុមារចំណាយពេលរៀនភាសាអង់គ្លេសឬអានសៀវភៅកុមារដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា។]] តាមរយៈកម្មវិធីជាច្រើនរបស់ខ្លួន CKS បានខិតខំពង្រីកចំណេះដឹងនិងការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និង សង្គម[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ព្រមទាំងលើកកម្ពស់កិច្ចសហការរវាងនិស្សិត អ្នកប្រាជ្ញ អ្នកស្រាវជ្រាវ និង ស្ថាប័ន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]ទាំងនៅក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុក។លើសពីនេះ CKS ក៏គាំទ្រដល់ការអប់រំកម្រិតឧត្តមសិក្សានៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និងអភិវឌ្ឍន៍ការអប់រំសហគមន៍តាមរយៈកម្មវិធីយុវជននិងកុមារ។កម្មវិធី CKS រួមមាន ៖ * អាហារូបករណ៍ថ្នាក់បណ្ឌិតនិងក្រោយបណ្ឌិត * កម្មវិធីអាហារូបករណ៍ Junior Resident Fellowship រដូវក្តៅសម្រាប់និស្សិតថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រ[[បារាំង]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក|អាមេរិក]] និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] * កម្មវិធីសិក្សា[[ភាសាខ្មែរ]]រយៈពេល ០៨ សប្តាហ៍ * កម្មវិធីវិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវសម្រាប់និស្សិតថ្នាក់អនុបណ្ឌិត[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] * កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សមត្ថភាពសាស្ត្រាចារ្យពីបរទេស * សិក្ខាសាលាបណ្តុះបណ្តាលបណ្ណាល័យឌីជីថល * កម្មវិធីបណ្ណាល័យកុមារ * កម្មវិធីបោះពុម្ពផ្សាយនិងបកប្រែ * សិក្ខាសាលាតាមអនឡាញនិងស៊េរីវាគ្មិន * ពិព័រណ៍សៀវភៅប្រចាំឆ្នាំ * សន្និសីទនិងសិក្ខាសាលាជាច្រើនផ្សេងៗទៀត។ ==បណ្ណាល័យ== ដោយសារតែកង្វះខាតលទ្ធភាពទទួលបានសៀវភៅនិងធនធានអប់រំតាមរយៈបណ្ណាល័យនៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើននៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] CKS បានចាប់ផ្តើមសាងសង់សមុច្ច័យបណ្ណាល័យមួយនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ដែលផ្តោតទៅលើ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]និង[[វប្បធម៌កម្ពុជា]]និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានសៀវភៅជាង ២០០០០ ក្បាលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite web |url=http://www.khmerstudies.org/publications/Publications%20online/2009-2010%20%20infocus.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-05-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331174946/http://www.khmerstudies.org/publications/Publications%20online/2009-2010%20%20infocus.pdf |archivedate=2010-03-31 }}</ref>អគារបណ្ណាល័យត្រូវបានដាក់បន្ថែមនិងសម្ភោធដាក់ឲ្យប្រើប្រាស់នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ២០១០ ក្រោមព្រះរាជឧបត្ថម្ភរបស់[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.unescobkk.org/culture/our-projects/empowerment-of-the-culture-profession/asia-pacific-heritage-awards-for-culture-heritage-conservation/previous-heritage-awards-2000-2008/2002/award-winners/centre-for-khmer-studies-cambodia/ |title=Centre for Khmer Studies, Cambodia |access-date=2010-05-11 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522080330/http://www.unescobkk.org/culture/our-projects/empowerment-of-the-culture-profession/asia-pacific-heritage-awards-for-culture-heritage-conservation/previous-heritage-awards-2000-2008/2002/award-winners/centre-for-khmer-studies-cambodia/ |url-status=dead |archivedate=2010-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522080330/http://www.unescobkk.org/culture/our-projects/empowerment-of-the-culture-profession/asia-pacific-heritage-awards-for-culture-heritage-conservation/previous-heritage-awards-2000-2008/2002/award-winners/centre-for-khmer-studies-cambodia/ }}</ref> ==ភាពជាដៃគូ== CKS គឺជាសមាជិកនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដំបូងគេបង្អស់នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវក្រៅសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite web |url = http://caorc.org/centers/index.html |title = American Overseas Research Centers |publisher = Council of American Overseas Research Centers |accessdate = 2012-03-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120314023944/http://caorc.org/centers/index.html |archive-date = 2012-03-14 |url-status = dead |archivedate = 2012-03-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120314023944/http://caorc.org/centers/index.html }}</ref>សម្ព័ន្ធរបស់ CKS គឺជាបណ្ដាញសមាជិកភាពមួយដែលរួមមានស្ថាប័ននិងបុគ្គលដែលមានការប្តេជ្ញាចិត្តជាច្រើនដូចជាសាកលវិទ្យាល័យ បណ្ណាល័យ សមាគមសិក្សា និង សារមន្ទីរ។ដៃគូអន្តរជាតិនិងស្ថាប័នសហការជាច្រើនរបស់ CKS រួមមាន [[:en:Cornell_University|Cornell University]], [[:en:Sciences_Po|Paris Institute of Political Studies]], [https://www.nysean.org/ New York Southeast Asia Network], [[:en:University_of_Michigan|University of Michigan]], [[:en:Sogang_University|Sogang University]], [[:en:University_of_Hawaiʻi_at_Mānoa|University of Hawaiʻi at Mānoa]], [[:en:University_of_Oregon|University of Oregon]], [[:en:University_of_California,_Los_Angeles|UCLA]], [[:en:Northern_Illinois_University|Northern Illinois University]], [[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ]], [[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ដ្រកម្ពុជា]], [[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]], [[សារមន្ទីរទួលស្លែង|សារមន្ទីរឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]], [https://bophana.org/events/site-2/?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=57 មជ្ឈមណ្ឌលធនធានសោតទស្សន៍បុប្ផាណា], [[:en:California_State_University,_Long_Beach|California State University Long Beach]], [[:en:Portland_Community_College|Portland Community College]], [[:en:University_of_Massachusetts_Lowell|University of Massachusetts Lowell]] និង [[:en:University_of_Chicago|University of Chicago]]។<ref>{{cite web|url=http://cseas.berkeley.edu/News/CSEAS_UpdatesFall2009.htm |title=Center for Southeast Asia Studies |accessdate=2010-05-11 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610080051/http://cseas.berkeley.edu/News/CSEAS_UpdatesFall2009.htm |archivedate=2010-06-10 }}</ref>CKS ទទួលបានថវិកាគាំទ្រតាមរយៈជំនួយឥតសំណងពីរាជរដ្ឋាភិបាលនិងមូលនិធិនានារួមមាន '''Council of American Overseas Research Centers''', '''The US Department of Education''', '''The Australian Department of Foreign Affairs and Trade''', '''The US State Department''', '''The Asia Foundation''', '''The Louisa Stude Sarofim Foundation''', '''The D. M. Foundation''', '''The Scaler Foundation, Inc.''' និងមូលនិធិបុគ្គលនិងក្រុមឯកជនជាច្រើនដែលមានចិត្តសប្បុរស។ ==ទីតាំង== CKS មានទីស្នាក់ការចម្បងស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ដោយមានការិយាល័យមួយនៅ[[រាជធានីភ្នំពេញ]]និងមានការិយាល័យផ្នែករដ្ឋបាលនិងជំនួយនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ==ឯកសារ​យោង== lgyv03skinok9phhbg6sldi5gqiry0u 0 25802 340945 337136 2026-09-24T22:50:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340945 wikitext text/x-wiki [[File:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|right|ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​កើត​ឡើង​​​ក្នុង​ពេល​រាប់​លាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ​ ត្រូវ​បាន​ប្រមូល​ផល​បាន​ច្រើន​និង​ឆាប់​រហ័ស​ជា​ជាង​ធម្មជាតិ​អាច​បង្កើតបាន​​​ជា​ថ្មី​ទៀត​។​|243x243px]] '''ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ''' គឺ​ជាប្រភព​ធនធាន​ធម្មជាតិ ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​​យ៉ាង​​លឿន​​ជាង​ការ​បង្កើត​ឡើង​វិញ​របស់ធម្មជាតិ។ វាមិន​អាច​កកើត ឬ​ត្រូវ​បាន​ផលិត​ឡើង​វិញ នៅ​លើ​ក្នុង​អត្រា​មួយ​ដែល​អាច​ផ្គត់ផ្គង់​ដល់​ការ​ប្រើប្រាស់​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស​របស់​មនុស្ស​ បាន​នោះ​ទេ។ នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ប្រើវាអស់​ ពេល​នោះ​តម្រូវ​ការ​នា​ពេល​អនាគតនឹង​​ត្រូវ​បាន​កាត់ផ្ដាច់​។ យើង​ក៏​ត្រូវ​ពិចារណា​ផង​ដែរថា​ ​ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ​ គឺ​ជា​ធនធាន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​លឿន​ជាង​កម្រិត​ដែល​ធម្មជាតិ​អាច​បង្កើត​ឡើង​វិញ​។ [[ឥន្ធនៈផូស៊ីល|ឥន្ធនៈ​ផូស៊ីល]] (ដូច​ជា [[ធ្យូងថ្ម|ធ្យូង​ថ្ម]], [[ប្រេង|ប្រេងកាត]] និង[[ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ]])​, ប្រភេទ​នៃ​ថាមពល​​[[នុយ​ក្លេ​អ៊ែ​រ]] ([[អ៊ុយ​រ៉ា​ញ៉ូ​ម]]) និង​​សិលាដែលជ្រាប​ទឹក​បាន​​ គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍នៃ​​​ធនធានដែលមិនកកើតឡើងវិញ។ ធនធាន​ដូច​ជា [[ឈើហុប​|ឈើហុប]]​ (នៅ​ពេល​ប្រមូល​ផល​ប្រកបដោយ​និរន្ត​ភាព​) ឬ [[លោហៈ]] (ត្រូវ​ដែល​អាចកែ​ច្នៃ​បាន) ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ជា ធនធាន​ដែល​ក​កើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |url=http://www.icax.co.uk/on_site_renewable_energy.html |title=On site renewable energy options |access-date=2014-03-08 |archivedate=2019-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406080900/https://www.icax.co.uk/on_site_renewable_energy.html |url-status=dead }}</ref> ==មើលផងដែរ​== *[[ការ​អភិរក្ស​ថាមពល​]] ==ឯកសារ​យោង​== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ​== *[http://www.hq.nasa.gov/iwgsdi/Non_Renew_Resources.html Non-Renewable Resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330161547/http://www.hq.nasa.gov/iwgsdi/Non_Renew_Resources.html |date=2014-03-30 }} at NASA.gov *[https://web.archive.org/web/20070526175607/http://www.epa.gov/cleanrgy/renew.htm Electricity from Non-Hydroelectric Renewable Energy Sources] at EPA.gov *[http://iaspub.epa.gov/trs/trs_proc_qry.navigate_term?p_term_cd=TERMDIS&p_term_id=9312 Non-renewable energy resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503042647/http://iaspub.epa.gov/trs/trs_proc_qry.navigate_term?p_term_cd=TERMDIS&p_term_id=9312 |date=2008-05-03 }} at EPA.gov *[https://web.archive.org/web/20040921052214/http://www.epa.gov/cleanrgy/nuc.htm Environmental impacts of nuclear power] at EPA.gov [[Category:អេកូឡូស៊ី]] [[Category:ថាមពល​]] [[Category:រ៉ែ]] [[Category:សេដ្ឋកិច្ច​]] {{sci-stub}} 2ycm5g0pjov658fj4zr585yqovniq1c 0 25812 340977 338048 2026-09-24T23:59:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340977 wikitext text/x-wiki {{Good article}} {{Infobox person | bgcolour = silver | honorific_prefix = វេជ្ជ. | name = ហាំង ង៉ោ | image = Haing S. Ngor.jpg | image_size =តឧងប ោ | caption = | birth_date = {{birth date|1940|03|22|df=y}} | birth_place = សំរោងយ៉ោង [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|កម្ពុជា]] | death_date = {{Death date and age|1996|02|25|1940|03|22|df=y}} | death_place = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] រដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា សហរដ្ឋអាមេរិក | birth_name = ហាំង សំណាង ង៉ោ | occupation = តួ​សម្ដែង វេជ្ជបណ្ឌិត អ្នក​និពន្ធ | years_active = 1984–1996 (សម្ដែង) | spouse = ម៉ី ហួយ ង៉ោ }} '''ហាំង សំណាង ង៉ោ''' ({{lang-en|Haing Somnang Ngor}}; {{zh|c=吳漢潤|p=Wú Hànrùn}},<ref>{{cite web|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=pv&GRid=5681&PIpi=82420 |title=Haing S. Ngor footston |publisher=Find A Grave |date=1999-11-06 |accessdate=2013-08-05}}</ref> ២២ មីនា ១៩៤០ - ២៥ កុម្ភៈ ១៩៩៦) ឬ​ហៅ​យ៉ាង​ខ្លី​ថា '''ហាំង ង៉ោ''' គឺ​ជា​វេជ្ជបណ្ឌិត​ខ្មែរ​អាមេរិកាំង តួ​សម្ដែង និង​ជា​អ្នក​និពន្ធ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​យ៉ាង​ច្បាស់​ថា​បាន​ទទួល​[[ពានរង្វាន់អូស្ការ|ពាន​រង្វាន់​អូស្ការ]]​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៨៥ ក្នុង​ផ្នែក "តួ​សម្ដែង​រង​ល្អ​បំផុត" សម្រាប់​ការ​សម្ដែង​ជា​លើក​ដំបូង​របស់​លោក នៅ​ក្នុង​ "​[[រឿង​វាលពិឃាត]]" (The Killing Fields) ដែល​ស្ដី​អំពី​ជីវិត​របស់​អ្នក​សារព័ត៌មាន លោក [[ឌិត ប្រន]] ។<ref>{{cite news |title=Ngor, Haing S. |url=http://www.britannica.com/eb/article-9113310/Ngor,%20Haing%20S |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=2007-10-06}}</ref> លោក​​ក៏​បាន​ក្លាយ​ជា​តារា​សម្ដែង​បុរសរបស់​អាស៊ី​​ដំបូង​គេ​បង្អស់​ដែល​ឈ្នះ​ពានរង្វាន់អូស្ការ (Oscar) ក្នុង​ផ្នែក​សម្ដែង ។ ម្តាយ​របស់​គាត់​គឺ​ជា​ជនជាតិខ្មែរ​ រី​ឯ​​ឪពុក​របស់​គាត់​គឺ​ជនជាតិ​ចិនតឺជីវ​ ។<ref>{{cite book|title=Distinguished Asian Americans: A Biographical Dictionary|url=https://archive.org/details/distinguishedasi0000hyun|author=Hyung-chan Kim, Stephen Fugita, Dorothy C. L. Cordova|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|pages=[https://archive.org/details/distinguishedasi0000hyun/page/264 264]–5|year=1999|isbn=0-313-28902-6}}</ref> លោក​ហាំង ង៉ោ ​និង ​[[ហា​រ៉ូ​លត៍ ​រ៉ូស្សេល]] (Harold Russell)​ គឺ​ជា​តារា​សម្តែង​មិន​មាន​ជំនាញ​ពីរ​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ទទួល​បាន​[[ពាន​រង្វាន់​អូស្ការ]]​ក្នុង​ផ្នែក​សម្ដែង ។ <ref>{{Cite web |url=http://www.haingngorfoundation.org/actor.html |title=Information about the actor |access-date=2014-03-11 |archivedate=2008-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724235340/http://www.haingngorfoundation.org/actor.html |url-status=dead }}</ref> == ជីវិត​ក្រោម​របប​ខ្មែរ​ក្រហម == កើត​នៅ​សំរោង​យ៉ោង [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ប្រទេស​​កម្ពុជា]]​ លោក​ហាំង ង៉ោ​​ បាន​ទទួល​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​ជា​គ្រូពេទ្យ​វះកាត់​​និង​ជំនាញរោគ​ស្ត្រី​ ។ លោក​បាន​ចុះអនុ​វត្ត​នៅ​ក្នុង​រាជ​ធានី​ភ្នំពេញ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1975 នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]]​ដ​ណ្តើ​ម​បាន​អំណាច ​ហើយ​បាន​ប្រកាស​ថា​​ជា​របប[[​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​]] ។<ref name="HN">{{cite news |title=Biography |publisher=Dr. Haing S. Ngor Foundation |url=http://www.haingngorfoundation.org/ |accessdate=2007-10-06}}</ref> គាត់​ត្រូវ​បង្ខំ​ចិត្ត​លាក់​បាំង​ប្រវត្តិ​សិក្សា ជំនាញ​វេជ្ជសាស្ត្រ ហើយ​សូម្បី​តែ​ការ​ពាក់​វ៉ែនតា​ក៏​គាត់​ត្រូវ​លាក់​ដែរ ដើម្បី​ជៀសវាង​ពី​ការ​រង្គាស​ចិត្ត និង​ចង​សត្រូវ​របស់​របប​ថ្មី​ទៅ​លើ​អ្នក​ជំនាញ និង​បញ្ញវន្ត ។ គាត់​ត្រូវ​គេជន្លៀស​ចេញ​ពី​[[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]] រួម​ជាមួយ​ប្រជាជន​ជាង​ពីរ​លាន​នាក់​ទៀត ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ការ​ពិសោធ​សង្គម "[[ឆ្នាំ​សូន្យ]]" របស់​ខ្មែរក្រហម ។ លោក​ហាំង ង៉ោ ក៏​បាន​ជាប់​ឃុំឃាំង​នៅ​ក្នុង​ជំរុំ​មួយ​ជាមួយ​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ គឺ​លោក​ស្រី [[ម៉ី ហួយ]] ដែល​ក្រោយ​មក​បាន​ស្លាប់​ដោយ​សារ​ការ​សម្រាល​កូន ។ បើ​ទោះ​បី​ជាគាត់​មាន​ជំនាញ​​រោគ​ស្ត្រី​ គាត់​នៅ​តែ​​មិន​អាច​ព្យាបាល​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់​ដែល​តម្រូវ​ឱ្យ​មាន​ការវះកាត់​ផ្នែក​ណាមួយ​ទេ ព្រោះ​គាត់​គិត​ថា​​អាច​នឹងមាន​ផល​ប៉ះពាល់​ចំពោះ​ខ្លួន​ឯង​និង​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ (រួមទាំង​កូន​របស់​គាត់​) ហើយ​អាច​នឹង​ត្រូវ​គេ​សម្លាប់​ថែម​ទៀតផង ។<ref name="MN">{{cite news |title=Court Revives Convictions in Murder of 'Killing Fields' Survivor |url=http://www.metnews.com/articles/2005/tanx070805.htm |work=Metropolitan News |date=2005-07-08 |accessdate=2007-10-06}}</ref> បន្ទាប់​ពី​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​របប​ខ្មែរក្រហមនៅ​ឆ្នាំ១៩៧៩ លោក​ហាំង ង៉ោ ​បាន​ធ្វើ​ការ​ជា​គ្រូ​ពេទ្យ​មួយ​រូបនៅ​ក្នុង​ជំរុំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​[[ថៃ|ប្រទេស​ថៃ]] ហើយ​បាន​ចាក​ចេញ​ជាមួយ​នឹង​ក្មួយ​ស្រី​របស់គាត់​​ទៅ​​[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]​ កាល​នៅ​ថ្ងៃ៣០ ខែ​សីហា ​ឆ្នាំ១៩៨០ ។ នៅ​សហរដ្ឋអាមេរិក លោក​ហាំង ង៉ោ មិន​អាច​បន្ត​វិជ្ជាជីវៈ​វេជ្ជសាស្ត្រ​របស់​គាត់​បាន​ទេ<ref name="yellowbridge.com">{{cite news |title=Famous Chinese-Americans in Entertainment: Acting; Haing S. Ngor |url=http://www.yellowbridge.com/people/actingM.html |work=Yellow Bridge |accessdate=2007-10-06}}</ref> ហើយ​គាត់​ក៏​មិន​បាន​រៀបការ​ជា​ថ្មី​ទៀត​ដែរ ។ ហាំង​ង៉ោ​បាន​ស្រែក​នៅ​លើ​ឆាក​ថា​ ជយោ​កម្ពុជា ក្រោយ​ឈ្នះ​ពាន​ Oscar សម្រាប់​ការ​សម្ដែង​រឿង​ជា​លើក​ដំបូង​ នៅ​ឆ្នាំ១៩៨៨ លោក​បាន​សរសេរសៀវភៅ​មួយ​ដោយ​ដាក់​ចំណងជើង​ថា "​[[ហាំង ង៉ោ​ ៖ ដំណើរ​ផ្សងព្រេង​នៃ​ជនជាតិ​ខ្មែរ​ម្នាក់]]" (Haing Ngor: A Cambodian Odyssey) ដែល​ពណ៌នា​អំពី​ជីវិត​របស់​គាត់​ក្រោម​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ នៅ​ក្នុង​ការ​រៀបរៀង​លើក​ទីពីរ​នៃ​រឿង ការ​រួច​ជីវិត​ក្នុង​វាល​ពិឃាដ លោក Roger Warner ដែល​ជា​សហ​អ្នក​និពន្ធ​ជាមួយ​លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​បន្ថែម​សេចក្ដី​បញ្ចប់​ដោយ​រៀបរាប់​ដំណើរ​ជីវិត​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ ក្រោយ​ឈ្នះ​ពាន​រង្វាន់ ។ លោកហាំ​ង​ ង៉ោ​​ បាន​បង្កើត​មូលនិធិ​មួយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨៧ ដើម្បី​ស្វែងរក​ថវិកា​ជួយ​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ ក្នុង​ការ​រួម​ចំណែក​ផ្នែក​មនុស្សធម៌ លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​សាងសង់​សាលា​បឋម​សិក្សា​មួយ និង​បើក​ដំណើរ​ការ​រោង​​ឈើ​តូច​មួយ ដើម្បី​ផ្ដល់​ការងារ​និង​ចំណូល​ដល់​គ្រួសារ​នៅ​មូលដ្ឋាន ។ ក្មួយ​ស្រី​របស់​លោក គឺ [[ង៉ោ សុភីយ៉ា ឌីមេទ្រី]] (Ngor Sophia Demetri) ជា​សាក្សី​មួយ​រូប​នៅ​សវនាការ​ក្នុង​រឿង​ក្ដី​ឃាតកម្ម​លោក ហាំង ង៉ោ។ បច្ចុប្បន្ន​នាង​គឺ​ជា​ប្រធាន​មូលនិធិ។<ref>{{cite news |title=Foundation |publisher=Dr. Haing S. Ngor Foundation |url=http://www.haingngorfoundation.org/ |accessdate=2007-10-06}}</ref> == អាជីព​សម្ដែង == លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​សម្ដែង​ជា​តួអង្គ ឌិត ប្រន នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត "វាល​ពិឃាដ" បើ​ទោះបី​ជា​លោក​គ្មាន​បទពិសោធ​សម្ដែង​ពី​មុន​មក​ក្ដី ។ ហើយ​បន្ទាប់​ពី​នោះ​មក លោក​បាន​ពាន​រង្វាន់​ចំនួន​បី​ដោយ​រួម​មាន Golden Globe Award និង​ពាន​រង្វាន់ Academy Award ក្នុង​ផ្នែក Best Supporting Actor ផង​ដែរ ។ <ref name="yellowbridge.com"/> បន្ទាប់​ពី​បង្ហាញ​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត "វាល​ពិឃាដ" មក លោក​បាន​ប្រាប់​ទៅ​[[ទស្សនាវដ្ដី People]] ថា "ខ្ញុំ​ចង់​បង្ហាញ​ទៅ​ពិភព​លោក​អំពី​ភាព​ស្រេកឃ្លាន​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៅ​កម្ពុជា និង​ចំនួន​មនុស្ស​ដែល​បាន​ស្លាប់​នៅ​ក្រោម​របប​[[កុម្មុយនីស្ត]]​មួយ​នេះ ​។ បេះដូង​របស់​ខ្ញុំ​ស្កប់​ស្កល់​ហើយ ។ ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​អ្វី​មួយ​ដែល​ល្អ​រួច​ហើយ" (អង់គ្លេស ៖ "I wanted to show the world how deep starvation is in Cambodia, how many people die under communist regime. My heart is satisfied. I have done something perfect.") ។<ref>{{cite web|last=Donahue |first=Deirdre |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20089843,00.html |title=Cambodian Doctor Haing Ngor Turns Actor in the Killing Fields, and Relives His Grisly Past |publisher=People.com |date= |accessdate=2013-08-05}}</ref> លោក​ហាំង ង៉ោ ក៏​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត​ផ្សេងៗ​ទៀត ព្រម​ទាំង​កម្មវិធី​ទូរទស្សន៍​មួយ​ចំនួន​ដែរ ដូច​ជា Heaven & Earth របស់ Oliver Stone និង​រឿងភាគ​ខ្លី Vanishing Son ។ លោក​ក៏​មាន​វត្តមាន​នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត​ហុងកុង​ចំណង​ជើង "សត្វ​ត្មាត​ភាគ​ខាង​កើត" (Eastern Condors) ដែល​បាន​ដឹកនាំ​និង​សម្ដែង​ដោយ Sammo Hung ។ លោក​ក៏​បាន​សម្ដែង​ជា​តួ​រង​នៅ​ក្នុង​រឿងភាគ​វៀតណាម​ឆ្នាំ​១៩៨៩ ចំណង​ជើង "The Iron Triangle" ។ លោក​ក៏​ធ្លាប់​បាន​សម្ដែង​ជា​តារា​កិត្តិយស (guest-starred) នៅ​ក្នុង​សាច់​រឿង​ពីរ​ភាគ​នៃ​ខ្សែ​ភាពយន្ត ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ចិន (ក្នុង​ភាគ "How to Stay Alive in Vietname 1 & 2") ដោយ​ដើរ​តួ​ជា​ឈ្លើយ​សង្គ្រាម​ជនជាតិ​ខ្មែរ​ម្នាក់​បាន​រង​របួស ហើយ​បាន​ជួយ​នាង Collen McMurphy ពេល​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​ថែទាំ​របស់​នាង ។ គាត់​ក៏​បាន​សម្ដែង​ជា​តារា​កិត្តិយស​ក្នុង​ខ្សែភាពយន្ត Miami Vice មួយ​ភាគ​ចំណង​ជើង "The Savage / Duty and Hornor" ។ លោក​ក៏​បាន​ដើរតួ​នៅ​ក្នុង​រឿង My Life បន្ទាប់​ពី​លោក Michael Keaton ។ == មូលនិធិ​និង​មត៌ក == [http://www.haingngorfoundation.org/ មូលនិធិ​វេជ្ជបណ្ឌិត ហាំង ង៉ោ] ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩០ ដោយ​លោក​ហាំង ង៉ោ និង Jack Ong ។ តារា​សម្ដែង​ទាំង​ពីរ​បាន​ជួប​គ្នា​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨៩ ពេល​ថត​រឿង "The Iron Triangle" ហើយ​ក្រោយ​មក ព្រះ​វិហារ​របស់​អ្នក​គង្វាល Ong (សមាគម​គ្រិស្ត​បរិស័ទ​នៅ Venice, CA) បាន​ចាប់​ផ្ដើម គម្រោង​កម្ពុជា ស្វែងរក​ថវិកា​ដើម្បី​ថែទាំ​កុមារ​កំព្រា និង​ជួយ​កសាង​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា ។ គម្រោង​កម្ពុជា (Project of Cambodia) គឺ​ជា​មូលនិធិ​ដើម​នៃ​មូលនិធិ​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ ដែល​បាន​ដាក់​បញ្ចូល​ជា​អង្គការ​សប្បុរសធម៌​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៧ ក្រោយ​ឃាតកម្ម​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ (ថ្ងៃ​ទី២៥ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩៦)។ គោលដៅ​នៃ​មូលនិធិ​នេះ​រួម​មាន​ការ​ថែរក្សា​ការ​សម្រេច (សមិទ្ធផល) របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ និង​សិទ្ធិ​មនុស្ស ក៏​ដូច​ជា​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្ត​និង​វប្បធម៌​កម្ពុជា​តាមរយៈ​ការ​អប់រំ សកម្មភាព និង​សិល្បៈ។ ក្មួយ​ស្រី​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ គឺ [[សុភីយ៉ា ង៉ោ ឌីមេទ្រី]] (Sophia Ngor Demetri) ដែល​ជា​អ្នក​ផ្ដល់​ភស្តុតាង​នៅ​ក្នុង​សវនាការ​ឃាតកម្ម​របស់​លោក និង​ជា​អ្នក​ដែល​លោក​បាន​យក​មក​នៅ​អាមេរិក​ជាមួយ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​នាង​គឺ​ប្រធាន​មូលនិធិ ហើយ​លោក Ong គឺ​ជា​នាយក​ប្រតិបត្តិ ។ == ឃាតកម្ម == នៅ​ថ្ងៃ​ទី២៥ ខែ​កុម្ភៈ ''ឆ្នាំ​១៩៩៦'' លោក​ហាំង ង៉ោ ត្រូវ​បាន​គេ​បាញ់​សម្លាប់​នៅ​ក្រោយ​ផ្ទះ​គាត់ នៅ សង្កាត់​ចិន ក្នុង​ទី​ប្រជុំជន ឡូសអាន់ជើឡេស រដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា ។ ជនជាតិ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​បាន​អះអាង​ថា​ពួក​គេ​មាន​ជាប់​ជំពាក់​នៅ​ក្នុង​អចលទ្រព្យ​របស់​គាត់ ហើយ​មាន​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៀត​ថា លោក​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​នាង​ក្រោយ​ពេល​មក​ដល់​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ។ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ភាគ​ច្រើន​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​ទៅ​ប្អូន​របស់​គាត់​គឺ​លោក [[ចាន់ សារុន]]（{{zh|c=吳和顺 or 吴汉顺 |p=Wú Hànshùn}}, (ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​កសិកម្ម​នៅ​កម្ពុជា) ខណៈ​ពេល​ដែល​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​អាមេរិក​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ក្នុង​ថ្លៃ​សេវា​ច្បាប់​នៃ​ការ​ពន្យារ​ពាក្យ​បណ្ដឹង​ចំពោះ​អចលនទ្រព្យ​របស់​គាត់។<ref>{{cite book |last=Ngor |first=Haing |coauthors=Roger Warner |title=Survival in the Killing Fields |url=https://archive.org/details/survivalinkillin0000ngor |publisher=Carroll & Graf |year=2003 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/survivalinkillin0000ngor/page/512 512]–513 |isbn=0786713151}}</ref> គេ​បាន​បញ្ចុះ​សព​របស់​គាត់​នៅ Rose Hills Memorial Park នៅឯ Whittier រដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា ។ សមាជិក​បី​នាក់​នៃ​ក្រុម "Oriental Lazy Boyz" ដែល​ជា​ក្រុម​ពាល​តាម​ផ្លូវ ត្រូវ​បាន​ចោទ​ពីបទ​ឃាតកម្ម ហើយ​ក៏​ធ្លាប់​បាន​ចាប់​ខ្លួន​ពី​មុន​មក​ដែរ​ក្នុង​បទ​ឆក់​កាបូប​អលង្ការ ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​កាត់​ទោស​រួម​គ្នា​នៅ​ក្នុង​តុលាការ​កំពូល​នៃ​រដ្ឋ​ឡូសអាន់ជើឡេស ទោះ​បី​ជា​រឿង​ក្ដី​របស់​ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​ក្រុម​ប្រឹក្សា​តុលាការ​ដឹង​ដាច់​ដោយឡែក​ពី​គ្នា​ក៏​ដោយ ។ ព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​បាន​អះអាង​ថា ពួក​គេ​បាន​សម្លាប់​លោក​ហាំង ង៉ោ ក្រោយ​ពេល​ប្រគល់​[[នាឡិកា​ដៃ​]]មាស​ម៉ាក [[Rolex]] របស់​លោក​ឲ្យ​គេ ប៉ុន្តែ​បដិសេធ​មិន​ឲ្យ​បន្តោង​ខ្សែ​ក​ដែល​មាន​រូប​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់​ដែល​បាន​ស្លាប់​ទៅ​ហើយ​នោះ គឺ​លោក​ស្រី ម៉ី ហួយ។ មេធាវី​ការពារ​ក្ដី​បាន​លើក​ឡើង​ថា​ឃាតកម្ម​នេះ​ទាក់ទង​នឹង​រឿង​នយោបាយ ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​អ្នក​គាំទ្រ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​ភស្តុតាង​ណា​មួយ​គាំទ្រ​ទស្សនៈ​នេះ​ទេ ។<ref name="articles.latimes.com">My-Thuan Tran, [http://articles.latimes.com/2010/jan/21/local/la-me-ngor-murder21-2010jan21/4 Revisiting Haing Ngor's murder: 'Killing Fields' theory won't die] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204100429/http://articles.latimes.com/2010/jan/21/local/la-me-ngor-murder21-2010jan21/4 |date=2010-12-04 }}, ''Los Angeles Times'', January 21, 2010</ref> កាំង ហ្គេកអ៊ាវ ដែល​ជា​អតីត​មន្ត្រី​ខ្មែរ​ក្រហម ហើយ​កំពុង​ស្ថិត​ក្នុង​ការ​កាត់​ទោស​នៅ​កម្ពុជា បាន​អះអាង​នៅ​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០០៩ ថា​ការ​សម្លាប់​លោក​ហាំង ង៉ោ គឺ​ជា​បញ្ជា​ពី​ប៉ុលពត ។ ប៉ុន្តែ​ក្រុម​អ្នក​ស៊ើប​អង្កេត​អាមេរិក​រក​មិន​ឃើញ​ថា​គាត់​គួរ​ឲ្យ​ជឿ​ទុក​ចិត្ត​ទេ ។<ref name="articles.latimes.com"/> មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​បាន​រិះគន់​មតិ​ដែល​ថា​លោក​ហាំង ង៉ោ ត្រូវ​បាន​គេ​សម្លាប់​ក្នុង​អំពើ​ប្លន់​មិន​បាន​សម្រេច ដោយ​ផ្អែក​ទៅ​លើ​សាច់​ប្រាក់ ២៩០០ដុល្លារ​អាមេរិក ដែល​បាន​បន្សល់​ទុក ហើយ​ការ​ពិត​នោះ ចោរ​មិន​បាន​រើ​កកាយ​កាបបូប​លុយ​របស់​គាត់​ទេ។ មក​ទល់​ពេល​នេះ គ្មាន​ចម្លើយ​ពីមូលហេតុ​ដែល​ចោរ​ទាមទារ​បន្តោង​ខ្សែ​ក​របស់​គាត់​នោះ​ទេ ហើយ​ជា​ធម្មតា លោក​ហាំង ង៉ោ តែង​ពាក់​បន្តោង​ខ្សែ​ក​នោះ​នៅ​ខាង​ក្នុង​សម្លៀក​បំពាក់ ហើយ​ពិបាក​នឹង​មើល​ដឹង​ណាស់។ នៅ​ឆ្នាំ​២០០៣ បន្តោង​ខ្សែ​ក​នោះ​នៅ​តែ​មិន​ទាន់​រក​ឃើញ។<ref>Ngor & Warner, p. 515.</ref> អ្នក​ទាំង​បី​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ថា​មាន​ទោស​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៦ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៩៨ នៅ​ចំ​ថ្ងៃ​ដែល​គេ​បាន​បញ្ជាក់​អំពី​ការ​ស្លាប់​របស់ [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] នៅ​កម្ពុជា​ដែរ ។<ref>Daniel Yi, Greg Krikorian, [http://articles.latimes.com/1998/apr/17/local/me-40165 Three Men Convicted of Killing Ngor], ''Los Angeles Times'', April 17, 1998</ref> Tak Sun Tan ត្រូវ​បាន​ផ្ដន្ទាទោស​ចាប់​ពី ៥៦​ឆ្នាំ ដល់​មួយ​ជីវិត, Indra Lim ពី ២៦​ឆ្នាំ ដល់​មួយ​ជីវិត ចំណែក​ឯ Jason Chan គឺ​ជាប់​ទោស​មួយ​ជីវិត​ដោយ​គ្មាន​លក្ខខណ្ឌ​ដោះ​លែង ។ នៅ​ឆ្នាំ​២០០៤ តុលាការ​សង្កាត់​អាមេរិក​នៃ​សង្កាត់​កណ្ដាល​នៅ​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា បាន​ចេញ​ដីកាលើក​លែង​ទោស ជា​សេចក្ដី​សម្រេច​ដែល​ព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​បាន​ប្រើ​ការ​អាណិត​អាសូរ​របស់​ក្រុម​ប្រឹក្សា​តាមរយៈ​ការ​បង្ហាញ​ភស្តុតាង​មិន​ពិត ការ​សម្រេច​នេះ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ ។ ហើយ​ជា​ចុង​ក្រោយ ការ​ផ្ដន្ទាទោស​នៅ​តែ​បន្ត​តម្កល់​ទុក​ដោយ តុលាការ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​នៃ​បណ្ដឹង​ឧទ្ធរណ៍​សម្រាប់​មណ្ឌល​ទី​ប្រាំ​បួន នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥​ ។ ក្រោយ​ពេល​ចេញ​ផ្សាយ​ខ្សែ​ភាព​យន្ត វាល​ពិឃាត លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​ប្រាប់​ទៅ​អ្នក​យក​ព័ត៌មាន New York Times ថា "ប្រសិន​បើ​ខ្ញុំ​ស្លាប់​នៅ​ពេល​ឥឡូវ គឺ​គ្មាន​បញ្ហា​ទេ ព្រោះ​ភាពយន្ត​នេះ​នឹង​ស្ថិត​នៅ​រាប់​រយ​ឆ្នាំ​ទៅ​មុខ​ទៀត" ។ (អង់គ្លេស៖ "If I die from now on, OK! This film will go on for a hundred years.") <ref>{{cite web|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=5681 |title=Haing S. Ngor |publisher=Find a grave |date= |accessdate=2013-08-05}}</ref> លោក​ឌិត ប្រន ដែល​លោក​ហាំង ង៉ោ បាន​ដើរ​តួ​នៅ​ក្នុង​រឿងវាល​ពិឃាត បាន​ថ្លែង​ចំពោះ​ការ​ស្លាប់​របស់​លោក​ហាំង ង៉ោ ថា "គាត់​ប្រៀប​ដូច​ជា​កូន​ភ្លោះ​ជាមួយ​ខ្ញុំ ។ គាត់​ប្រៀប​បាន​ជា​អ្នក​ផ្ញើ​សារ​ជាមួយ​ខ្ញុំ ប៉ុន្តែ​ពេល​នេះ​ខ្ញុំ​នៅ​តែ​ម្នាក់​ឯង​ហើយ" ។ (អង់គ្លេស៖ "He is like a twin with me. He is like a co-messenger to me, but now I am alone.")<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/US/9602/haing_ngor/|publisher=CNN|author=Jim Hill|date=February 27, 1996|title=Actor Haing Ngor found gunned down outside L.A. home|accessdate=2007-09-06}}</ref> ==ការ​ថត​ខ្សែ​ភាពយន្ត== {| class="wikitable sortable" |- ! ឆ្នាំ ! ចំណង​ជើង ! សម្ដែងជាង ! class="unsortable" | ចំណាំ |- | 1984 | ''[[វាលពិឃាដ]]'' | [[ឌិត ប្រន]] | {{ubl|ឧទ្ទេសនាមជា ដុកទ័រ ហាំង សំណាង ង៉ោ|[[Academy Award for Best Supporting Actor]]|[[BAFTA Award for Best Actor in a Leading Role]]|[[BAFTA Award for Best Newcomer]]|[[Golden Globe Award for Best Supporting Actor - Motion Picture]]|[[Boston Society of Film Critics Award for Best Actor|BSFC Award for Best Actor]]}} |- | 1986 | ''[[Eastern Condors]]'' | Yeung Lung | |- | 1987 | ''[[In Love and War (1987 film)|In Love and War]]'' | Major Bui | |- | rowspan=2 | 1989 | ''Vietnam War Story: The Last Days'' | Major Huyen | segment "The Last Outpost" |- | ''The Iron Triangle'' | Colonel Tuong, NVA | |- | 1990 | ''Vietnam, Texas'' | Wong | |- | 1990 | ''Last Flight Out'' | Pham Van Minh | |- | 1991 | ''Ambition'' | Tatay | |- | 1993 | ''[[My Life (film)|My Life]]'' | Mr. Ho | |- | 1993 | ''[[Heaven & Earth (1993 film)|Heaven & Earth]]'' | Papa | |- | 1993 | ''Fortunes of War (1993 film)|''Fortunes of War | Khoy Thuon | |- | 1994 | ''{{sortname|The|Dragon Gate|nolink=1}}'' | Sensei | |- | 1996 | ''Hit Me'' | Billy Tungpet | |} ==ឯកសារ​យោង== {{reflist|2}} ==គួរ​អាន​បន្ត== *Ngor, Haing with Roger Warner. ''A Cambodian Odyssey.'' Macmillian Publishing Company, 1987. ISBN 0-02-589330-0. *Ngor, Haing with Roger Warner. ''Survival in the Killing Fields.'' Carroll & Graf Publishers, 2003. ISBN 0-7867-1315-1. ==តំណ​ខាង​ក្រៅ== *{{IMDb name|628955}} *{{Find a Grave|5681}តុកតា } *[http://www.haingngorfoundation.org/ Haing Ngor Foundation website] *[http://movies.yahoo.com/shop?d=hc&id=1800022326&cf=biog&intl=us Yahoo! Biography] *[http://www.cnn.com/US/9602/haing_ngor/ CNN story on his death] *[http://articles.latimes.com/2010/jan/21/local/la-me-ngor-murder21-2010jan21 Los Angeles Times article on his murder] {{Navboxes | title = Awards for Haing Ngor | list = {{AcademyAwardBestSupportingActor 1981-2000}} {{BAFTA Award for Best Actor 1980-1999}} {{GoldenGlobeBestSuppActorMotionPicture 1981-2000}} }} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Ngor, Haing S. | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian-American physician and actor | DATE OF BIRTH = 1940-03-22 | PLACE OF BIRTH = Samrong Yong, [[French Indochina|Cambodia]] | DATE OF DEATH = 1996-02-25 | PLACE OF DEATH = [[Los Angeles]], [[California]], [[United States|U.S.]] }} {{DEFAULTSORT:Ngor, Haing S.}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកទទួលពានរង្វាន់អូស្ការ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងខ្មែរ]] 7ffnnow0sjujqcgwccehdqf1kqgcifg 0 25842 340911 285333 2026-09-24T22:01:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340911 wikitext text/x-wiki [[File:J-20 2011.jpg|thumb|300px|]] '''Chengdu J-20''' (សាមញ្ញភាសាចិន: '''歼 -20'''; ប្រពៃណីចិន: '''歼 -20''') គឺលាក់បាំងមួយភ្លោះម៉ាស៊ីនគំរូយន្តហោះចម្បាំងទីប្រាំជំនាន់ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុង Chengdu អវកាសសាជីវកម្មសម្រាប់ទ័ពអាកាសកងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិន (PLAAF) ។ <ref name="Defense Update">[http://www.defense-update.com/products/j/29122010_j-20.html "Chengdu J-20 – China’s 5th Generation Fighter."] ''Defense Update''. Retrieved 23 January 2011.</ref> The J-20 made its first flight on 11 January 2011,<ref name="Fox News">[http://www.foxnews.com/world/2011/01/11/chinese-stealth-fighter-makes-test-flight/ "Chinese Stealth Fighter Makes First Flight"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316015840/http://www.foxnews.com/world/2011/01/11/chinese-stealth-fighter-makes-test-flight/ |date=2015-03-16 }} ''Fox News,'' 11 January 2011.</ref><ref name="Sweetman">Sweetman, William. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news/awst/2011/01/03/AW_01_03_2011_p18-279564.xml&channel=defense "China’s J-20 Stealth Fighter In Taxi Tests."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120111639/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news%2Fawst%2F2011%2F01%2F03%2FAW_01_03_2011_p18-279564.xml&channel=defense |date=2011-11-20 }} ''[[Aviation Week]].'' 3 January 2011. Retrieved 30 June 2011.</ref> J-20 បានធ្វើការហោះហើរលើកដំបូងរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី 11 ខែមករាឆ្នាំ 2011 [1] [2] និងត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងប្រតិបតិ្តការនៅក្នុង 2017-2019 ។ </ref> and is expected to be operational in 2017–2019.<ref name="Weirong">[http://news.xinhuanet.com/mil/2009-11/09/content_12416003.htm "《面对面》 对话何为荣： 中国正在研制第四代战机"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710003635/http://news.xinhuanet.com/mil/2009-11/09/content_12416003.htm |date=2017-07-10 }} ''[[Xinhua News Agency]]'', 2 February 2013</ref> របស់ប្រទេសចិនយន្តហោះ J-20 វេទិកាមានសក្តានុពលដើម្បីឱ្យមានសមត្ថភាពប្រព័ន្ធកូដកម្មជួរវែងនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេប៉ុន្តែចំនួននៃបញ្ហាប្រឈមផ្នែកបច្ចេកទេសមួយដែលនឹងត្រូវយកឈ្នះមុនពេលការផលិតអាចចាប់ផ្តើម។<ref name=Erickson>Erickson, Andrew and Gabe Collins. [http://www.andrewerickson.com/2011/01/j-20-fighter-development-outlook-strategic-implications/ "China’s New J-20 Fighter: Development Outlook and Strategic Implications."] ''andrewerickson.com'', 17 January 2011. Retrieved 23 January 2011.</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{refbegin}} * [[Carlo Kopp|Kopp, Carlo]]. [http://www.ausairpower.net/APA-NOTAM-090111-1.html "The Strategic Impact of China's J-XX (J-20) Stealth Fighter."] ''Air Power Australia'' NOTAM #70, 9 January 2011. * [[Carlo Kopp|Kopp, Carlo]] and Peter A. Goon. [http://www.ausairpower.net/APA-J-XX-Prototype.html "Chengdu J-XX (J-20) Stealth Fighter Prototype; A Preliminary Assessment."] ''ausairpower.net'' Technical Report APA-TR-2011-0101, January 2011. * Rupprecht, Andreas. "Enter the Dragon: The Chengdu J-20." ''Combat Aircraft Monthly, (Ian Allan Publishing),'' Issue 12/3, March 2011, pp.&nbsp;34–41. * Sweetman, Bill. [http://books.google.ca/books?id=q06Jw1lgcF8C&pg=PA124&lpg=PA124&dq=Eurofighter+stealth+canard&source=bl&ots=8e9DH8JkN7&sig=XSZbZtv6COi1uSAKdenrHmePOaI&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=stealthy%20canard&f=false ''Lockheed Stealth.''] Minneapolis, Minnesota: Zenith Press, 2005. ISBN 0-76031-940-5. {{refend}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons category|Chengdu J-20}} *[http://www.airforceworld.com/pla/english/J20-china-4th-generation-stealth-fighter.html AirForceWorld.com - J-20 Photos and Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027054646/http://www.airforceworld.com/pla/english/J20-china-4th-generation-stealth-fighter.html |date=2018-10-27 }} *[http://www.youtube.com/watch?v=-9EtA8nivF4 YouTube.com - The Latest J-20 Flight Test] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះប្រដេញ]] topb7phjd8sujva4mnzu4kyaype5c02 0 25891 340996 280896 2026-09-25T09:05:43Z BUNTHOEUN MAKARA 53069 ដកឃ្លា 340996 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ឆ្កែស្រុក | fossil_range = Late [[Pleistocene]] - បច្ចុប្បន្ន | status = សត្វស្រុក | image = Coat types 3.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[commons:Category:Canis lupus|other images of dogs]] | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Canidae]] | genus = ''[[Canis]]'' | species = ''[[Gray Wolf|C. lupus]]'' | subspecies = '''''C. l. familiaris''''' | trinomial = ''Canis lupus familiaris'' | trinomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[File:GermanShep1 wb.jpg|thumb|[[Alsatian (dog)|Alsatian]]]] សត្វ'''ឆ្កែ''' (''Canis lupus familiaris'') គឺជា[[ថនិកសត្វ]]មួយប្រភេទដែលចេញ​មកពី​អំបូរ​ [[Canidae]]។ សត្វឆ្កែត្រូវបាន[[domestication|ផ្សាំង]]ដោយមនុស្ស​អស់រយៈកាលដ៏យូរណាស់​មក​ហើយ​។​ វាគឺជាសត្វដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានផ្សាំង។ ឆ្កែត្រូវបានប្រើប្រាស់​ដោយ​​​មនុស្សសម្រាប់មុខងារខុសៗគ្នាជាច្រើន ដូចជា​ធ្វើ​ការ​ងារ​​ និងធ្វើជា​[[pet|សត្វ​ចិញ្ចឹម]]​​។ ពួកវាគឺជាសត្វចិញ្ចឹមដ៏ពេញ​និយមពី​ព្រោះ​ពួកវាតែងតែចូលចិត្តលេង រាក់​ទាក់ ហើយ​និងចេះស្ដាប់មនុស្ស។ សត្វឆ្កែសាមសិបលានក្បាល​នៅ​[[United States|សហរដ្ឋ​អាមេរិក]]​​ត្រូវបាន[[wikt:register|ចុះឈ្មោះ]]ជា[[pet|សត្វចិញ្ចឹម]]។ សត្វឆ្កែស៊ីទាំងសាច់ និងបន្លែ​ដែល​ជានិច្ច​​​ជា​កាល​​ត្រូវ​បានគេលាយបញ្ចូលគ្នា ហើយដាក់លក់នៅតាម​ទីផ្សារជា​[[dog food|អា​ហារ​​​សត្វ​ឆ្កែ]]​។ ជាញឹកញាប់ សត្វឆ្កែតែងតែមានការងារ ដូចជាឆ្កែប៉ូលីស ឆ្កែទា​ហ៊ាន ឆ្កែនាំផ្លូវជនពិការ ឆ្កែពន្លត់អគ្គីភ័យ ឆ្កែនាំសារ ឆ្កែប្រម៉ាញ់ និងឆ្កែគង្វាល។ ពេលខ្លះ ពួកវាត្រូវបានគេហៅថា "canines" មកពីពាក្យ[[Latin language|ឡាទីន]]សម្រាប់ពាក្យ​ថា​ dog - ''canis។'' ពេលខ្លះមនុស្សក៏ប្រើផងដែរនូវពាក្យថា "dog" ដើម្បី​ពណ៌​នា​[[canid|ពូជ​ឆ្កែ]]​ដទៃទៀត​ ដូចជា[[wolf|សត្វឆ្កែចចក]]ជាដើម។ សត្វឆ្កែដែលទើបនឹងកើត គេហៅថា '''pup​''' ឬ '''puppy។ ''' សត្វឆ្កែត្រូវបានគេហៅថា puppy រហូតដល់វាមានអាយុប្រហែល​មួយ​ឆ្នាំ។ សត្វឆ្កែ ពេលខ្លះត្រូវបានគេចាត់ទុកជា "មិត្តសំឡាញ់របស់មនុស្ស" ពីព្រោះវា​ត្រូវ​បានគេ​​​ទុកជាសត្វចិញ្ចឹម ហើយវាស្មោះត្រង់នឹងម្ចាស់ និងចូលចិត្ត​នៅក្បែរ​មនុស្ស​។​ == រូបរាង​ និងឥរិយាបថ == សត្វឆ្កែអាចហិតក្លិន និងស្ដាប់បានយ៉ាងល្អ ប៉ុន្តែមិន​អាចមើល​ឃើញ[[color|ពណ៌]]​បាន​​ល្អ​នោះទេ។ ពួកវា[[color blindness|ងងឹតពណ៌]]។ សត្វឆ្កែមានជើងបួន ហើយបង្កើតសម្លេង "បាក"​ "វូហ្វ" ឬក៏ "អាហ្វ"។ សត្វឆ្កែតែងតែដេញចាប់[[cat|សត្វឆ្មា]] ហើយ​សត្វឆ្កែភាគច្រើនលេង​[[wikt:fetch|ចាប់]]បាល់ និងដំបងឈើ។ ជាធម្មតា សត្វឆ្កែរស់បានប្រហែលដប់ឆ្នាំ ឬក៏អាចច្រើនជាងនេះ។ ទំហំ និង​ពូជ​របស់វាអាចធ្វើឲ្យប្រែប្រួលរយៈពេលដែលពួកវាអាចរស់នៅ។ ជាធម្មតា សត្វ​ឆ្កែ​ពូជតូចៗរស់នៅបានយូរជាងសត្វឆ្កែពូជធំៗ។ ដូចគ្នានឹងសត្វឆ្កែចចកដែរ ឆ្កែព្រៃធ្វើដំណើរទៅណាមកណា​ជាក្រុមហៅ​ថា[[pack (canine)|ហ្វូង]]។ ហ្វូងឆ្កែគឺចាត់ថ្នាក់ដោយឋានៈ ហើយសត្វឆ្កែដែល​មានឋានៈ​ទាប​នឹង​ត្រូវ​ចុះចូលជាមួយសត្វឆ្កែដទៃដែលមានឋានៈខ្ពស់ជាង។ ឆ្កែដែលមាន​ឋានៈ​ខ្ពស់​ជាងគេគឺហៅថា [[alpha male]] (សត្វឈ្មោលដែលខ្លាំងលើសគេ)។ សត្វ​ឆ្កែ​ដែល​នៅក្នុងក្រុមជួយ និងមើលថែគ្នាទៅវិញទៅមក។ សត្វឆ្កែ​ស្រុ​ក​តែង​តែ​មើលទៅម្ចាស់របស់​វាថា​ជា​ សត្វឈ្មោល​ដែលខ្លាំងលើសគេ។ == ដើមកំណើតសត្វឆ្កែ == សត្វឆ្កែទាំងអស់គឺជាប់ពូជមកពីសត្វឆ្កែ[[wolf|ចចក]]​ ដែលបានកើតឡើងដោយ​សារ​​តែ​[[domestication|ការផ្សាំង]]​និង [[artificial selection|ការជ្រើសរើសសិប្បនិមិត្ម]]។ វាត្រូវបានគេដឹង​ដោយ​សារ​[[wikt:analysis|ការវិភាគ]]​ [[DNA]] [[genome]] ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បី​រក​ឲ្យឃើញរឿងទាំងអស់នេះ។ ពួកវាត្រូវបាន[[fossil|បង្កាត់ពូជ]]ដោយមនុស្ស។ [[fossil| ផូស៊ីល]]​នៃ​សត្វ​ឆ្កែមុនគេបង្អស់​ដែលត្រូវបាន​គេ​ស្គាល់​​គឺតាំងពី ៣១ ៧០០ ឆ្នាំមុននៅប្រទេស[[Belgium|បែលហ្ស៊ិក]]។ == សត្វឆ្កែនិងមនុស្ស == សត្វឆ្កែបានរស់នៅជាមួយមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣០ ០០០ឆ្នាំ។ ជាញឹកញយ ពួកវាត្រូវបានគេហៅថាជា "[[friend|មិត្តសំឡាញ់]]របស់មនុស្ស" ពីព្រោះពួកវាសមទៅនឹងជីវិតរបស់មនុស្ស។ សត្វឆ្កែអាចបម្រើមនុស្សបានច្រើនបែប។ ឧទាហរណ៏​ មានដូចជា [[guard dog|ឆ្កែការពារ ]][[hunting dog|ឆ្កែប្រម៉ាញ់]] [[herding dog|ឆ្កែប្រមូលហ្វូង]][[guide dog|ឆ្កែនាំផ្លូវ]] និងសម្រាប់មនុស្ស[[blind|ពិការភ្នែក]]។ មានសត្វ​ឆ្កែ​មួយ​ចំនួន​ផង​ដែរដែលត្រូវបានគេបង្វឹកឲ្យហិតក្លិនជំងឺក្នុងរាងកាយមនុស្ស ឬក៏សម្រាប់ស្វែងរកគ្រាប់បែក ឬ​[[illegal drugs|ថ្នាំញៀន​ខុសច្បាប់]]។ សត្វ​ឆ្កែ​ទាំងនេះពេលខ្លះជួយដល់ប៉ូលីសនៅក្នុងព្រលានយន្តហោះ ឬទីកន្លែងផ្សេងៗទៀត។ ឆ្កែហិតក្លិន (ជាធម្មតាគឺពូជ [[beagle]]s)​ គឺពេលខ្លះត្រូវបានគេបង្វឹកក្នុងការងារនេះ។ សត្វឆ្កែថែមទាំងត្រូវបានបញ្ជូនដោយ[[Russia|ជនជាតិរុស្សី]]ទៅកាន់[[outer space|ភពអវកាស]] ពីរ បីឆ្នាំមុនមនុស្សឡើងទៅទៀតផង។ សត្វឆ្កែដំបូងដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅឈ្មោះថា Laika ប៉ុន្តែបានស្លាប់នៅទីនោះ ។ == ពូជសត្វឆ្កែ == [[File:Big_and_little_dog_1.jpg|thumb|200px|Dogs are bred into very different breeds: here a [[Great Dane]] and a small [[Chihuahua (dog)|Chihuahua]].]] :''មើលផងដែរនូវ [[List of dog breeds|តារាងពូជសត្វឆ្កែ]]'' មាន​សត្វឆ្កែយ៉ាងហោចណាស់ ៨០០ [[list of dog breeds|ពូជ]] (ប្រភេទ)។ សត្វឆ្កែដែលមេ​បា​របស់​វា​ជា​ពូជតែមួយ នោះវានឹងជាពូជនោះដែរ។ ឆ្កែទាំងអស់នោះហៅថា [[purebred|ពូជសុទ្ធ]] ឬ ឆ្កែ [[pedigree]]សុទ្ធ។ សត្វឆ្កែដែលមានមេ​បាពី​ពូជខុសៗគ្នាគឺមិន​ស្ថិតនៅក្នុង​ប្រ​ភេទ​ពូជ​​តែមួយទៀតឡើយ។ ពួកវាត្រូវហៅថា​''mutts'', ''[[mixed-breed dog|សត្វឆ្កែពូជកាត់]] ឆ្កែកូនកាត់'' ឬ សត្វ​ពូជកាត់។ ពូជឆ្កែមួយចំនួនក្នុង​ចំ​ណោម​​​ពូជឆ្កែដែលពេញនិយម មានដូចជា ឆ្កែ​គង្វាល collies [[poodle]]s និង retrievers។ ពួកវាកំពុងតែពេញ​និយម​ក្នុងការ​បង្កាត់​​ពូជ​​សត្វឆ្កែពីរខុសគ្នា ហើយហៅឈ្មោះពូជឆ្កែថ្មីនោះ​ដែលជាការ​លាយ​គ្នា​នៃ​​​ឈ្មោះពីររបស់ពូជនៃមេបា។ កូនឆ្កែដែលមានមេបាជាពូជ poodle ហើយ​និង​ពូជ​ pomeranian ត្រូវបានគេហៅថា Pomapoo។ ជំនួសឲ្យការហៅថា mutts​ សត្វ​​ឆ្កែប្រភេទ​នេះ​ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ពូជឆ្កែអ្នកច្នៃម៉ូដ។ ពពួកឆ្កែប្រភេទនេះ ជាទូទៅត្រូវបានគេប្រើ​សម្រាប់ការ​បង្ហាញ​យក​ពាន​រង្វាន់​ និង​ការបង្ហាញម៉ូដ។ សត្វឆ្កែប្រភេទនេះក៏អាចជាឆ្កែនាំផ្លូវផងដែរ។ == សាលតាំងរូបថត == <gallery> File:A Golden Retriever-9 (Barras).JPG|[[Golden Retriever]] File:Betty the Boxer.jpg|[[Boxer (dog)|Boxer]] File:Dob-3ans.jpg|[[Dobermann]] File:2 yr old Dalmatian.jpg|[[Dalmatian (dog)|Dalmatian]] File:Briard 2 jaar.JPG|[[Briard]] File:Scottish terrier .jpg|[[Scottish Terrier]] File:Cachorro de Bichon Maltes.JPG|[[Maltese (dog)|Maltese]] File:Fila brasileiro pregow lk9.jpg|[[Fila Brasileiro]] </gallery> ==ទំព័រពាក់ព័ន្ធ== *[[The Puppy Bowl]] === ឯកសារយោង === {{Reflist}} dowc4nsvxo79xncnv9vkro0p3x8u9f3 0 26171 340972 340087 2026-09-24T23:43:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340972 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |image = [[File:American Civil War Montage.jpg|300px]] |caption = Clockwise from top left: [[Battle of Stones River]]; Confederate [[American Civil War prison camps|prisoners of war]]; [[Battle of Arkansas Post|Battle of Fort Hindman]]. |partof= |date=April 12, 1861 – May 10, 1865 (by declaration)<ref name="NYT JD Cap">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1865/05/10/news/important-proclamations-belligerent-rights-rebels-end-all-nations-warned-against.html|title=The Belligerent Rights of the Rebels at an End. All Nations Warned Against Harboring Their Privateers. If They Do Their Ships Will be Excluded from Our Ports. Restoration of Law in the State of Virginia. The Machinery of Government to be Put in Motion There. |work=The New York Times|publisher=[[The New York Times Company]]|agency=[[Associated Press]]|date=1865-05-10|accessdate=2013-12-23}}</ref><br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=12|year1=1861|month2=05|day2=09|year2=1865}})<br>([[CSS Shenandoah|last shot fired]] June 22, 1865) |place=[[Southern United States]], [[Northeastern United States]], [[Western United States]], [[Atlantic Ocean]] |casus=[[Battle of Fort Sumter|Confederate attack on Fort Sumter]] |result=[[Union (American Civil War)|Union]] victory * [[Slavery in the United States|Slavery]] [[Thirteenth Amendment to the United States Constitution|abolished]] * [[Territorial integrity]] preserved * [[Assassination of Abraham Lincoln|Lincoln assassinated]] five days after Lee's surrender * Dissolution of the [[Confederate States of America|Confederacy]] * Beginning of the [[Reconstruction Era of the United States|Reconstruction Era]] |combatant1={{flagcountry|United States|1863}} |combatant2={{flagcountry|CSA|variant=1861}} |commander1=[[Abraham Lincoln]]<br /> [[Edwin M. Stanton]]<br /> [[Ulysses S. Grant]]<br /> [[William T. Sherman]]<br /> [[David Farragut]]<br /> [[David D. Porter]]<br /> ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Union|and others]]'' |commander2=[[Jefferson Davis]]<br /> [[Judah P. Benjamin]]<br /> [[Robert E. Lee]]<br /> [[Joseph E. Johnston]]<br /> [[Raphael Semmes]]<br /> [[Josiah Tattnall]] ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Confederacy|and others]]'' |strength1=2,100,000 |strength2=1,064,000 |casualties1=110,000 Army killed in action/dead of wounds <ref name="civilwarhome.com">Fox, William F. [http://www.civilwarhome.com/foxs.htm Regimental losses in the American Civil War] (1889)</ref> <br /> 25,000 Army dead in Confederate prisons <ref name="civilwarhome.com"/> <br /> 2,260 Navy/Marines killed <ref name="Official DOD data">{{Cite web |url=https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |title=Official DOD data |access-date=2014-05-31 |archivedate=2017-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206010413/https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |url-status=dead }}</ref> <br /> <br />~ 365,000 total dead{{sfn|Chambers|1999|p=849}}<br />275,200 wounded |casualties2=75,000 killed in action/dead of wounds (incomplete data)<ref name="Official DOD data"/> <br /> 26,000–31,000 Army dead in Union prisons <ref name="Official DOD data"/> <br /> <br /> <br /> <br />~260,000 total dead<br />137,000+ wounded }} {{Campaignbox American Civil War}} '''សង្រា្គមស៊ីវិលអាមេរិក''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសង្រ្គាមរវាងរដ្ឋនិងរដ្ឋ ឫក៏គ្រាន់តែជាសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលនៅក្នុងកំឡុងឆ្នាំ (១៨១៦ទៅ១៨៦៥)ចាប់តាំងពីរដ្ឋខាងត្បូងបានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនចេញពីគ្នាគឺ អាមេរិក ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី និង អាមេរិកខាងជើង ដែលក្នុងនោះមានរដ្ឋចំនួន១១ ។សង្គ្រាមនេះប្រភពដើមមកពីរបញ្ហាទាំសភាព និងបញ្ហាឈ្លានពានទឹកដីនៅភាគខាងលិច។ មហាអំណាចបរទេសមិនព្រមជួយធ្វើអន្តរាគម៍។ ក្រោយពីសង្រ្គាមអស់រយៈ៤ឆ្នាំបានធ្វើឲ្យទាហានជាង ៦០០០០០នាក់ស្លាប់ និងបានបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័នជាច្រើន និងបានបំផ្លាញពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីនៅភាគខាងត្បូងជាច្រើន ហើយវាពិតជាពិកបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការកសាងឡើងវិញ និងឯកភាពជាតិបានធានាសិទ្ធពីស៊ីវិលឲ្យដោះលែងទាសករមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦០ ពួកសារធារណៈរដ្ឋនិយមបានធ្វើការបោះឆ្នោតដែលមានមេដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី អប្រាហាំលីនខុន ជំទាស់និងការពង្រីកនៃទាសភាពចូលទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិក លីនខុនបានឈ្នះការបោះឆ្នោត ប៉ុន្តែមុនពេលគាត់សម្ភោធនៅខែ មិនា ៤ ១៨១៦ រដ្ឋតូចៗចំនួន ៧ រួមជាមួយនិងសេដ្ឋកិច្ចកប្បាសដែលត្រូវបង្កើតឡើងដោយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ី។ប្រាំមួយថ្ងៃដំបូងការធ្វើរបបគមន៏នៃទាសករមានសមាត្រខ្ពស់បំផុតចំនួន ៤៨,៨%ប្រជាជនរបស់ពូកគេសម្រាប់ប្រាំមួយថ្ងៃនេះ។ លោកប្រធានាធិបតី ចាម៉ាស បូចានាន់ និងសារណៈរដ្ឋបានផ្តាច់ខ្លួនចេញ នេះជាការខុសច្បាប់។តាមរយៈការអះអាងរបស់លោក លីនខុនជាប្រមុខរដ្ឋបាននិយាយថាគាត់មិនបានផ្តួចផ្តើមនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលនេះទេ ហើយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីបានអះអាងបន្ថែមទៀតថាកងកម្លាំងសហព័ន្ធ ហ្វូត បានរឹបអូសទឹកដីសហព័្នន្ធជាច្រើន។សន្និសិទ្ធសន្តិភាពមួយត្រូវបានបរាជ័យក្នុងគោលបំណងសម្របសម្រួលរវាងភាគីទាំងសងខាង ដូចជាការរៀបចំឡើងនូវសង្រ្គាមទាំងពីរ។ សហព័ន្ធនេះបានសន្មត់ថាបណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបបានសង្ឃឹមទៅលើស្តេច ឃីង ចុតទុន ដែលពួកគេនិងធ្វើអន្តរាគមន៏, គ្មាននណាម្នាក់ហើយក៏គ្មានម្នាក់ព្រមទទួលស្គាល់សហព័ន្ធអាមេរិកថ្មីរបស់អាមេរិកទេ។ អាទិភាពបានចាប់ផ្តើមនៅខែ មេសា ១២១៨៦១ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងសហភាពមកលើ ហ្វរ ស៊មធើ ដែលជាបន្ទាយដ៏ធំមួយដោយធ្វើឡើងដោយកងទ័ពសហភាពនៅក្នុងរដ្ឋ ការ៉ូលីណា ខាងជើង។ ពេលនេះ លីនខុនបានអំពាចនាវឲ្យកងព័ទពង្រឹងឡើងវិញនូវ ហ្វត់នេះ។ ដូចនេះរដ្ឋតូចៗទាំងបួន រួមទាំង ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី សរុបជាង១១រដ្ឋ។ហើយថ្មីៗនេះសហភាពរដ្ឋគ្រប់គ្រងព្រំដែននិងជាការបង្កើតឲ្យមានភាពរាំងស្ទះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចជើងទឹកខាងត្បូង។ ដោយសារតែមានពត៍មានមិនច្បាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ១៨៦១ ថាកាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះឆ្នាំ១៨៦២ យុទ្ធនាកាសហភាពរបស់រដ្ឋ ម៉ារី ឡែន(រដ្ឋសហភាព)បានបញ្ចប់ជាមួយនិងការចាកចេញសហព័ន្ធនៅសមរភូមិ អឺតិតាម ទប់ស្កាត់ការអន្តរាគម៍នៃជនជាតិអង់គ្លេស។ លីនខន់បានចេញសេចក្តីប្រកាសថានឹងរំដោះខ្លួនចេញ បន្ទាប់ពីរការបញ្ឈប់គោលដៅនៃសង្រ្គាមទាសភាព។ ==See also== {{Portal|American Civil War}} {{col-begin}} {{col-2}} '''General reference''' * [[List of American Civil War battles|Battles of the American Civil War]] * [[American Civil War bibliography|Bibliography of the American Civil War]] * [[American Civil War Corps Badges|Corps badges of the American Civil War]] * [[Bibliography of early American naval history#Civil War|Naval bibliography of the American Civil War]] * [[Uniform of the Union Army|Uniforms of the Union]] * [[Uniforms of the Confederate Military|Uniforms of the Confederacy]] * [[List of weapons in the American Civil War|Weapons in the American Civil War]] '''Union''' * [[Union (American Civil War)|United States]] * [[Union Army]] * [[Union Navy]] '''Confederacy''' * [[Confederate States of America|Confederate States]] * [[Confederate States Army|Confederate Army]] * [[Confederate States Navy|Confederate Navy]] '''Ethnic articles''' * [[Military history of African Americans in the American Civil War|African Americans in the American Civil War]] * [[German Americans in the Civil War|German Americans in the American Civil War]] * [[Hispanics in the American Civil War|Hispanic Americans in the American Civil War]] * [[Irish-Americans in the American Civil War|Irish Americans in the American Civil War]] * [[Italian Americans in the Civil War|Italian Americans in the American Civil War]] * [[Native Americans in the American Civil War]] {{col-break}} '''Topical articles''' * [[Blockade runners of the American Civil War]] * [[Union Blockade|Blockade, Union – of the American Civil War]] * [[American Civil War casualties|Casualties in the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War on postage stamps]] * [[Dorthea Dix|Nursing in the American Civil War, Dorothea Dix]] * [[List of ships captured in the 19th century#American Civil War|Ships captured during the American Civil War]] * [[Slaves and the American Civil War]] * [[American Civil War spies|Spies in the American Civil War]] '''National articles''' * [[Foreign enlistment in the American Civil War]] * [[Britain in the American Civil War]] * [[Canada in the American Civil War]] {{col-end}} ==References== ;Notes {{reflist|group=N}} ;Citations {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="Civil War Refugees">{{cite web |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CI013.html| title=Civil War Refugees| work=[[Oklahoma Historical Society]]|publisher=[[Oklahoma State University]] | accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="Forrest McDonald 2002">Forrest McDonald, ''States' Rights and the Union: Imperium in Imperio, 1776–1876'' (2002)</ref> <ref name="Lincoln's Call for Troops">{{cite web |url=http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm |title=Lincoln's Call for Troops}}</ref> <ref name="Lincoln's Call to Arms">{{cite web|last=Bornstein |first=David |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/ |title=Lincoln's Call to Arms |publisher=Opinionator.blogs.nytimes.com |date=April 14, 2011 |accessdate=2011-08-11| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110713131234/http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/| archivedate= 2011-07-13| deadurl= no}}</ref> <ref name="McPhersonExceptionalism">James McPherson, "Antebellum Southern Exceptionalism: A New Look at an Old Question," ''Civil War History'' 29 (September 1983).</ref> <ref name="Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy">{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |title=Abraham Lincoln: Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy |publisher=Presidency.ucsb.edu |accessdate=2011-11-03 |archivedate=2012-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515155504/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |url-status=dead }}</ref> <ref name="StatsWarCost">{{cite web|last=Nofi|first=Al|authorlink=Albert Nofi|title=Statistics on the War's Costs|publisher=Louisiana State University|date=June 13, 2001|url=http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711050249/http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archivedate=2007-07-11|accessdate=2007-10-14}}</ref> <ref name="United States Volunteers – Indian Troops">{{cite web |date=January 28, 2008 |url=http://www.civilwararchive.com/Unreghst/unindtr.htm |title=United States Volunteers – Indian Troops |work=civilwararchive.com |accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="WarLeader">{{cite web|last=Fehrenbacher|first=Don|title=Lincoln's Wartime Leadership: The First Hundred Days|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=jala;view=text;rgn=main;idno=2629860.0009.103|year=2004|publisher=University of Illinois|accessdate=2007-10-16}}</ref> <ref name="american83">David W. Blight, ''Race and Reunion : The Civil War in American Memory'' (2001)</ref> <ref name="appomattox">William Marvel, ''Lee's Last Retreat: The Flight to Appomattox'' (2002) pp. 158–81.</ref> <ref name="approaching">[[Stephen B. Oates]], ''The Approaching Fury: Voices of the Storm 1820–1861'', p.&nbsp;125.</ref> <ref name="census74">Railroad length is from: [[Chauncey Depew]] (ed.), ''One Hundred Years of American Commerce 1795–1895'', p.&nbsp;111; For other data see: [http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860c-01.pdf 1860 US census] and Carter, Susan B., ed. ''The Historical Statistics of the United States: Millennial Edition'' (5 vols), 2006.</ref> <ref name="charleston">Snell, Mark A., ''West Virginia and the Civil War'', History Press, Charleston, SC, 2011, pg. 28</ref> <ref name="clement">Clement Eaton, ''Freedom of Thought in the Old South'' (1940)</ref> <ref name="confederacy">James McPherson, ''Why did the Confederacy Lose?''. p.&nbsp;?.</ref> <ref name="confederacy84">Gaines M. Foster (1988), ''Ghosts of the Confederacy: Defeat, the Lost Cause and the Emergence of the New South, 1865–1913''.</ref> <ref name="confederate36">Mark A. Weitz (2005), ''More Damning than Slaughter: Desertion in the Confederate Army''.</ref> <ref name="controversy">Joan Waugh and Gary W. Gallagher, eds. (2009), ''Wars within a War: Controversy and Conflict over the American Civil War'' (U. of North Carolina Press).</ref> <ref name="copperhead">Curry, Richard Orr (1964), ''A House Divided, A Study of the Statehood Politics & the Copperhead Movement in West Virginia'', Univ. of Pittsburgh Press, map on page 49.</ref> <ref name="counterpoint">C. Vann Woodward (1971), ''American Counterpoint: Slavery and Racism in the North-South Dialogue'', p.281.</ref> <ref name="desertion">Ella Lonn, ''Desertion during the Civil War'' (1928), pp.&nbsp;205–6.</ref> <ref name="desertion37">Robert Fantina, ''Desertion and the American soldier, 1776–2006'' (2006), p.&nbsp;74</ref> <ref name="economist">''[[The Economist]]'', "[http://www.economist.com/node/18486035?story_id=18486035 The Civil War: Finally Passing]", April 2, 2011, pp. 23–25.</ref> <ref name="expansion">Adam Rothman, ''Slave Country: American Expansion and the Origins of the Deep South'' (2005).</ref> <ref name="february">Abraham Lincoln, Cooper Union Address, New York, February 27, 1860.</ref> <ref name="franklin">John Hope Franklin, ''The Militant South 1800–1861'' (1956).</ref> <ref name="gallagher">Gary Gallagher, ''Causes Won, Lost, and Forgotten: How Hollywood and Popular Art Shape What We Know about the Civil War'' (U. of North Carolina Press, 2008)</ref> <ref name="history">Mark E. Neely Jr.; "Was the Civil War a Total War?" ''Civil War History'', Vol. 50, 2004, pp.&nbsp;434+</ref> <ref name="inaugural">Abraham Lincoln, First Inaugural Address, Monday, March 4, 1861.</ref> <ref name="inaugural29">Lincoln, First Inaugural Address, March 4, 1861.</ref> <ref name="infantry">Mark Johnson, ''That body of brave men: the U.S. regular infantry and the Civil War in the West'' (2003) p. 575.</ref> <ref name="murdock">Eugene Murdock, ''One million men: the Civil War draft in the North'' (1971).</ref> <ref name="nationalgeographic">"[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0701_030701_civilwarprisons.html U.S. Civil War Prison Camps Claimed Thousands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030707041320/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0701_030701_civilwarprisons.html |date=2003-07-07 }}". National Geographic News. July 1, 2003.</ref> <ref name="nationalism">Avery Craven, ''The Growth of Southern Nationalism, 1848–1861'' (1953).</ref> <ref name="nationalism19">Susan-Mary Grant, ''North over South: Northern Nationalism and American Identity in the Antebellum Era'' (2000); Melinda Lawson, ''Patriot Fires: Forging a New American Nationalism in the Civil War North'' (2005).</ref> <ref name="nevins">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:119-29.</ref> <ref name="nevins26">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:129-36.</ref> <ref name="nevins73">Allan Nevins, ''War for the Union 1862–1863'', pp. 263–264.</ref> <ref name="proclamation">Frank J. Williams, "Doing Less and Doing More: The President and the Proclamation—Legally, Militarily and Politically," in Harold Holzer, ed. ''The Emancipation Proclamation'' (2006) pp. 74–5.</ref> <ref name="progressive">Kenneth M. Stampp, ''The Imperiled Union: Essays on the Background of the Civil War'' (1981) p. 198; Richard Hofstadter, ''The Progressive Historians: Turner, Beard, Parrington'' (1969).</ref> <ref name="questia">Albert Burton Moore. ''Conscription and Conflict in the Confederacy'' (1924) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10517499 online edition].</ref> <ref name="reconstruct">Barnet Schecter, ''The Devil's Own Work: The Civil War Draft Riots and the Fight to Reconstruct America'' (2007).</ref> <ref name="republican18">"Republican Platform of 1860," in Kirk H. Porter, and Donald Bruce Johnson, eds. ''National Party Platforms, 1840–1956,'' (University of Illinois Press, 1956) p. 32.</ref> <ref name="republican21">Eric Foner, ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party before the Civil War'' (1970).</ref> <ref name="sectionalism">Charles S. Sydnor, ''The Development of Southern Sectionalism 1819–1848'' (1948).</ref> <ref name="sectionalism17">Robert Royal Russel, ''Economic Aspects of Southern Sectionalism, 1840–1861'' (1973).</ref> <ref name="slate">Richard Wightman Fox (2008)."[https://web.archive.org/web/20110716083839/http://www.slate.com/toolbar.aspx?action=read&id=2180856 National Life After Death]". [[Slate.com]].</ref> <ref name="southern">Bertram Wyatt-Brown, ''The Shaping of Southern Culture: Honor, Grace, and War, 1760s–1880s'' (2000).</ref> <ref name="surrender">Unaware of the surrender of Lee, on April 16 the last major battles of the war were fought at the [[Battle of Columbus, Georgia]] and the [[Battle of West Point]].</ref> <ref name="taussig">Frank Taussig, ''The Tariff History of the United States'' (1931), pp.&nbsp;115–61</ref> <ref name="teachinghistory">Hamner, Christopher. "[http://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24413 Great Expectations for the Civil War]." [http://www.teachinghistory.org/ Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}. Retrieved 2011-07-11.</ref> <ref name="terrible">Bruce Catton, Terrible Swift Sword, pp. 263–296.</ref> <ref name="ucsb">[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29501 President James Buchanan, Message of December 8, 1860]. Retrieved 2012-11-28.</ref> <!-- The following references appeared in the reflist but were not used in the prior text. Please return them to the reflist once they have been correctly cited in the main article. <ref name="abolitionists">David Brion Davis, ''Inhuman Bondage'' (2006). p.&nbsp;197, 409; Stanley Harrold, ''The Abolitionists and the South, 1831–1861'' (1995) p. 62; Jane H. and William H. Pease, "Confrontation and Abolition in the 1850s" ''Journal of American History'' (1972) 58(4): 923–937.</ref> <ref name="civil-war">[http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html 1860 Census Results], The Civil War Home Page.</ref> <ref name="abraham">Abraham Lincoln, Speech at New Haven, Conn., March 6, 1860.</ref> <ref name="butterfield">Fox Butterfield; ''All God's Children'' p. 17.</ref> <ref name="trager">The People's Chronology, 1994 by James Trager.</ref> <ref name="secessionists">William W. Freehling, The Road to Disunion: Secessionists Triumphant 1854–1861, pp. 9–24.</ref> <ref name="Freehling">William W. Freehling, The Road to Disunion, Secessionists Triumphant, pp. 269–462, p. 274 (The quote about slave states "encircled by fire" is from the ''New Orleans Delta'', May 13, 1860).</ref> <ref name="representatives">Most of her slave owners are "decent, honorable people, themselves victims" of that institution. Much of her description was based on personal observation, and the descriptions of Southerners; she herself calls them and Legree representatives of different types of masters.;Gerson, ''Harriet Beecher Stowe'', p. 68; Stowe, ''Key to Uncle Tom's Cabin'' (1953) p. 39.</ref> <ref name="american">Quoted in Eric Foner, ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery'' (2010) p. 100</ref> <ref name="Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War">{{cite book |url=http://books.google.com/?id=F20ZsA5ZeeEC&pg=PA184 |title=Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War |author=Glenn M. Linden |year=2001 |publisher=Rowman & Littlefield |place=United States |page=236 |isbn=978-0-8420-2999-5 |quote=Prevent, as far as possible, any of our friends from demoralizing themselves, and our cause, by entertaining propositions for compromise of any sort, on slavery extension. There is no possible compromise upon it, but which puts us under again, and leaves all our work to do over again. Whether it be a Mo. Line, or Eli Thayer's Pop. Sov. It is all the same. Let either be done, & immediately filibustering and extending slavery recommences. On that point hold firm, as with a chain of steel. – Abraham Lincoln to Elihu B. Washburne, December 13, 1860}}</ref> <ref name="AvalonProject">Winkler, E. [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/csa_texsec.asp "A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union"]. ''Journal of the Secession Convention of Texas''. Retrieved 2007-10-16.</ref> <ref name="william">William C. Davis, Look Away, pp. 130–140.</ref> <ref name="townsend">John Townsend, The Doom of Slavery in the Union, its Safety out of it, October 29, 1860.</ref> <ref name="secessionist">Lipset looked at the secessionist vote in each Southern state in 1860–61. In each state he divided the counties into high, medium or low proportion of slaves. He found that in the 181 high-slavery counties, the vote was 72% for secession. In the 205 low-slavery counties. the vote was only 37% for secession. (And in the 153 middle counties, the vote for secession was in the middle at 60%). Seymour Martin Lipset, ''Political Man: The Social Bases of Politics'' (Doubleday, 1960) p. 349.</ref> <ref name="schlesinger">Schlesinger ''Age of Jackson'', p. 190.</ref> <ref name="sandford">Roger B. Taney: Dred Scott v. Sandford (1857).</ref> <ref name="reconstruction">James G. Randall and David Donald, '' Civil War and Reconstruction'' (1961) p. 68.</ref> <ref name="republican">Eric Foner. ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party Before the Civil War'' (1970), p. 9.</ref> <ref name="randall">Randall and Donald, p. 67.</ref> <ref name="mcpherson3">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 88–91.</ref> <ref name="mcpherson10">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 242, 255, 282–83. Maps on p. 101 (The Southern Economy) and p. 236 (The Progress of Secession) are also relevant.</ref> <ref name="mcpherson12">James McPherson, ''Drawn with the Sword,'' p. 15.</ref> <ref name="mcpherson14">McPherson, ''Battle Cry'', p. 195.</ref> <ref name="mcpherson15">McPherson, ''Battle Cry'', p. 243.</ref> <ref name="mcpherson33">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 378–380.</ref> <ref name="mcpherson34">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 373–377.</ref> <ref name="impending">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 201–204, 299–327.</ref> <ref name="impending11">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 503–505.</ref> <ref name="impending13">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 275.</ref> <ref name="impending16">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 461.</ref> <ref name="impending4">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 208.</ref> <ref name="impending5">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 208–209.</ref> <ref name="impending6">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 210–211.</ref> <ref name="impending7">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 212–213.</ref> <ref name="impending8">David Potter, ''The Impending Crisis,'' pp. 356–384.</ref> <ref name="Texas12">A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union, February 2, 1861 – [http://www2.tsl.state.tx.us/ref/abouttx/secession/2feb1861.html A declaration of the causes which impel the State of Texas to secede from the Federal Union.]</ref> <ref name="photography">Kathleen Collins, "The Scourged Back," History of Photography 9 (January 1985): 43–45.</ref> <ref name="secession">Maury Klein, ''Days of Defiance: Sumter, Secession, and the Coming of the Civil War'' (1999).</ref> <ref name="profession">Allan Peskin, ''Winfield Scott and the profession of arms'' (2003) pp. 249–52.</ref> <ref name="international">Dean B. Mahin, ''One war at a time: the international dimensions of the American Civil War''(2000) ch 6</ref> <ref name="heidler">Heidler, 1651–53.</ref> <ref name="MissFacts">{{cite web|title=Civil War in Missouri Facts|url=http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM|year=1998|accessdate=2007-10-16| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016074650/http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM| archivedate= 2007-10-16| deadurl= no}}</ref> --> }} ;Bibliography {{Refbegin}} *{{cite book| ref= harv |last= Ahlstrom|first= Sydney E.|title= A Religious History of the American People |publisher= Yale University Press|year= 1972 |location= New Haven, Connecticut|isbn= 978-0300017625|url=http://books.google.com/books?id=5kFF6a1viGcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false }} *{{cite book|ref= harv|last= Anderson|first= Bern|title= By Sea And By River: The naval history of the Civil War|publisher= Da Capo Press|year= 1989|location= New York, New York|isbn= 978-0306803673|url= http://books.google.com/books?id=hoCK_yzA8xkC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last1= Asante|first1=Molefi Kete |last2= Mazama|first2=Ama|title=Encyclopedia of Black Studies|url=http://books.google.com/?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA82|year=2004|location=Thousand Oaks, California|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0761927624|edition=1}} * Beringer, Richard E., Archer Jones, and Herman Hattaway, ''Why the South Lost the Civil War'' (1986) influential analysis of factors; an abridged version is ''The Elements of Confederate Defeat: Nationalism, War Aims, and Religion'' (1988) * {{cite journal| ref= harv |last=Bestor |first=Arthur |year=1964 |title=The American Civil War as a Constitutional Crisis | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1964-01_69_2/page/327 |journal=[[American Historical Review]] |volume=69 |issue=2 |pages=327–52 |jstor=1844986 }} *{{cite book| ref= harv |last= Bolton|first= Charles C.|title=Poor Whites of the Antebellum South: Tenants and Laborers in Central North Carolina and Northeast Mississippi |publisher=Duke University Press |year= 1993 |location= Durham, North Carolina|isbn= 978-0822314684 |url=http://books.google.com/books?id=uZnssLpum0UC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Poor+Whites+of+the+Antebellum+South:+Tenants+and+Laborers+in+Central+North+Carolina+and+Northeast+Mississippi&source=bl&ots=GaO4CBg-lr&sig=ac7Y0rafVazJzlvTKelKjzf7Ewg&hl=en&sa=X&ei=ugFUU63tG-nesASq0oE4&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=Poor%20Whites%20of%20the%20Antebellum%20South%3A%20Tenants%20and%20Laborers%20in%20Central%20North%20Carolina%20and%20Northeast%20Mississippi&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Brunell |first1= Miriam|last2=Paris |first2= Leslie|title=The Girls' History and Culture Reader: The Nineteenth Century |publisher= University of Illinois Press|year=2011|location= Urbana, Illinois |isbn=978-0252077654|url=http://books.google.com/books?id=bYE0DuIxkHIC&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Canney |first1= Donald L. |title=Lincoln's Navy: The Ships, Men and Organization, 1861–65 |publisher=Naval Institute Press |year=1998 |location= Annapolis, Maryland|isbn=978-1557505194|url=http://books.google.com/books?id=o_fB_SD5QhIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Catton | first= Bruce | title=The Civil War | year= 1960 | publisher= American Heritage Distributed by Houghton Mifflin | location=New York|isbn=978-0-8281-0305-3}} *{{cite book|last1=Chambers|first1= John W.|last2=Anderson|first2=Fred|title=The Oxford Companion to American Military History|url=http://books.google.com/books?id=_Rzy_yNMKbcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999|publisher= Oxford University Press|location=Oxford, New York |isbn=978-0-19-507198-6}} *{{cite book| ref= harv |last= Coffman |first= Edward M.|title=The Old Army: A Portrait of the American Army in Peacetime, 1784–1898 |publisher= Oxford University Press |year= 1988|location= Oxford, New York|isbn= 978-0195045550|url=http://books.google.com/books/about/The_Old_Army.html?id=0uXGuamukc0C}} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Stand in the Day of Battle: The Imperiled Union : 1861–1865 | url= https://archive.org/details/standindayofbatt00davi | year= 1983 | publisher= Doubleday | location= Garden City, New York |isbn= 978-0385148955 }} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Look Away!: A History of the Confederate States of America | year= 2003 | publisher= Free Press | location= New York |isbn=978-0743234993 }} *{{cite book| ref= harv | last1= Donald | first1= David | last2= Baker | first2= Jean H. | last3= Holt | first3= Michael F. | title= The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/civilwarreconstr0000dona | year= 2001 | publisher= W. W. Norton & Company | location= New York |isbn= 978-0393974270}} *{{cite book| ref= harv | last= Eicher | first= David J. | title= The Longest Night: A Military History of the Civil War | url= https://archive.org/details/longestnightmili00eich | year= 2001| publisher= Simon & Schuster | location= New York |isbn=978-0-684-84944-7}} *{{cite book| ref= harv |last= Fehrenbacher|first= Don E.|title= Slavery, Law, and Politics: The Dred Scott Case in Historical Perspective|publisher=Oxford University Press |year= 1981 |location= Oxford, New York |isbn= 978-0195028836|url=http://books.google.com/books?id=3KYFlabs2hQC&pg=PA208&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last1= Fellman| first1= Michael | last2= Gordon | first2= Lesley J. | last3= Sunderland | first3= Daniel E. | title= This Terrible War: The Civil War and its Aftermath | url= https://archive.org/details/thisterriblewarc0000fell_y1x1 | year= 2007 |edition = 2 | publisher= Pearson | location= New York |isbn= 978-0321389602 }} *{{cite book |url=http://books.google.com/?id=rQSYk-LWTxcC |title=Politics and Ideology in the Age of the Civil War |first=Eric |last=Foner |year=1981 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn=978-0-19-502926-0 |accessdate=2012-04-20}} *{{cite book|last1=Foner|first1=Eric|title=The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery|url=http://books.google.com/books?id=earytjxi6pEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher= W. W. Norton & Co. |location= New York |isbn=978-0393340662}} *{{cite book| ref= harv | last= Foote| first= Shelby | title= [[The Civil War: A Narrative|The Civil War: A Narrative: Volume 1: Fort Sumter to Perryville]] | year= 1974 | publisher= Vintage Books | location= New York |isbn= 978-0394746234}} *{{cite book|last1=Frank |first1=Joseph Allan|last2=Reaves |first2=George A.|title=Seeing the Elephant: Raw Recruits at the Battle of Shiloh|url=http://books.google.com/books?id=J_GlcVOb374C&pg=PA170&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2003|location=Urbana, Illinois|publisher= University of Illinois Press|isbn=978-0252071263}} *{{cite book| ref= harv |last=Fuller |first=Howard J. |title=Clad in Iron – The American Civil War and the Challenge of British Naval Power| url= https://archive.org/details/cladiniron0000full |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press| year=2008 |isbn=978-1-59114-297-3}} *{{cite book|last1=Gallagher |first1=Gary W. |title=The Confederate War|url=http://books.google.com/books?id=QHNEtpvEB30C&pg=PA57|year=1999|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674160569}} * Gara, Larry. 1964. ''The Fugitive Slave Law: A Double Paradox'' in Essays on the Civil War and Reconstruction, New York: Holt, Rinehart and Winston, 1970. (originally published in Civil War History, X, No. 3, Sept 1964) *{{cite book| ref= harv |last= Gibson|first= Arrell M.|title= Oklahoma, a History of Five Centuries|publisher=University of Oklahoma Press |year= 1981 |location= Norman, Oklahoma|isbn=978-0806117584 |url= http://books.google.com/books?id=HiP-sWiqYL4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last=Green|first=Fletcher M.|title=Constitutional Development in the South Atlantic States, 1776–1860: A Study in the Evolution of Democracy|url=http://books.google.com/books?id=A5c0LKovqJUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2008|publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina|isbn=978-1584779285}} *{{cite book|last1=Guelzo|first1= Allen C.|title=Lincoln: A Very Short Introduction|url=http://books.google.com/books?id=XcgqWAt1kZUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2009|publisher= Oxford University Press|location= Oxford, New York |isbn=978-0195367805}} *{{cite book| ref= harv | last= Guelzo| first= Allen C.| title= Fateful Lightning: A New History of the Civil War and Reconstruction| url= https://archive.org/details/fatefullightning0000guel | year= 2012 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0199843282}} *{{cite journal |first=J. David |last= Hacker |date=December 2011 | title=A Census-Based Count of the Civil War Dead | journal=Civil War History | volume=57 | issue=4 | pages=307–348 | bibcode= | doi=10.1353/cwh.2011.0061 | url=//muse.jhu.edu/journals/civil_war_history/v057/57.4.hacker.html}} *{{cite book| ref= harv | last1= Heidler| first1= David S. |first2= Jeanne T. |last2= Heidler |first3= David J. |last3= Coles | title=Encyclopedia of the American Civil War: A Political, Social, and Military History | url= https://archive.org/details/isbn_9791576070665_4 | year= 2002 | publisher= ABC-CLIO | location= Santa Barbara, California |isbn=1-57607-382-3}} *{{cite book| ref= harv |last= Herring |first= George C. |title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776 |publisher= Oxford University Press|year=2011 |location= Oxford, New York|isbn= 978-0199765539 |url= http://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite journal| ref= harv |first=Richard |last=Hofstadter |title=The Tariff Issue on the Eve of the Civil War | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1938-10_44_1/page/50 |journal=[[American Historical Review]] |volume=44 |issue=1 |year=1938 |pages=50–55 |jstor=1840850 }} *{{cite book| ref= harv | last= Holt | first= Michael F. | title= The Fate of Their Country: Politicians, Slavery Extension, and the Coming of the Civil War | url= https://archive.org/details/fateoftheircount0000holt | year= 2005 | publisher= Hill and Wang | location= New York |isbn= 978-0809044399}} *{{cite book|last1= Holzer|first1=Harold|last2=Gabbard |first2=Sara Vaughn |title=Lincoln and Freedom: Slavery, Emancipation, and the Thirteenth Amendment|url=http://books.google.com/?id=xLbkXsn6xHAC&pg=PA174|year=2007|location=Carbondale, Illinois|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=978-0809327645}} *{{cite book| ref= harv |last= Huddleston |first= John |title= Killing Ground: The Civil War and the Changing American Landscape| url= https://archive.org/details/killinggroundpho0000hudd |publisher= Johns Hopkins University Press |year= 2002 |location= Baltimore, Maryland |isbn= 978-0801867736}} *{{cite book| ref= harv | last= Johannsen | first= Robert W. | title= Stephen A. Douglas | url= https://archive.org/details/stephenadouglas0000joha_o4n6 | year= 1973 | publisher= Oxford University Press| location= New York |isbn= 9780195016208}} *{{cite book| ref= harv |last= Johnson|first= Timothy D.|title= Winfield Scott: The Quest for Military Glory| url= https://archive.org/details/winfieldscottque0000john |publisher=University Press of Kansas |year= 1998 |location= Lawrence, Kansas|isbn= 978-0700609147}} *{{cite book|last1=Jones|first1=Howard|title=Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=gVvZb5oeVtwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999 |publisher=University of Nebraska Press |location= Lincoln, Nebraska |isbn=978-0803225824}} *{{cite book|last=Jones|first=Howard|title=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913|url=http://books.google.com/?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA225|year=2002|location=Wilmington, Delaware|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0842029162}} *{{cite book| ref= harv | last= Katcher | first= Philip | title= The History of the American Civil War 1861 – 1865 | url= https://archive.org/details/historyofamerica0000katc | year= 2002 | publisher= Hamlyn | location= London |isbn= 978-0600607786}} *{{cite book| ref= harv | last= Keegan | first= John | title= The American Civil War: A Military History | url= https://archive.org/details/americancivilwar00keeg | year= 2009 | publisher= Alfred A. Knopf| location= New York|isbn= 978-0307263438}} *{{cite book| ref= harv | last= Krannawitter| first= Thomas L. | title= Vindicating Lincoln : defending the politics of our greatest president| url= https://archive.org/details/vindicatinglinco00kran | year= 2008 | publisher= Rowman & Littlefield Publishers | location= Lanham, Maryland |isbn= 0742559726}} *{{cite book|last1=Lipset|first1= Seymour Martin |title=Political Man: The Social Bases of Politics|url=https://archive.org/details/politicalmansoci00inlips|year=1960|publisher= Doubleday & Company, Inc.|location= Garden City, New York |isbn=}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= [[Battle Cry of Freedom: The Civil War Era]]| year= 1988 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0-19-503863-7}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= Ordeal By Fire : The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/ordealbyfirecivi00mcph | year= 1992 | publisher= McGraw-Hill | location= New York |isbn= 9780070458420|edition= 2}} *{{cite book|last1=McPherson |first1= James M.|title=For Cause and Comrades: Why Men Fought in the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=1qhEHVki8tEC&pg=PA169|year=1997|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0199741052}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= This Mighty Scourge: Perspectives on the Civil War | url= https://archive.org/details/isbn_9780195313666 | year= 2007 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 978-0195392425}} *{{cite book| ref= harv | last= Miller | first= William L. | title= President Lincoln: The Duty of a Statesman | url= https://archive.org/details/presidentlincoln00mill | year= 2008 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 1400041031}} *{{cite book|last1=Thornton|first1=Mark|last2=Ekelund|first2=‎Robert Burton|title=Tariffs, Blockades, and Inflation: The Economics of the Civil War|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield|location=|isbn=|ref=harv}} *{{cite book|last1= Murray|first1=Williamson|last2= Bernstein |first2=Alvin|last3=Knox |first3=MacGregor |title=The Making of Strategy: Rulers, States, and War|url=http://books.google.com/?id=ld8NPYqqUnMC&pg=PA235|year=1996|location=Cabmbridge, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521566278}} *{{cite book| ref= harv |last= Neely|first= Mark |title= Confederate Bastille: Jefferson Davis and Civil Liberties|publisher=Marquette University Press |year=1993 |location= Milwaukee, Wisconsin |isbn= 978-0874623253|url=http://books.google.com/books/about/Confederate_Bastille.html?id=zPV2AAAAMAAJ}} *{{cite book| ref= harv |last=Nelson |first=James L. |title=Reign of Iron: The Story of the First Battling Ironclads, the Monitor and the Merrimack |publisher=HarperCollins |year=2005 |location=New York |isbn=978-0-06-052404-3 |url=http://books.google.com/?id=d8XD-j--EVsC&pg=PA149&lpg=PA149&dq=Delamater+Iron+works+monitor}} * [[Allan Nevins|Nevins, Allan]]. ''[[Ordeal of the Union]]'', an 8-volume set (1947–1971). the most detailed political, economic and military narrative; by Pulitzer Prize winner ** 1. Fruits of Manifest Destiny, 1847–1852; 2. A House Dividing, 1852–1857; 3. Douglas, Buchanan, and Party Chaos, 1857–1859; 4. Prologue to Civil War, 1859–1861; vol. 5–8 have the series title "War for the Union"; 5. The Improvised War, 1861–1862; 6. War Becomes Revolution, 1862–1863; 7. The Organized War, 1863–1864; 8. The Organized War to Victory, 1864–1865 *{{cite book|last=Olsen|first=Christopher J.|title=Political Culture and Secession in Mississippi: Masculinity, Honor, and the Antiparty Tradition, 1830–1860|url=http://books.google.com/books?id=RrBb2ThDuCkC&pg=PA237&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0195160970}} *{{cite book|last1=Perman|first1=Michael |last2=Taylor|first2=Amy M.|title=Major Problems in the Civil War and Reconstruction: Documents and Essays|url=http://books.google.com/books?id=5rPbZT_hrncC&pg=PA177#v=onepage&q&f=false|edition=3|year= 2010|publisher=Wadsworth, Cengage Learning |location= Boston, Massachusetts |isbn=9780618875207}} *{{cite journal| ref= harv |first=David M. |last=Potter |title=The Historian's Use of Nationalism and Vice Versa | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1962-07_67_4/page/924 |journal=[[American Historical Review]] |volume=67 |issue=4 |year=1962 |pages=924–950 |jstor=1845246 }} *{{cite book| ref= harv |first1=David M. |last1=Potter |first2=Don E. |last2=Fehrenbacher |title=The Impending Crisis, 1848–1861 | url= https://archive.org/details/impendingcrisis00pott |publisher=Harper & Row |location= New York |year=1976 |isbn=9780060134037}} *{{cite book| ref= harv |last=Quarstein |first=John V. |title=The Battle of the Ironclads | url= https://archive.org/details/battleofironclad0000quar |publisher=Arcadia Publishing |year=1999 |isbn= 978-0-7385-0113-0}} *{{cite book| ref= harv | last= Rhodes | first= John Ford | title= History of the Civil War, 1861–1865 | year= 1917 | publisher= The Macmillan Company | location= New York |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=nY4sAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Richards| first= Leonard L. | title= The Slave Power: The Free North and Southern Domination, 1780–1860 | year= 2000 | publisher= Louisiana State University Press | location= Baton Rouge, Louisiana |isbn= 978-0807126004|url= http://books.google.com/books?id=rxKvJAGX4o0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|first=William L.|last=Richter|title=The A to Z of the Civil War and Reconstruction|url=http://books.google.com/?id=obFt-MmS6ygC&pg=PA49|year=2009||publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0810863361}} * {{cite journal| ref= harv |last=Russell |first=Robert R. |year=1966 |title=Constitutional Doctrines with Regard to Slavery in Territories | url= https://archive.org/details/sim_journal-of-southern-history_1966-11_32_4/page/466 |journal=[[Journal of Southern History]] |volume=32 |issue=4 |pages=466–486 |doi=10.2307/2204926 |jstor=2204926 }} *{{cite book | title=Alexander H. Stephens of Georgia: A Biography | publisher=Louisiana State University Press |last1=Schott|first1= Thomas E. | year=1996 | location=Baton Rouge, Louisiana | isbn=978-0-8071-2106-1}} *{{cite book| ref= harv |last= Schouler|first= William|title= The Civil War (History of the United States of America Under the Constitution, Volume VI 1861–1865) |publisher= Dodd, Mead & Company |year= 1899 |location= |asin= B00088INOY|url=http://books.google.com/books?id=eNA4TeIfMFwC&printsec=frontcover&vq=naval&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=naval&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Stampp | first= Kenneth M. | title= America in 1857: A Nation on the Brink | url= https://archive.org/details/americain185700kenn | year= 1990 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 0-19-503902-5}} *{{cite book|last1=Symonds|first1=Craig L.|last2=Clipson|first2=William J.|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=http://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2001|publisher=Naval Institute Press|isbn=9781557509840}} *{{cite book| ref= harv |last1=Tucker |first1=Spencer C.|last2=Pierpaoli |first2= Paul G.|last3=White |first3=William E.|title= The Civil War Naval Encyclopedia|publisher= ABC-CLIO|year= 2011|location=Santa Barbara, California |isbn=978-1598843385|url=http://books.google.com/books?id=q4mwAtj2r3UC&pg=PA462&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Varon | first= Elizabeth R. | title= Disunion!: The Coming of the American Civil War, 1789–1859 | url= https://archive.org/details/disunioncomingof0000varo | year= 2008 | publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina |isbn= 978-0-8078-3232-5}} *{{cite book| ref= harv |last= Vinovskis|first= Maris|title= Toward a Social History of the American Civil War: Exploratory Essays|publisher= Cambridge University Press|year= 1990|location= Cambridge, England|isbn= 978-0521395595|url=http://books.google.com/books?id=9D4TAwc93VoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Ward | first= Geoffrey R. | title= The Civil War: An Illustrated History| url= https://archive.org/details/civilwarillustra0000ward | year= 1990 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 9780394562858}} *{{cite book|last=Weeks|first=William E.|title=The New Cambridge History of American Foreign Relations|url=http://books.google.com/books?id=y2zFFnaqgpsC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year= 2013|publisher= Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-1107005907}} *{{cite book| ref= harv | last= Weigley| first= Frank Russell | title= A Great Civil War: A Military and Political History, 1861–1865 | year= 2004 | publisher= Indiana University Press | location= Bloomington, Indiana |isbn=0-253-33738-0|url=http://www.questia.com/read/14877569?title=The%20American%20Civil%20War%3a%20A%20Handbook%20of%20Literature%20and%20Research}} *{{cite book| ref= harv |last1= Welles |first1=Gideon |title= Secretary of the Navy's Report|publisher= American Seamen's Friend Society|year= 1865 |volume=37–38 |url=http://books.google.com/books?id=u4gfAAAAYAAJ&pg=PA152&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last1=Winters|first1=John D.|title= The Civil War in Louisiana|url=http://books.google.com/books?id=PjicJWUQhPYC&pg=PR3&lpg=PR3&dq=the+civil+war+in+louisiana+john+d+winters+1963&source=bl&ots=9nPIwrfgqL&sig=WDl562H2Sum20PSrtLLxADG1HjI&hl=en&sa=X&ei=P6FaU_H3AtStsQSX4IGwAw&ved=0CCsQ6AEwAjgK#v=onepage&q=the%20civil%20war%20in%20louisiana%20john%20d%20winters%201963&f=false|year=1963|publisher=[[Louisiana State University Press]] |location= Baton Rouge, Louisiana |isbn=978-0-8071-0834-5}} *{{cite book| ref= harv | last1= Woodworth|first= Steven E.| title= American Civil War: A Handbook of Literature and Research | url= https://archive.org/details/americancivilwar0000unse_c3b1 | year= 1996 | publisher= Greenwood Press | location= Wesport, Connecticut |isbn= 978-0-313-29019-0}} {{refend}} ==Further reading== * Gugliotta, Guy. [http://www.nytimes.com/2012/04/03/science/civil-war-toll-up-by-20-percent-in-new-estimate.html?ref=science&pagewanted=all New Estimate Raises Civil War Death Toll], [[The New York Times]], April 3, 2012, pg. D1 (of the New York edition), and April 2, 2012 on NYTimes.com. Retrieved 2012-04-03 online. *[[Bibliography of the American Civil War]] *[[Bibliography of early American naval history#American Civil War|Bibliography of American Civil War naval history]] ==External links== {{Wikiquote}} {{Commons}} * {{dmoz|Society/History/By_Region/North_America/United_States/Wars/Civil_War/|American Civil War}} * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the [[National Archives and Records Administration|National Archives]] * [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&c=100&co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collection] at the Library of Congress * [http://www.civilwar.org/ Civil War Trust] * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=2009-08-11 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [http://www.washingtonpost.com/lifestyle/civil-war Civil War 150] Washington Post interactive website on 150th Anniversary of the American Civil War. * [http://www.american-south.org/ Civil War in the American South] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313231903/https://www.american-south.org/ |date=2021-03-13 }} – An Association of Southeastern Research Libraries (ASERL) portal with links to almost 9,000 digitized Civil War-era items—books, pamphlets, broadsides, letters, maps, personal papers, and manuscripts—held at ASERL member libraries * [http://www.sonofthesouth.net/ The Civil War] – site with 7,000 pages, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.54756|name=A HOUSE DIVIDED (1960)}} * [https://www.youtube.com/results?search_query=U.S.+Civil+War+reenactments&oq=U.S.+Civil+War+reenactments&aq=f&aqi=&aql=&gs_l=youtube.12...0.0.0.855.0.0.0.0.0.0.0.0..0.0...0.0.U.S. Civil War Living History Reenactments (videos)] * [http://www.loc.gov/item/map66001088 West Point Atlas of Civil War Battles] {{American Civil War}} {{Navbox | name = Foreign WNA | titlestyle = background:#B0C7E0; | title = Foreign countries in the American Civil War | image = [[File:Bonnie Blue flag of the Confederate States of America.svg|42px|Bonnie Blue Flag]] | groupstyle = background:#bbeb85; | list1 = [[Australia and the American Civil War|Australia]] {{·}} [[Bahamas in the American Civil War|Bahamas]] {{·}} [[Toledo Settlement|Belize]] {{·}} [[Britain in the American Civil War|Britain]] {{·}} [[Canada in the American Civil War|Canada]] {{·}} [[Cuba in the American Civil War|Cuba]] {{·}} [[France in the American Civil War|France]] {{·}} [[Mexico in the American Civil War|Mexico]] {{·}} [[Prussia in the American Civil War|Prussia]] {{·}} [[Russia and the American Civil War|Russia]] | state = collapsed }} {{American conflicts}} {{US history}} {{United States topics}} {{DEFAULTSORT:American Civil War}} 3h6iim1tlty7jz97nokkkwefzjlon3i 0 27959 340899 340806 2026-09-24T17:40:47Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340899 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch|type | name = កម្វុជរាជលក្ឝ្មីទី២ | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | reign = គ.ស ៩១០-៩២២ | predecessor = ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ឝ្រីយសោធរទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ជយទេវី (អង្គរ)|ឝ្រីជយទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហឝ៌វម៌្មទី១]] | issue = | issue-link = | father = | mother = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]]) និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''កម្ពុជរាជលក្ស្មីទី២''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់ជាព្រះអគ្គមហេសីនៃវ្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហឝ៌វម៌្មទី១]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ព្រះនាងនិងព្រះស្វាមី (ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហឝ៌វម៌្មទី១]]) គឺជាបុព្វបុរស​ដូនតា​របស់រាជត្រកូលព្រះវររាជមាតានៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]]<ref>Claude Jacques, “'Funan', 'Zhenla'. The reality concealed by these Chinese views of Indochina”, in R. B. Smith and W. Watson (eds.), ''Early South East Asia: Essays in Archaeology, History, and Historical Geography,'' New York, Oxford University Press, 1979, pp.371–9, pp.373, 375.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|ព្រះទេវីព្រះភិគនេយ្យជយវម៌្មទី៥]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១]])|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years= គ.ស ៩១០-៩២២|after= ព្រះនាង[[ជយទេវី (អង្គរ)|ឝ្រីជយទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤]]) }} {{S-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{Cambodia-royal-stub}} 3g790xnq3z63ir89mhu5ukx17c4qz70 0 27968 340900 209012 2026-09-24T17:55:23Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340900 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ជយទេវី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | image = | caption = | reign = គ.ស ៩២​៨-៩៤២ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មីទី២]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហឝ៌វម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ជយវម៌្មទី៤]] | issue = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហឝ៌វម៌្មទី២]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ឥន្ទ្រវម៌្មទី១]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]]) និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ជយទេវី''' រជ្ជកាល (គ.ស ៩២​៨-៩៤២) ទ្រង់ជាព្រះភគិនេយ្យាបិតាតែមួយជាមួយ ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] ព្រះនាង[[មហេន្ទ្រទេវី]]ដែលត្រូវជាមាតានៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ជយវម៌្មទី៤]]។ ព្រះនាង ទ្រង់ក៏ជាមហេសីនៃព្រះបាទជយវម៌្មទី៤ ហើយប្រសូតបានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហឝ៌វម៌្មទី២]]។ ទ្រង់បើរាប់តាមពង្សាវតារទ្រង់គឺព្រះ[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|អនុជ]]នៃព្រះបាទយឝោវម៌្មទី១។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: p.70</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មីទី២]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហឝ៌វម៌្មទី១]])|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years= គ.ស ៩២៨–៩៤១|after= ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{Cambodia-royal-stub}} 3adprhv9ogbnpfrrxv4gflye05ecg3r 0 27969 340901 340229 2026-09-24T18:05:29Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340901 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = មហេន្ទ្រទេវី | title = សម្តេចព្រះវរចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងសម្ដេចព្រះវររាជជននី) | image = | caption = | reign = | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = | successor = | spouse = ព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី២]] | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ជយវម៌្មទី៤]]<br/>ព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះ[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|មហេសី]]នៃព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] | royal house = | dynasty = | father = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី១]] | mother = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី១]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]]) និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ព្រះនាង'''មហេន្ទ្រទេវី''' ទ្រង់ជាមហេសីនៃព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី២]] ដែលមានបុត្រាពីរអង្គគឺ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ជយវម៌្មទី៤]] និង [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២]]។ បុត្ររបស់ទ្រង់បានសោយរាជ្យបន្តបន្ទាប់គ្នានៅតំបន់សៀមរាប-អង្គរ។ ព្រះនាងមានព្រះភាតាបង្កើត [[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] និង ព្រះភិគនេយ្យបិតាតែមួយជាមួយ [[ជយទេវីទី២]]។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: p.70</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{Cambodia-royal-stub}} odplpz63xhua8hu5nb9x0vtq3kayja9 0 27970 340902 340231 2026-09-24T18:11:25Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340902 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = មហេន្ទ្រវម៌្ម | title = វ្រះបាទសម្តេចព្រះវរចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងសម្ដេចព្រះវររាជជនក) | image = | caption = | reign = | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = | successor = | spouse = ព្រះនាង[[មហេន្ទ្រទេវី]] | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤|ជយវម៌្មទី៤]]<br/>ព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះ[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|មហេសី]]នៃព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] | royal house = | dynasty = | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]]) និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} វ្រះបាទ'''មហេន្ទ្រវម៌្ម''' នៃភវបុរ បើតាមសិលាចារឹកប្រែរូបនិយាយថាព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២]]អាចឡើងសោយរាជ្យពីព្រះបាទ[[ហឝ៌វម៌្មទី២]] ដោយសារតែព្រះអង្គមានបិតាព្រះនាមមហេន្ទ្រវម៌្ម នៅ[[ភវបុរ]] ([[ចេនឡាដីគោក|កម្វុជគោក]]) និងមាតាព្រះនាម[[មហេន្ទ្រទេវី]]ជាបងបង្កើតព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី១|យឝោវម៌្មទី១]] ជាក្សត្រខាង[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យ|សោមវង្ស]]ទើបអាចសោយរាជ្យពីស្ដេចខាងសោមវង្សបាន។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: p.70</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)]] {{commons category}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃភវបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សភវបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] {{Cambodia-royal-stub}} cy2n98mcb4nb5fnkc6yad92pwnk96li 0 28817 340990 340833 2026-09-25T04:23:59Z TheRandomGoober 27248 /* សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល */ 340990 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=27}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |publisher=SAGE Publications |page=181}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=17}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=602}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] llq9656t3ghzuwk1w35z1ba55pcwygx 0 34306 340923 305992 2026-09-24T22:08:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340923 wikitext text/x-wiki នៅពេលយប់នៅថ្ងៃទី ១៤ កក្កដា ឆ្នាំ ២០១៦ ម៉ូ​ហា​ម៉េ​ត ឡាហវ៉ាឣៀហ្ស-បូ៉ហ្លិល អ្នកស្រុក[[ទុយនេស៊ី]]នៃប្រទេសបារាំង។<ref>{{cite news|title=Attentat de Nice : ce que l'on sait du chauffeur, Mohamed Lahouaiej Bouhlel|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/societe/attaque-de-nice/20160715.OBS4681/attentat-de-nice-ce-que-l-on-sait-du-chauffeur-du-camion.html|accessdate=15 July 2016|work=[[Nouvel Obs]]|language=fr-FR|archive-date=16 កក្កដា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716131816/http://tempsreel.nouvelobs.com/societe/attaque-de-nice/20160715.OBS4681/attentat-de-nice-ce-que-l-on-sait-du-chauffeur-du-camion.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite news |url=http://www.europe1.fr/faits-divers/attentat-a-nice-ce-que-lon-sait-du-supect-2800117|publisher=Europe1|title=Attentat à Nice : le suspect a été formellement identifié|accessdate=15 July 2016|language=fr}}</ref> បើកបររថយន្តមួយដោយមាន ១៩ តោន ធ្លាក់ចូលទៅក្នុងមនុស្សដែលត្រូវបានប្រារព្វពិធីនៅ[[ថ្ងៃបាស់ស្ទីល]] (ថ្ងៃជាតិនៃបារាំង) នៅ[[ផ្រុំណែត ដឹស៍ អង់ក្លែស៍]] (Promenade des Anglais) ផ្លូវនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រល្បីល្បាញនៃទីក្រុង[[នីស]] [[ខេត្តអាល្បស៍-មែ៉រិទិម]] ភាគអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រទេសបារាំង]]ដោយចេតនា ។ ធ្វើឱ្យមានមនុស្យស្លាប់ ៨៤ នាក់ និងប្រមាន ៣០០ នាក់ទៀតរងរបួស ។<ref name="BBC">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-36799172|title=Latest updates on France lorry attack|publisher=BBC|accessdate=15 July 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.parismatch.com/Actu/Societe/Attentat-a-Nice-au-moins-84-morts-et-18-blesses-en-etat-d-urgence-absolue-1020058|title=Attentat à Nice: au coins 84 persons tunes par le camion fou|work=Paris Match|accessdate=15 July 2016|language=fr}}</ref><ref name=rubin/> បូ៉ហ្លិលជាអ្នកនៅក្នុងការដំណើរការរបស់ប៉ូលីសនៅក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានរៀបរាប់ជាការវាយប្រហារភេរវកម្មធំជាដងទី ៣ គិតចាប់តាំងពីខែមករា ឆ្នាំ ២០១៥ បន្ទាប់ពី[[ការ​វាយប្រហារ​នៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស ខែមករា ឆ្នាំ ២០១៥|ការវាយប្រហារនៅក្នុងអ៊ីល-ដ័រ-ហ្វ្រង់]]រវាងថ្ងៃទី ៧-៩ មករា ឆ្នាំ ២០១៥ និង[[ការវាយប្រហារនៅក្នុងទីក្រុងប៉ារីស ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៥|ការវាយប្រហារនៅទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី ១៣ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៥ ។<ref name="rubin">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2016/07/16/world/europe/attack-nice-bastille-day.html|title=Death Toll From Terrorist Attack in Nice, France, Rises to 84|last=Breeden|first=Alissa J. Rubin, Adam Nossiter, Aurelien|date=15 July 2016|last2=Blaise|first2=Lilia|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=15 July 2016}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃទី ១៦ កក្កដា ឆ្នាំ ២០១៦ [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន់]]ត្រូវបានគេលើកឡើងថាជាហេតុផលនៅពីក្រោយការវាយប្រហារដងនេះ ។<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2016/07/16/nice-attacker-said-to-have-radicalized-as-isis-claims-responsibility-for-massacre.html|title=Nice attacker said to have radicalized as ISIS claims responsibility for massacre|publisher=[[Fox News Channel]]|date=16 July 2016|language=en-US|access-date=17 July 2016|archivedate=17 កក្កដា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160717193726/http://www.foxnews.com/world/2016/07/16/nice-attacker-said-to-have-radicalized-as-isis-claims-responsibility-for-massacre.html|url-status=dead}}</ref> ==ឯកសារយោង== <references /> {{commons|ការ​វាយប្រហារ​នៅក្នុងទីក្រុងនីស ឆ្នាំ ២០១៦}} [[Category:ការសម្លាប់រង្គាលនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦]] 0h1twjs0yuxdpv9vlxkp1ezoils4wvp 0 34384 340978 340401 2026-09-25T00:01:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340978 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[រូបភាព:Frank_Lloyd_Wright_portrait.jpg|thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍]] '''Frank Lloyd Wright''' (ឈ្មោះកំណើត '''Frank Lincoln Wright''', មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា [[ស្ថាបត្យករ]]​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។  គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> == ជីវប្រវត្តិ{{Anchor| Biography}} == Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from [[វ៉ែល|Wales]] to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6|last=Secrest|first=Meryle|publisher=University of Chicago Press|year=1998|page=[https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6/page/58 58]}}</ref> The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation. In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in [[ភីឡាដេលផ្យា|Philadelphia]] and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top&nbsp;... and played&nbsp;... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks&nbsp;... All are in my fingers to this day&nbsp;..."<ref>Alofsin, Anthony (1993). </ref> Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity. The Wright family struggled financially in Weymouth and returned to Spring Green, Wisconsin, where the supportive Lloyd Jones clan could help William find employment. They settled in Madison, where William taught music lessons and served as the secretary to the newly formed Unitarian society. Although William was a distant parent, he shared his love of music, especially the works of Johann Sebastian Bach, with his children. Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again.<ref>''An Autobiography,'' by Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51</ref> At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters. == ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888){{Anchor| Education and first Chicago years}} == Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992, p.72</ref> He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity,<ref>[http://www.phideltatheta.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=161 Phi Delta Theta list of Famous Phis, accessed on May 26. 2008]</ref> took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 82</ref> . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee.<ref name="Wright"><cite class="citation book" id="CITEREFWright2005">Wright, Frank Lloyd (2005). </cite></ref> Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin.<ref name="FLWF"><cite class="citation web">[http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html "A brief Biography"]. </cite></ref> While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts.<ref name="OGorman"><cite class="citation book" id="CITEREFO.27Gorman2004">O'Gorman, Thomas J. (2004). </cite></ref> Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home. In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=69}}</ref> Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=66}}</ref> Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building".<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=83}}</ref> Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=86}}</ref> == Adler & Sullivan (1888–1893){{Anchor| Adler & Sullivan}} == Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=89–94}}</ref> In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as ''Lieber Meister'' (German for "Dear Master").<ref name="Tafel"><cite class="citation book" id="CITEREFTafel1985">Tafel, Edgar (1985). </cite></ref> He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_Home_and_Studio_(west_side_zoom).JPG|រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois]] On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?"<ref name="Wright 2005, p. 97">{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=97}}</ref> With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.<ref name="Weil"><cite class="citation book">Frank Lloyd Wright Preservation Trust (2001). </cite></ref> According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=100}}</ref><ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> [[ឯកសារ:Oak_Park_Il_Walter_Gale_House4.jpg|រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics]] Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=38–54}}</ref> As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In ''An Autobiography'', Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=101}}</ref> On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Tafel|1985|p=41}}</ref> Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years. == Transition and experimentation (1893–1900) == After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=112}}</ref> Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=118–119}}</ref> With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=119}}</ref> These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School.<ref name="Brooks"><cite class="citation web">Brooks, H. Allen (2005). </cite></ref> They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses.<ref name="Cassidy"><cite class="citation web">Cassidy, Victor M. (October 21, 2005). </cite></ref><ref name="MIT"><cite class="citation web">[http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html "Marion Mahony Griffin (1871–1962)"]. </cite></ref> Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. [[ឯកសារ:William_H._Winslow_House_Front_Facade.jpg|រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois]] Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896).<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=56–109}}</ref> As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=116}}</ref> Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=114–116}}</ref><ref name="Goldberger"><cite class="citation web">Goldberger, Paul (March 9, 2009). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_LLoyd_Wright_Studio_Chicago_Frontage.jpg|រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue]] [[ឯកសារ:Nathan_G._Moore_house_(1895),_Oak_Park,_IL,_rear.JPG|រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois]] Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from ''Arabian Nights'' created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.<ref>{{Cite web|url=http://www.flwright.org/researchexplore/homeandstudio|title=Frank Lloyd Wright Home and Studio {{!}} Frank Lloyd Wright Trust|access-date=2016-03-05|accessdate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jackson-Forsberg|first=Eric|date=September 2012|title=Framing the Hearth: Wright's Fireplace Surrounds|url=|journal=Journo Portfolio|access-date=|accessdate=}}</ref> == Prairie houses == By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: <blockquote class=""> "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!"<ref>''My Father: Frank Lloyd Wright,'' by John Lloyd Wright; 1992; page 35</ref></blockquote>Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style.<ref name="Sommer"><cite class="citation book">Sommer, Robin Langley (1997). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|p=134}}</ref> At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the ''Ladies' Home Journal''. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style. Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. [[ឯកសារ:Arthur_Heurtley_House_(1902),_Oak_Park,_IL.JPG|រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL]] [[ឯកសារ:Darwin_D._Martin_House.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York]] [[ឯកសារ:Taliesin600.jpg|រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle. Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio. == Midlife controversy and architecture == === ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ{{Anchor| Europe and personal troubles}} === [[ឯកសារ:Taliesin-aerial-600.jpg|រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|page=207}}</ref> In 1909, even before the Robie House was completed, Wright and Mamah Cheney went together to Europe, leaving their own spouses and children behind. By this point Wright "rejected" the Prairie Style single-family house model of the upper-middle class, and hoped to work on more democratic architecture.<ref>{{Cite book|title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog|last=Storrer|first=William Allin|date=2007|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226776204|edition=Updated 3rd|location=Chicago|page=xvii}}</ref> He was not getting larger commissions for commercial or public buildings, which frustrated him. What drew Wright to Europe was the chance to publish a portfolio of his work with Berlin publisher Ernst Wasmuth.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, Alfred A. Knopf, 1993, p. 202</ref> The resulting two volumes, titled ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', were published in 1911 in two editions, creating the first major exposure of Wright's work in Europe. The work contained more than 100 lithographs of Wright's designs and was commonly known as the Wasmuth Portfolio. Wright remained in Europe for almost a year and set up home first in Florence, Italy — where he lived with his eldest son Lloyd — and later in Fiesole, Italy where he lived with Mamah. During this time, Edwin Cheney granted Mamah a divorce, though Kitty still refused to grant one to her husband. After Wright returned to the United States in October 1910, he persuaded his mother to buy land for him in Spring Green, Wisconsin. The land, bought on April 10, 1911, was adjacent to land held by his mother's family, the Lloyd-Joneses. Wright began to build himself a new home, which he called Taliesin, by May 1911. The recurring theme of Taliesin also came from his mother's side: Taliesin in Welsh mythology was a poet, magician, and priest. The family motto was ''Y Gwir yn Erbyn y Byd'' which means "The Truth Against the World"; it was created by Iolo Morgannwg who also had a son called Taliesin, and the motto is still used today as the cry of the druids and chief bard of the Eisteddfod in Wales.<ref>{{Cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm|title=Home Country|publisher=Unitychapel.org|date=July 1, 2005|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archivedate=ធ្នូ 28, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm|url-status=dead}}</ref> === Catastrophe at Taliesin studio === On August 15, 1914, while Wright was working in Chicago, Julian Carlton, a male servant from Barbados who had been hired several months earlier, set fire to the living quarters of Taliesin and murdered seven people with an axe as the fire burned.<ref name="bbccarlton"/> The dead included Mamah; her two children, John and Martha; a gardener; a draftsman named Emil Brodelle; a workman; and another workman's son. Two people survived the mayhem, one of whom, William Weston, helped to put out the fire that almost completely consumed the residential wing of the house. Carlton swallowed hydrochloric acid immediately following the attack in an attempt to kill himself.<ref name="bbccarlton"/> He was nearly lynched on the spot, but was taken to the Dodgeville jail.<ref name="bbccarlton"><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin"]. </cite></ref> Carlton died from starvation seven weeks after the attack, despite medical attention.<ref name="bbccarlton"/> === Divorce and further troubles === In 1922, Kitty Wright finally granted Wright a divorce. Under the terms of the divorce, Wright was required to wait one year before he could marry his then-partner, Maude "Miriam" Noel. In 1923, Wright's mother, Anna (Lloyd Jones) Wright, died. Wright wed Miriam Noel in November 1923, but her addiction to morphine led to the failure of the marriage in less than one year. In 1924, after the separation but while still married, Wright met Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg at a Petrograd Ballet performance in Chicago. They moved in together at Taliesin in 1925, and soon Olgivanna was pregnant with their daughter, Iovanna, born on December 2, 1925. On April 20, 1925, another fire destroyed the bungalow at Taliesin. Crossed wires from a newly installed telephone system were deemed to be responsible for the blaze, which destroyed a collection of Japanese prints that Wright estimated to be worth $250,000 to $500,000.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 315–317. "$500,000 Fire in Bungalow,"''The New York Times'', April 22, 1925</ref> Wright rebuilt the living quarters, naming the home "Taliesin III". In 1926, Olga's ex-husband, Vlademar Hinzenburg, sought custody of his daughter, Svetlana. In October 1926, Wright and Olgivanna were accused of violating the Mann Act and arrested in Tonka Bay, Minnesota.<ref>Minnesota Historical Society, Collections Up Close, "[http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ Frank Lloyd Wright Arrested in Minnesota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514194033/http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ |date=2011-05-14 }}"</ref> The charges were later dropped. During this period, Wright designed Graycliff (1926–31), the summer estate of Isabelle and Darwin D. Martin. Wright and Miriam Noel's divorce was finalized in 1927, and once again, Wright was required to wait for one year before remarrying. Wright and Olgivanna married in 1928. == California and the textile block houses == In the 1920s, Wright designed a number of houses in California using precast "textile" concrete blocks reinforced by an internal system of bars. Wright first used his textile block system on the John Storer House in Hollywood, California, in 1923. The house is now used in films, television, and print media to represent the future.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> Typically Wrightian is the joining of the structure to its site by a series of terraces that reach out into and reorder the landscape, making it an integral part of the architect's vision.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> According to Wright's organic theory, all components of the building should appear unified, as though they belong together. Nothing should be attached to it without considering the effect on the whole. To unify the house to its site, Wright often used large expanses of glass to blur the boundary between the indoors and outdoors.<ref name="TMCnet">{{Cite web|author=Lync Voice UC Industry News|title=The Textile Block System [Concrete International]|url=http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|publisher=TMCnet|access-date=February 28, 2014|accessdate=February 28, 2014|archivedate=មីនា 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305203935/http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_LC-USZ62-36384.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|328x328ភីកសែល|Wright in 1926]] With the Ennis House and the Samuel Freeman House (both 1923), Wright had further opportunities to test the limits of the textile block system. He also designed a textile block house for Aline Barnsdall, the Community Playhouse ("Little Dipper"), which was never constructed. Wright's son, Lloyd Wright, supervised construction for the Storer, Freeman and Ennis Houses. Architectural historian Thomas Hines has suggested that Lloyd's contribution to these projects is often overlooked.<ref>{{Cite book|title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900-1970|last=Hines|first=Thomas S.|date=2010|publisher=Rizzoli|isbn=9780847833207|location=New York}}</ref> == រចនាប័ទ្មសរីរាង្គចាស់ទុំ == During the later 1920s and 1930s Wright's Organic style had fully matured with the design of Graycliff, Fallingwater and Taliesin West. Graycliff, located just south of Buffalo, NY is an important mid-career (1926–1931) design by Wright; it is a summer estate designed for his long-time patrons, Isabelle and Darwin D. Martin. Created in Wright's high Organic style, Wright wrote in a letter to the Martins that "Coming in the house would be something like putting on your hat and going outdoors."<ref>State University of New York at Buffalo Archives http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044417/http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php |date=2010-10-22 }}</ref> Graycliff consists of three buildings set within 8.5 acres of landscape, also designed by Wright. Its site, high on a bluff overlooking Lake Erie, inspired Wright to create a home that was transparent, with views through the building to the lake beyond. Terraces and cantilevered balconies also encourage lake views, and water features throughout the landscape were designed by Wright to echo the lake as well. [[ឯកសារ:Wrightfallingwater.jpg|រូបភាពតូច|Fallingwater, Mill Run, Pennsylvania (1937)]] One of Wright's most famous private residences was built from 1934 to 1937—Fallingwater—for Mr. and Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., at Mill Run, Pennsylvania, near Pittsburgh. It was designed according to Wright's desire to place the occupants close to the natural surroundings, with a stream and waterfall running under part of the building. Wright wanted the new residents to live with the waterfalls, to make them part of their everyday lives. He didn't want them to just look at them every now and again. Constructed over a 30-foot waterfall, the house may look very big on the outside but on the inside it is quite small, which surprises some visitors.<ref>{{Cite web|title=What is Fallingwater|url=http://www.fallingwater.org/37/what-is-fallingwater|work=Western Pennsylvania Conservancy|access-date=October 9, 2012|accessdate=October 9, 2012}}</ref> It was made with three bedrooms, a massive living room and a dining room. The house was more of a design for a family getaway, not for a live-in family.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> The construction is a series of cantilevered balconies and terraces, using limestone for all verticals and concrete for the horizontals. The house cost $155,000, including the architect's fee of $8,000. It was one of Wright's most expensive pieces.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> Kaufmann's own engineers argued that the design was not sound. They were overruled by Wright, but the contractor secretly added extra steel to the horizontal concrete elements. In 1994, Robert Silman and Associates examined the building and developed a plan to restore the structure. In the late 1990s, steel supports were added under the lowest cantilever until a detailed structural analysis could be done. In March 2002, post-tensioning of the lowest terrace was completed. Taliesin West, Wright's winter home and studio complex in Scottsdale, Arizona, was a laboratory for Wright from 1937 to his death in 1959. Now the home of the Frank Lloyd Wright Foundation and archives, it continues today as the site of the Frank Lloyd Wright School of Architecture. Wright is responsible for a series of concepts of suburban development united under the term Broadacre City. He proposed the idea in his book ''The Disappearing City'' in 1932, and unveiled a {{Convert|12|ft2|m2|adj=on}} model of this community of the future, showing it in several venues in the following years. He continued developing the idea until his death. === Usonian Houses === [[ឯកសារ:Weltzheimer_Johnson_House_2010.jpg|រូបភាពតូច|Charles Weltzheimer Residence (1948) in Oberlin, Ohio]] Concurrent with the development of Broadacre City, also referred to as ''Usonia'', Wright conceived a new type of dwelling that came to be known as the Usonian House. An early version of the form can be seen in the Malcolm Willey House (1934) in Minneapolis; but the Usonian ideal emerged most completely in the Herbert and Katherine Jacobs First House (1937) in Madison, Wisconsin. Designed on a gridded concrete slab that integrated the house's radiant heating system, the house featured new approaches to construction, including sandwich walls that consisted of layers of wood siding, plywood cores and building paper, a significant change from typically framed walls. Usonian houses most commonly featured flat roofs and were mostly constructed without basements, completing the excision of attics and basements from houses, a feat Wright had been attempting since the early 20th century. The Jacobses also commissioned the "Solar Hemicycle" by Wright in 1944, a seminal project in the solar house movement.<ref name="Denzerbook"><cite class="citation book">Denzer, Anthony (2013). </cite></ref> Intended to be highly practical houses for middle-class clients, and designed to be run without servants, Usonian houses often featured small kitchens — called "workspaces" by Wright — that adjoined the dining spaces. These spaces in turn flowed into the main living areas, which also were characteristically outfitted with built-in seating and tables. As in the Prairie Houses, Usonian living areas focused on the fireplace. Bedrooms were typically isolated and relatively small, encouraging the family to gather in the main living areas. The conception of spaces instead of rooms was a development of the Prairie ideal; as the built-in furnishings related to the Arts and Crafts principles from which Wright's early works grew. Spatially and in terms of their construction, the Usonian houses represented a new model for independent living, and allowed dozens of clients to live in a Wright-designed house at relatively low cost. The diversity of the Usonian ideal can be seen in houses such as the Gregor S. and Elizabeth B. Affleck House (1941) in Bloomfield Hills, Michigan, which projects over a ravine; and the Hanna-Honeycomb House (1937) in Palo Alto, California, which features a honeycomb planning grid. Gordon House, completed in 1963, was Wright's last Usonian design. Fewer than 60 of Wright's Usonian houses were built. His Usonian homes set a new style for suburban design that was a feature of countless developers. Many features of modern American homes date back to Wright, including open plans, slab-on-grade foundations, and simplified construction techniques that allowed more mechanization and efficiency in building. === Personal style and concepts === [[ឯកសារ:Johnsonwax02.jpg|រូបភាពតូច|An open office area in Wright's Johnson Wax headquarters complex]] Some of the built-in furniture remains, while other restorations have included replacement pieces created using his plans. His Prairie houses use themed, coordinated design elements (often based on plant forms) that are repeated in windows, carpets and other fittings. He made innovative use of new building materials such as precast concrete blocks, glass bricks and zinc cames (instead of the traditional lead) for his leadlight windows, and he famously used Pyrex glass tubing as a major element in the Johnson Wax Headquarters. Wright was also one of the first architects to design and install custom-made electric light fittings, including some of the very first electric floor lamps, and his very early use of the then-novel spherical glass lampshade (a design previously not possible due to the physical restrictions of gas lighting). As Wright's career progressed, so did the mechanization of the glass industry. Wright fully embraced glass in his designs and found that it fit well into his philosophy of organic architecture. Glass allowed for interaction and viewing of the outdoors while still protecting from the elements. In 1928, Wright wrote an essay on glass in which he compared it to the mirrors of nature: lakes, rivers and ponds.<ref>Frank Lloyd Wright. </ref> One of Wright's earliest uses of glass in his works was to string panes of glass along whole walls in an attempt to create light screens to join together solid walls. By utilizing this large amount of glass, Wright sought to achieve a balance between the lightness and airiness of the glass and the solid, hard walls. Arguably, Wright's best-known art glass is that of the Prairie style. The simple geometric shapes that yield to very ornate and intricate windows represent some of the most integral ornamentation of his career.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright's glass designs|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000lind_b9j2|last=Lind|first=Carla|date=1995|publisher=Pomegranate Artbooks|isbn=9780876544686|location=San Francisco|pages=57}}</ref> Wright responded to the transformation of domestic life that occurred at the turn of the 20th century, when servants became less prominent or completely absent from most American households, by developing homes with progressively more open plans. This allowed the woman of the house to work in her 'workspace', as he often called the kitchen, yet keep track of and be available for the children and/or guests in the dining room. Much of modern architecture, including the early work of Mies van der Rohe, can be traced back to Wright's innovative work. Wright also designed some of his own clothing. His fashion sense was unique and he usually wore expensive suits, flowing neckties, and capes. He had a fascination with automobiles, purchasing his first car in 1909, a Stoddard-Dayton roadster, and owned many exotic vehicles over the years. During the cash-strapped Depression, Wright drove cheaper vehicles. Some of his last cars in the 1950s included four Volkswagens and a Chevrolet Nomad wagon along with flashier articles such as a Jaguar Mark VII. He owned some 50 cars between 1909 and his death, of which ten are known to be extant. Wright strongly believed in individualism and did not affiliate with the American Institute of Architects during his career, going so far as to call the organization "a harbor of refuge for the incompetent," and "a form of refined gangsterism." When an associate referred to him as "an old amateur" Wright confirmed, "I am the oldest."<ref name="archive">{{Cite web|title=Biography in Sound: Frank Lloyd Wright|url=https://archive.org/details/Biography_in_Sound|work=Old Time Radio|access-date=September 9, 2012|accessdate=September 9, 2012}}</ref> === Significant later works === [[ឯកសារ:Guggenheim_museum_exterior.jpg|រូបភាពតូច|Solomon R. Guggenheim Museum, New York City (1959)]] Wright turned 80 shortly after WWII ended, yet remained busy as ever. The Solomon R. Guggenheim Museum in New York City occupied Wright for 16&nbsp;years (1943–1959)<ref>[http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building Guggenheim Museum — History]</ref> and is probably his most recognized masterpiece. The building rises as a warm beige spiral from its site on Fifth Avenue; its interior is similar to the inside of a seashell. Its unique central geometry was meant to allow visitors to easily experience Guggenheim's collection of nonobjective geometric paintings by taking an elevator to the top level and then viewing artworks by walking down the slowly descending, central spiral ramp, the floor of which is embedded with circular shapes and triangular light fixtures to complement the geometric nature of the structure. However, when the museum was completed, a number of details of Wright's design were ignored, such as his desire for the interior to be painted off-white. Further, the Museum currently designs exhibits to be viewed by walking up the curved walkway rather than walking down from the top level. [[ឯកសារ:Price_tower.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|Wright's Price Tower in Bartlesville, Oklahoma]] The only realized skyscraper designed by Wright is the Price Tower, a 19-story tower in Bartlesville, Oklahoma. It is also one of the two existing vertically oriented Wright structures (the other is the S.C. Johnson Wax Research Tower in Racine, Wisconsin). The Price Tower was commissioned by Harold C. Price of the H. C. Price Company, a local oil pipeline and chemical firm. It opened to the public in February 1956. On March 29, 2007, Price Tower was designated a National Historic Landmark by the United States Department of the Interior, one of only 20 such properties in the state of Oklahoma.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM National Park Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103212538/http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM |date=2013-11-03 }} — ''National Historic Landmarks Designated'', April 13, 2007</ref> == គម្រោងផ្សេងទៀត == Wright designed over 400 built structures<ref>''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog,'' by William Allin Storrer, University of Chicago Press, 1992 (third edition)</ref> of which about 300 survive {{កាលពី|2005|lc=y}}. Four have been lost to forces of nature: the waterfront house for W. L. Fuller in Pass Christian, Mississippi, destroyed by Hurricane Camille in August 1969; the Louis Sullivan Bungalow of Ocean Springs, Mississippi, destroyed by Hurricane Katrina in 2005; and the Arinobu Fukuhara House (1918) in [[ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)|Hakone, Japan]], destroyed in the 1923 Great Kantō earthquake. The Ennis House in California has also been damaged by earthquake and rain-induced ground movement. In January 2006, the Wilbur Wynant House in Gary, Indiana was destroyed by fire.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|title=Preservation Online: Today's News Archives: Fire Guts Rare FLW House in Indiana|publisher=Nationaltrust.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220045039/http://www.nationaltrust.org/Magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|archivedate=February 20, 2008|deadurl=yes}}</ref> [[ឯកសារ:Imperial_Hotel_FFW_1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Imperial Hotel, Tokyo (1923)]] In addition, other buildings were intentionally demolished during and after Wright's lifetime, such as: Midway Gardens (1913, Chicago, Illinois) and the Larkin Administration Building (1903, Buffalo, New York) were destroyed in 1929 and 1950 respectively; the '''Francis Apartments''' and '''Francisco Terrace Apartments''' (both located in Chicago and designed in 1895) were destroyed in 1971 and 1974, respectively; the '''Geneva Inn''' (1911) in Lake Geneva, Wisconsin was destroyed in 1970; and the Banff National Park Pavilion (1911) in Alberta, Canada was destroyed in 1939. The Imperial Hotel, in Tokyo (1913) survived the Great Kantō earthquake but was demolished in 1968 due to urban developmental pressures.<ref>Berstein, Fred A. [http://travel.nytimes.com/2006/04/02/travel/02journeys.html?scp=4&sq=wright+1923&st=nyt "Near Nagoya, Architecture From When the East Looked West,"] ''New York Times.'' </ref> One of his projects, Monona Terrace, originally designed in 1937 as municipal offices for Madison, Wisconsin, was completed in 1997 on the original site, using a variation of Wright's final design for the exterior with the interior design altered by its new purpose as a convention center. The "as-built" design was carried out by Wright's apprentice '''Tony Puttnam'''. Monona Terrace was accompanied by controversy throughout the 60 years between the original design and the completion of the structure.<ref>[http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf Monona Terrace Convention Center, history web page]</ref> Florida Southern College, located in Lakeland, Florida, constructed 12 (out of 18 planned) Frank Lloyd Wright buildings between 1941 and 1958 as part of the Child of the Sun project. It is the world's largest single-site collection of Frank Lloyd Wright architecture.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college|title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College|date=October 31, 2013|publisher=Building Design & Construction Magazine|access-date=July 16, 2015|accessdate=July 16, 2015}}</ref> A lesser known project that never came to fruition was Wright's plan for Emerald Bay, Lake Tahoe.<ref>{{Cite web|url=http://tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|title=Frank Lloyd Wright Emerald Bay, Lake Tahoe|publisher=Tahoelocals.com|date=January 8, 2007|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009}}</ref> Few Tahoe locals know of the iconic American architect's plan for their natural treasure. A house design that Wright completed shortly before his death in 1959 was realized in late 2007 in the Republic of Ireland.<ref>https://passivehouseplus.ie/articles/case-studies/wright-on</ref> The Kalita Humphreys Theater in Dallas, Texas was Wright's final project before his death. === ការធ្វើផែនការសហគមន៍ === Frank Lloyd Wright was interested in site and community planning throughout his career. His commissions and theories on urban design began as early as 1900 and continued until his death. He had 41 commissions on the scale of community planning or urban design.<ref>''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs'', Charles E. and Berdeana Aguar, McGraw-Hill, 2002, p.344</ref> His thoughts on suburban design started in 1900 with a proposed subdivision layout for Charles E. Roberts entitled the "Quadruple Block Plan." This design strayed from traditional suburban lot layouts and set houses on small square blocks of four equal-sized lots surrounded on all sides by roads instead of straight rows of houses on parallel streets. The houses, which used the same design as published in "A Home in a Prairie Town" from the ''Ladies' Home Journal'', were set toward the center of the block to maximize the yard space and included private space in the center. This also allowed for far more interesting views from each house. Although this plan was never realized, Wright published the design in the Wasmuth Portfolio in 1910.<ref>{{Cite book|title=Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs|last=Aguar|first=Charles E.|last2=Aguar|first2=Berdeana|date=2002|publisher=McGraw-Hill|pages=51–56}}</ref> The more ambitious designs of entire communities were exemplified by his entry into the City Club of Chicago Land Development Competition in 1913. The contest was for the development of a suburban quarter section. This design expanded on the Quadruple Block Plan and included several social levels. The design shows the placement of the upscale homes in the most desirable areas and the blue collar homes and apartments separated by parks and common spaces. The design also included all the amenities of a small city: schools, museums, markets, etc.<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/544|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=544}}</ref> This view of decentralization was later reinforced by theoretical Broadacre City design. The philosophy behind his community planning was decentralization. The new development must be away from the cities. In this decentralized America, all services and facilities could coexist "factories side by side with farm and home."<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/542|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=542}}</ref> ==== Notable community planning designs ==== * 1900–03 – Quadruple Block Plan, 24 homes in Oak Park, Illinois (unbuilt) * 1909 – Como Orchard Summer Colony, town site development for new town in the Bitterroot Valley, Montana * 1913 – Chicago Land Development competition, suburban Chicago quarter section * 1934–59 – Broadacre City, theoretical decentralized city plan, exhibits of large-scale model * 1938 – Suntop Homes, also known as Cloverleaf Quadruple Housing Project – commission from Federal Works Agency, Division of Defense Housing, a low-cost multifamily housing alternative to suburban development * 1942 – Cooperative Homesteads, commissioned by a group of auto workers, teachers and other professionals, 160-acre farm co-op was to be the pioneer of rammed earth and earth berm construction<ref>''Treasures of Taliesin: Seventy Seven Unbuilt Designs,'' Bruce Brooks Pfeiffer, Director of the Frank Lloyd Wright Archive</ref> (unbuilt) * 1945 – Usonia Homes, A47 homes (three designed by Wright) in Pleasantville, New York * 1949 – The Acres, also known as Galesburg Country Homes, five homes (four designed by Wright) in Charleston Township, Michigan * 1949 – Parkwyn neighborhood, a plat in Kalamazoo, Michigan developed by Wright containing mostly Usonian homes on circular lots with common spaces in between (since replatted) == សិល្បៈជប៉ុន == Though most famous as an architect, Wright was an active dealer in Japanese art, primarily ''ukiyo-e'' woodblock prints. He frequently served as both architect and art dealer to the same clients; he designed a home, then provided the art to fill it.<ref name="cotter"/> For a time, Wright made more from selling art than from his work as an architect. Wright was also an avid collector of Japanese prints and used them as teaching aids with his apprentices in what were called "print parties".<ref>Julia Meech. </ref> Wright first traveled to Japan in 1905, where he bought hundreds of prints. The following year, he helped organize the world's first retrospective exhibition of works by Hiroshige, held at the Art Institute of Chicago.<ref name="cotter"/> For many years, he was a major presence in the Japanese art world, selling a great number of works to prominent collectors such as John Spaulding of Boston,<ref name="cotter">{{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Seeking Japan's Prints, Out of Love and Need|newspaper=New York Times|date=April 6, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/04/06/arts/art-review-seeking-japan-s-prints-out-of-love-and-need.html}}</ref> and to prominent museums such as the Metropolitan Museum of Art in New York.<ref name="reif"/> He penned a book on Japanese art in 1912.<ref name="reif"/> In 1920, however, rival art dealers began to spread rumors that Wright was selling retouched prints; this combined with Wright's tendency to live beyond his means, and other factors, led to great financial troubles for the architect. Though he provided his clients with genuine prints as replacements for those he was accused of retouching, this marked the end of the high point of his career as an art dealer.<ref name="reif">{{Cite news|last=Reif|first=Rita|title=Frank Lloyd Wright's Love of Japanese Prints Helped Pay the Bills|newspaper=New York Times|date=March 18, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/03/18/arts/art-architecture-the-master-builder-whose-other-love-helped-pay-the-bills.html}}</ref> He was forced to sell off much of his art collection in 1927 to pay off outstanding debts; the Bank of Wisconsin claimed his Taliesin home the following year, and sold thousands of his prints, for only one dollar a piece, to collector Edward Burr Van Vleck.<ref name="cotter"/> Wright continued to collect and deal in prints until his death in 1959, using prints as collateral for loans, often relying upon his art business to remain financially solvent.<ref name="reif"/> The extent of his dealings in Japanese art went largely unknown, or underestimated, among art historians for decades until, in 1980, Julia Meech, then associate curator of Japanese art at the Metropolitan Museum, began researching the history of the museum's collection of Japanese prints. She discovered "a three-inch-deep 'clump of 400 cards' from 1918, each listing a print bought from the same seller—'F. L. Wright'" and a number of letters exchanged between Wright and the museum's first curator of Far Eastern Art, Sigisbert C. Bosch Reitz, in 1918-22.<ref name="reif"/> These discoveries, and subsequent research, led to a renewed understanding of Wright's career as an art dealer. == ការស្លាប់និងកេរ្តិ៍ដំណែល == Turmoil followed Wright even many years after his death on April 9, 1959, shortly after undergoing surgery in Phoenix, Arizona, to remove an intestinal obstruction.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0608.html|title=Frank Lloyd Wright Dies; Famed Architect Was 89|publisher=nytimes.com<!|date=April 10, 1959|accessdate=May 12, 2010|access-date=May 12, 2010}}</ref> After the death of his third wife, Olgivanna in 1985, it was learned that her dying wish had been that Wright, she, and her daughter by her first marriage all be cremated and interred together in a memorial garden being built at Taliesin West. By then, and according to his own wishes, Wright's body had lain for over 25 years in the Lloyd-Jones cemetery, next to the Unity Chapel, near Taliesin, Wright's beloved home in Spring Green, Wisconsin.<ref>The Unity Chapel, designed by Joseph Silsbee, should not be confused with the much larger and vastly more famous Unity Temple, designed by Wright and located in Oak Park, Illinois. </ref> Although Olgivanna had taken no legal steps to move Wright's remains and against the wishes of other family members as well as the Wisconsin legislature, Wright's remains were removed from his grave by members of the Taliesin Fellowship, cremated and sent to Scottsdale where they were later interred in the memorial garden. Today, the original gravesite in Wisconsin, while empty, is still marked with Wright's name.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992.</ref> === Colleagues and influences === [[ឯកសារ:RobieHouseWindows_ChicagoIL.jpg|រូបភាពតូច|Wright-designed window in Robie House, Chicago (1906)]] Wright rarely credited any influences on his designs, but most architects, historians and scholars agree he had five major influences: # Louis Sullivan, whom he considered to be his ''Lieber Meister'' (dear master), # Nature, particularly shapes/forms and colors/patterns of plant life, # Music (his favorite composer was Ludwig van Beethoven), # Japanese art, prints and buildings, # Froebel Gifts {{Citation needed|date=September 2007}} He also routinely claimed the architects and architectural designers who were his employees' work as his own design and claimed that the rest of the Prairie School architects were merely his followers, imitators and subordinates.<ref>"The Magic of America", Marion Mahony Griffin</ref> But, as with any architect, Wright worked in a collaborative process and drew his ideas from the work of others. In his earlier days, Wright worked with some of the top architects of the Chicago School, including Sullivan. In his Prairie School days, Wright's office was populated by many talented architects including William Eugene Drummond, John Van Bergen, Isabel Roberts, Francis Barry Byrne, Albert McArthur, Marion Mahony Griffin and Walter Burley Griffin. The Czech-born architect Antonin Raymond, recognized as the father of modern architecture in Japan, worked for Wright at Taliesin and led the construction of the Imperial Hotel in Tokyo. He subsequently stayed in Japan and opened his own practice. Rudolf Schindler also worked for Wright on the Imperial hotel. His own work is often credited as influencing Wright's Usonian houses. Schindler's friend Richard Neutra also worked briefly for Wright and became an internationally successful architect. Later in the Taliesin days, Wright employed many architects and artists who later become notable, such as Aaron Green, John Lautner, E. Fay Jones, Henry Klumb and Paolo Soleri in architecture and Santiago Martinez Delgado in the arts. As a young man, actor Anthony Quinn applied to study with Wright at Taliesin. However, Wright suggested that he first take voice lessons to help overcome a speech impediment. Bruce Goff never worked for Wright but maintained correspondence with him. Their works can be seen to parallel each other. Simon & Garfunkel recorded So Long, Frank Lloyd Wright as a tribute to Wright. === ការទទួលស្គាល់ === [[ឯកសារ:FrankLloydWright1966USstamp.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|1966 U.S. postage stamp honoring Frank Lloyd Wright]] Later in his life and well after his death in 1959, Wright received much honorary recognition for his lifetime achievements. He received Gold Medal awards from The Royal Institute of British Architects (RIBA) in 1941 and the American Institute of Architects (AIA Gold Medal) in 1949. The medal was a symbolic "burying the hatchet" between Wright and the AIA. In a radio interview he commented, "Well, the AIA I never joined, and they know why. When they gave me the gold medal in Houston, I told them frankly why. Feeling that the architecture profession is all that's the matter with architecture, why should I join them?"<ref name="archive"/> He was awarded the Franklin Institute's Frank P. Brown Medal in 1953. He received honorary degrees from several universities (including his "alma mater", the University of Wisconsin) and several nations named him as an honorary board member to their national academies of art and/or architecture. In 2000, Fallingwater was named "The Building of the 20th century" in an unscientific "Top-Ten" poll taken by members attending the AIA annual convention in Philadelphia. On that list, Wright was listed along with many of the USA's other greatest architects including Eero Saarinen, I.M. Pei, Louis Kahn, Philip Johnson and Ludwig Mies van der Rohe, and he was the only architect who had more than one building on the list. The other three buildings were the Guggenheim Museum, the Frederick C. Robie House and the Johnson Wax Building. In 1992, the Madison Opera in Madison, Wisconsin commissioned and premiered the opera ''Shining Brow'', by composer Daron Hagen and librettist Paul Muldoon based on events early in Wright's life. The work has since received numerous revivals, including a June 2013 revival at Fallingwater, in Bull Run, Pennsylvania, by Opera Theater of Pittsburgh. In 2000, ''Work Song: Three Views of Frank Lloyd Wright'', a play based on the relationship between the personal and working aspects of Wright's life, debuted at the Milwaukee Repertory Theater. In 1966, the United States Postal Service honored Wright with a Prominent Americans series 2¢ postage stamp. Several of Wright's buildings have been proposed by the United States to be UNESCO World Heritage sites. In 1957, Arizona made plans to construct a new Capitol building. Believing that the submitted plans for the new Capitol were tombs to the past, Frank Lloyd Wright offered an alternative to the people of Arizona. Wright felt that Arizona's Capitol should inspire the citizens to loftier heights. Wright's architectural dream of the Oasis captures the spirit of his vision - an oasis from the heat of the desert, an oasis from the mediocrity of our past decisions, an oasis for open government and unconstrained ideas. This collection also includes an early version of the Oasis with three spires, a typewritten transcript where Wright expresses his opinions regarding the various plans for Arizona's Capitol Building, and images of the restoration work completed by Kenneth C. Truong.<ref>{{Cite web|title=Oasis - Frank Lloyd Wright's Design for the Capitol|url=http://azmemory.azlibrary.gov/cdm/landingpage/collection/oasis|publisher=Arizona Capitol Museum|access-date=November 27, 2014|accessdate=November 27, 2014}}</ref> In 2004, one of the spires included in his design was erected in his memory. Consisting of roughly 1,700 individual pieces of steel, the Frank Lloyd Wright Spire is visible from nearly everywhere in residential Scottsdale and illuminates the night sky with a stunning, futuristic architectural ambiance of teal and blue. == គ្រួសារ == Frank Lloyd Wright was married three times and fathered seven children, four sons and three daughters. He also adopted Svetlana Milanoff, the daughter of his third wife, Olgivanna Lloyd Wright.<ref>{{Cite web|author=ascedia.com|url=http://www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|title=Taliesin Preservation, Inc. – Frank Lloyd Wright – FAQs|publisher=Taliesinpreservation.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610011735/http%3A//www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|archivedate=June 10, 2008|deadurl=yes}}</ref> His wives were: * Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871–1959); social worker, socialite (married in June 1889; divorced November 1922) * Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869–1930), artist (married in November 1923; divorced August 1927) * Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897–1985), dancer and writer (married in August 1928) One of Wright's sons, Frank Lloyd Wright, Jr., known as Lloyd Wright, was also a notable architect in Los Angeles. Lloyd Wright's son (and Wright's grandson), Eric Lloyd Wright, is currently an architect in Malibu, California where he has a practice of mostly residences, but also civic and commercial buildings. Another son and architect, John Lloyd Wright, invented Lincoln Logs in 1918, and practiced extensively in the San Diego area. John's daughter, Elizabeth Wright Ingraham, was an architect in Colorado Springs, Colorado, and died September 15, 2013, of congestive heart failure. She is the mother of Christine, an interior designer in Connecticut, and Catherine, an architecture professor at the Pratt Institute.<ref name="Reflecting Pools">{{Cite news|last=Mann|first=Leslie|title=Reflecting pools: Descendants follow in Frank Lloyd Wright's footsteps|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|work=Chicago Tribune|date=February 1, 2008|accessdate=March 28, 2008|access-date=March 28, 2008|archive-date=មីនា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325164342/http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|url-status=dead}}</ref> Wright designed a house for David Samuel Wright, his son by his first marriage to Catherine, and David's wife, Gladys.<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|title=Wright Masterwork Is Seen in a New Light: A Fight for Its Life|url=http://www.nytimes.com/2012/10/03/arts/design/frank-lloyd-wright-house-in-phoenix-faces-bulldozers.html?emc=eta1&_r=0|newspaper=New York Times|date=October 2, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jaimee|title=Growing up Wright|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/2009/03/14/20090314frankfamily0314.html?nclick_check=1|newspaper=The Arizona Republic|date=March 14, 2009}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The Oscar-winning actress Anne Baxter was Wright's granddaughter. Baxter was the daughter of Catherine Baxter, a child born of Wright's first marriage. Baxter's daughter, Melissa Galt, currently lives and works in Atlanta as an interior designer.<ref name="Reflecting Pools"/> His step-daughter Svetlana (daughter of Olgivanna) and her son Daniel died in an automobile accident in 1946. Her widower, William Wesley Peters, was later briefly married to Svetlana Alliluyeva, the youngest child and only daughter of Joseph Stalin. They divorced after she could not adjust to the communal lifestyle of the Wright communities, which she compared to life in the [[សហភាពសូវៀត|Soviet Union]] under her father, and because of the constant interference of Wright's widow. Peters served as Chairman of the Frank Lloyd Wright Foundation from 1985 to 1991. A great-grandson of Wright, S. Lloyd Natof, currently lives and works in Chicago as a master woodworker who specializes in the design and creation of custom wood furniture.<ref>{{Cite news|title=The Short List|url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|work=Chicago Magazine|date=November 2006|accessdate=March 10, 2008|access-date=March 10, 2008|archive-date=ឧសភា 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513050752/http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|url-status=dead}}</ref> == Archives == From Wright’s death in 1959 most of his collections were stored at the headquarters of the Frank Lloyd Wright Foundation — Taliesin, in Spring Green, Wisconsin, and Taliesin West. The collection includes more than 23,000 architectural drawings, about 40 large-scale architectural models, some 44,000 photographs, 600 manuscripts and more than 300,000 pieces of office and personal correspondence. The archive’s architectural models include notable Wright projects like the unrealized St. Mark’s Tower and a version of the Guggenheim. Most of these models were not made for clients; they were constructed for MoMA’s retrospective of Wright in 1940.<ref name="nytimes.com">Robin Pogrebin (September 3, 2012), [http://www.nytimes.com/2012/09/04/arts/design/frank-lloyd-wright-collection-moves-to-moma-and-columbia.html A Vast Frank Lloyd Wright Archive Is Moving to New York] ''New York Times''.</ref> In order to guarantee a high level of conservation and access as well as to transfer the considerable financial burden of maintaining the archive,<ref>Robin Pogrebin (March 9, 2014), [http://www.nytimes.com/2014/03/10/arts/design/models-preserve-wrights-dreams.html Models Preserve Wright’s Dreams] ''New York Times''.</ref> the Frank Lloyd Wright Foundation in 2012 partnered with the Museum of Modern Art and the Avery Architectural and Fine Arts Library to move the archive to New York. Wright’s furniture and art collection remain with the foundation, which will also have a role in monitoring the archive. Together the three parties established an advisory group to oversee exhibitions, symposiums, events and publications.<ref name="nytimes.com"/> Photographs and other archival materials are held by the Ryerson & Burnham Libraries at the Art Institute of Chicago. The Herbert and Katherine Jacobs Residence and Frank Lloyd Wright Records, 1924–1974, Collection includes drawings, correspondence, and other materials documenting the construction of two homes for the Jacobs as well as research files on Wright's life. The Frank Lloyd Wright in Michigan Collection, 1945–1988, consists of research documents, including photocopied correspondence between Wright and his clients, used for the book "Frank Lloyd Wright in Michigan." The Wrightiana Collection, c. 1897–1997 (bulk 1949–1969), includes a variety of printed materials and photographs about Wright and his projects. The Joseph J. Bagley Cottage Collection, c. 1916–1925, contains photographs and drawings documenting the Bagley cottage which was completed in 1916. The architect's personal [http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Archives.html archives] are located at Taliesin West in Scottsdale, Arizona. The Frank Lloyd Wright archives include photographs of his drawings, indexed correspondence beginning in the 1880s and continuing through Wright's life, and other ephemera. The Getty Research Center in Los Angeles, also has copies of Wright's correspondence and photographs of his drawings in their "[http://www.getty.edu/research/conducting_research/special_collections/wright.html Frank Lloyd Wright Special Collection]". Wright's correspondence is indexed in ''An Index to the Taliesin Correspondence'', ed. by Professor Anthony Alofsin, which is available at larger libraries. == ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស == * Annunciation Greek Orthodox Church, Wauwatosa, Wisconsin, 1956–1961 * Beth Sholom Synagogue, Elkins Park, Pennsylvania, 1954 * Child of the Sun, Florida Southern College, Lakeland, Florida, 1941–1958, site of the largest collection of the architect's work * Dana-Thomas House, Springfield, Illinois, 1902 * Darwin D. Martin House, Buffalo, New York, 1903–1905 * Dr. G.C. Stockman House, Mason City, Iowa, 1908 * Edward E. Boynton House, Rochester, New York, 1908 * Ennis House, Los Angeles, 1923 * Fallingwater (Edgar J. Kaufmann Sr. Residence), Bear Run, Pennsylvania, 1935–1937 * First Unitarian Society of Madison, Shorewood Hills, Wisconsin, 1947 * Frank Lloyd Wright Home and Studio, Oak Park, Illinois, 1889–1909 * Frank Thomas House, Oak Park, Illinois, 1901 * Gammage Auditorium, Tempe, Arizona, 1959–1964 * Graycliff. Derby, New York, 1926 * First Jacobs House, Madison, Wisconsin, 1936–1937 * Herbert F. Johnson Residence ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937 * Hollyhock House (Aline Barnsdall Residence), Los Angeles, 1919–1921 * Imperial Hotel, [[ទីក្រុងតូខ្យូ|Tokyo, Japan]], 1923 ''(demolished, 1968; entrance hall reconstructed at Meiji Mura near Nagoya, Japan, 1976)'' * Johnson Wax Headquarters, Racine, Wisconsin, 1936 * Kenneth Laurent House, the only home Wright designed to be handicapped accessible * Kentuck Knob, Ohiopyle, Pennsylvania, 1956 * Larkin Administration Building, Buffalo, New York, 1903 ''(demolished, 1950)'' * Marin County Civic Center, San Rafael, California, 1957–1966 * Marshall Erdman Prefab Houses, various locations, 1956–1960 * Midway Gardens, Chicago, Illinois, 1913 ''(demolished, 1929)'' * Clubhouse at the Nakoma Golf Resort, Plumas County, California, designed in 1923; opened in 2000 * Park Inn Hotel, the last standing Wright designed hotel, Mason City, Iowa, 1910 * Price Tower, Bartlesville, Oklahoma, 1952–1956 * Frederick C. Robie Residence, Chicago, Illinois, 1909 * R.W. Lindholm Service Station, Cloquet, Minnesota, 1958 * Solomon R. Guggenheim Museum, New York City, 1956–1959 * Taliesin, Spring Green, Wisconsin, 1911 & 1925 * Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937 * The Illinois, mile-high tower in Chicago, 1956 ''(unbuilt)'' * Unity Temple, Oak Park, Illinois, 1904 * Usonian homes, various locations, 1930s–1950s * V. C. Morris Gift Shop, San Francisco, 1948 * Westhope (Richard Lloyd Jones Residence, Tulsa, Oklahoma, 1929 * William H. Winslow House, River Forest, Illinois, 1894 * Ward Winfield Willits Residence, and Gardener's Cottage and Stables, Highland Park, Illinois, 1901 == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em|refs=<ref name="bbccarlton"> {{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Mystery of the murders at Taliesin | date = }}</ref> <ref name="Brewster"> {{cite news|first=Mike |last=Brewster |title=Frank Lloyd Wright: America's Architect |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |work=Business Week |publisher=The McGraw-Hill Companies |date=July 28, 2004 |accessdate=January 22, 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302053743/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |archivedate=March 2, 2008 }}</ref> <ref name=Brooks>{{cite web | last = Brooks | first = H. Allen | title = Architecture: The Prairie School | work = Encyclopedia of Chicago | publisher = Chicago Historical Society | year = 2005 | url = http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | accessdate = May 25, 2010 | archivedate = មិថុនា 29, 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090629062709/http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | url-status = dead }}</ref> <ref name=Cassidy> {{cite web | last = Cassidy | first = Victor M. | title = Lost Woman | publisher = Artnet Magazine | date = October 21, 2005 | url = http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=Clayton> {{Cite book | last = Clayton | first = Marie | title = Frank Lloyd Wright Field Guide | publisher = Running Press | year = 2002 | pages = 97–102 | isbn = 0-7624-1324-7 }}</ref> <ref name="Denzerbook">{{cite book | last = Denzer | first = Anthony | title = The Solar House: Pioneering Sustainable Design | publisher = Rizzoli | year = 2013 | url = http://solarhousehistory.com/book/ | isbn = 978-0-8478-4005-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200811/http://solarhousehistory.com/book/ |date=2013-07-26 }}</ref> <ref name=FLWF> {{cite web | title = A brief Biography | work = Wright's Life + Work | publisher = Frank Lloyd Wright Foundation | year = 2010 | url = http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html | accessdate = May 16, 2010 }}</ref> <ref name=Gebhard> {{Cite book | last = Gebhard | first = David | author2 = Patricia Gebhard | title = Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects | url = https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh | publisher = Gibbs Smith | year = 2006 | location = Salt Lake City | page = [https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh/page/34 32] | isbn = 1-4236-0005-3 }}</ref> <ref name=Goldberger> {{cite web | last = Goldberger | first = Paul | title = Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred | work = The New Yorker | date = March 9, 2009 | url = http://www.newyorker.com/arts/critics/skyline/2009/03/09/090309crsk_skyline_goldberger | accessdate = March 26, 2009 }}</ref> <ref name=Lind> {{Cite book | last = Lind | first = Carla | title = Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces | url = https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind | place = New York | publisher = Simon & Schuster, Inc. | year = 1996 | pages = [https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind/page/40 40]–43 | isbn = 0-684-81306-8 }}</ref> <ref name="loc"> {{cite web | author = American Treasures of the Library of Congress | title = The Genius of Frank Lloyd Wright | url = http://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html | publisher = Library of Congress | accessdate = February 28, 2014 }}</ref> <ref name=MIT> {{cite web | title = Marion Mahony Griffin (1871–1962) | work = From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago | publisher = Massachusetts Institute of Technology | year = 1996 | url = http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=OGorman> {{Cite book | ref = {{harvid|O'Gorman|2004}} | last = O'Gorman | first = Thomas J. | title = Frank Lloyd Wright's Chicago | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor | publisher = Thunder Bay Press | year = 2004 | location = San Diego | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor/page/31 31]–33 | isbn = 1-59223-127-6 }}</ref> <ref name=Saint>{{Cite journal | last = Saint | first = Andrew | title = Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice | journal = Architectural Research Quarterly | volume = 7 | issue = 2 | pages = 157–167 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | date = May 2004 | url = http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | accessdate = March 16, 2010 | doi = 10.1017/S1359135503002112 | archive-date = មីនា 4, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054252/http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name=Sommer> {{Cite book | last = Sommer | first = Robin Langley | title = Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio | publisher = Barnes & Noble Books | year = 1997 | location = Honk Kong | chapter = Frank W. Thomas House | isbn = 0-7607-0463-5}} </ref> <ref name=Tafel> {{Cite book | ref = {{harvid|Tafel|1985}} | last = Tafel | first = Edgar | title = Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius | url = https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe | place = Mineola, N.Y. | publisher = Dover Publications | year = 1985 | page = [https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe/page/31 31] | isbn = 0-486-24801-1 }}</ref> <ref name="Twombly1979"> {{cite book | last = Twombly | first = Robert | title = Frank Lloyd Wright His Life and Architecture | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000twom | year = 1979 | publisher = A Wiley-Interscience | location = Canada | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000twom/page/276 276]–278 }}</ref> <ref name=Weil> {{Cite book | author = Frank Lloyd Wright Preservation Trust | editor = Zarine Weil | title = Building A Legacy: The Restoration of Frank Lloyd Wright's Oak Park Home and Studio | url = https://archive.org/details/buildinglegacyre0000unse | publisher = Pomegranate | year = 2001 | location = San Francisco | page = 4 | isbn = 0-7649-1461-8 }}</ref> <ref name=Wright> {{Cite book | ref = {{harvid|Wright|2005}} | last = Wright | first = Frank Lloyd | title = Frank Lloyd Wright: An Autobiography | url = https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0 | place = Petaluma, CA | publisher = Pomegranate Communications | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0/page/60 60]–63 | isbn = 0-7649-3243-8 }}</ref>}} == Further reading == === Wright's philosophy === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (ed.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, ed. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biographies === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: Scribner, 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. === Surveys of Wright's work === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence and Peter Reed (eds.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Selected books about specific Wright projects === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Official Website * [http://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html The Frank Lloyd Wright Foundation Archives (The Museum of Modern Art | Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University, New York)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221060655/https://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html |date=2018-12-21 }} * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701005657/https://savewright.org/ |date=2023-07-01 }} * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – PBS documentary by Ken Burns and resources * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Complete list of Wright buildings by location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] from ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} interviewed by Mike Wallace on ''The Mike Wallace Interview'' recorded September 1 & 28, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Appearance on ''What's My Line?'', June 3, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] * [http://www.steinerag.com/flw/Artifact%20Pages/PhRtS290.htm Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945] nx7sgzfcmw8k20zq6x11q087sjzty3a 0 34867 340948 339981 2026-09-24T22:57:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340948 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances], [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news |last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=25 មេសា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425150042/http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |url-status=dead }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010812044220/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm |date=2001-08-12 }} – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>{{Cite web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-07-11 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114060844/http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |url-status=dead }}</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>{{Cite web |url=http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |title=Licenses of the French Football Federation |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010115455/https://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |url-status=dead }}</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 7l8qgsf2hsch4lwhaexplkmv9c6g3hx 0 34873 340961 312432 2026-09-24T23:16:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340961 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា |name = ភាសារ៉ូម៉ានី |altname = Daco-Romanian |nativename = ''limba română'' <br />''лимба ромынэ'' |pronunciation = {{IPA-ro|roˈmɨnə|}} |states = Romania, Moldova, ''Transnistria'' {{small|(disputed region)}}; minority in Israel, Serbia, Ukraine, Hungary, Croatia, Bulgaria; diaspora in Italy, Spain, Germany and other parts of Western Europe |region = |speakers = ២៤ លាននាក់ |date = ២០០៤-២០១២ |ref = e18 |speakers2 = ជាភាសាទីពីរ: ៤ លាននាក់<ref name="Latin Union">{{Cite web |url=http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro |title=Latin Union |access-date=2017-03-25 |archivedate=2014-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029141605/http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro |url-status=dead }}</ref> |familycolor = ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប |fam2 = [[ភាសាក្រុមអ៊ីតាលិក|អ៊ីតាលិក]] |fam3 = [[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់|រ៉ូម៉ាន់]] |fam4 = [[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់ខាងកើត|រ៉ូម៉ាន់ខាងកើត]] |ancestor = [[Proto-Romanian language|Proto-Romanian]] |script = [[Latin script|Latin]] ([[Romanian alphabet]])<br>[[Moldovan Cyrillic alphabet|Cyrillic]] ([[Transnistria]] only)<br>[[Romanian Braille]] |nation = [[Romania]]<br>[[Republic of Moldova]]<ref name=Moldova group=nb>The constitution of the Republic of Moldova refers to the country's language as ''Moldovan'', whilst the 1991 [[Moldovan Declaration of Independence|Declaration of Independence]] names the official language ''Romanian''. In December 2013, a decision of the [[Constitutional Court of Moldova]] ruled that the Declaration of Independence takes precedence over the Constitution and that the state language is therefore Romanian, not "Moldovan". [http://www.foxnews.com/world/2013/12/05/moldovan-court-rules-official-language-is-romanian-replacing-soviet-flavored/ "Moldovan court rules official language is 'Romanian,' replacing Soviet-flavored 'Moldovan'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209102718/http://www.foxnews.com/world/2013/12/05/moldovan-court-rules-official-language-is-romanian-replacing-soviet-flavored |date=2013-12-09 }}</ref><br>[[Transnistria]]<br>Vojvodina<br>European Union<br>(''See [[List of countries where Romanian is an official language|List]].'') |minority= Hungary<br />Serbia<br />Ukraine<ref>{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version – Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30 April 2014}}</ref> |agency = [[Romanian Academy|Academia Română]]<br>[[Academy of Sciences of Moldova]] |iso1 = ro |iso2b=rum |iso2t=ron |iso3=ron |lingua=51-AAD-c (varieties: 51-AAD-ca to -ck) |map=Map Roumanophone World.png |mapcaption=Blue: region where Romanian is the dominant language. Green: areas with a notable minority of Romanian speakers. |map2=Idioma rumano.PNG |mapcaption2=Distribution of the Romanian language in Romania, Moldova and surroundings. |notice=IPA |glotto=roma1327 |glottorefname=Romanian }} '''ភាសារ៉ូម៉ានី''' ({{lang-ro|limba română}}) គឺជាភាសាផ្លូវការនៅ[[ប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] និងភាសានៅក្រុម[[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់|រ៉ូម៉ាន់]]ខាងកើតដែលមានអ្នកមិយាយពីកំណើតប្រមាណ ២៤ លាននាក់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} {{interwiki|code=ro}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] 6qpys7yzg3e66e8vojm69wwbrdfc13w 0 34929 340954 337910 2026-09-24T23:03:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340954 wikitext text/x-wiki '''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្]]រព័ន្ធកុំព្យូទ័រ'''គឺជាឧបករណ៍ដែលអាចត្រូវបានណែនាំឱ្យអនុវត្តការសំណុំបំពានប្រតិបត្តិការដោយស្វ័យប្រវត្តិនព្វន្ធឬឡូជីខលមួយ។ សមត្ថភាពនៃកុំព្យូទ័រទៅតាមលំដាប់នៃការប្រតិបត្ដិការដែលហៅថាកម្មវិធីមួយដែលធ្វើឱ្យកុំព្យូទ័រយ៉ាងខ្លាំងអនុវត្តទៅជួរធំទូលាយនៃភារកិច្ច។ កុំព្យូទ័របែបនេះត្រូវបានប្រើជាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងមួយសម្រាប់ពូជធំទូលាយណាស់នៃឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មនិងអតិថិជន។ នេះរួមបញ្ចូលទាំងឧបករណ៍គោលបំណងពិសេសធម្មតាដូចជាចង្ក្រានកំដៅម្ហូបនិងការត្រួតពិនិត្យពីចម្ងាយឧបករណ៍ដូចជាមនុស្សយន្តរោងចក្រឧស្សាហកម្មនិងការរចនាកុំព្យូទ័របានជួយនោះទេប៉ុន្តែនៅក្នុងឧបករណ៍គោលបំណងទូទៅដូចកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួននិងឧបករណ៍ចល័តដូចជាទូរស័ព្ទទំនើប។ អ៊ិនធឺណិត្រូវបានរត់នៅលើកុំព្យូទ័រហើយវាបានភ្ជាប់រាប់លាននាក់នៃកុំព្យូទ័រផ្សេងទៀត។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំដងបុរាណ, ឧបករណ៍ដោយដៃធម្មតាដូចជា abacus ដែលបានជួយប្រជាជនក្នុងការធ្វើការគណនា។ ដើមបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម, ឧបករណ៍មេកានិចមួយចំនួនត្រូវបានសាងសង់ឡើងដើម្បីប្រើភារកិច្ចធុញទ្រាន់យូរមកហើយ, ដូចជាការណែនាំលំនាំសម្រាប់កីតម្បាញ។ ម៉ាស៊ីនអគ្គិសនីទំនើបបានមានឯកទេសគណនាអាណាឡូកក្នុងដើមសតវត្សទី 20 ។ ម៉ាស៊ីនគណនាឌីជីថលដំបូងអេឡិចត្រូនិត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមលោកលើកទី II ។ ល្បឿនអំណាចនិង versatile នៃកំព្យូទ័របានកើនឡើងច្រើននិងជាបន្តចាប់តាំងពីពេលនោះមក។<ref name=OEDComputer>{{Cite journal |title=computer, ''n.'' |series=Oxford English Dictionary |url=http://dictionary.oed.com/ |publisher=Oxford University Press |edition=2 |year=1989 |accessdate=10 April 2009 |ref=harv |archive-date=25 មិថុនា 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/ |dead-url=yes }}</ref> Conventionally, កុំព្យូទ័រសម័យទំនើបដែលមានធាតុយ៉ាងហោចណាស់មួយដំណើរការជាធម្មតាជាអង្គភាពដំណើរការកណ្តា (CPU) និងសំណុំបែបបទមួយចំនួននៃការចងចាំ។ ធាតុដំណើរការអនុវត្ដនព្វន្ធនិងប្រតិបត្តិការឡូជីខលនិងអង្គភាពលំដាប់លំដោយនិងការត្រួតពិនិត្យអាចផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃការប្រតិបត្ដិការឆ្លើយតបទៅនឹងពត្រូវបានរក្សាទុក។ ឧបករណ៍គ្រឿងកុំព្យូទ័ររួមបញ្ចូលទាំងឧបករណ៍បញ្ចូល (ក្តារចុចកណ្តុរយ៉យស្ទីក, ល), ឧបករណ៍ទិន្នផល (អេក្រង់ម៉ូនីទ័រ, ម៉ាស៊ីនបោះពុម្ព, ជាដើម) និងឧបករណ៍បញ្ចេញ / បញ្ចូលដែលអនុវត្តមុខងារទាំងពីរ (ឧ, ការច់ស្គ្រីឆ្នាំ 2000 សម័យ) ។ ឧបករណ៍គ្រឿងកុំព្យូទ័រអនុញ្ញាតឱ្យពទៅនឹងត្រូវបានយកមកពីប្រភពខាងក្រៅហើយពួកគេបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រតិបត្ដិការនេះលទ្ធផលនៃការដើម្បីត្រូវបានរក្សាទុកនិងទៅយក។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាបណ្ដុំនៃសមាសភាគរាងកាយដែលបង្កើតប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាផ្នែករាងកាយឬសមាសភាគនៃកុំព្យូទ័រដូចជាម៉ូនីទ័រ, ក្តារចុច, ការផ្ទុកទិន្នន័យកុំព្យូទ័រ, កាតក្រាហ្វិកកាតសំឡេង, motherboard និងដូច្នេះនៅលើទាំងអស់ដែលជាវត្ថុរូបីយ។ [1] ដោយផ្ទុយ, កម្មវិធីនេះគឺជាការណែនាំដែលអាចត្រូវបានរក្សាទុកនិងដំណើរការដោយផ្នែករឹង។ [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x81px]][[File:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x81px]][[File:Intertec Superbrain.jpg|x81px]]<br />[[File:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x79px]][[File:Thinking Machines Connection Machine CM-5 Frostburg 2.jpg|x79px]][[File:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x79px]]<br />[[File:DM IBM S360.jpg|x77px]][[File:Acorn BBC Master Series Microcomputer.jpg|x77px]][[File:Dell PowerEdge Servers.jpg|x77px]] កុំព្យូទ័រ Desktop គឺជាកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួនបានរចនាឡើងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ធម្មតានៅទីតាំងតែមួយនៅលើឬនៅជិតតុមួយឬតុដោយសារតែការតម្រូវឱ្យមានទំហំនិងអំណាចរបស់ខ្លួន។ ការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធទូទៅបំផុតមានករណីដែលជាម្ចាស់ការផ្គត់ផ្គង់ថាមពល, motherboard (ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលសៀគ្វីមួយដែលបានបោះពុម្ពដោយមានការ microprocessor ជាអង្គភាពដំណើរការកណ្តា (CPU), ការចងចាំ, រថយន្តក្រុង, និងសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិផ្សេងទៀត), ការផ្ទុកថាស (ជាធម្មតាមួយឬថាសរឹងបន្ថែមទៀត ដ្រាយ, ដ្រាយឌីសអុបទិក, ហើយនៅក្នុងម៉ូដែលដ្រាយថាសមួយដើមថាសទន់); ក្តារចុចនិងកណ្តុរសម្រាប់ការបញ្ចូល; និងម៉ូនីទ័រកុំព្យូទ័រនិងជាញឹកញាប់ម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពសម្រាប់លទ្ធផលមួយ។ ករណីនេះអាចនឹងត្រូវបានតម្រង់ទិសផ្ដេកឬបញ្ឈរនិងបានដាក់ទាំងក្រោម, នៅក្បែរឬនៅលើកំពូលនៃតុមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាបណ្ដុំនៃសមាសភាគរាងកាយដែលបង្កើតប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាផ្នែករាងកាយឬសមាសភាគនៃកុំព្យូទ័រដូចជាម៉ូនីទ័រ, ក្តារចុច, ការផ្ទុកទិន្នន័យកុំព្យូទ័រ, កាតក្រាហ្វិកកាតសំឡេង, motherboard និងដូច្នេះនៅលើទាំងអស់ដែលជាវត្ថុរូបីយ។ [1] ដោយផ្ទុយ, កម្មវិធីនេះគឺជាការណែនាំដែលអាចត្រូវបានរក្សាទុកនិងដំណើរការដោយផ្នែករឹង។ [[File:Typing example.ogv|thumb|upright=1.4|Typing on a computer keyboard.]] [[File:Backlit keyboard.jpg|thumb|upright=1.4|Backlit keyboard]] ==ក្តារចុចកុំព្យូទ័រ== នៅក្នុងកុំព្យូទ័រ, ក្តារចុចកុំព្យូទ័រមួយគឺជាឧបករណ៍ម៉ាស៊ីនអង្គុលីលេខបែបដែលប្រើការរៀបចំរបស់ប៊ូតុងឬគ្រាប់ចុចមួយដើម្បីធ្វើជាដងថ្លឹងមេកានិចឬប្តូរអេឡិចត្រូនិ។ បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃកាតកណ្តាប់ដៃនិងកាសែតក្រដាស, អន្តរកម្មតាមរយៈការក្តារចុច teleprinter បែបក្លាយជាឧបករណ៍បញ្ចូលសំខាន់សម្រាប់កុំព្យូទ័រ។ ក្តារចុចជាធម្មតាមានតួអក្សរឆ្លាក់ឬបោះពុម្ពលើគ្រាប់នេះ (ប៊ូតុង) ហើយចុចគ្នានៃកូនសោមួយជាធម្មតាត្រូវគ្នាទៅនឹងនិមិត្តសញ្ញាដែលបានសរសេរតែមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា, ដើម្បីផលិតនិមិត្តសញ្ញាមួយចំនួនតម្រូវឱ្យមានការបន្ទាន់និងកាន់កូនសោជាច្រើនក្នុងពេលដំណាលគ្នាឬក្នុងលំដាប់។ ខណៈពេលដែលគ្រាប់ចុចក្តារចុចភាគច្រើនផលិតតួអក្សរលេខឬសញ្ញា (តួអក្សរ), គ្រាប់ចុចផ្សេងទៀតឬចុចគ្រាប់ចុចដំណាលគ្នាអាចផលិតសកម្មភាពឬប្រតិបត្តិពាក្យបញ្ជាកុំព្យូទ័រ។ ទោះបីជាមានការអភិវឌ្ឍន៍នៃឧបករណ៍បញ្ចូលជាជម្រើសដូចជាការទទួលស្គាល់កណ្តុរ, អេក្រង់, ឧបករណ៍ប៊ិច, ការទទួលស្គាល់តួអក្សរនិងសំឡេង, ក្តារចុចនេះនៅតែជាឧបករណ៍ដែលបានប្រើជាទូទៅបំផុតសម្រាប់ (មនុស្ស) បញ្ចូលលេខដោយផ្ទាល់ពីទិន្នន័យចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រ។ ក្នុងការប្រើប្រាស់ធម្មតា, ក្តារចុចត្រូវបានប្រើជាចំណុចប្រទាក់ធាតុអត្ថបទដើម្បីវាយអត្ថបទនិងលេខទៅជាកម្មវិធីវាយអត្ថបទ, កម្មវិធីនិពន្ធអត្ថបទឬកម្មវិធីផ្សេងទៀត។ នៅក្នុងកុំព្យូទ័រទំនើប, ការបកស្រាយការចុចគ្រាប់ចុចនោះត្រូវបានជាទូទៅបានចាកចេញទៅកម្មវិធី។ ក្តារចុចកុំព្យូទ័រមួយខុសប្លែកគ្នាពីការចុចគ្រាប់ចុចរាងកាយនិងរាយការណ៍រាល់ផ្សេងទៀតទាំងអស់ដើម្បីចុចគ្រាប់ចុចកម្មវិធីបញ្ជានេះ។ ក្តារចុចត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ការលេងហ្គេមកុំព្យូទ័រទាំងជាមួយក្តារចុចទៀងទាត់ឬដោយប្រើក្តារចុចដែលមានលក្ខណៈពិសេសការលេងហ្គេមពិសេសដែលអាចពន្លឿនការបន្សំគ្រាប់ចុចខ្វាច់មួយចំនួនត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់។ ក្តារចុចត្រូវបានប្រើផងដែរដើម្បីផ្តល់នូវពាក្យបញ្ជាដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការរបស់កុំព្យូទ័រដូចជាការរួមបញ្ចូលគ្នាជំនួស-ការត្រួតពិនិត្យលុប-ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Windows ", ដែលបាននាំមកនូវបង្អួចភារកិច្ចឬបិទម៉ាស៊ីន។ ការចំណុចប្រទាក់បន្ទាត់ពាក្យបញ្ជាគឺជាប្រភេទមួយនៃចំណុចប្រទាក់អ្នកប្រើប្រតិបតិ្តការទាំងស្រុងតាមរយៈក្តារចុចឬឧបករណ៍ផ្សេងទៀតធ្វើការងារមួយ។<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/pictures/gallery-ibm-100-years-of-thinking-big/|title=Gallery: IBM: 100 Years of THINKing Big|author=Smith, Andy|publisher=''[[ZDNet]]''|date=15 June 2011|accessdate=20 October 2015|archive-date=10 ធ្នូ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210153020/http://www.zdnet.com/pictures/gallery-ibm-100-years-of-thinking-big/|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} q47c6ycomuaacpdt1if4b8653ke1fgg 0 34994 340916 335160 2026-09-24T22:02:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340916 wikitext text/x-wiki RONJA គឺ​ជា​ប្រព័ន្ធ​គមនាគមន៍​ទស្សន​សម្ពន្ធ​ឥតខ្សែ​។ ប្រភ​ពនៅ​សាធារណរដ្ឋ​ឆែក​ បង្កើត​ដោយ​ Karel Kulhavý នៃ Twibright Labs និង​ចេញ​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​២០០១<ref>[http://ronja.twibright.com/changelog.php Changelog of Twibright Labs Products]</ref><ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/visible-light-communication-vlcli-fi-technology--free-space-optics-fso-market-2013-2018---by-component-led-image-sensor-opto-couplers-application-indoor-networking-underwater-communication-location-based-service--187265961.html PR Newswire market research report: Visible Light Communication Market (VLC & LI-FI Technology, Free Space Optics (FSO) - 2013-18, 2013. ]</ref>។ វា​បញ្ជូន​ទិន្នន័យ​ដោយ​យ៉ាង​​ឥតខ្សែ​ដោយជ្វាលា​។ Ronja អាច​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​បង្កើត​ តំណ​ភ្ជាប់​អ៊ីសឺរណិត​ភាព​ទ្វេគុណ​ 10Mbps <ref>[http://ronja.twibright.com/tetrapolis/spec.php Ronja Tetrapolis Technical Specification]</ref>. គេ​បាន​ប៉ាន់ប្រមាណ​ថា​ ១០០០ដល់​២០០០ តំណ​ភ្ជាប់​ៗ​ត្រូវ​បាន​សង់​នៅ​ទាំង​ភព​ផែន<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0162243910368398|title=Free Space Optics in the Czech Wireless Community: Shedding Some Light on the Role of Normativity for User-Initiated Innovations|journal=Science, Technology & Human Values|volume=36|issue=4|pages=423|year=2010|last1=Soderberg|first1=J.}}</ref>​។ [[File:Ronja beam Prostejov.jpg|thumb|right|អំពូល​ឌីយ៉ូតភ្លឺ​ខ្លាំង​ ជា​មួយ​មសូរ​ថោក​ អាច​បង្ហូរ​វីដេអូ​គុណភាព​ DVD ជាង​សង្កាត់​។ ជំហាន​បួន​ដប់​កន្ឋែក​ និង​ពន្លឺតូច​ចង្អៀត​ក្លាយ​ជា​បំបាំង​។]] [[File:Twibright Ronja with its user.jpg|thumb|Ronja ជា​មួយ​អ្នក​ប្រើ​។]] [[File:RonjaHolder.jpg|thumb|right|ទំរ Ronja។ ខ្ចៅ​អនុញ្ញាត​លៃតម្រូវ​នៃ​ទិស​យ៉ាង​ល្អោច​]] [[File:RonjaFog.jpg|thumb|right|Ronja ក្នុង​អ័ព្ទ​]] == ការប្រើ​ប្រាស់​ក្នុង​ការ​អប់រំ == គំនូរ​នេះ​ចំហ​ប្រភព​ជា​មួយ​ ការណែនាំ​ផលិត​​ពេញលេញ​ម្តង​មួយ​ជំហាន​ បាន​គឺមូលដ្ឋាន​នៃនិក្ខេបបទ​បណ្ឌិត​ (PhD) ១ និក្ខេបបទ​បរិញ្ញាបត្រ​ (MSc) និងបាសឺល័រ (Bc) ១០ ប្រឡង​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​វិទ្យាល័យ​ ៣ និង​សកម្មភាព​វិជ្ជាជីវះ​វិទ្យាល័យ​ ១។ ទៀត​ និក្ខេបបទ​បណ្ឌិត​ (PhD) និក្ខេបបទបរិញ្ញាបត្រ​ (MSc) និងបាសឺល័រ (Bc) ១៦ និងផែន​ការ​ឆមាស​សាកល​វិទ្យាល័យ​ ១ ដកស្រង់​ Ronja <ref>[http://ronja.twibright.com/web.php Twibright Ronja: Publications coauthored and citations citing Ronja]</ref> <ref>[http://ronja.twibright.com/education_projects.php Ronja - Education projects]</ref> == ការផលិត == សេចក្ដី​ណែនាំសម្រាប់​ការ​កសាងគឺបាន​សរសេរ​ឱ្យអ្នក​សាង​សង់គ្មាន​បទ​ពិសោធន៍។ ​ការដំឡើង ១៥៤ នៅ​ទាំង​ភព​ផែន​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​ទៅ​ក្នុងវិចិត្រសាល​ជា​មួយ​ ជា​មួយ​ទិន្នន័យបច្ចេកទេស​និងរូបភាព​២។<ref>[http://ronja.twibright.com/installations.php Registered Installations of Ronja]</ref> == Notes == {{reflist}} == References == {{refbegin}} *{{citation|url=http://www.oreillynet.com/etel/blog/2007/02/ronja_at_10_mbps_the_next_stag.html|publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly Emerging Telephony]]|title=Ronja at 10 Mbit/s, the next stage in wireless mesh networking?|date=February 19, 2007|author=Andy Oram}} *{{citation|url=http://books.google.ch/books?id=2rGVgt7b1dQC&pg=PA56&lpg=PA56&dq=twibright+ronja&source=bl&ots=uxE39WjQe4&sig=87OVQnj2Jl8ki_oHfD36sqac8Uc&hl=de&sa=X&ei=HIVSVLi4H6GV7AaXlYDADA&ved=0CGYQ6AEwCQ#v=onepage&q=twibright%20ronja&f=false|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|title=Bridging the Global Digital Divide|date=January 1, 2003|author=Jeffrey James}} page 56 * [http://www.unstrung.com/document.asp?doc_id=18416 Unstrung: Da Doo Ron RONJA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128002104/http://www.unstrung.com/document.asp?doc_id=18416 |date=2006-11-28 }} * [https://archive.org/details/Ronja_WSFII_London Ronja talk at WSFII London 2005] (archive.org) * [http://www.hackaday.com/2005/06/13/ronja-optical-data-link/ Hack a Day: Ronja] * [https://web.archive.org/web/20120110171006/http://hansmi.ch/articles/ronja Building a Ronja-lightlink: A User Testimonial] (web.archive.org) * [http://brlcad.org/wiki/Ronja The 3D modeling software BRL-CAD, originally developed by the US Army since 1979, showcases Ronja as a project which uses BRL-CAD] {{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://electric2.ee.psu.ac.th/~ton/FSO_Ronja_TENCON2006_Final2.pdf Phanumas Khumsat, Noppadol Wattanapisit, Karel Kulhavey, "Low-Cost Laser-Based Wireless Optical Transceiver for 10-Mbps Ethernet Link", Proceedings of IEEE Region 10 Conference (TENCON), Hong Kong, China (2006), which publishes the Ronja design with minor modifications, publishes the Ronja receiver and transmitter schematics virtually unchanged, and features a photograph of a Ronja Twister built on the official Ronja PCB.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809130013/http://electric2.ee.psu.ac.th/~ton/FSO_Ronja_TENCON2006_Final2.pdf |date=2017-08-09 }} * [https://www.researchgate.net/profile/Phanumas_Khumsat/publication/224693686_Optical_Front-Ends_for_Low-Cost_Laser-Based_10-Mbps_Free-Space_Optical_Transceiver/links/53fdac840cf22f21c2f82347/Optical-Front-Ends-for-Low-Cost-Laser-Based-10-Mbps-Free-Space-Optical-Transceiver.pdf Phanumas Khumsat, Noppadol Wattanapisit, Karel Kulhavey, "Optical Front-Ends for Low-Cost Laser-Based 10-Mbps Free-Space Optical Transceiver" (full text), Proceeding of IEEE Asia Pacific Conference on Circuits and Systems 2006, 1911-1914 (2006), which publishes the Ronja design with minor modifications, publishes the Ronja receiver and transmitter schematics virtually unchanged, and features a photograph of the official Ronja optical heads and holders.] * [http://docplayer.cz/9741937-Evropsky-polytechnicky-institut-s-r-o-1-soukroma-vysoka-skola-na-morave-kunovice-pocitacove-site.html  I. Rukovanský, M. Horváth, L. Solárik, P. Cícha: Computer Networks (in Czech), a university lecture textbook, European Polytechnic Institute - a Private University, 2015, pages 66-67] {{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hdl.handle.net/2077/24450 Johan Söderberg: Free software to open hardware: Critical theory on the frontiers of hacking, Doctoral Dissertation, University of Gothenburg, ISBN 9789197544276, Sweden, 2011.] * [https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/8456/Diplomova_prace_bezkabelovy_opticky_prenos_zadani.pdf?sequence=1&isAllowed=y David Němec: Cableless optical transmission (in Czech), Master diploma thesis, Institute of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Communication, Brno, Czech Republic, 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103180130/https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/8456/Diplomova_prace_bezkabelovy_opticky_prenos_zadani.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2018-11-03 }} * [http://doi.nrct.go.th/doi2/ListDoi/Download/90263/4a3faeca0c76500f4b975eddd036335a?Resolve_DOI=10.14457/KU.the.2011.385 Santi Phasuk (สันติ ผาสุข): Design and Implementation of a Data Transceiver via Visible Light Beam (in Thai with English abstract), Master Thesis, Kasetsart University, Bangkok, Thailand, 2011. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520143528/http://doi.nrct.go.th/doi2/ListDoi/Download/90263/4a3faeca0c76500f4b975eddd036335a?Resolve_DOI=10.14457%2FKU.the.2011.385 |date=2017-05-20 }} * [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/abstractReferences.jsp?tp=&arnumber=6415059&url=http%3A%2F%2Fieeexplore.ieee.org%2Fiel5%2F6407297%2F6415022%2F06415059.pdf%3Farnumber%3D6415059 B. Bakala: Realization of Optical Link, Bachelor project, Department of Telecommunication Engineering, Czech Technical University, Prague, Czech Republic, 2011.] {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/55682/12512.pdf?sequence=2&isAllowed=y Jan Matyáš: FPGA-Based Ronja Twister (full text), Bachelor's Thesis, Department of Computer Systems, Faculty of Information Technology, Brno University of Technology, Czech Republic, 2011. ] {{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/17383/chobot_2011_dp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bc. Lukáš Chobot: Wireless data transfer via optical modules (in Czech), Diploma Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2011. ] * [https://dspace.vutbr.cz/bitstream/handle/11012/4618/Diplomova_prace_opticky_bezkabelovy_prenos.pdf?sequence=1 Bc. Filip Němec: Optical Cableless Transmittion (in Czech), Master's Thesis, Department of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Communication, Brno University of Technology, Czech Republic, 2010. ] {{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.fei.stuba.sk/docs/2007/annual_report/14_KTL07.pdf T. Szabo: Design and realization of wireless optical connection RONJA (mentioned in annual report), Master thesis, Department of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Information, Slovak University Of Technology in Bratislava, Slovakia, 2007.] {{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/2010/ad%c3%a1mek_2006_dp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bc. Ľubomír Adámek: Wireless Data Transmission (in Czech), Diploma Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2006. ] * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/2174/%C5%A1t%C4%9Bp%C3%A1n_2006_bp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Libor Štěpán: Wireless Optical Link for LAN Ethernet (in Czech), Bachelor Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2006. ] * [https://repository.lib.ncsu.edu/bitstream/handle/1840.16/570/etd.pdf?sequence=1&isAllowed=y M. A. Chancey: Short Range Underwater Optical Communication Links (full text), Master Thesis, North Carolina State University, USA, 2005.] {{refend}} == External links == {{commonscat}} * {{official|http://ronja.twibright.com}} * [http://www.ece.ncsu.edu/seniordesign/projects_new.php?id=463 RONJA Adaptation for Underwater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910141226/http://www.ece.ncsu.edu/seniordesign/projects_new.php?id=463 |date=2006-09-10 }} * [http://charon.hkfree.org/ronja/ British council project - Promotion of ronja in community networks in UK 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509055342/http://charon.hkfree.org/ronja/ |date=2007-05-09 }} sk9owbbz7nzaeycssm6yqqi9q7uzwwk 0 35394 340927 339830 2026-09-24T22:12:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340927 wikitext text/x-wiki ក្រុមជំនុំ (អង់គ្លេស: Church) ជាមនុស្សទាំងឡាយណាដែលត្រូេវបានត្រាស់ហៅដោយព្រះគ្រីស្ទ និងត្រូេវបានត្រាស់ហៅឲ្យមកឯព្រះគ្រីស្ទ ដើម្បីឲ្យបានរួមប្រកបជាមួយនឹងសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គ។ នៅក្នុងគំនិតរបស់ពួកយូដា ក្រុមជំនុំគឺជាសហធម្មាចារី ឬក្រុមមនុស្សដែលប្រមូលផ្ដុំគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ [[ឯកសារ:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|រូបភាពតូច|ការបង្ហាញនៅមជ្ឈឹមសម័យ ស្ដីអំពីក្រុមជំនុំ ពី the [[Hortus deliciarum]] of [[Herrad of Landsberg]] (សតវត្សទី១២)]] ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានគឺជាពាក្យមួយដែលត្រូវបានប្រើជាទូទៅដោយនិកាយប្រូតេស្តង់ និងក្រុមផ្សេងទៀត សំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សទាំងមូលដែលកាន់សាសនាគ្រីស្ទ។ នៅក្នុងការយល់ឃើញនេះ «ក្រមជំនុំគ្រីស្ទាន» មិនសំដៅទៅលើនិកាយគ្រីស្ទានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ គឺសំដៅទៅលើរូកាយរបស់ពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>The four traditional notes of the Christian Church [http://www.google.com/search?num=100&hl=en&lr=&client=firefox-a&hs=D4c&rls=com.google%3Aen-US%3Aofficial&tbs=bks%3A1&q=traditional+notes+of+the+church%3A+unity%2C+holiness%2C+catholicity%2C+and+apostolicity.+&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= Google Link]</ref> មានការបកប្រែជាច្រើនជាភាសាអង់គ្លេស នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ជាទូទៅប្រើពាក្យ "church" ជាការបកប្រែពាក្យ "ἐκκλησία" (ដែលត្រូវបានសរសេរជាអក្សរផ្សេងទៀតគឺ "''ecclesia''") ត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងអត្ថបទដើមជាភាសាក្រិក ដែលជាទូទៅពាក្យនេះមានន័យថា "អង្គប្រជុំ"។<ref>[http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.14:1:160.lsj Liddell and Scott:ἐκκλησία]</ref> ពាក្យនេះឃើញប្រើនៅក្នុង២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរម៉ាថាយ ២៤ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការ ៥៨ខក្នុងសំបុត្ររបស់ប៉ូល ២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរហេព្រើរ ១ខក្នុងសំបុត្រយ៉ាកុប ៣ខក្នុង៣យ៉ូហាន និង១៩ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរវិវរណៈ។<ref>{{cite web|url=http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|title=Ekklesia: A Word Study|publisher=Acu.edu|date=|accessdate=3 September 2013|archivedate=3 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903214339/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ពាក្យ ἐκκλησία ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សហគមក្នុងតំបន់ ព្រមទាំងសំដៅទៅលើពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>McKim, Donald K., ''Westminster Dictionary of Theological Terms'', Westminster John Knox Press, 1996</ref> == ដើមកំណើតក្រុមជំនុំ == ពាក្យក្រិក ''[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G1577 ekklēsia]'', ន័យត្រង់គឺ "ហៅឲ្យមកជួយ" ឬ "ហៅឲ្យមកធ្វើអ្វីមួយ" ហើយជាធម្មតាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សដែលត្រូវបានហៅមកឲ្យរួបរួមគ្នា ដើម្បីបំពេញមុខងារមួយចំនួន ជាពិសេសបណ្ដាលជននៅទីក្រុង ដូចមាននិយាយក្នុងកិច្ចការ ១៩:៣២-៤១ ជាពាក្យក្នុងព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មី សំដៅទៅលើក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន (ទាំងក្រុមក្នុងតំបន់ ឬរូបកាយរបស់ពួកអ្នកដែលមានជំនឿ)។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ពាក្យ "church" មកពីភាសាអង់គ្លេសសម័យដើម ''cirice'', ដែលមានប្រភពមកពីភាសាអាឡឺម៉ង់ខាងលិច ''*kirika'', ហើយមកពីពាក្យក្រិក {{lang|grc|κυριακή}} ''kuriakē'', មានន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់"។ ពាក្យ ''Kuriakē'' (ពាក្យកាត់របស់ {{lang|grc|κυριακὴ οἰκία}} ''kuriakē oikia)'' ដែលសំដៅលើ "ក្រុមជំនុំ" មានន័ថា "ដំណាក់របស់ព្រះអម្ចាស់" ឬ {{lang|grc|ἐκκλησία κυριακή}} ''ekklēsia kuriakē'' មានន័យថា "ក្រុមជំនុំរបស់ព្រះអម្ចាស់"។<ref name="etymonline">{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=O.E. ''cirice'' "church," from W.Gmc. *''kirika'', from Gk. ''kyriake'' (''oikia'') "Lord's (house)," from ''kyrios'' "ruler, lord."}}</ref> ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានជាច្រើនជួនកាលត្រូវបានហៅថា {{lang|grc|κυριακόν}} ''kuriakon'' (មាន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់") នៅក្នុងភាសាក្រិក តាំងពីសតវត្សទី៤។<ref>{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=Gk. ''kyriakon'' (adj.) "of the Lord" was used of houses of [[Christian worship]] since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ''ekklesia'' or ''basilike''.}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រុមជំនុំ == ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានមានដើមកំណើតក្នុងពួកយូដាកាត់រ៉ូម ក្នុងសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានគេឃើក្នុងបទបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវអ្នកណាសារ៉ែត ដែលព្រះអង្គបានប្រមូលក្រុមសាវ័កមុនដំបូង។ ក្រោយមកពួកសាវ័កទាំងនោះត្រូេវបានគេស្គាល់ថាជា "គ្រីស្ទាន"; យោងតាមបទគម្ពី ព្រះយេស៊ូវបានបង្គាប់ពួកគេឲ្យផ្សាយដំណឹងល្អទៅទូទាំងពិភពលោក។ ចំពោះគ្រីស្ទានភាគច្រើន ថ្ងៃសម្រាកនៃបុណ្យថ្ងៃទី៥០ (ជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតឡើងក្រោយពិព្រះយេស៊ូវយាងឡើងទៅស្ថានសួគ៌) តំណាងឲ្យកំណើតនៃក្រុមជំនុំ <ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=7z7zojoOo94C&pg=PA90|title=Salvation is from the Jews (John 4:22): Saving Grace in Judaism and Messianic Hope in Christianity|last1=Milavec|first1=Aaron|date=2007|publisher=Liturgical Press|accessdate=4 November 2016|isbn=9780814659892|page=90|language=en}}</ref> និងការយាងចុះមកនៃព្រះវិញ្ញាណដ៏វិសុទ្ធលើពួកសាវ័កដែលព្រះយេស៊ូវបានត្រាស់ហៅ។<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm "Pentecost (Whitsunday)"]. ''[[Catholic Encyclopedia]]''. Accessed on 4 November 2016.</ref> ភាពដឹកនាំនៃក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានបានចាប់ផ្ដើមដោយពួកសាវ័ក។<ref name="Church as an Istitution">"Church as an Institution", ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }}</ref><ref>''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More [http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកសុសសាយបន្តិចម្ដងៗទូទាំងចក្រភពរ៉ូម និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដោយទទួលបាននូវការសម្រេចបានយ៉ាងច្រើន ដូចជានៅយេរូសាឡិម អាន់ទីយ៉ូក និងអ៊ីដេសសា។<ref>{{CathEncy|wstitle=Acts of the Apostles}}</ref><ref>Donald H. Frew, ''Harran: Last Refuge of Classical Paganism'' Colorado State University Pueblo [http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194242/http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref>''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html]</ref>។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានគេបៀតបៀនជាខ្លាំង។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានអាជ្ញាធរយូដាថ្កោលទោសថាជាក្រុមខុសឆ្គង (ពួកយូដាដែលបដិសេធព្រះយេស៊ូវ)។<ref>Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302091102/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml |date=2007-03-02 }}</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកចំរើនបន្តិចម្ដងៗ រហូតបានក្លាយជាក្រុមស្របច្បាប់ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានលើកកម្ពស់ដោយអធិរាជ[[Constantine the Great|Constantine]] និង [[Theodosius I]] ក្នុងសតវត្សទី៤។ <ref>Michael DiMaio, Jr., Robert Frakes, ''Constantius II (337-361 A.D.)'', De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and their Families [http://www.roman-emperors.org/constaii.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911021431/http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |date=2017-09-11 }}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE">Michael Hines, ''Constantine and the Christian State'', Church History for the Masses [http://www.christianchronicler.com/history1/constantine.html]</ref><ref name="Louvel PA 517-518">François Louvel, "Naissance d'un vocabulaire chrétien" in ''Les Pères Apostoliques'' (Paris, Cerf, 2006{{ISBN|978-2-204-06872-7}}), pp. 517-518</ref><ref name="VTB">[[Xavier Léon-Dufour]] (editor), ''Vocabulaire de théologie biblique'' (Paris, Cerf, 1981{{ISBN|2-204-01720-5}}), pp. 323-335.</ref><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>{{bibleverse||Matthew|16:18|ESV}}</ref><ref>{{bibleverse||Matthew|18:17|ESV}}</ref><ref name="100 mots clés">Julienne Côté, ''Cent mots-clés de la théologie de Paul'' ({{ISBN|2-204-06446-7}}), pp. 157ff</ref><ref name="VTB" /><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>http://www.earlychristianwritings.com/text/ignatius-smyrnaeans-longer.html</ref><ref name="TheodosiusDecree">{{cite web|title=Theodosian Code XVI.i.2|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions|first=Paul|last=Halsall|date=June 1997|publisher=Fordham University|accessdate=2006-11-23|archivedate=2007-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Priscillianism|first=Patrick|last=Healy}}</ref> <ref>[[Ramsay MacMullen]], ''Christianity and Paganism in the Fourth to Eighth Centuries'', Yale University Press, September 23, 1997</ref><ref>''Christianity Missions and monasticism'', Encyclopædia Britannica Online [http://www.britannica.com/eb/article-67441/Christianity]</ref><ref>Deno Geanakoplos, ''A short history of the ecumenical patriarchate of Constantinople'', Archons of the Ecumenical Patriarch, retrieved May 20, 2007 [http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608070750/http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp |date=2018-06-08 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>Arias of Study: Western Art, Department of Art History, University of Wisconsin, retrieved May 17, 2007 [http://www.uwm.edu/Dept/ArtHistory/areas_study.html]</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY">''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>{{Cite web |url=http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |title=''The Byzantine Empire'', byzantinos.com |access-date=2017-08-01 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928042403/http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |url-status=dead }}</ref><ref>''BYZANTINE ICONOCLASM AND POLITICAL EARTHQUAKE OF ARAB CONQUESTS – AN EMOTIONAL ‘GUST’'', This Century's Review, retrieved May 24, 2007 [http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201172357/http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html |date=2020-12-01 }}</ref><ref>''The History of the Copts'', California Academy of Sciences {{cite web|url=http://www.calacademy.org/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|title=Archived copy|accessdate=2007-10-28|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013191715/http://calacademy.org:80/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|archivedate=2007-10-13|df=}}, retrieved May 24, 2007</ref><ref>''History of the Maronite Patriarchate'', Opus Libani, retrieved May 24, 2007 [http://www.opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194405/http://opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>[[orthodoxwiki:Church_of_Russia#Autocephalous_Russian_Church|Autocephalous Russian Church]]</ref><ref>Aristeides Papadakis, John Meyendorff , ''The Christian East and the Rise of the Papacy: The Church 1071-1453 A.D.'', St. Vladimir's Seminary Press, August 1994,{{ISBN|0-88141-057-8}},{{ISBN|978-0-88141-057-0}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-208310 ''South America:Religion'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>''Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents'', Adherents.com [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref>[http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html ''Lumen gentium''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906031754/http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|date=September 6, 2014}}, 8</ref><ref>In [https://books.google.com/books?id=j8-GHiYUSX8C&printsec=frontcover&dq=Dulles+catholicity#v=onepage&q=&f=false The Catholicity of the Church], p. 132, [[Avery Dulles]] noted that this document avoided explicitly calling the Church the "Roman" Catholic Church, replacing this term with the equivalent "which is governed by the successor of Peter and by the Bishops in communion with him" and giving in a footnote a reference to two earlier documents in which the word "Roman" is used explicitly.</ref><ref>Catholic Book of Prayers, Pg. 236, Large-Print Edition; Nihil Obstat and Impramatur. 2005 copyright. Catholic Book Publishing Corp., New Jersey.</ref><ref name="responses">[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813100622/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|date=August 13, 2013}}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE" /><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-259978/Saint-Paul-the-Apostle "Paul, the Apostle: The body of Christ", ''Encyclopædia Britannica'']</ref><ref>Karl Adam, The Spirit of Catholicism, Eternal Word Television Network, retrieved May 24, 2007 [http://www.ewtn.com/library/THEOLOGY/SPIRCATH.HTM#07]</ref><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9064970/communion-of-saints communion of saints]", Encyclopædia Britannica.</ref><ref name="Bartelby65">''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07.[http://www.bartelby.com/65/ap/apostSuc.html]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |title=Successors of the Apostles |access-date=2017-08-01 |archivedate=2009-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090523061801/http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |url-status=dead }}</ref><ref name="Bartelby65" /><ref>''Nicene Creed'', The Seven Ecumenical Councils, Christian Classics Ethereal Library [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.vii.iii.html]</ref><ref>[http://www.ccel.org/creeds/apostles.creed.html ''Apostle's Creed'', Christian Classics Ethereal Library]</ref><ref>Kenneth D. Whitehead, Four Marks of the Church, EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2351864 Tufts University: Perseus Digital Library: A Greek-English Lexicon]</ref> <ref>[http://www.vatican.va/archive/compendium_ccc/documents/archive_2005_compendium-ccc_en.html#I%20Believe%20in%20the%20Holy%20Spirit Compendium of the Catechism of the Catholic Church, 162]</ref><ref>Note that it does '''not''' say, "''Only through this Church can one obtain salvation''"—it says, "''Only through this Church can one obtain the '''fullness''' of the '''means''' of salvation''", i.e., all the "helps" individual believers need to nurture, protect, cultivate, and grow to fruitful maturity the gift of salvation that has been given to them. —''see'' {{bibleverse||Matthew|25:13-30|ESV}}, {{bibleverse||John|15:4-8|ESV}}, {{bibleverse||Acts|2:42|ESV}}, {{bibleverse||Romans|12:4-8|ESV}}, {{bibleverse|1|Corinthians|1:10|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:7|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:20-21|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:25-28|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:12|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:26-33|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|2:19-22|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:14|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|4:4-16|ESV}}, {{bibleverse||Philippians|2:12-15|ESV}}, {{bibleverse||Colossians|2:18-19|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|6:4-12|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|10:25|ESV}}, {{bibleverse||Heb.|13:17|ESV}}, {{bibleverse|1|Peter|2:2-3|ESV}}, {{bibleverse|2|Peter|3:9-18|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:22-27|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|21:6-8|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|22:14-15|ESV}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |title=What is the Orthodox Church? |access-date=2017-08-01 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915123829/http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |url-status=dead }}</ref><ref>"The expression ''sister Churches'' in the proper sense, as attested by the common Tradition of East and West, may only be used for those ecclesial communities that have preserved a valid [[Apostolic succession|Episcopate]] and [[Eucharist]]" ([http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html Note on the expression "sister Churches")] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401153744/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html|date=April 1, 2015}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goarch.org/en/archdiocese/|title=The Greek (Eastern) Orthodox Church in America|accessdate=2007-08-01|author=Robert G. Stephanopoulos|work=www.goarch.org|publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America|archivedate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804130121/http://www.goarch.org/en/archdiocese/|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Leonardo_da_Vinci_(1452-1519)_-_The_Last_Supper_(1495-1498).jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|ពិធីលៀងព្រះអម្ចាស់ មានព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កទាំង១២របស់ព្រះអង្គ គូរដោយ [[Leonardo da Vinci]]។ ]] === ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ === [[ឯកសារ:AugsburgConfessionArticle7OftheChurch.jpg|រូបភាពតូច|"... ក្រុមជំនុំដ៏វិសុទ្ធមួយ នឹងនៅស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ ក្រុមជំនុំគឺជាក្រុមវិសុទ្ធជន ដែលត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងត្រឹមត្រូវដោយព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះ ហើយមានពិធីសាសនាដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ" – ពាក្យអះអាងរបស់ Augsburg<ref>See [http://www.bookofconcord.org/augsburgconfession.php#article7 Augsburg Confession, Article 7, Of the Church]</ref>]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ប្រូតេស្តង់ជាច្រើនជឿថាក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន មានចរិតលក្ខណៈពីរយ៉ាងដែលត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងជាក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ។ នៅក្នុងទស្សនៈបែបនេះ ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ មានមនុស្សទាំងអស់ពីគ្រប់សម័យកាល និងពីគ្រប់ទីកន្លែង ដែលមនុស្សទាំងនោះបានរួមជីវិតជាមួយព្រះគ្រីស្ទតាមរយៈការកើតជាថ្មី និងតាមរយៈសេចក្ដីសង្គ្រោះ ហើយជាអ្នកដែលនឹងរួមអស់កល្បជានិច្ចជាមួយព្រះគ្រីស្ទក្នុងជីវិតដ៏អស់កល្បជានិច្ច។ ជាសាកល ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញគឺសំដៅទៅលើរូបកាយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ របស់ពួកអ្នកដែលព្រះបានជ្រើសរើស ផ្ទុយពីក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ដែលសំដៅទៅលើស្ថាប័នណាមួយដែលប្រកាសដំណឹងល្អ និងបម្រើពិធីសាសនាផ្សេងៗ។ សមាជិកគ្រប់គ្នារបស់ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញត្រូវបានចាត់ទុកថាបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ ខណៈដែលក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានអ្នកខ្លះបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ និងអ្នកខ្លះទៀតមិនបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះទេ។<ref>{{Cite book|title=A History of Christian Thought: Volume 2 (From Augustine to the eve of the Reformation)|url=https://archive.org/details/historyofchristi0002gonz|author=Justo L. Gonzalez|date=1970–1975|publisher=Abingdon Press}}</ref><ref>[http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/non-orthodox_ch7.pdf Patrick Barnes, The Non-Orthodox: The Orthodox Teaching on Christians Outside of the Church]</ref> ក្នុងទស្សនៈដូចគ្នានេះដែរ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានពួកអ្នកដែលចូលរួមប្រកាសជំនឿ និងប្រមូលគ្នាដើម្បីស្គាល់ និងបម្រើព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទដែលជាក្បាលនៃក្រុមជំនុំ។ ក្រុមជំនុំបែបនេះ មានទូទាំងសាកលលោកក្នុងពួកអ្នកដែលគិតថាខ្លួនជាគ្រីស្ទាន ហើយមានក្នុងតំបន់ផងដែរ គឺក្នុងទីកន្លែងជាក់លាក់មួយ ដែលពួកអ្នកជឿជាច្រើនប្រមូលគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះ។ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ អាចសំដៅទៅលើសមាគមមួយនៃក្រុមជំនុំជាក់លាក់ជាច្រើនពីតំបន់ផ្សេងៗ ដែលរួមគ្នាក្រោមធម្មនុញមួយ និងគោលការណ៍គ្រប់គ្រងដែលគេបានកំណត់។ ក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ជាធម្មតាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកកាន់ការិយាល័យ ដែលមានងារជាអ្នកបម្រើ គ្រូគង្វាល គ្រូបង្រៀន ចាស់ទុំ និងជាអ្នកដឹកនាំ។ <ref>[https://books.google.com/books?id=e-uBWoO-e7oC Vladimir Lossky, The mystical theology of the Eastern Church] (St Vladimir's Seminary Press, 1976{{ISBN|0-913836-31-1}}) p. 186</ref><ref>[http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html Mystici corporis Christi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317235459/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html|date=March 17, 2009}}</ref><ref>[http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513071628/http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm |date=2018-05-13 }}[[John Hardon]]<span>, Definition of the Catholic Church</span></ref><ref>Heribert Mühlen, ''Una Mystica Persona'', München, 1967, p. 51</ref><ref>Pius XII, ''Mystici corporis Christi'', 63</ref><ref>S Tromp, ''Caput influit sensum et motum'', Gregorianum, 1958, pp. 353-366</ref><ref>[http://www.vor.org/truth/1689/1689bc26.html 1689 London Baptist Confession]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |title=Savoy Declaration |access-date=2017-08-01 |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326030506/http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.lcms.org/doctrine/doctrinalposition A Brief Statement of the Doctrinal Position of the Missouri Synod]</ref><ref name="Walls2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|author=Andrew F. Walls|first=|date=1996|publisher=Orbis Books|year=|isbn=978-1-60833-106-2|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|title=Shifting Southward: Global Christianity Since 1945|first=Dana L.|last=Robert|pages=50-58|journal=International Bulletin of Missionary Research|date=April 2000|volume=24|issue=2|accessdate=2017-08-01|archive-date=2022-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130215756/http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b-hUWm88QGkC|title=The Next Christendom: The Coming of Global Christianity|last=Jenkins|first=Philip|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780199767465|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=Christianity as a World Religion|url=https://archive.org/details/christianityaswo0000kims_g7h1|date=2008|publisher=Continuum|location=London|page=[https://archive.org/details/christianityaswo0000kims_g7h1/page/2 2]|author-last1=Kim|author-first1=Sebastian|author-last2=Kim|author-first2=Kirsteen}}</ref><ref name="Hanciles2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|author=Jehu Hanciles|publisher=Orbis Books|year=2008|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|colwidth=30em}} == បញ្ជីឈ្មោះសៀវភៅ == * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Christianity in History'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }} * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Church as an Institution'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }} * ''Christianity and the Roman Empire'', Ancient History Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [https://web.archive.org/web/20170821145933/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_01.shtml] * ''Orthodox Church'', MSN Encarta, retrieved May 10, 2007{{cite encyclopedia|title=Orthodox Church - MSN Encarta|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}} * Catechism of the Catholic Church [http://www.vatican.va/archive/catechism/p123a9p3.htm] * Mark Gstohl, Theological Perspectives of the Reformation, ''The Magisterial Reformation'', retrieved May 10, 2007 [http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726210702/http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial |date=2013-07-26 }} * J. Faber, ''The Catholicity of the Belgic Confession'', Spindle Works, The Canadian Reformed Magazine 18 (Sept. 20-27, Oct. 4-11, 18, Nov. 1, 8, 1969)-[http://spindleworks.com/library/faber/008_theca.htm] * Boise State University: History of the Crusades: ''The Fourth Crusade''[http://crusades.boisestate.edu/4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204033227/http://crusades.boisestate.edu/4th |date=2011-02-04 }} * United States Conference of Catholic Bishops: ARTICLE 9 "I BELIEVE IN THE HOLY CATHOLIC CHURCH": 830-831 [http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080717072513/http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm |date=2008-07-17 }}: Provides Catholic interpretations of the term ''catholic'' * Kenneth D. Whitehead, ''Four Marks of the Church'', EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm] * {{CathEncy|wstitle=Unity (as a Mark of the Church)}} * ''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05.[http://www.bartleby.com/65/ap/apostSuc.html] * Gerd Ludemann, ''Heretics: The Other Side of Early Christianity'', Westminster John Knox Press, 1st American ed edition (August 1996),{{ISBN|0-664-22085-1}},{{ISBN|978-0-664-22085-3}} * ''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html] * Bannerman, James, ''The Church of Christ: A treatise on the nature, powers, ordinances, discipline and government of the Christian Church', Still Waters Revival Books, Edmonton, Reprint Edition May 1991, First Edition 1869.'' * Grudem, Wayne, ''Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine'', Inter-Varsity Press, Leicester, England, 1994. * Kuiper, R.B., ''The Glorious Body of Christ'', The Banner of Truth Trust, Edinburgh, 1967 * Mannion, Gerard and Mudge, Lewis (eds.), ''The Routledge Companion to the Christian Church'', 2007 0kg8r5hli084bzijkidx8fyc0phez96 0 36403 340903 218805 2026-09-24T18:14:09Z ~2026-51515-08 53136 340903 wikitext text/x-wiki * [[ឃុំគគីរធំ(ស្រុកបារយណ៍)|ឃុំគគីធំ]] [[ស្រុកបារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] *[[ឃុំគគីរធំ(ស្រុកកៀនស្វាយ)|ឃុំគគីរធំ]] ស្រុកកៀនស្វាយ [[ខេត្តកណ្ដាល]] fommhflly0op8pkq38i0qx7a1kpymk9 0 36909 340907 332417 2026-09-24T20:39:29Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340907 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Fronton_Cambodge_Musée_Guimet_9972.jpg|រូបភាពតូច| [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|សិល្បៈបន្ទាយស្រី]].]] '''សិល្បៈខ្មែរ''' ({{lang-en|Cambodian art}}); ({{lang-th|ศิลปะเขมร}}; ({{lang-ko|캄보디아의 미술}})ត្រូវបានបែងចែកដូចជា [[សិល្បៈបុរាណ]] និង[[សិល្បៈសម័យ]]។ =សិល្បៈបុរាណ= ==សិល្បៈល្ខោន== *[[ល្ខោនបាសាក់]] (ល្ខោនទ្រើងឃ្លោក) *[[ល្ខោនខោល ]] *[[ល្ខោនស្បែកតូច ]] *[[ល្ខោនស្បែកធំ ]] *[[ល្ខោនស្បែកពណ៌ ]] *[[ល្ខោននិយាយ]] ==សិល្បៈយីកេ== *[[យីកេ ]] ==សិល្បៈអាយ៉ៃ== *[[អាយ៉ៃឆ្លើយឆ្លង ]] ==សិល្បៈស្មូត== *[[ស្មូត]] ==សិល្បៈសៀក== == ឯកសារយោង == ==កំណត់== {{commons category| សិល្បៈខ្មែរ}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំ​ព្រះ​រាជ​ទ្រព្យ​]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[ព្រះម៉ែម៉ាណាសា |ព្រះម៉ែម៉ាណាសា (ម៉ូណាសា) ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ភុជង្គនាគ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] *[[គំនូរខ្មែរ]] 4gd18scqplcxj9shan63l8my4bcm2vi 0 37496 340898 337129 2026-09-24T17:37:48Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340898 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៤ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Clevelandart_1923.95.jpg | caption = The Khmer king Jayavarman IV (928–942) in his remote capital of Koh Ker, 100 miles north of Angkor. | reign = គ.ស ៩២​៨-៩៤២ | coronation = គ.ស ៩២​៨ | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ឥសានវរ្ម័នទី២]] | successor = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[ជយទេវី (អង្គរ)|ឝ្រីជយទេវី]] | issue = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ៩៤២ | death_place = | date of burial = បរមសិវៈបថ​​<br/>(Borom Shivabot) | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៤''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman IV) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman IV) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩២៨-៩៤២) ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់មានបុត្រា ២អង្គព្រះនាម [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] ជាបុត្រច្បង និង [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ។ <ref> Phanindra Nath Bose (1927) [https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwAnoECAMQAw The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.)], Ppublisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410 </ref> <ref> Deane H. Dickason (1937) [https://books.google.com.kh/books?id=d5uHBqUMQcIC&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwBHoECAYQAw Wondrous Angkor], Publisher: Kelly & Walsh, Original from the University of Michigan p.147 </ref> ក្នុងឆ្នាំ ៩២១ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៤ បានភៀសព្រះកាយ ពីក្មួយរបស់ទ្រង់គឺព្រះបាទ [[ឥសានវរ្ម័នទី២]] ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយនៅភាគខាងជើងចម្ងាយពីទីក្រុង [[យសោធរបុរៈ|យសោធរៈបុរៈ]] ប្រមាណជាជាង ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងតំបន់ "ឆកគគី" ដើម្បីស្ថាបនាទីក្រុងថ្មីមួយឡើងឈ្មោះថា "[[កោះកេរ្តិ៍|រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍​]]" ដើម្បីយកទីនោះធ្វើមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួន ក្នុងការដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ ។ <ref> George Cœdès (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=MMwERbZkUoUC&dq=Ishanavarman%20II%20921&source=gbs_book_other_versions The Making of South East Asia], Publisher: University of California Press p.268 </ref> == ការផ្ដើមរាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ == [[File:04-Koh Ker-nX-19.jpg|thumb|left|Koh-Ker temple built 10th century by King Jayavarman IV (928-942)]] '''រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍''' (កោះកេរ្តិ៍ អានថា៖ កោះកេតិរៈ) បានកសាងឡើងក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] ក្នុងឆ្នាំ​៩២៨ នៃគ​.សករាជ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ​នៅ​ភូមិ​ស្រយ៉ង់​ជើង​ ​ឃុំ​ស្រយង់​ ​ស្រុក​គូលេន មាន​ចម្ងាយ​៧៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ពី​ទី​រួមខេត្ត​[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ​]] និង មានចម្ងាយ ១២០ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានី [[យសោធរបុរៈ|យសោធរៈបុរៈ]] នៃតំបន់អង្គរ ។ ក្រុម​ប្រាសាទ នៃរាជធានីកោះកេរ្តិ៍​ ​ដែល​រក​ឃើញ​សព្វ​ថ្ងៃ​មាន​ចំនួន​ ​៩៦​ ​ប្រាសាទ​ ដែល​សាង​សង់​លើ​ផ្ទៃដី​ ​៩​ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ​បួន​ជ្រុង​ ​ប៉ុន្តែ​ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ ​ពុំ​បាន​សង់​ជិត​ៗ​គ្នា​ទេ​ ​គឺ​នៅ​ដាច់​ៗ​ពី​គ្នា​ ​១​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​ទៅ ៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​បា្រសាទ​ទាំង​នេះ​ក៍​បាន​ខូច​ខាត​បាត់​រូប​រាង​ និង​ខ្លះ​បាន​កប់​នៅ​ក្នុង​ដី​ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​រមណីដ្ឋាន​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៍​ល្បី​ល្បាញ​មួយ​របស់​ខេត្ត​ ព្រះវិហារ​ ។ <ref> Kaev Bhuaṅ (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=4mm7AAAAIAAJ&q=koh+ker+temple+96&dq=koh+ker+temple+96&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwijz6Tzg4rxAhUlwosBHQyrBs4Q6AEwAHoECAYQAw Tourism Sites of Cambodia], Publisher: Ponleu Khmer, Original from the University of California p.295 </ref> នៅក្នុងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ មានប្រាសាទមួយឈ្មោះថា "[[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]]" ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ក្នុងឆ្នាំ ៩២៨ នៃគ.សករាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ដល់អាទិទេព៣អង្គ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] និង [[ព្រះសិវៈ|ព្រះ​សិវៈ]] ដែលត្រូវបាន ទ្រង់ប្រសិទ្ធនាម ជាឈ្មោះតែមួយថា "ត្រីភូវនាស្វារៈ" ហើយបានសាងរូបសំណាក "លិង្គៈបុរៈ" មួយដាក់ដម្កល់នៅលើប្រាសាទមួយនេះ ហើយនៅផ្ទាំងសិលាចរឹក បានសរសេរទទ្ទិសថ្វាយជូនដល់ "កម្រៈតេង​ជ័យកុដ្តរាជ" ដែលជាឈ្មោះមរណៈនាមរបស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ផងដែរ ដូចនេះទ្រង់ត្រូវបានគេសន្មត់ថាជាសន្តិវង្សដែលមានពង្សាវតាជាមួយព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ដែលទ្រង់ត្រូវបានប្រវត្តិវិទូលើកឡើងថា ទ្រង់មានព្រះមហេសី ត្រូវជាប្អូនស្រីរបស់ព្រះបាទ "[[យសោវរ្ម័នទី១]]" ទើបការឡើងសោយរាជសម្បត្តិរបស់អង្គគឺស្របច្បាប់ ។ <ref> Greater India Society (1940) [https://books.google.com.kh/books?id=y3oZAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&dq=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiHo9rjpY3xAhVDwosBHfQbA6A4ChDoATAHegQIAxAD Journal, Volume 7 ], Publisher: Calcutta Greater India Society, Original from the University of Michigan. </ref> == សិល្បៈ​នៃរចនាបថ កោះកេរ្តិ៍ == '''រចនាបថ''' ([[អង់គ្លេស]]: Style) គឺ​សំដៅ​ទៅលើ​សិល្បៈ​ក្នុងការ​សាងសង់ ឬ​តាក់តែង​លំអរ​តាម​គំនិត​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ក្នុងការ​ស្ថាបនា​ប្រាសាទ​បុរាណ ដែលយើងហៅថា "ស្តាយ" (Style) ក្នុង​រចនាបថ​នីមួយៗ មានការ​កសាង​និងផ្ដោតទៅលើលក្ខណៈ​ពិសេស​ខុសគ្នា​ៗ ទៅតាមការប្រែប្រួលនា​សម័យ​កាល​ដែលស្ដេចមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រង ។​ រចនាបថ ក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម នៃក្រុមប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍ មានការរចនាមូដ ដោយភាពបុិនប្រសប មានទំហំធំៗ ដែលត្រូវបាន​បានបង្ហាញថា ជាកម្រិតនៃការរចនាសិល្បៈ ដ៏លេចធ្លោក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ។ <ref> Founded by S. Fukushima. Editors: Dec. 1929- Waldemar George and others. American editorial office: (1932) [https://books.google.com.kh/books?id=yJvTAAAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAXoECAkQAw Formes: An International Review of Plastic Art, Issues 21-25], Publisher: Éditions des quatre chemins, Original from Pennsylvania State University. </ref> <ref> Waldemar George (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=2KkeAQAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAHoECAUQAw Formes Contemporary Art Series], Publisher: Ayer Company Publishers, Incorporated, Original from University of Minnesota [[ISBN]]: 0405008147 </ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Nswag, cambogia, regione di angkor, koh ker, leone guardiano, X-XI sec..JPG|រាជសិង្ហ នៃរចនាបថកោះកេរ្តិ៍​. File:Brahma Musée Guimet 25971.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]][[ព្រះព្រហ្ម]] គង់លើផ្កាឈូក១០០០ស្រទាប់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Cambogia, divinità femminile alla danza, da prasat thom, stile di koh ker, 925-950 ca..JPG|[[មូរតិ|បដិមា]][[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឱមាភគវតី]]រាំសម្តែងប្ញទ្ធិ ឈរបន្ទន់ជង្គង់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Garuda (Koh Ker style)-2.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]][[គ្រុឌ|សត្វគ្រុឌ]] នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Angkorian statue of wrestling apes.jpg|[[ហនុមាន]] ប្រយុទ្ធ និង សុគ្រីព នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍. File:Clevelandart 1994.202.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]] [[ទេវតា (សាសនាហិណ្ឌូ)|ទេពបុរស]] នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​ ក្នុងសារៈមន្ទីរ Cleveland. </gallery> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]] * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]] * [[ប្រាសាទក្រចាប់]] * [[ប្រាសាទបន្ទាយពីរជាន់]] * [[ប្រាសាទចិន]] * [[ប្រាសាទបឹងវែង]] * [[ប្រាសាទដំរី]] == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៤២)''}} {{Succession box|before= [[ឥសានវរ្ម័នទី២]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''គ.ស ៩២៨–៩៤២'''|after=[[ហស៌វរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ppv2zwtj1qenm7k7bxi6vpx3rbbl87h 340904 340898 2026-09-24T18:25:19Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340904 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៤ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Clevelandart_1923.95.jpg | caption = The Khmer king Jayavarman IV (928–942) in his remote capital of Koh Ker, 100 miles north of Angkor. | reign = គ.ស ៩២​៨-៩៤២ | coronation = គ.ស ៩២​៨ | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ឥសានវរ្ម័នទី២]] | successor = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[ជយទេវី (អង្គរ)|ឝ្រីជយទេវី]] | issue = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ៩៤២ | death_place = | date of burial = បរមសិវៈបថ​​<br/>(Borom Shivabot) | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៤''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman IV) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman IV) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩២៨-៩៤២) ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់មានបុត្រា ២អង្គព្រះនាម [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] ជាបុត្រច្បង និង [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ។ <ref> Phanindra Nath Bose (1927) [https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwAnoECAMQAw The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.)], Ppublisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410 </ref> <ref> Deane H. Dickason (1937) [https://books.google.com.kh/books?id=d5uHBqUMQcIC&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwBHoECAYQAw Wondrous Angkor], Publisher: Kelly & Walsh, Original from the University of Michigan p.147 </ref> ក្នុងឆ្នាំ ៩២១ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៤ បានភៀសព្រះកាយ ពីក្មួយរបស់ទ្រង់គឺព្រះបាទ [[ឥសានវរ្ម័នទី២]] ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយនៅភាគខាងជើងចម្ងាយពីទីក្រុង [[យសោធរបុរៈ|យសោធរៈបុរៈ]] ប្រមាណជាជាង ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងតំបន់ "ឆកគគី" ដើម្បីស្ថាបនាទីក្រុងថ្មីមួយឡើងឈ្មោះថា "[[កោះកេរ្តិ៍|រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍​]]" ដើម្បីយកទីនោះធ្វើមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួន ក្នុងការដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ ។ <ref> George Cœdès (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=MMwERbZkUoUC&dq=Ishanavarman%20II%20921&source=gbs_book_other_versions The Making of South East Asia], Publisher: University of California Press p.268 </ref> == ការផ្ដើមរាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ == [[File:04-Koh Ker-nX-19.jpg|thumb|left|Koh-Ker temple built 10th century by King Jayavarman IV (928-942)]] '''រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍''' (កោះកេរ្តិ៍ អានថា៖ កោះកេតិរៈ) បានកសាងឡើងក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] ក្នុងឆ្នាំ​៩២៨ នៃគ​.សករាជ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ​នៅ​ភូមិ​ស្រយ៉ង់​ជើង​ ​ឃុំ​ស្រយង់​ ​ស្រុក​គូលេន មាន​ចម្ងាយ​៧៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ពី​ទី​រួមខេត្ត​[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ​]] និង មានចម្ងាយ ១២០ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានី [[យសោធរបុរៈ|យសោធរៈបុរៈ]] នៃតំបន់អង្គរ ។ ក្រុម​ប្រាសាទ នៃរាជធានីកោះកេរ្តិ៍​ ​ដែល​រក​ឃើញ​សព្វ​ថ្ងៃ​មាន​ចំនួន​ ​៩៦​ ​ប្រាសាទ​ ដែល​សាង​សង់​លើ​ផ្ទៃដី​ ​៩​ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ​បួន​ជ្រុង​ ​ប៉ុន្តែ​ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ ​ពុំ​បាន​សង់​ជិត​ៗ​គ្នា​ទេ​ ​គឺ​នៅ​ដាច់​ៗ​ពី​គ្នា​ ​១​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​ទៅ ៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​បា្រសាទ​ទាំង​នេះ​ក៍​បាន​ខូច​ខាត​បាត់​រូប​រាង​ និង​ខ្លះ​បាន​កប់​នៅ​ក្នុង​ដី​ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​រមណីដ្ឋាន​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៍​ល្បី​ល្បាញ​មួយ​របស់​ខេត្ត​ ព្រះវិហារ​ ។ <ref> Kaev Bhuaṅ (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=4mm7AAAAIAAJ&q=koh+ker+temple+96&dq=koh+ker+temple+96&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwijz6Tzg4rxAhUlwosBHQyrBs4Q6AEwAHoECAYQAw Tourism Sites of Cambodia], Publisher: Ponleu Khmer, Original from the University of California p.295 </ref> នៅក្នុងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ មានប្រាសាទមួយឈ្មោះថា "[[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]]" ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ក្នុងឆ្នាំ ៩២៨ នៃគ.សករាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ដល់អាទិទេព៣អង្គ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] និង [[ព្រះសិវៈ|ព្រះ​សិវៈ]] ដែលត្រូវបាន ទ្រង់ប្រសិទ្ធនាម ជាឈ្មោះតែមួយថា "ត្រីភូវនាស្វារៈ" ហើយបានសាងរូបសំណាក "លិង្គៈបុរៈ" មួយដាក់ដម្កល់នៅលើប្រាសាទមួយនេះ ហើយនៅផ្ទាំងសិលាចរឹក បានសរសេរទទ្ទិសថ្វាយជូនដល់ "កម្រៈតេង​ជ័យកុដ្តរាជ" ដែលជាឈ្មោះមរណៈនាមរបស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ផងដែរ ដូចនេះទ្រង់ត្រូវបានគេសន្មត់ថាជាសន្តិវង្សដែលមានពង្សាវតាជាមួយព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ដែលទ្រង់ត្រូវបានប្រវត្តិវិទូលើកឡើងថា ទ្រង់មានព្រះមហេសី ត្រូវជាប្អូនស្រីរបស់ព្រះបាទ "[[យសោវរ្ម័នទី១]]" ទើបការឡើងសោយរាជសម្បត្តិរបស់អង្គគឺស្របច្បាប់ ។ <ref> Greater India Society (1940) [https://books.google.com.kh/books?id=y3oZAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&dq=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiHo9rjpY3xAhVDwosBHfQbA6A4ChDoATAHegQIAxAD Journal, Volume 7 ], Publisher: Calcutta Greater India Society, Original from the University of Michigan. </ref> == សិល្បៈ​នៃរចនាបថ កោះកេរ្តិ៍ == '''រចនាបថ''' ([[អង់គ្លេស]]: Style) គឺ​សំដៅ​ទៅលើ​សិល្បៈ​ក្នុងការ​សាងសង់ ឬ​តាក់តែង​លំអរ​តាម​គំនិត​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ក្នុងការ​ស្ថាបនា​ប្រាសាទ​បុរាណ ដែលយើងហៅថា "ស្តាយ" (Style) ក្នុង​រចនាបថ​នីមួយៗ មានការ​កសាង​និងផ្ដោតទៅលើលក្ខណៈ​ពិសេស​ខុសគ្នា​ៗ ទៅតាមការប្រែប្រួលនា​សម័យ​កាល​ដែលស្ដេចមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រង ។​ រចនាបថ ក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម នៃក្រុមប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍ មានការរចនាមូដ ដោយភាពបុិនប្រសប មានទំហំធំៗ ដែលត្រូវបាន​បានបង្ហាញថា ជាកម្រិតនៃការរចនាសិល្បៈ ដ៏លេចធ្លោក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ។ <ref> Founded by S. Fukushima. Editors: Dec. 1929- Waldemar George and others. American editorial office: (1932) [https://books.google.com.kh/books?id=yJvTAAAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAXoECAkQAw Formes: An International Review of Plastic Art, Issues 21-25], Publisher: Éditions des quatre chemins, Original from Pennsylvania State University. </ref> <ref> Waldemar George (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=2KkeAQAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAHoECAUQAw Formes Contemporary Art Series], Publisher: Ayer Company Publishers, Incorporated, Original from University of Minnesota [[ISBN]]: 0405008147 </ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Nswag, cambogia, regione di angkor, koh ker, leone guardiano, X-XI sec..JPG|រាជសិង្ហ នៃរចនាបថកោះកេរ្តិ៍​. File:Brahma Musée Guimet 25971.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]][[ព្រះព្រហ្ម]] គង់លើផ្កាឈូក១០០០ស្រទាប់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Cambogia, divinità femminile alla danza, da prasat thom, stile di koh ker, 925-950 ca..JPG|[[មូរតិ|បដិមា]][[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឱមាភគវតី]]រាំសម្តែងប្ញទ្ធិ ឈរបន្ទន់ជង្គង់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Garuda (Koh Ker style)-2.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]][[គ្រុឌ|សត្វគ្រុឌ]] នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Angkorian statue of wrestling apes.jpg|[[ហនុមាន]] ប្រយុទ្ធ និង សុគ្រីព នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍. File:Clevelandart 1994.202.jpg|[[មូរតិ|បដិមា]] [[ទេវតា (សាសនាហិណ្ឌូ)|ទេពបុរស]] នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​ ក្នុងសារៈមន្ទីរ Cleveland. </gallery> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]] * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]] * [[ប្រាសាទក្រចាប់]] * [[ប្រាសាទបន្ទាយពីរជាន់]] * [[ប្រាសាទចិន]] * [[ប្រាសាទបឹងវែង]] * [[ប្រាសាទដំរី]] == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៤២)''}} {{Succession box|before= [[ឥសានវរ្ម័នទី២]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''គ.ស ៩២៨–៩៤២'''|after=[[ហស៌វរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} luta0zkxoglx79ta16aoqwzr9ash3fm 0 38356 341004 335853 2026-09-25T10:21:01Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341004 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ២០ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០១០១០១ |ភូមិប្រាសាទ |Prasat |- |១៧០១០១០២ |ភូមិយាង |Yeang |- |១៧០១០១០៣ |ភូមិអានូក |Anuk |- |១៧០១០១០៤ |ភូមិព្រៃល្វៃ |Prey Lvey |- |១៧០១០១០៥ |ភូមិព្រៃចេង |Prey Cheng |- |១៧០១០១០៦ |ភូមិក្បាលចាម |Kbal Cham |- |១៧០១០១០៧ |ភូមិគោកល្វា |Kouk Lvea |- |១៧០១០១០៨ |ភូមិចាររកា |Char Roka |- |១៧០១០១០៩ |ភូមិថ្នល់ |Thnal |- |១៧០១០១១០ |ភូមិឈូក |Chhuk |- |១៧០១០១១១ |ភូមិគោកក្បាត់ |Kouk Kbat |- |១៧០១០១១២ |ភូមិតាទយ |Ta Toy |- |១៧០១០១១៣ |ភូមិព្រៃទទឹង |Prey Totueng |- |១៧០១០១១៤ |ភូមិដូនស្វា |Doun Sva |- |១៧០១០១១៥ |ភូមិមាជា |Mea Chea |- |១៧០១០១១៦ |ភូមិគោកថ្នល់ |Kouk Thnal |- |១៧០១០១១៧ |ភូមិខ្លុង |Khlong |- |១៧០១០១១៨ |ភូមិថ្មី |Thmei |- |១៧០១០១១៩ |ភូមិគោកធ្នង់ |Kouk Thnong |- |១៨០១០១២០ |ភូមិកត្រកៀត |Ka Trakiet |} jr78omz37lhns8nr0j5fk9zqtdzx68z 0 38357 341005 335881 2026-09-25T10:21:42Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341005 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៨ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧០១០២០១ | ភូមិរកា | Roka |- |១៧០១០២០២ | ភូមិបត់ | Bot |- |១៧០១០២០៣ | ភូមិគោកយាង | Kouk Yeang |- |១៧០១០២០៤ | ភូមិបុស្សល្ហុង |Bos Lhong |- |១៧០១០២០៥ | ភូមិបេង |Beng |- |១៧០១០២០៦ | ភូមិខ្ចាស់ | Khchas |- |១៧០១០២០៧ | ភូមិដូនពេង |Doun Peng |- |១៧០១០២០៨ | ភូមិរំដួលថ្មី |Rumduol Thmei |} a1bsi2icefc4qtt7v2ioth6ht8obnwb 0 38358 341006 335859 2026-09-25T10:22:11Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341006 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៧ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧០១០៣០១ | ភូមិទំលាប់ | Tumloab |- | ១៧០១០៣០២ | ភូមិខ្ចារ | Khchar |- | ១៧០១០៣០៣ | ភូមិគោកដូងថ្មី | Kouk Dong Thmei |- | ១៧០១០៣០៤ | ភូមិគោកភ្នៅ | Kouk Pnov |- | ១៧០១០៣០៥ | ភូមិគោកត្របែក | Kouk Trabaek |- | ១៧០១០៣០៦ | ភូមិអន្ទិតសុខ | Antit Sokh |- | ១៧០១០៣០៧ | ភូមិរកា | Roka |- | ១៧០១០៣០៨ | ភូមិគោកក្រោល | Kouk Kraol |- | ១៧០១០៣០៩ | ភូមិកប្ដៀក | Ka Bdiek |- | ១៧០១០៣១០ | ភូមិចេកក្បូរ | Chek kbour |- | ១៧០១០៣១១ | ភូមិគោកស្នួល | Kouk Snuol |- | ១៧០១០៣១២ | ភូមិប្រាសាទត្រាវ | Prasat Trav |- | ១៧០១០៣១៣ | ភូមិកំប្លើប | Kamblaeub |- | ១៧០១០៣១៤ | ភូមិដូនអែម | Doun Aem |- | ១៧០១០៣១៥ | ភូមិគោកដូងចាស់ | Kouk Doung Chas |- | ១៧០១០៣១៦ | ភូមិបុះក្រឡុក | Bos Kralok |- | ១៧០១០៣១៧ | ភូមិអូរគោល | Ou Koul |} ewhr1hmn3mn2pifjuhix6eucr21u2x3 0 38359 341007 336068 2026-09-25T10:25:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341007 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៧ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០១០៤០១ |ភូមិខ្វាវ | Khvav |- |១៧០១០៤០២ |ភូមិខាន់សរ | Khan sa |- |១៧០១០៤០៣ |ភូមិគោល | Koul |- |១៧០១០៤០៤ |ភូមិអំពិលធ្នង់ | Ampil Thnong |- |១៧០១០៤០៥ |ភូមិដូនមៀវ | Doun Miev |- |១៧០១០៤០៦ |ភូមិតាគួយ | Ta Kuoy |- |១៧០១០៤០៧ |ភូមិព្រៃអារ | Prey Ar |} 7nk2epvejl1hxpq67u40gaebw1qqtn1 0 38360 341008 336069 2026-09-25T10:26:13Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341008 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១០ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០១០៥០១ |ភូមិរមៀត | Romiet |- |១៧០១០៥០២ |ភូមិល្បើក | Lbaeuk |- |១៧០១០៥០៣ |ភូមិសំបួរ | Sambuor |- |១៧០១០៥០៤ |ភូមិគោកថ្មី | Kok Thmei |- |១៧០១០៥០៥ |ភូមិទន្លេស | Tonle Sa |- |១៧០១០៥០៦ |ភូមិកុក | Kok |- |១៧០១០៥០៧ |ភូមិពង្រ | Pongro |- |១៧០១០៥០៨ |ភូមិនគរភាស ០១ | Nokor Pheas Muoy |- |១៧០១០៥០៩ |ភូមិនគរភាស ០២ | Nokor Pheas Pir |- |១៧០១០៥១០ |ភូមិជំពូង | Chompung |} j8wiy8weg4t4f0f5jxo7csnet58sk5o 0 38361 341009 335882 2026-09-25T10:26:33Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341009 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១១ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០១០៦០១ |ភូមិរាជជន្ទល់ |Reach Chontol |- |១៧០១០៦០២ |ភូមិរវៀងថ្មី |Rovieng Thmei |- |១៧០១០៦០៣ |ភូមិស្រែខ្វាវ |Srae Khvav |- |១៧០១០៦០៤ |ភូមិគោកក្នាំង |Kouk Knang |- |១៧០១០៦០៥ |ភូមិគោកចាស់ |Kouk Chas |- |១៧០១០៦០៦ |ភូមិជំនុំរាជ្យ |Chumnum Reach |- |១៧០១០៦០៧ |ភូមិស្លាត |Slat |- |១៧០១០៦០៨ |ភូមិស្រែប្រាំង |Srae Prang |- |១៧០១០៦០៩ |ភូមិរណ្ដាស |Rundas |- |១៧០១០៦១០ |ភូមិរលំ |Rolum |- |១៧០១០៦១១ |ភូមិទឹកថ្លា |Tuek Thla |} raasswrvqhhdfln5hwcjh8lpu27ur9g 0 38362 341010 336070 2026-09-25T10:27:10Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341010 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកអង្គរជុំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០១០៧០១ |ភូមិថ្នល់ |Thnal |- |១៧០១០៧០២ |ភូមិភ្នៅ |Pnov |- |១៧០១០៧០៣ |ភូមិម្កាក់ |Mkak |- |១៧០១០៧០៤ |ភូមិគោកចាន់ |Kouk Chan |- |១៧០១០៧០៥ |ភូមិករលំ |Ka Rolum |- |១៧០១០៧០៦ |ភូមិទំពូង |Tumpung |- |១៧០១០៧០៧ |ភូមិប្រាំដំឡឹង |Pram Damloeng |- |១៧០១០៧០៨ |ភូមិតាលាវ |Ta Leav |- |១៧០១០៧០៩ |ភូមិបាយម៉ាត |Bay Mat |- |១៧០១០៧១០ |ភូមិត្រពាំងភ្លោះ |Trapeang Phluoh |- |១៧០១០៧១១ |ភូមិតាសោម |Ta Saom |- |១៧០១០៧១២ |ភូមិគោកថ្មី |Kouk Thmei |- |១៧០១០៧១៣ |ភូមិស្វាយជុំ |Svay Chum |} 91ztzz192wzl272x85hhbzyj1s37qp8 0 38864 340960 338086 2026-09-24T23:14:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340960 wikitext text/x-wiki {{Infobox Anatomy |Name = ភាពអាស្រ័យឌីជីថល<br />(Digital dependency) |Caption2 = បញ្ហាទាំងនេះកំពុងត្រូវបានសិក្សាដោយអ្នកជំនាញ។ }} [[ឯកសារ:RightBrainDominant.jpg|រូបភាពតូច|286x288ភីកសែល|បញ្ហាទាំងនេះកំពុងត្រូវបានសិក្សាដោយអ្នកជំនាញ។ {| class="wikitable" !ឯកទេស |ចិត្តគរុកោសល្យវិទូ ផ្នែកខាងវិទ្យាសាស្ដ្រសង្គមវិទ្យា |} {| class="wikitable" !ផលវិបាក |ជំងឺគេង , ADHD , ញៀនគ្រឿងញៀន,ធ្វើអត្តឃាត |} {| class="wikitable" !កត្តាហានិភ័យ |ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយសង្គមស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចវប្បធម៌ពន្ធុវិទ្យា |} ]] '''ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលបានក្លាយទៅជាស្មុគស្មាញដោយសារតែ''' '''ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថល,''' ''''''ឌីជីថលញៀនភាពចម្រុះ'''''' (ជាភាសាអង់គ្លេស: digital addictions) '''ឬឌីជីថលពឹងផ្អែកលើ''' (ជាភាសាអង់គ្លេស: digital dependencies). ។ រចនាសម្ព័ន្ធទាំងនេះគឺជាបាតុភូតជីវសាស្រ្តនិងសង្គមវប្បធម៌ដែលមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅក្នុងសង្គមនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗគ្នា។ <ref name=":1">{{Cite book|title=Are we all addicts now? : digital dependence|url=https://archive.org/details/arewealladdictsn0000unse|last=Bartlett|first=Vanessa|last2=Bowden-Jones|first2=Henrietta|others=Beales, Katriona,, MacDonald, Fiona, 1970-, Bartlett, Vanessa,, Bowden-Jones, Henrietta|year=2017|isbn=9781786940810|location=[Liverpool]|oclc=988053669}}</ref> ពួកគេត្រូវបានគេសិក្សានិងវិភាគអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ <ref name=":8">Viner, Russell M.; Stiglic, Neza (2019-01-01). "Effects of screentime on the health and well-being of children and adolescents: a systematic review of reviews". ''BMJ Open''. '''9''' (1): e023191. doi:10.1136/bmjopen-2018-023191. ISSN 2044-6055. <nowiki>PMID 30606703</nowiki>.</ref> "អ្នកចិត្តសាស្រ្តនិងសង្គមវិទូបានធ្វើការស្រាវជ្រាវនិងពិភាក្សាអំពីអេក្រង់និងផលប៉ះពាល់របស់វាក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ" <ref name=":2">Gonzalez, Robbie (2018-02-01). "It's Time For a Serious Talk About the Science of Tech "Addiction"". ''Wired''. ISSN 1059-1028. Retrieved 2019-01-08.</ref> ក៏ដូចជាអ្នក នរវិទ្យា មួយចំនួន <ref>Libin, Alexander; Libin, Elena (2005). "Cyber-anthropology: a new study on human and technological co-evolution". ''Studies in Health Technology and Informatics''. '''118''': 146–155. ISSN 0926-9630. <nowiki>PMID 16301776</nowiki>.</ref> <ref>{{Cite book|url=|title=Queer Online: Media Technology and Sexuality (Digital Formations)|last=O'Riordan|first=Kate|publisher=Peter Lang|year=2007|isbn=9780820486314|location=New York|pages=}}</ref> និងអ្នកជំនាញសុខភាព។ <ref name=":3">Christakis, Dimitri A. (2010-10-18). "Internet addiction: a 21st century epidemic?". ''BMC Medicine''. '''8''' (1): 61. doi:10.1186/1741-7015-8-61. ISSN 1741-7015. PMC 2972229. <nowiki>PMID 20955578</nowiki>.</ref> ការវាយតម្លៃមួយចំនួនបានពិនិត្យមើលភស្តុតាងនៃអត្ថប្រយោជន៍នៃការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលដោយនិយាយថាភស្តុតាងបច្ចុប្បន្នបង្ហាញថា "ការប្រើបច្ចេកវិទ្យាកម្រិតមធ្យមមិនមែនជាបញ្ហាដាច់ដោយឡែកហើយប្រហែលជា គឺជាគុណប្រយោជន៍»។ <ref name=":9"></ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធនៅក្នុងឆ្នាំ 2019 នៅក្នុង ចក្រភពអង់គ្លេសទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្រ្ត មិនបានរកឃើញភស្តុតាងនៃអត្ថប្រយោជន៍សុខភាពសុទ្ធបានបង្ហាញឱ្យឃើញវិទ្យាសាស្រ្ត។ <ref name=":8" /> តាមទស្សនវិជ្ជាវេជ្ជសាស្ដ្រក្នុងឆ្នាំ 2010 អ្នកនិពន្ធនិពន្ធបច្ចុប្បន្ននៃ JAMA Pediatrics បានចេញផ្សាយថា "ខណៈពេលដែលមិនមែន (នៅពេលនោះ) ... បានដាក់ជាផ្លូវការនៅក្នុងក្របខណ្ឌផ្លូវចិត្ត ( ជំងឺញៀន) អ៊ិនធឺណិត ) ... ការបង្កើនទាំងចរាចរនិងការយល់ដឹងពីសហគមន៍គឺជាបញ្ហាដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើនចំពោះបញ្ហាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ហើយវាអាចជា "ជំងឺនៃសតវត្សរ៍ទី 21" មួយ។ <ref name=":3">{{Cite journal|last=Christakis|first=Dimitri A.|date=2010-10-18|title=Internet addiction: a 21st century epidemic?|url=}}</ref> លោកបានថ្លែងថា: «យើងបានរៀបចំរវាងប្រភេទនៃការពិសោធន៍ធម្មជាតិត្រួតពិនិត្យលើជំនាន់ក្រោយនៃការគ្មានកូនមួយ "។ <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/groundbreaking-study-examines-effects-of-screen-time-on-kids-60-minutes/|title=Groundbreaking study examines effects of screen time on kids|last=Cooper|first=Anderson|date=2018-12-09|work=|access-date=12 December 2018|publisher=CBS News|agency=60 Minutes Canada}}</ref> ការពិនិត្យមើលឡើងវិញនៃឆ្នាំ 2014 នៃការស្នើសុំធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យវេជ្ជសាស្រ្តសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបាន និយាយថា "ខណៈពេលដែលលុបបំបាត់ការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម។ សៀវភៅណែនាំរោគវិនិច្ឆ័យនិងស្ថិតិសំរាប់ជំងឺផ្លូវចិត្តអាចផ្តល់នូវអារម្មណ៍ថាការញៀនប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមមិនមែនជាបញ្ហាផ្លូវចិត្តស្របច្បាប់នោះទេ។ " <ref>{{Cite journal|author=Pantic|first=Igor|date=2014-10-17|title=Online social networking and mental health}}</ref> <ref name=":4">{{Cite journal|author=Van Den Eijnden|first=Regina J.J.M.|date=2016-08-01|title=The Social Media Disorder Scale}}</ref> " មានភស្តុតាងជាក់ស្តែងដែលថាការប្រើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមដែលជាកាតព្វកិច្ចគឺជាបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តដែលកំពុងកើនឡើងជាពិសេសសម្រាប់អ្នកប្រើស្មាតហ្វូន។ អនីតិជន "។ <ref name=":4" /> គំនិតនៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមនិងទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងការញៀនត្រូវបានសាកល្បងតាំងពីឆ្នាំ 2009 មក។ <ref>{{Cite journal|author=La Barbera|first=Daniele|date=2009|title=Social network and addiction|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Social+Network+and+Addiction+Daniele+La+Barbera}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រើពាក្យអង់គ្លេស "ការញៀន" ទាក់ទងនឹងបាតុភូតទាំងនេះនិងការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវបានគេសួរ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.medpagetoday.com/psychiatry/addictions/75194|title=Stop Saying Social Media 'Addiction' {{!}} Medpage Today|author=Singer|first=Jeffrey|date=2018-09-20|access-date=2019-01-08|archivedate=2018-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920160005/https://www.medpagetoday.com/psychiatry/addictions/75194|url-status=unfit}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបានផ្លាស់ប្ដូរដោយចៃដន្យលើវិធីដែលកុមារគិតគូរធ្វើអន្តរកម្មនិងអភិវឌ្ឍ។ ក្នុងករណីមួយចំនួនក្នុងមធ្យោបាយវិជ្ជមានហើយជួនកាលក្នុងវិធីអវិជ្ជមាន។ <ref>{{Cite book|title=#Republic : divided democracy in the age of social media|url=https://archive.org/details/republi_sun_2017_00_0042|last=Sunstein|first=Cass|date=2017-03-07|publisher=|isbn=9781400884711|location=|pages=|oclc=973545751}}</ref> <ref name=":5">{{Cite journal}}</ref> ខណៈពេលដែលបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តបានកើតមានឡើងក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមិនច្បាស់អំពីទំនាក់ទំនងរវាងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមនិងលទ្ធផលសុខភាពផ្លូវចិត្ត។ ពួកគេហាក់បីដូចជាពឹងផ្អែកលើបុគ្គលនិងវេទិកាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមត្រូវបានគេប្រើ។ <ref>{{Cite web}}</ref> == ប្រភពដើម == ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងការសិក្សាបច្ចុប្បន្ននៃផលវិបាកអវិជ្ជមាននៃការរំលោភបំពានបច្ចេកវិទ្យា <ref>{{Cite web}}</ref> <ref>{{Cite web}}</ref> "ការញៀនឌីជីថល" ឬ "ភាពអាស្រ័យឌីជីថល" ត្រូវបានគេប្រើជាឃ្លាទូលំទូលាយ។ ដើម្បីណែនាំពីនិន្នាការនៃការបង្ខិតបង្ខំរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យា។ <ref name=":1"/> ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍គ្មានការដាក់កំហិតអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាពខាងសុខភាពផ្លូវចិត្តនិងផ្លូវកាយនិងនាំឱ្យមានរោគសញ្ញាដូចជាការញៀនអាកប្បកិរិយាផ្សេងៗ។ <ref>{{Cite journal|last=Chamberlain|first=Samuel R.|date=August 2016|title=Expanding the definition of addiction: DSM-5 vs. ICD-11|url=https://www.cambridge.org/core/journals/cns-spectrums/article/expanding-the-definition-of-addiction-dsm5-vs-icd11/3CEC6DC737A6D53D6365FA8FE6DFDDAA}}</ref> គ្លីនិកជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកឥឡូវនេះបានផ្តល់ការព្យាបាល សំរាប់ជំងឺញៀនអ៊ិនធឺណេត <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/10425194/Child-internet-addicts-sent-to-4500-a-week-addiction-clinics.html|title=Child internet addicts sent to £4,500 a week addiction clinics|last=Donnelly|first=Laura|date=2013-11-04|access-date=2014-02-04|publisher=The Telegraph|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707171233/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/10425194/Child-internet-addicts-sent-to-4500-a-week-addiction-clinics.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kuss|first=Daria J.|date=2011-08-29|title=Online Social Networking and Addiction—A Review of the Psychological Literature}}</ref> ហើយការសិក្សាមួយចំនួនបានព្យាយាមបង្កើតទំនាក់ទំនងរវាងការប្រើប្រាស់អ៊ិនធឺណេតនិងលំនាំអាកប្បកិរិយា។ <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/reality-check-with-polly-curtis/2012/jan/12/internet-health|title=Can you really be addicted to the internet?|last=Curtis|first=Polly|date=2016-01-01|access-date=2013-02-04}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Reed|first=Phil|date=2013-02-07|title=Differential Psychological Impact of Internet Exposure on Internet Addicts}}</ref> ក្នុងនាមជាការពិនិត្យឡើងវិញដ៏សំខាន់មួយដែលត្រូវបានបោះពុម្ភផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិអន្តរជាតិនៃការញៀនសុខភាពផ្លូវចិត្តនៅឆ្នាំ 2018 ជាពិសេសចាត់ទុកពាក្យថា "ការញៀន" ដែលទាក់ទងទៅនឹងការរំលោភបំពានលើអ៊ីនធឺណិតសាកសួរភាពត្រឹមត្រូវរបស់ខ្លួនជា ច្របាច់អង្គភាពចក្ខុវិស័យដាច់ដោយឡែកឬថាតើវាជាការបង្ហាញពីជំងឺផ្លូវចិត្តផ្សេងទៀត។ ពួកគេបានស្នើថាដោយសារតែការខ្វះការទទួលស្គាល់និងការយល់ស្របលើគំនិតនេះការព្យាបាលនិងការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យគឺមានការលំបាកខ្លាំងណាស់ដោយបញ្ចប់ "ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយថ្មីបានទទួលរងនូវភាពភ័យខ្លាចខាងសីលធម៌បែបនេះហើយដូច្នេះ នេះបម្រើជាប្រពៃណីប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងទស្សនៈសង្គម។ " ពួកគេជំទាស់ថាការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌អាច "អនុញ្ញាតឱ្យមានការយល់ដឹងដ៏សំខាន់ជាងមុនទៅក្នុងបរិវេណនៃអាកប្បកិរិយាដែលគួរឱ្យសង្ស័យដើម្បីគាំទ្រដល់ការព្យាបាលជាជាងគ្រាន់តែដកហូតការចូលប្រើពីអ៊ីនធឺណិតដើម្បីត្រី។ ដូចនោះ "។ <ref>{{Cite journal|last=Ryding|first=Francesca C.|last2=Kaye|first2=Linda K.|date=2018|title="Internet Addiction": a Conceptual Minefield|journal=International Journal of Mental Health and Addiction|volume=16|issue=1|pages=225–232|doi=10.1007/s11469-017-9811-6|issn=1557-1874|pmc=5814538|pmid=29491771}}</ref> == ប្រើបច្ចេកវិទ្យាកុមារភាព == [[ឯកសារ:Boysmartphone.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| រូបភាពដែលបានផ្ទុកឡើងទៅអ៊ីនធឺណិតនៅឆ្នាំ 2018 ដែលមានចំណងជើងថា "ការញៀនទូរស័ព្ទដៃសម្រាប់ក្មេងប្រុស" ]] ការពិនិត្យឡើងវិញបានចាត់ទុកថា "ការព្រួយបារម្ភជាបន្តបន្ទាប់អំពីហានិភ័យសុខភាពនិងការអភិវឌ្ឍ / អាកប្បកិរិយានៃការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយច្រើនហួសប្រមាណសម្រាប់ការយល់ដឹងភាសាអក្ខរកម្មនិងការអភិវឌ្ឍន៍អារម្មណ៍សង្គម" ។ និង) បានអនុវត្ត (ភស្តុតាងសម្រាប់) ការថែទាំព្យាបាល "។ <ref>{{Cite journal|author=Radesky|first=Jenny S.|date=2016-10-01|title=Increased Screen Time: Implications for Early Childhood Development and Behavior}}</ref> ដោយសារតែមានបច្ចេកវិទ្យាជាច្រើនសម្រាប់កុមារនៅជុំវិញពិភពលោកបញ្ហាគឺមានពីរផ្លូវព្រោះការប្រើឧបករណ៍ឌីជីថលក៏អាចមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានផងដែរ។ <ref>{{Cite journal|author=Hsin|first=Chong-Ting|title=The Influence of Young Children's Use of Technology on Their Learning: A Review|url=https://www.jstor.org/stable/jeductechsoci.17.4.85?seq=1#page_scan_tab_contents}}</ref> <ref>{{Cite journal|author=Gordo Lopez|first=A. J.|date=2015-08-01|title=The [not so] new digital family: disciplinary functions of representations of children and technology}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal|author=Subrahmanyam|first=K.|date=2000-09-22|title=The impact of home computer use on children's activities and development|url=}}</ref> ទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាកុមារតូច បណ្ឌិតសភាកុមារវិទ្យាអាមេរិក (AAP) បាន បង្កើតផែនការទំនាក់ទំនងគ្រួសារ។ គោលបំណងនៃគម្រោងបែបនេះនឹងជួយឪពុកម្តាយវាយតម្លៃនិងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធប្រើប្រាស់ឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិកនិងកន្លែងអេឡិចត្រូនិករបស់គ្រួសារឱ្យកាន់តែមានសុវត្ថិភាព។ <ref>{{Cite journal|last=Korioth|first=Trisha|date=2018-12-12|title=Family Media Plan helps parents set boundaries for kids|url=http://www.aappublications.org/news/2016/10/21/MediaParents102116}}</ref> សមាគមន៍កុមារនៅកាណាដាបានចេញនូវការណែនាំស្រដៀងគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការពិនិត្យឡើងវិញជាលក្ខណៈប្រព័ន្ធនៃការពិនិត្យឡើងវិញដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ 2019 បាននិយាយថាគោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះនិងគោលការណ៍ណែនាំផ្សេងទៀតត្រូវបានរិះគន់ដោយសារតែខ្វះភស្តុតាង។ ពួកគេបានពិនិត្យឡើងវិញនូវការវាយតម្លៃមុនលើបញ្ហានេះដោយយល់ស្របថាភស្តុតាងជាទូទៅមានគុណភាពទាប។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយពួកគេបានអះអាងថាជាទូទៅមានភស្តុតាងបង្ហាញថាសុខភាពផ្លូវចិត្តខ្សោយរួមទាំងរោគសញ្ញាដូចជាបេះដូងចិត្តសប្បុរស, ការផ្ចង់អារម្មណ៍ខ្លាំង, បញ្ហាខ្លួនឯងនិងឥរិយាបថអាកប្បកិរិយានៅក្នុងខ្លួន។ កុមារភាពនិងយុវជន។ ពួកគេរកមិនឃើញភ័ស្តុតាងសម្រាប់ផលប្រយោជន៍សុខភាពវិជ្ជមានណាមួយនៃពេលវេលានៃការតាមដាននោះទេ។ ទាក់ទងនឹងគុណភាពនៃជីវិតពួកគេបានពិភាក្សាថា "suchert <ref>{{Cite journal|last=Suchert|first=Vivien|date=2015-07-01|title=Sedentary behavior and indicators of mental health in school-aged children and adolescents: A systematic review|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0091743515001073}}</ref> បានរាយការណ៍ថាមានទំនាក់ទំនងវិជ្ជមានរវាងពេលវេលាធម្មតានិងសុខភាពផ្លូវចិត្តទាបជាងឬគុណភាពនៃជីវិតដែលបានធ្វើនៅក្នុងថ្ងៃទី 11 / ការសិក្សាចំនួន 15 ។ Costigan <ref>{{Cite journal|last=Lubans|first=David R.|date=2013-04-01|title=The Health Indicators Associated With Screen-Based Sedentary Behavior Among Adolescent Girls: A Systematic Review|url=https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(12)00324-2/abstract}}</ref> បានរាយការណ៍ពីទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមានរវាងការយល់ដឹងនិងការយល់ដឹងអំពីសុខភាពនៅក្នុងការសិក្សា 4/4 ។ <ref name=":8">{{Cite journal|last=Viner|first=Russell M.|date=2019-01-01|title=Effects of screentime on the health and well-being of children and adolescents: a systematic review of reviews|url=https://bmjopen.bmj.com/content/9/1/e023191}}</ref> == កិច្ចសហប្រតិបត្តិការពហុវិស័យ == ដោយសារតែការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាទាំងនេះបានកើនឡើងច្រើនផ្នែកជាច្រើនបន្តកាត់បន្ថយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងកែលម្អការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាសក្តានុពលនិងដំណោះស្រាយប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត។ គណៈកម្មាធិ ''Lancet'' ស្តីពីសុខភាពផ្លូវចិត្តពិភពលោកនិងនិរន្តភាពនៅក្នុងឆ្នាំ 2018 បានពិនិត្យមើលអត្ថប្រយោជន៍និងផលប៉ះពាល់នៃបច្ចេកវិទ្យាបានពិភាក្សាពីហានិភ័យនិងបញ្ហាប្រឈមខាងសីលធម៌សម្រាប់អ្នកដែលត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ។ ការអ៊ិនគ្រីបនិងគ្មាន។ វាបានពិនិត្យមើលតួនាទីនៃបច្ចេកវិទ្យានៅក្នុងសុខភាពផ្លូវចិត្តដូចជាការអប់រំសាធារណៈការត្រួតពិនិត្យអ្នកជំងឺការព្យាបាលការបណ្តុះបណ្តាលការត្រួតពិនិត្យនិងការកែលំអប្រព័ន្ធ។ វាផ្តល់យោបល់លើហានិភ័យជាក់លាក់ដូចជាការគំរាមកំហែងតាមអ៊ីនធើណែតភាពឯកជននិងសន្តិសុខការបែងចែកច្បាប់ដែលមានសក្តានុពលនិងផលវិបាកដោយចៃដន្យនាពេលអនាគតនៃផ្នែកឌីជីថលបើកចំហ។ ទូលំទូលាយនៅក្នុងសុខភាពផ្លូវចិត្ត។ វាបាននិយាយថាការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលក្នុងការថែទាំសុខភាពមិនត្រូវបានគ្រប់គ្រងនៅក្នុងប្រទេសភាគច្រើនដោយនិយាយថា "គោលនយោបាយចាំបាច់ដើម្បីណែនាំការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាបច្ចេកវិជ្ជាដែលមានសុវត្ថិភាពនិងមានប្រសិទ្ធភាព។ ចំនួននៅក្នុងការថែទាំសុខភាព។ <ref>{{Cite journal|last=UnÜtzer|first=JÜrgen|last2=Sunkel|first2=Charlene|date=2018-10-27|title=The Lancet Commission on global mental health and sustainable development|journal=The Lancet|volume=392|issue=10157|pages=1553–1598|doi=10.1016/S0140-6736(18)31612-X|issn=0140-6736|pmid=30314863}}</ref> === បច្ចេកទេស === ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាផ្សេងគ្នាបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរដើម្បីកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាននៃការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិតលើស។ នៅខែធ្នូឆ្នាំ 2017 ហ្វេសប៊ុកបានទទួលស្គាល់ថាការប្រើប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណេតអកម្មអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាពផ្លូវចិត្តទោះបីជាពួកគេនិយាយថាការចូលរួមយ៉ាងសកម្មអាចមានឥទ្ធិពលវិជ្ជមាន។ នៅខែមករាឆ្នាំ 2018 វេទិកានេះបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់ៗដើម្បីបង្កើនការចូលរួមរបស់អ្នកប្រើប្រាស់។ <ref> {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/dec/15/facebook-mental-health-psychology-social-media|title=Facebook admits it poses mental health risk – but says using site more can help|last=Sam Levin|date=15 Dec 2017|work=[[The Guardian]]|access-date=15 January 2019}}</ref> <ref> {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jan/11/facebook-news-feed-algorithm-overhaul-mark-zuckerberg|title=Facebook overhauls News Feed in favor of 'meaningful social interactions'|last=Julia Carrie Wong|date=12 Jan 2018|work=[[The Guardian]]|access-date=15 January 2019}}</ref> នៅឆ្នាំ 2018 Alphabet Inc បានចេញផ្សាយការធ្វើឱ្យទាន់សម័យសម្រាប់ស្មាតហ្វូន [[ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តការ Android|ដំណើរការដោយប្រព័ន្ធ Android]] រួមទាំងកម្មវិធីផ្ទាំងគ្រប់គ្រងដែលវាគិតថា "បើក (មនុស្សគ្រប់គ្នា) ដើម្បីកំណត់ពេលវេលាតាមរយៈកម្មវិធីកំណត់ម៉ោងរបស់វា។ ដាក់ពាក្យនិងផ្តល់ការដាស់តឿននៅពេលពួកគេប្រើវាយូរ។ " <ref name=":6">{{Cite news|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2018/may/10/google-phone-addiction-app|title=Google wants to cure our phone addiction. How about that for irony? {{!}} Matt Haig|author=Haig|first=Matt|access-date=2019-01-10}}</ref> ក្រុមហ៊ុន Apple Inc បានទិញកម្មវិធីភាគីទីបីហើយក្រោយមកបានបញ្ចូលវាទៅក្នុង "ការបង្ហាញនៅលើអេក្រង់" ដោយលើកកម្ពស់វាជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃ iOS 12 ។ <ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/story/how-to-use-screen-time-ios-12/|title=How to Use Apple’s Screen Time Controls on iOS 12|author=Ceres|first=Pia|access-date=2018-12-13}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានបានចោទសួរមុខងារនិងការលើកទឹកចិត្តទាំងអន្តរាគមន៍ពីសាជីវកម្មទាំងនេះដល់អ្នកប្រើនិងឪពុកម្តាយ។ <ref name=":6" /> <ref>{{Cite web}}</ref> វិនិយោគិនសំខាន់ពីរនៅលើក្រុមហ៊ុន Apple Inc ក្នុងឆ្នាំ 2018 ជឿថាខ្លឹមសារនិងចំនួនពេលវេលាដែលចំណាយលើទូរស័ព្ទត្រូវការកែតម្រូវសម្រាប់មនុស្សវ័យក្មេងហើយពួកគេកំពុងបង្កើនការព្រួយបារម្ភអំពីផលប៉ះពាល់សុខភាពសាធារណៈនៅពេលមិនមានសកម្មភាព។ ។ ពួកគេបានចង្អុលបង្ហាញពីការសិក្សានេះពី ... ការកើនឡើងនៃភស្តុតាងរបស់អ្នកដទៃអំពីផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាននៃអ្នកប្រើប្រាស់រួមទាំងការសិក្សាដែលបង្ហាញពីកង្វល់ពីគ្រូ។ ។ ក្រុមនេះចង់ឱ្យក្រុមហ៊ុន Apple ជួយស្វែងរកដំណោះស្រាយចំពោះសំណួរដូចជាការប្រើប្រាស់ដែលល្អបំផុតហើយតែងតែស្ថិតនៅជួរមុខនៃការឆ្លើយតបរបស់ឧស្សាហកម្មមុននិយ័តករឬអ្នកប្រើប្រាស់អាចបង្ខំពួកគេឱ្យធ្វើសកម្មភាព។ <ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/iphones-and-children-are-a-toxic-pair-say-two-big-apple-investors-1515358834|title=iPhones and Children Are a Toxic Pair, Say Two Big Apple Investors|author=|first=|date=|access-date=}}</ref> ពួកគេបានបោះពុម្ពផ្សាយលិខិតបើកចំហស្តីពីបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite web|url=https://thinkdifferentlyaboutkids.com/|title=Think Differently About Kids|access-date=2019-01-09}}</ref> ក្រុមហ៊ុន Apple Inc. បានឆ្លើយតបថាពួកគេតែងតែមើលថែរក្សាកុមារហើយពួកគេខិតខំធ្វើការយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីបង្កើតផលិតផលដែលមានឥទ្ធិពលដែលបំផុសគំនិតនិងអប់រំកុមារនិងជួយឪពុកម្តាយការពារពួកគេនៅលើអ៊ីនធឺណិត។ "រៀបចំផែនការ" លក្ខណៈពិសេសថ្មីនិងការរីកចម្រើនសម្រាប់អនាគតដើម្បីបន្ថែមមុខងារនិងធ្វើឱ្យឧបករណ៍ទាំងនេះកាន់តែមានអនុភាព។ «ពួកគេបានអះអាងថា "Apple នឹងជាថ្មីម្តងទៀតដើរតួនាទីឈានមុខគេពេលនេះដោយបញ្ជាក់ពីឧទាហរណ៍នៃកាតព្វកិច្ចរបស់ក្រុមហ៊ុននេះជាបច្ចេកវិទ្យាម៉ាស៊ីនភ្ញៀវក្មេងបំផុតរបស់ពួកគេ" <ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/apple-vows-new-parental-controls-amid-child-addiction-fears/|title=Apple vows new parental controls amid child addiction fears|author=Musil|first=Steven|access-date=2019-01-09}}</ref> [[ឯកសារ:PhonesWhilstWalking.jpg|alt=|រូបភាពតូច| មនុស្សប្រើទូរស័ព្ទខណៈពេលកំពុងដើរ ]] ការចាប់ផ្តើមបច្ចេកវិទ្យារបស់អាឡឺម៉ង់បានបង្កើតទូរស័ព្ទ Android ដែលត្រូវបានរចនាឡើងយ៉ាងពិសេសនិងមានប្រសិទ្ធភាពនិងកាត់បន្ថយពេលវេលាអេក្រង់។ <ref>{{Cite web|url=https://www.androidauthority.com/blloc-zero-18-pre-order-917309/|title=The Blloc Zero 18 is a minimalist's smartphone with some great ideas|work=www.androidauthority.com|access-date=2018-12-19}}</ref> News Corp រាយការណ៍យុទ្ធសាស្រ្តជាច្រើនដើម្បីកាត់បន្ថយពេលវេលាអេក្រង់។ <ref>{{Cite web|url=https://www.news.com.au/technology/gadgets/mobile-phones/the-best-ways-to-kick-your-zombie-check-habits-revealed/news-story/89b3b28cf82c9a7011ade74039cd98a2|title=Phone addiction: Apple, Google, YouTube screen management tools|work=www.news.com.au|access-date=2018-12-13}}</ref> Facebook និង Instagram បានប្រកាសអំពី "ឧបករណ៍ថ្មី" ដែលពួកគេគិតថាអាចគាំទ្រការពឹងផ្អែកលើផលិតផលរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite web|url=https://thenextweb.com/facebook/2018/08/01/social-media-addiction-facebook-instagram/?utm_campaign=OGshare|title=Facebook and Instagram officially announce new tools to fight social media addiction|date=2018-08-01|work=The Next Web|access-date=2018-12-19}}</ref> === នរវិទ្យា === អ្នកវិទូបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញ "តំបន់ព្រំដែនរវាងមនុស្សសាស្ត្រ, ឱសថនិងចិត្តសាស្រ្ត" អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។ <ref>{{Cite book|title=Patients and healers in the context of culture : an exploration of the borderland between anthropology, medicine, and psychiatry|url=https://archive.org/details/patientshealersi00kleirich|last=Arthur.|first=Kleinman|date=1980|publisher=University of California Press|isbn=978-0520037069|location=Berkeley|oclc=5976353}}</ref> សាស្ត្រាចារ្យ Daniel Miller សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកនរវិទ្យានៅមហាវិទ្យាល័យទីក្រុងឡុងបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាមួយដែលមានរយៈពេល 5 ឆ្នាំហៅថា ASSA, ''Anthropology on Smart Phones, Age and Mental Health ។ ។'' វាមានមូលដ្ឋានលើផ្ទះជនជាតិដើមមកពី 15 ទីតាំងនៅប្រេស៊ីលឈីលីឧស្សាហកម្មនិងជនបទប្រទេសចិនអង់គ្លេសឥណ្ឌាអ៊ីតាលីទ្រីនីដាដនិងទួរគីជាអ្នកជំនាញខាង "ជនជាតិភាគតិចអាយុកាលដប់ប្រាំខែនៅទូទាំងពិភពលោក។ " <ref>{{Cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/the-anthropology-of-social-media/|title=The Anthropology of Social Media|first=Daniel|date=|access-date=2018-12-13}}</ref> លោកបានកត់សម្គាល់ថាឥទ្ធិពលនៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមនេះគឺជាក់លាក់ណាស់ទៅកន្លែងនិងវប្បផ្ទាល់ខ្លួន។ គាត់បាននិយាយថា "អ្នក layman ម្នាក់អាចលុបបំបាត់ចោលរឿងទាំងនេះជាការសើច។ ប៉ុន្តែក្រុមនរវិទូបានយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះពួកគេដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលនៅក្នុងបរិបទសង្គមនិងវប្បធម៌ទូលំទូលាយ។ "សាកលវិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យទីក្រុងឡុងដ៍ផ្តល់នូវវគ្គសិក្សា 5 សប្តាហ៍ឥតគិតថ្លៃទាក់ទងនឹងបញ្ហានេះដែលមានចំណងជើងថា ''Anthropology of Social Media: ហេតុអ្វីបានជាយើងដាក់ប្រកាស'' ក៏ដូចជាផ្តល់សៀវភៅអេឡិចត្រូនិចផ្សេងទៀត។ ទាក់ទងនឹងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/lifelearning/courses/anthropology-social-media-why-we-post|title=Anthropology of Social Media: Why We Post|date=|access-date=2018-12-13}}</ref> សាស្រ្តាចារ្យ Miller បានថ្លែងថា "ស្ទើរតែគ្រប់ពេលវេលាមនុស្សអាចរកឃើញអត្ថបទដែលប្រាប់យើងថាយើងបានបាត់បង់មនុស្សជាតិដោយសារការញៀនស្មាតហ្វូនឬថតរូបខ្លួនឯង" ។ "នរវិទ្យាឌីជីថលគឺជាវិស័យមួយដែលការអភិវឌ្ឍន៍ជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្កើតឱ្យមានអាគុយម៉ង់សីលធម៌និងសីលធម៌កាន់តែច្រើនជាជាងគ្រាន់តែធ្វើការសង្កេតនិងពន្យល់ពីផលវិបាកនៃការផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យា។ " <ref name="Miller_2018">{{Cite journal|last=Miller|first=Daniel|date=2018-08-28|title=Digital Anthropology|url=http://www.anthroencyclopedia.com/entry/digital-anthropology}}</ref> នរវិទ្យាឌីជីថលគឺជាវិស័យរីកចម្រើនដែលសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សនិងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល។ លោក Brian Solis អ្នកវិភាគផ្នែកឌីជីថលនិងជាអ្នកនិយាយសំខាន់ក្នុងវិស័យនេះបានប្រកាសនៅឆ្នាំ 2018 ថា "យើងបានក្លាយជាអ្នកញៀនឌីជីថល។ ដើម្បីគ្រប់គ្រងបច្ចេកវិទ្យារបស់យើង "។ <ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@briansolis/breaking-digital-facades-its-time-to-take-tech-back-c7af059dfd51|title=We've Become Digital Addicts: It's Time to Take Control of Technology and Not Let Tech Control Us|author=Solis|first=Brian|date=2018-03-28|access-date=2019-01-06}}</ref> [[ឯកសារ:Manalonephone.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បុរសម្នាក់អង្គុយតែម្នាក់ឯងជាមួយស្មាតហ្វូនរបស់គាត់នៅក្នុង Giardino ឌី Boboli, Florence, Tuscany ]] សង្គមវិទ្យាឌីជីថលដែលត្រួតលើគ្នាជាមួយនឹងនរវិទ្យាឌីជីថលនិងភូមិសាស្ដ្រវប្បធម៌សិក្សាអំពីរបៀបដែលមនុស្សធ្វើការទំនាក់ទំនងនិងប្រើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលតាមរបៀបនៃគុណភាព (ដូចជាការក្លែងបន្លំ) ។ ការផ្តល់ប្រឹក្សាដល់ក្រុមផ្តោតអារម្មណ៍និងការស្រាវជ្រាវខាង ethnographic "។ វាក៏ពិនិត្យលើបរិបទផ្សេងៗនៃការព្រួយបារម្ភយូរអង្វែងទាក់ទងនឹងការពឹងផ្អែករបស់យុវវ័យទៅលើបច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះការចូលមើលរូបភាពអាសអាភាសតាមអ៊ីនធឺណិតការគំរាមកំហែងតាមអ៊ីនធើណែតឬការព្យាករណ៍។ ទាយការរួមភេទតាមអនឡាញ។ " <ref>{{Cite web|url=https://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/8621/2/Digital%20Sociology.pdf|title=Digital Sociology: An Introduction|author=Lupton|first=Debra|date=2012-08-01|access-date=2019-01-08}}</ref> ការស្រាវជ្រាវសង្គមវិទ្យាទួរគីក្នុងឆ្នាំ 2012 បានកត់សម្គាល់ថា "ការបកស្រាយខុសគ្នាជាច្រើននៃសាសនាអនុញ្ញាតឱ្យមានការសង្កេតវប្បធម៌ជាក់លាក់លើការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិតនិងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងកម្រិត។ កម្រិតខុសគ្នានៃជំនឿ។ ការរកឃើញនេះបង្ហាញថាកម្រិតនៃជំនឿមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងសំខាន់លើគំរូប្រើប្រាស់អ៊ិនធឺណិត។ " <ref>{{Cite journal|author=Sanaktekin|first=Ozlem Hesapci|date=2011-12-20|title=The Effects of Religiosity on Internet Consumption}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានបីនាក់របស់ក្រុម Guardian Media Group បានពិភាក្សាពីភាពចលាចលខាងសីលធម៌ក្នុងអំឡុងពេលនៃអេក្រង់ក្នុងឆ្នាំ 2018 ដោយវាអាចត្រូវបានកំណត់គុណលក្ខណៈផ្នែកមួយដើម្បីស្វែងរកក្បួនដោះស្រាយព្រោះ "Google នឹងមិនទៅ តម្រង់លទ្ធផលនៃការស្វែងរកតាមគុណភាពដែលវាតម្រង់បញ្ចូលការស្វែងរកតាមប្រជាប្រិយភាព "។ ពួកគេបាននិយាយថា "មានការស្រាវជ្រាវល្អតិចតួចណាស់នៅក្នុងតំបន់នេះ" ហើយថា "ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាគឺមានលក្ខណៈចម្រុះខ្លាំងណាស់ហើយខណៈដែលធ្វើពុតជាគំនិតតែមួយដែលអាចធ្វើទៅបានវាមិនអាចយល់អន្តរាគមន៍បានទេ។ ឬអន្តរាគមន៍មានន័យ "។ <ref>{{Cite news|title=Three problems with the debate around screen time|last=Orben|first=Amy|date=2018-08-09|journal=The Guardian|last2=Etchells|first2=Pete|issn=0261-3077}}</ref> === ចិត្តវិទ្យា === ការពិនិត្យឡើងវិញខាងចិត្តសាស្រ្តឆ្នាំ 2015 បានសន្និដ្ឋានថាមានទំនាក់ទំនងរវាងតម្រូវការនៃចិត្តសាស្ត្រនិងការញៀនប្រព័ន្ធសង្គម។ អ្នកប្រើគេហទំព័រសង្គមស្វែងរកមតិយោបល់ហើយពួកគេទទួលបានមតិយោបល់ពីមនុស្សរាប់រយនាក់។ វាអាចត្រូវបានអះអាងថាវេទិកាត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យអ្នកប្រើជាប់គាំង។ " <ref>{{Cite journal}}</ref> អ្នកវិកលចរិតបានអំពាវនាវឱ្យមានការសិក្សាបន្ថែមទៀតដើម្បីស្វែងរកទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្តជាមួយការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលនៅវ័យកុមារនិងវ័យជំទង់។ "ក្នុងរយៈពេល 10 ឆ្នាំកន្លងមកនេះការបញ្ចូលបច្ចេកវិទ្យាចល័តនិងអន្តរកម្មបានកើតឡើងក្នុងល្បឿនលឿនបែបនេះដែលអ្នកស្រាវជ្រាវមានការលំបាកក្នុងការបោះពុម្ភភ័ស្តុតាងនៅក្នុងស៊ុមពេលវេលាដែលពាក់ព័ន្ធ" ។ <ref>{{Cite journal|last=Radesky|date=2018-07-17|title=Digital Media and Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Adolescents|url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2687840}}</ref> ការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធនៅឆ្នាំ 2019 បានបញ្ជាក់ថាការវាយតម្លៃពីមុន ៗ ភាគច្រើនគឺមានគុណភាពទាបឬមធ្យមដែលបង្ហាញថា "កម្រិតស្រទាប់សម្លេងខ្ពស់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងផលប៉ះពាល់សុខភាពកាន់តែច្រើន (ចំពោះកុមារនិង ក្មេងជំទង់ដែលរួមមាន) ជំងឺខ្លាញ់, របបអាហារគ្មានសុខភាពល្អ, រោគសញ្ញានៃជំងឺធ្លាក់ទឹកចិត្តនិងគុណភាពនៃជីវិត "។ <ref name=":8"/> ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្ដ្រការយល់ដឹងឆ្នាំ 2015 បានកត់សម្គាល់ថា "អ្នកឯកទេសប្រសាទសាស្ត្រកំពុងចាប់ផ្តើមទាញយកប្រយោជន៍ពីប្រជាប្រិយភាពនៃការប្រើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមដើម្បីទទួលបានការយល់ដឹងថ្មីៗអំពីដំណើរការនៃការយល់ដឹងសង្គម។ រដ្ឋសភា "។ <ref>{{Cite journal}}</ref> ការពិនិត្យឡើងវិញ ខាងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទឆ្នាំ 2018 ដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុង ទស្សនាវដ្តី Nature បាននិយាយថានេះនិងភស្តុតាងផ្សេងទៀត "បង្ហាញពីអន្តរកម្មដ៏សំខាន់រវាងបទពិសោធន៍សង្គមពិតប្រាកដទាំងក្រៅអ៊ីនធឺណិតនិងអ៊ីនធឺណិត។ និងការអភិវឌ្ឍខួរក្បាល "។ វាចាត់ទុកប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមថាល្អសម្រាប់យ៉ាងហោចណាស់មុខងារសំខាន់ពីរយ៉ាង: ការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងសង្គមជាមួយអ្នកដទៃ (តម្រូវការជាកម្មសិទ្ធិ) និង (2) ការគ្រប់គ្រងត្រី ធ្វើឱ្យអ្នកដទៃមានចំណាប់អារម្មណ៍ (កសាងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ, គ្រប់គ្រងការចាប់អារម្មណ៍និងបង្ហាញខ្លួនឯងនៅលើអ៊ីនធឺណិត) ។ "វាអំពាវនាវឱ្យមានការស្រាវជ្រាវបន្ថែមពិចារណា" ឆ្នាំជំទង់ជាចំណុចបំបែកមួយនៅក្នុងរបៀបដែលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមអាចប៉ះពាល់ដល់គំនិតខ្លួនឯងនិងការរំពឹងទុករបស់ពួកគេអំពីខ្លួនពួកគេនិងអ្នកដទៃ»។ ។ " <ref>{{Cite journal}}</ref> <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 63lchhcgnpqjxwsnfw11k1tua2kk5np 0 39140 340937 288752 2026-09-24T22:35:44Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340937 wikitext text/x-wiki {{Crash infobox|300px|name=แอร์ฟรานซ์ เที่ยวบินที่ 4590|Crash image=Concordefire01.jpg|Image caption=ภาพโดยช่างภาพสมัครเล่น แสดงให้เห็นไฟลุกไหม้ที่ถังน้ำมันของคองคอร์ด ก่อนเกิดการระเบิด|Date=[[25 กรกฎาคม]] [[พ.ศ. 2543|2543]]|Type=ความเสียหายจากวัตถุแปลกปลอม|Site=[[โกเนสส์]] [[ฝรั่งเศส]]|Origin=[[ท่าอากาศยานนานาชาติชาลส์เดอโกล]]|Destination=[[ท่าอากาศยานนานาชาติเจเอฟเค]]|Fatalities=113 (บนเครื่อง 109, บนพื้นดิน 4)|Injuries=0|Aircraft Type=บีเอซี/แอโรสปาติออง [[คองคอร์ด]]|Operator=[[แอร์ฟรานซ์]]|Tail Number={{airreg|F|BTSC|disaster}}|Passengers=100|Crew=9}}'''អាមេរិក ៤៥៩០''' ត្រូវបានការគ្រោះថ្នាក់ជាមួយនឹងនាយកដ្ឋាន [[แอร์ฟรานซ์|អ៊ែរបារាំង]] នៅលើ [[២៥ កក្កដា|២៥ ខែកក្កដា]] [[ឆ្នាំ ២០០០|។ ល។ ២៥៤៣]] ធ្វើដំណើរពី [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារី]] ទៅ [[นิวยอร์ก|ញូវយ៉ក]] ដោយយន្តហោះ [[คองคอร์ด|Concorde]] ខណៈពេលដែលយន្ដហោះបានហោះហើរមន្ត្រី conning អគារ,ការហោះហើរជូនដំណឹងសាកល្បងនេះដែលបានឃើញភ្លើងនៅចុងបញ្ចប់ម៉ាស៊ីនសាកល្បងនេះបន្ទាប់មកជូនដំណឹងថាមានបញ្ហាជាមួយនឹងម៉ាស៊ីនចំនួន ១ សម្រាប់មួយផ្សេងទៀ ៤ វិនាទីក្រោយមកសាកល្បងនេះបានជូនដំណឹងថាមានបញ្ហាជាមួយនឹងម៉ាស៊ីនចំនួន ២ ជាមួយនឹងភ្លើងរោទិ៍ទូរស័ព្ទនៅក្នុងកាប៊ីនយន្ដការសាកល្បងព្យាយាមដើម្បីនាំមកនូវម៉ាស៊ីនដើម្បីហោះសំកាំងចុះយន្តហោះ,ជិតក្បែរយន្តហោះបាត់បង់ល្បឿនត្រង់ចុះទៅធ្ងន់ធ្ងរភ្លើងឆេះបានសម្លាប់មនុស្ស ១១៣ ដូចជាអ្នកដំណើរ ១០០ នាវិក ៩ នាក់, ហើយអ្នកទាំងនោះនៅក្នុងសណ្ឋាគារ Concorde បានធ្លាក់,ដាក់មួយផ្សេងទៀនុស្ស ៤ នាក់ ពីលទ្ធផលនៃការស៊ើបអង្កេតសន្និដ្ឋានថាមូលហេតុនៃការធ្លាក់នេះបង្កឡើងដោយផ្នែកលោហៈដែលធ្លាក់ចេញពីយន្តហោះ [[แมคดอนเนลล์ ดักลาส ดีซี-10|វ័យហែល ១០]] នៃ [[คอนติเนนตัลแอร์ไลน์|ទ្វីសចរណ៍]] ដែលហោះហើរឡើងមុនពេលដែល ៤ នាទីនៃការ banging មួយនឹងកៅស៊ូកង់នៅលើផ្នែកខាងឆ្វេងនៃ Concorde។ ខណៈពេលពន្លឿនដើម្បីហោះកង់សំបកកង់ផ្ទុះនិងបំណែកនៃសំបកកង់ហោះចេញពីការគាំងធុងនិងខ្សែភ្លើងឆាបឆេះឡើង។ សុវត្ថិភ្នាក់ងារអាកាសចរបានផ្អាកការ Concorde ហោះហើរសម្រាប់ការស៊ើបអង្កេតរកឃើញមូលហេតុនិងជួសជុល Concorde ហោះហើរដំបូងបន្ទាប់ពីគ្រោះថ្នាក់នេះ,អនុវត្តការធ្វើតេស្តនៅលើ ១៧ ខែកក្កដា។ ល។ ២៥៤៤ និងធ្វើការហោះហើរជាមួយនឹងអ្នកដំណើរសម្រាប់ពេលដំបូងនៅលើ [[11 กันยายน|១១ ខែកញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ២០០១|។ ល។ ២៥៤៤]] ថ្ងៃដដែលនេះដែលជាការកើតឡើងនៃការ [[ការវាយប្រហារនៃទី 11 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2001|វាយប្រហារនៅលើ ១១ ខែកញ្ញា។ ល។ ២៥៤៤]] ការទឹកចិត្តការណ៍ឧស្សាហកម្មបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នៃការ [[ការវាយប្រហារនៃទី 11 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2001|៩/១១]] ដើម្បីធ្វើឱ្យអាបារាំងនិងអង់គ្លេសអ៊ែរវ៉េនៅថ្ងៃនេះប្រកាសរបស់ខ្លួនសម្រេចចិត្តដើម្បីបញ្ឈប់សហោះទាំងអស់នៅក្នុងឆ្នាំនេះ។ ល។ ២៥៤៦ ដោយសារតែមានតិចតួចនិងខ្ពស់មានតម្លៃ == ធនធានផ្សេងទៀត == * [http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/htm/f-sc000725a.html Final report from Bureau d'Enquêtes et d'Analyse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026081536/http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/htm/f-sc000725a.html |date=2015-10-26 }} * [http://www.planecrashinfo.com/2000/2000-45.htm PlaneCrashInfo.Com - Data Entry on Flight 4590] * [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20000725-0 Aviation-Safety.Net - Data Entry on Flight 4590] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606071418/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20000725-0 |date=2011-06-06 }} * [http://observer.guardian.co.uk/focus/story/0,6903,490018,00.html The Observer - this article mentions other contributing factors] {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://observer.guardian.co.uk/focus/story/0,6903,490018,00.html] {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/pdf/f-sc000725a.pdf Crash report(PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326115526/http://www.bea-fr.org/docspa/2000/f-sc000725a/pdf/f-sc000725a.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/905308.stm CVR transcript] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4qtv3lqkww9qzzkdtdrvdvslzqzrfsv 0 39154 340947 340137 2026-09-24T22:54:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340947 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែស | native_name = {{small|ឈ្មោះក្នុងភាសាផ្លូវការផ្សេងៗ}}<br/>{{nobold|''Kongeriket Norge'' ([[បូគម៉ល]])<br/>''Kongeriket Noreg'' ([[នីនុស]])<br/>''Norgga gonagasriika'' ([[ភាសាសាមីខាងជើង|សាមីខាងជើង]])<br/>''Vuona gånågisrijkka'' ([[ភាសាសាមីលូលេ|សាមីលូលេ]])<br/>''Nöörjen gånkarïjhke'' ([[ភាសាសាមីខាងត្បូង|សាមីខាងត្បូង]])<br/>''Norjan kuninkhaanvaltakunta'' ([[ភាសាកេវិន|កេវិន]])}} | common_name = ន័រវែស | image_flag = Flag of Norway.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិន័រវែស|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករន័វវែស|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 65px | image_map = Norway on the globe (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសន័រវែស (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = ''[[នឹង យើងស្រឡាញ់ប្រទេសមួយនេះ|Ja, vi elsker dette landet]]''<br />("នឹង យើងស្រឡាញ់ប្រទេសមួយនេះ")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]]</div> | royal_anthem = ''[[ចម្រៀងព្រះមហាក្សត្រ|Kongesangen]]''<br />("ចម្រៀងព្រះរាជា") | national_motto = | official_languages = [[ភាសាន័រវែស|ន័រវែស]]{{refn|group=ស|សរសេរជាទម្រង់តួអក្សរ[[បូគម៉ល]] និង[[នីនុស]]}}<br/>[[ភាសាសាមី|សាមី]]<ref>{{cite web |url = https://lovdata.no/lov/2021-05-21-42/§5 |title = Samiske språk |website = Lovdata |access-date = 28 August 2026 |url-status = live}}</ref>{{refn|group=ស|សរសេរក្នុងទម្រង់តួអក្សរ[[ភាសាសាមីខាងជើង|ខាងជើង]] [[ភាសាសាមីលូលេ|លូលេ]] និង[[ភាសាសាមីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]}} | languages_type = ភាសាភាគតិចជាតិទទួលស្គាល់ | languages = {{hlist|[[ភាសាកេវិន|កេវិន]]|[[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]|[[ភាសាស្កង់ដូរ៉ូម៉ានី|ស្កង់ដីរ៉ូម៉ានី]]<ref name="min">{{cite web |url = http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/ |title = Minoritetsspråk |website=Språkrådet }}</ref>}} | ethnic_groups = {{plainlist| * ៧៨.៦% [[ជនជាតិន័រវែស|ន័រវែស]]{{refn|group=ស|រាប់បញ្ចូលទាំង[[ជនជាតិដើម|ក្រុមជនជាតិដើម]] [[ជនជាតិសាមី|សាមី]] និង[[ក្រុមជនជាតិភាគតិច]][[ជ្វីហ្វ]] [[រ៉ូម៉ានីសាអែល]] [[ហ្វីនព្រៃ]] [[ជនជាតិរ៉ូម៉ានី|រ៉ួម៉ានី]] និង[[ជនជាតិកេវិន|កេវិន]]។}} * ២១.៤% [[អន្តោប្រវេសន៍ទៅន័រវែស|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=(ជាភាសាន័រវែស) Befolkningen med innvandrerbakgrunn i Norge |website=IMDi |date=21 August 2025 |url=https://www.imdi.no/tall-og-fakta/tall-om-integreringen-i-norge/indikatorrapport-2025/befolkningen-med-innvandrerbakgrunn-i-norge/?q=Familieinnvandring |access-date=28 August 2026}}</ref> | ethnic_groups_year = ២០២៥ | religion = {{ublist |item_style=white-space; |៦៨.៥% [[គ្រិស្តសាសនា]] {{Tree list}} **៦១.៧% [[ព្រះសហគមន៍ន័រវែស]] **៦.៨% [[បញ្ជីរាយនិកាយគ្រិស្តសាសនា|និកាយគ្រិស្ត]]ផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} |២៧.៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៣.៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅន័រវែស|ឥស្លាមសាសនា]] |០.៨% [[សាសនានៅន័រវែស|សាសនាផ្សេងៗ]]}} | religion_ref = <ref>[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke Church of Norway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504110744/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke |date=4 May 2025 }} ស្ថិតិន័រវែស (១៧ មីនា ២០២៥).</ref><ref>[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123140728/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja |date=23 January 2025 }} ស្ថិតិន័រវែស (៥ មិថុនា ២០២៤).</ref> | religion_year = ២០២៤ | capital_type = រាជធានី | capital = [[អូស្លូ]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | largest_city = capital | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ឯកត្តរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធសភា|សភានិយម]] | leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រន័រវែស|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ហូកុនទី៨]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីន័រវែស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ចូណាស ហ្ការ ស្ទ័រ]] | leader_title3 = [[ប្រធានស្តតទីង]] | leader_name3 = [[ម៉ាស៊ូដ ហ្ការ៉ះហានី]] | legislature = [[ស្តតទីង]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រន័រវែស|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] | established_event2 = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រន័រវែស#យុគវីគីង|បង្រួបបង្រួម]] | established_date2 = ៨៧២ | established_event3 = [[ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែស (៨៧២–១៣៩៧)|ន័រវែសបុរាណ]] {{small|(វិសាលភាពកំពូល)}} | established_date3 = ១២៦៣ | established_event4 = [[សហភាពកាល់ម៉ារ]] | established_date4 = ១៣៩៧ | established_event5 = [[ដាណឺម៉ាក-ន័រវែស]] | established_date5 = ១៥២៤ | established_event6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែស (១៨១៤)|រដ្ឋបង្កើតថ្មី]]<ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/|title=The Re-establishing of a Norwegian State|last=regjeringen.no|date=5 July 2011|website=Government.no}}</ref> | established_date6 = ២៥ កុម្ភៈ ១៨១៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញន័រវែស|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date7 = ១៧ ឧសភា ១៨១៤ | established_event8 = [[ស៊ុយអែត-ន័រវែស]] | established_date8 = ៤ វិច្ឆិកា ១៨១៤ | established_event9 = [[ការរំលាយស៊ុយអែត-ន័រវែស|សហភាពស៊ុយអែត-ន័រវែសត្រូវរំលាយ]] | established_date9 = ៧ មិថុនា ១៩០៥ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៦៧ | area_km2 = ៣៨៥,២០៧ | area_footnote = <ref name="unstats08">{{Cite journal|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|accessdate=4 September 2017}} [http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm unstats.un.org]</ref> | percent_water = ៥.៣២ (២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher= OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> <!--០ ១ ២ ៣ ៤ ៥ ៦ ៧ ៨ ៩--> | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៥,៦២៧,៤០០<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_rank = ទី១១៦ | population_density_km2 = ១៤.៦ | population_density_rank = ទី២២៤ | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP = {{Increase}} ៦៥៤.១៦០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NO">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=31 August 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៤៩ | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} ១១៥,៥៤៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NO"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥ | GDP_nominal = {{Increase}} ៥៩៩.៤០៦ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NO"/> | GDP_nominal_rank = ទី៣០ | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} ១០៥,៨៧៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.NO"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦ | Gini_year = ២០២០ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ២៥.៣ <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=31 August 2026 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៩៧០ <!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=31 August 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_rank = ទី២ | currency = [[ក្រូនន័រវែស]] | currency_code = NOK | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|CET]] | utc_offset = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល|CEST]] | utc_offset_DST = +២ | date_format = ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំ / dd.mm.yyyy | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅន័រវែស|+៤៧]] | iso3166code = NO | cctld = [[.no]] | wikidata = Q20 }} '''ប្រទេសន័រវែស'''{{refn|group=ស|[[បូគម៉ល]]៖ Norge, [[នីនុស]]៖ Noreg, [[ភាសាសាមីខាងជើង|សាមីខាងជើង]]៖ Norga, [[ភាសាសាមីលូលេ|សាមីលូលេ]] Vuodna, [[ភាសាសាមីខាងត្បូង|សាមីខាងត្បូង]]៖ Nöörje, [[ភាសាកេវិន|កេវិន]]៖ Norja}} ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែស''' គឺជា[[ប្រទេសន័រឌិក]]មួយ ដែលគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងលិចនិងខាងជើងបំផុតនៃ[[ឧបទ្វីបស្កង់ឌីណាវី]]ក្នុងតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងជើង]] ក៏ដូចជាមានទឹកដីក្រៅស្រុកនៅកោះអាកទិកនៃ[[ហានម៉ាយិន]] និងប្រជុំកោះ[[ស្វាលបាដ]]។{{refn|group=ស|[[សន្ធិសញ្ញាស្វាលបាដ|សន្ធិសញ្ញាស្ពីតស្ប៊ែរហ្កិន]] (ឬគេនិយមស្គាល់បច្ចុប្បន្នថា សន្ធិសញ្ញាស្វាលបាដ) នៃថ្ងៃទី៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩២០ បានទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យពេលលេញរបស់ប្រទេសន័រវែសលើប្រជុំកោះអាកទិកស្ពីតស្ប៊ែរហ្កិន (ដែលបច្ចុប្បន្នហៅ [[ស្វាលបាដ]] នេះឯង។)}} ប្រទេសន័រវែសមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៥.៦ លាននាក់ និងមានផ្ទៃដីសរុប ៣៨៥,២០៧ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{Cite web|last=Statistics Norway|date=23 November 2020|title=Population third quarter 2020|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde|access-date=19 កុម្ភៈ 2022}}</ref> [[អូស្លូ]]គឺជារាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតនៃប្រទេស។ ន័រវែសផងដែរមានព្រំដែនខាងកើតដ៏វែងអន្លាយជាប់នឹងប្រទេស[[ស៊ុយអែត]] ហើយនិងព្រំប្រទល់ប៉ែកឦសានជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្វាំងឡង់]] និង[[រុស្ស៊ី]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ន័រវែសក៏មានឆ្នេរជាប់នឹងច្រកសមុទ្រ[[ស្កាហ្កេរ៉ាក់]] [[សមុទ្រខាងជើង]] [[សមុទ្រន័រវែស]] និង[[សមុទ្របារ៉ង់]]ផងដែរ។ ន័រវែសបានលេចឡើងជាព្រះនគររួមតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ៨៧២ បន្ទាប់ពីពួក[[នគរតូចៗនៃន័រវែស|នគរតូចៗ]]នៅក្នុងតំបន់បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នា ហើយគិតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ព្រះរាជាណាចក្រន័រវែសគឺមានអាយុកាលប្រមាណជាង ១,១០០ ឆ្នាំហើយ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៧ ដល់ឆ្នាំ១៨១៤ ន័រវែសគឺធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃ[[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]] ហើយចាប់ពីឆ្នាំ១៨១៤ ដល់ឆ្នាំ១៩០៥ ន័រវែសបានចូលជា[[ស៊ុយអែត–ន័រវែស|សហភាពជាមួយស៊ុយអែត]]។ ន័រវែសបានប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ហើយក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ន័រវែសត្រូវបាន[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]ចូល[[ប្រតិបត្តិការវេសាអ៊ូប៊ុង|ឈ្លានពាន]] និង[[ន័រវែសក្រោមការត្រួតត្រាអាល្លឺម៉ង់|ត្រួតត្រា]]រហូតដល់សង្គ្រាមបានបញ្ចប់។ ក្នុងនាមជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] អំណាចរដ្ឋនៃប្រទេសន័រវែសត្រូវបានបែងចែករវាង[[ស្តតទីង|សភា]] [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ​ (ន័រវែស)|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] និង[[តុលាការនៃន័រវែស|តុលាការ]] ដូចដែលបានកំណត់ដោយ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញន័រវែស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១៤]]។ ប្រទេសន័រវែសបែងចែកតំបន់រដ្ឋបាលនយោបាយជាពីរកម្រិតគឺ [[ស្រុកនៃន័រវែស|ស្រុក]] និង[[បញ្ជីរាយទីប្រជុំជនន័រវែស|ក្រុង]]។ [[ជនជាតិសាមី]]មានអំណាចស្វ័យភាព និងឥទ្ធិពលផ្ទាល់ខ្លួនចំពោះទឹកដីប្រពៃណីរបស់ពួកគេរស់នៅតាមរយៈ[[សភាសាមីនៃន័រវែស|សភាសាមី]] និង[[ច្បាប់ហ្វាំងម៉ាក]]។ ប្រទេសន័រវែសមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹង[[ទំនាក់ទំនងន័រវែស–សហភាពអឺរ៉ុប|សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[ទំនាក់ទំនងន័រវែស–សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ប្រទេសន័រវែសផងដែរគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]] [[សមាគមពាណិជ្ជកម្មសេរីអឺរ៉ុប]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[សន្ធិសញ្ញាអង់តាកទិក]] និង[[ក្រុមប្រឹក្សាន័រឌិក]] ហើយជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុប]] [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] និង[[អង្គការ​សម្រាប់​កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] និងជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ស្សិនគែន]]។ ប្រទេសន័រវែសប្រកាន់នូវ[[គំរូន័រឌិក]]ដោយយកចិត្តទុកដាក់លើប្រព័ន្ធតំហែទាំសុខភាពសកល និងប្រព័ន្ធសន្តិសុខសង្គមដ៏ទូលំទូលាយ ប្រកបដោយតម្លៃដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងឧត្តមគតិសមភាព។<ref>{{cite web|url=https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society|title=Norwegian Society / Living in Norway|website=Study in Norway|access-date=2 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society|archive-date=21 March 2018|url-status=dead|archivedate=21 មីនា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society}}</ref> រដ្ឋន័រវែសមានភាគហ៊ុនធំៗនៅក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗមានដូចជា ធនធានបម្រុងរ៉ែប្រេងកាត ឧស្ម័នធម្មជាតិ រ៉ែខនិជ ឈើ អាហារសមុទ្រ និងទឹកសាបយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ឧស្សាហកម្មប្រេងកាតបានផ្ដល់ចំណូលប្រមាណស្មើនឹងមួយភាគបួននៃ[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]របស់ប្រទេស។<ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |title=Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08 |work=Reuters |date=6 September 2007 |access-date=2 September 2026 |archive-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054630/https://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |url-status=dead }}</ref> ដោយផ្អែកលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ ន័រវែសគឺជាប្រទេសដែលផលិតប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្រៅពី[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html|title=Country Comparison :: Crude oil – production|work=CIA – The World Factbook|access-date=2 September 2026|archive-date=7 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html|url-status=dead|archivedate=7 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|title=Country Comparison :: Natural gas – production|work=CIA – The World Factbook|access-date=2 September 2026|archive-date=15 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|url-status=dead|archivedate=15 កុម្ភៈ 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215164943/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html}}</ref> ប្រទេសនេះផងដែរមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ​ (កែតម្រូវដោយ យអទ) ខ្ពស់បំផុត[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (យអទ) ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ|ទីបួន និងទីប្រាំបី]]នៅលើពិភពលោក តា​​មក្នុងបញ្ជីរបស់[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]រៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite web|title=The World's Richest Countries|url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/|website=forbes.com|access-date=2 September 2026|archive-date=31 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131151855/https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ន័រវែសក៏មាន[[មូលនិធិទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ]]ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ ដែលមានតម្លៃប្រមាណ ២.១ ទ្រីលានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{Cite news |date=4 November 2025 |title=Norway struck oil in the 60s. Now it has trillions. Here's how Australia compares |url=https://www.abc.net.au/news/2025-11-05/lessons-for-australia-from-norways-tax-on-resources/105939048 |access-date=2 September 2026 |work=ABC News }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រន័រវែស}} វត្តមានមនុស្សដំបូងលើទឹកដីនេះគឺ Ahrensburg ក្នុងសហវត្សទី១១ ទៅទី១០ មុនគ.ស។ របសកគំហើញសម្ភារដែលគេរកឃើញគឺ ឧបការណ៍អំពីថ្មដែលមានអាយុកាលពី ៩៥០០ ទៅ ៦០០០ មុនគ.ស។ <ref name="Genetics">{{Cite journal|pmid = 12173029|year = 2002|author1 = Passarino|first1 = G|title = Different genetic components in the Norwegian population revealed by the analysis of mtDNA and Y chromosome polymorphisms|journal = European Journal of Human Genetics|volume = 10|issue = 9|pages = 521–529|last2 = Cavalleri|first2 = G. L.|last3 = Lin|first3 = A. A.|last4 = Cavalli-Sforza|first4 = L. L.|last5 = Børresen-Dale|first5 = A. L.|last6 = Underhill|first6 = P. A.|doi = 10.1038/sj.ejhg.5200834}}</ref> នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសនេះ មានមនុស្សមកតាំងលំនៅតាំងពី ៥០០០ឆ្នាំមុនគ.ស។ ពីតម្រុយទាំងនេះ គេដឹងថាមនុស្សទាំងនេះជាអ្នកប្រមាញ់ និងអ្នកនេសាទ។ ឧបករណ៍ទាំងដែលគេប្រើមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាហើយភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើដោយដុំថ្មផ្សេងៗគ្នា។ រយៈពេលក្រោយៗត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងប៉ិនប្រសប់ឡើងៗ។ សតវត្សទី 14 ត្រូវបានត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រទេសន័រវែសមានសន្តិភាពនិងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្មជាពិសេសជាមួយអង់គ្លេស ទោះបីជាអាឡឺម៉ង់មានឥទ្ធិពលខ្លាំងឡើងនៅចុងសតវត្សនេះ។ ពេញមួយសតវត្សនេះ ព្រះមហាក្សត្របានបង្កើតន័រវេសជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ ជាមួយរដ្ឋបាលកណ្តាលនិងរដ្ឋបាលតំណាងក្នុងតំបន់។<ref>Stenersen: 41</ref> === សង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងទី២ === [[File:Operation Weserübung.jpg|left|thumb|Scenes from the [[Norwegian Campaign]] in 1940]] [[File:Bombingen av Kristiansund, 1940, Riksarkivet, Arkivreferanse PA 1667U2 050.jpg|thumb|upright=1.20|Bombing of [[Kristiansund]]. The German invasion resulted in 24 towns being bombed in the spring of 1940.]] នៅសង្រ្គាមលោកលើកទីមួយ ន័រវែសជាគោលការណ៍អព្យាក្រឹត្យ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយន័រវែសត្រូវបានដាក់សម្ពាធដោយចក្រភពអង់គ្លេសឱ្យប្រគល់ផ្នែកដ៏ធំនៃកងនាវាធំ ៗ របស់ខ្លួនទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងអត្រាទាបក៏ដូចជាចូលរួមទប់ស្កាត់ពាណិជ្ជកម្មប្រឆាំងនឹង[[អាល្លឺម៉ង់]]។<ref>[[#Larsen|Larsen]], p. 510.</ref> ន័រវ៉េក៏បានប្រកាសអព្យាក្រឹត្យភាពរបស់ខ្លួនក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរដែរប៉ុន្តែបើទោះបីជានេះក៍ដោយ វាត្រូវបានលុកលុយដោយកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី 9 ខែមេសាឆ្នាំ 1940 ។ ទោះបីជាន័រវែសមិនបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលរបស់អាល្លឺម៉ង់ក៍ដោយ កម្លាំងយោធានិងកងទ័ពជើងទឹកបានតស៊ូបានរយៈពេលពីរខែ។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធន័រវេសនៅភាគខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងអាឡឺម៉ង់នៅក្នុងសមរភូមិ Narvik រហូតដល់ពួកគេត្រូវបង្ខំឱ្យចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី 10 ខែមិថុនាបន្ទាប់ពីការបាត់បង់ការគាំទ្ររបស់អង់គ្លេស និងបានបង្វែរទៅប្រទេសបារាំងកំឡុងការលុកលុយរបស់អាឡឺម៉ង់លើបារាំង។ ជនជាតិន័រវែសនិងប្រជាជនន័រវែសជាច្រើនបានចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត។ នៅខែមិថុនាឆ្នាំ 1940 ក្រុមតូចមួយបានចាកចេញពីប្រទេសន័រវេសបន្ទាប់ពីចក្រភពអង់គ្លេស។ ក្រុមនេះរួមមាននាវាចំនួន 13 គ្រឿងយន្ដហោះ 5 គ្រឿងនិងបុរស 500 នាក់មកពីកងទ័ពជើងទឹកជាតិន័រវែស។ == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រន័រវែស}} [[File:Satellite image of Norway in February 2003.jpg|thumb|left|A satellite image of continental Norway in winter]] ប្រទេសនេះស្ថិតនៅតំបន់អឺរ៉ុប និងជាភាគខាងជើងបង្អស់នៃតំបន់Scandinavia។<ref name="SNL">{{Citation|last=Thuesen|first=Nils Petter|title=Norge|date=2018-05-14|url=http://snl.no/Norge|work=Store norske leksikon|language=no|access-date=2018-07-05|last2=Thorsnæs|first2=Geir|last3=Røvik|first3=Sissel}}</ref> === អាកាសធាតុ === [[File:Sandefjord Voera.JPG|thumb|[[Sandefjord]] is a resort town which has Norway's highest number of annual cloud-free days.<br /><small>[[Langeby|Langeby Beach]], 1966.</small>]] តំបន់ភាគខាងត្បូងនិងភាគខាងលិចនៃប្រទេសន័រវេស ដែលបានទទួលឥទ្ថីពលយ៉ាងពេញទំហឹងពីព្យុះត្រូពិចអាត្លង់ទិចដែលមានភ្លៀងធ្លាក់កាន់តែច្រើនហើយមានរដូវត្រជាក់ជាងតំបន់ភាគខាងកើតនិងឆ្ងាយនៅភាគខាងជើង។ តំបន់នៅភាគខាងកើតនៃឆ្នេរសមុទ្រស្ថិតនៅក្នុងស្រមោលភ្លៀងហើយមានភ្លៀងធ្លាក់ទាបនិងមានព្រិលធ្លាក់ទាបជាងភាគខាងលិច។ តំបន់ទំនាបនៅជុំវិញក្រុងអូស្លូមានរដូវក្តៅដែលមានសីតុណ្ហភាពក្តៅបំផុតនិងមានពន្លឺព្រះអាទិត្យប៉ុន្តែអាកាសធាតុត្រជាក់និងព្រិលនៅរដូវរងា។<ref name=Norwegian-Meteorological-Institute>{{cite web|url=https://met.no/English/Climate_in_Norway/|title=Climate in Norway(English)|last=Met.no|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320232734/https://met.no/English/Climate_in_Norway/|archivedate=20 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name=Book-Climate>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=az3qCAAAQBAJ&pg=PA5&lpg=PA5&dq=koppen+climate+norway#v=onepage&q=koppen%20climate%20norway&f=false|title=Selected climatic data for a global set of standard stations for vegetation|last=Books Google|isbn=9789400980402|date=2012-12-06}}</ref> បរិយាកាសតំបន់ឆ្នេររបស់ន័រវែសគឺស្រាលបន្តិចបើប្រៀបធៀបទៅនឹងតំបន់ដែលស្រដៀងគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅលើពិភពលោកដោយចរន្តទឹករបស់ឈូងសមុទ្រឈូងសមុទ្រឆ្លងកាត់ដោយផ្ទាល់នៅឯតំបន់ភាគខាងជើងនៃឆ្នេរសមុទ្រអាត្លង់ទិចដែលបន្តបោកបក់តំបន់នេះក្នុងរដូវរងារ។<ref>{{cite web|url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/|title=Climate mythology: The Gulf Stream, European climate and Abrupt Change}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yr.no/artikkel/norske-steder-blant-de-torreste-i-europa-1.13096592|title=Norske steder blant de tørreste i Europa (Places in Norway among the driest in Europe)|last=NRK|date=21 August 2016|website=|publisher=[[NRK]]|access-date=26 August 2016}}</ref> {{Clear}} {{Weather box | collapsed = yes |location = Oslo-Blindern (Köppen Dfb) (1961–1990), Norway |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C=12.5 |Feb record high C=12.8 |Mar record high C=17.0 |Apr record high C=21.8 |May record high C=27.7 |Jun record high C=32.2 |Jul record high C=30.5 |Aug record high C=34.2 |Sep record high C=24.9 |Oct record high C=21.0 |Nov record high C=14.4 |Dec record high C=12.4 |year record high C=34.2 |Jan high C = -1.8 |Feb high C = -0.9 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 9.1 |May high C = 15.8 |Jun high C = 20.4 |Jul high C = 21.5 |Aug high C = 20.1 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.3 |Nov high C = 3.2 |Dec high C = -0.5 |Jan mean C = -4.3 |Feb mean C = -4.0 |Mar mean C = -0.2 |Apr mean C = 4.5 |May mean C = 10.8 |Jun mean C = 15.2 |Jul mean C = 16.4 |Aug mean C = 15.2 |Sep mean C = 10.8 |Oct mean C = 6.3 |Nov mean C = 0.7 |Dec mean C = -3.1 |Jan low C = -6.8 |Feb low C = -6.8 |Mar low C = -3.3 |Apr low C = 0.8 |May low C = 6.5 |Jun low C = 10.6 |Jul low C = 12.2 |Aug low C = 11.3 |Sep low C = 7.5 |Oct low C = 3.8 |Nov low C = −1.5 |Dec low C = −5.6 |Jan record low C=−24.3 |Feb record low C=−24.9 |Mar record low C=−20.2 |Apr record low C=−9.8 |May record low C=−2.7 |Jun record low C=1.4 |Jul record low C=5.0 |Aug record low C=3.7 |Sep record low C=−2.0 |Oct record low C=−7.4 |Nov record low C=−16.0 |Dec record low C=−20.8 |year record low C=−24.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 49 |Feb precipitation mm = 36 |Mar precipitation mm = 47 |Apr precipitation mm = 41 |May precipitation mm = 53 |Jun precipitation mm = 65 |Jul precipitation mm = 81 |Aug precipitation mm = 89 |Sep precipitation mm = 90 |Oct precipitation mm = 84 |Nov precipitation mm = 73 |Dec precipitation mm = 55 |Jan precipitation days = 6 |Feb precipitation days = 4 |Mar precipitation days = 6 |Apr precipitation days = 5 |May precipitation days = 5 |Jun precipitation days = 7 |Jul precipitation days = 7 |Aug precipitation days = 8 |Sep precipitation days = 7 |Oct precipitation days = 8 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 6 |Jan sun = 40 |Feb sun = 76 |Mar sun = 126 |Apr sun = 178 |May sun = 220 |Jun sun = 250 |Jul sun = 246 |Aug sun = 216 |Sep sun = 144 |Oct sun = 86 |Nov sun = 51 |Dec sun = 35 |source 1= Norwegian Meteorological Institute eklima.met.no |source 2= Met.no<ref name="met.no" /> (precipitation > 3&nbsp;mm) }} {{Clear}} {{Weather box | collapsed = yes |location = Bergen (Köppen Cfb), 1961–1990 |metric first = y |single line = y |Jan record high C= 16.9 |Feb record high C= 13.2 |Mar record high C= 17.2 |Apr record high C= 22.5 |May record high C= 27.6 |Jun record high C= 29.9 |Jul record high C= 31.8 |Aug record high C= 31.0 |Sep record high C= 27.1 |Oct record high C= 23.1 |Nov record high C= 17.9 |Dec record high C= 13.9 |year record high C= 31.8 |Jan high C = 4.4 |Feb high C = 4.8 |Mar high C = 7.1 |Apr high C = 11.5 |May high C = 14.9 |Jun high C = 18.0 |Jul high C = 20.7 |Aug high C = 19.4 |Sep high C = 15.9 |Oct high C = 12.2 |Nov high C = 8.2 |Dec high C = 4.9 |Jan mean C=2.2 |Feb mean C=2.1 |Mar mean C=3.8 |Apr mean C=7.4 |May mean C=10.6 |Jun mean C=13.5 |Jul mean C=16.4 |Aug mean C=15.3 |Sep mean C=12.5 |Oct mean C=9.1 |Nov mean C=5.7 |Dec mean C=2.7 |Jan low C = 0.1 |Feb low C = −0.1 |Mar low C = 1.1 |Apr low C = 4.0 |May low C = 6.9 |Jun low C = 9.9 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 12.4 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 6.5 |Nov low C = 3.6 |Dec low C = 0.5 |Jan record low C= −16.3 |Feb record low C= −13.4 |Mar record low C= −11.3 |Apr record low C= −0.5 |May record low C= −0.1 |Jun record low C= 0.8 |Jul record low C= 2.5 |Aug record low C= 2.5 |Sep record low C= 0.0 |Oct record low C= −5.5 |Nov record low C= −10.0 |Dec record low C= −13.0 |year record low C= −16.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 190 |Feb precipitation mm = 152 |Mar precipitation mm = 170 |Apr precipitation mm = 114 |May precipitation mm = 106 |Jun precipitation mm = 132 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 190 |Sep precipitation mm = 283 |Oct precipitation mm = 271 |Nov precipitation mm = 259 |Dec precipitation mm = 235 |unit rain days = 1&nbsp;mm |Jan rain days = 20 |Feb rain days = 15 |Mar rain days = 17 |Apr rain days = 13 |May rain days = 14 |Jun rain days = 11 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 20 |Oct rain days = 22 |Nov rain days = 17 |Dec rain days = 21 |Jan humidity=78 |Feb humidity=76 |Mar humidity=73 |Apr humidity=72 |May humidity=72 |Jun humidity=76 |Jul humidity=77 |Aug humidity=78 |Sep humidity=79 |Oct humidity=79 |Nov humidity=78 |Dec humidity=79 |Jan sun = 19 |Feb sun = 56 |Mar sun = 94 |Apr sun = 147 |May sun = 186 |Jun sun = 189 |Jul sun = 167 |Aug sun = 144 |Sep sun = 86 |Oct sun = 60 |Nov sun = 27 |Dec sun = 12 |source 1 = ''http://sharki.oslo.dnmi.no/pls/portal/BATCH_ORDER.PORTLET_UTIL.Download_BLob?p_BatchId=666089&p_IntervalId=1351224(eklima.no) '' (high and low temperatures),<ref name = WMO>{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/008/c00022.htm | title = World Weather Information Service – Bergen | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 27 October 2013 | archivedate = 30 មេសា 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200430130117/http://worldweather.wmo.int/008/c00022.htm | url-status = dead }}</ref> NOAA (all else, except extremes)<ref name= NOAA >{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/NO/01317.TXT | title = BERGEN – FLORIDA Climate Normals: Temperature 2005–2014, all other data 1961–1990. | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | accessdate = 16 March 2014}}</ref> |source 2 = Voodoo Skies for extremes<ref>{{cite web|url=http://voodooskies.com/weather/norway/bergen/monthly/temperature|title=Google Domains Hosted Site<!-- Bot generated title -->|publisher=|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101101758/http://voodooskies.com/weather/norway/bergen/monthly/temperature|archivedate=1 November 2016|df=dmy-all}}</ref> |date=September 2015}} {{Weather box | collapsed = yes |metric first= yes <!--Any entry in this line will display metric first. Blank or remove this line for imperial first.--> |single line= yes <!--Any entry in this line will display metric and imperial units in the same cell. Leave blank or remove this line for separate table rows.--> |location= Brønnøysund (Köppen Cfc), 1960–1990 <!--Mean daily temperature--> |Jan mean C= −1.1 |Feb mean C= −0.6 |Mar mean C= 0.9 |Apr mean C= 3.7 |May mean C= 8.4 |Jun mean C= 11.2 |Jul mean C= 13.1 |Aug mean C= 13.0 |Sep mean C= 9.8 |Oct mean C= 6.6 |Nov mean C= 2.2 |Dec mean C= −0.1 |year mean C= 5.6 <!--Total precipitation, this should include rain and snow.--> |Jan precipitation mm= 138 |Feb precipitation mm= 102 |Mar precipitation mm= 114 |Apr precipitation mm= 97 |May precipitation mm= 66 |Jun precipitation mm= 83 |Aug precipitation mm= 113 |Jul precipitation mm= 123 |Sep precipitation mm= 180 |Oct precipitation mm= 192 |Nov precipitation mm= 145 |Dec precipitation mm= 157 |year precipitation mm= 1510 <!--Mandatory fields, source--> |source 1=Meteorologisk Institutt<ref name= met.no>{{cite web|url=http://retro.met.no/observasjoner/nordland/normaler_for_kommune_1813.html?kommuner|archive-url=https://archive.is/20120716100418/http://retro.met.no/observasjoner/nordland/normaler_for_kommune_1813.html?kommuner|dead-url=yes|archive-date=16 July 2012|title=Normaler for Brønnøy|publisher=met.no|accessdate=7 November 2011|archivedate=16 កក្កដា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120716100418/http://retro.met.no/observasjoner/nordland/normaler_for_kommune_1813.html?kommuner|url-status=dead}}</ref> |date=May 2012}} {{Clear}} {{Weather box | collapsed = yes |location = Rena-Haugedalen (Köppen Dfc) (1961–1990), Norway |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = −7.1 |Feb high C = −4.4 |Mar high C = 2.4 |Apr high C = 7.8 |May high C = 15.2 |Jun high C = 20.2 |Jul high C = 20.9 |Aug high C = 18.9 |Sep high C = 13.3 |Oct high C = 6.6 |Nov high C = −1.0 |Dec high C = −5.7 |Jan mean C = −11.2 |Feb mean C = −9.6 |Mar mean C = −3.7 |Apr mean C = 1.7 |May mean C = 8.2 |Jun mean C = 13.2 |Jul mean C = 14.4 |Aug mean C = 12.5 |Sep mean C = 7.7 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = −4.3 |Dec mean C = −9.3 |Jan low C = −15.6 |Feb low C = −14.6 |Mar low C = −9.6 |Apr low C = −4.0 |May low C = 1.0 |Jun low C = 5.9 |Jul low C = 7.6 |Aug low C = 6.3 |Sep low C = 2.9 |Oct low C = −0.6 |Nov low C = −7.7 |Dec low C = −13.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 50 |Feb precipitation mm = 38 |Mar precipitation mm = 40 |Apr precipitation mm = 42 |May precipitation mm = 62 |Jun precipitation mm = 78 |Jul precipitation mm = 90 |Aug precipitation mm = 79 |Sep precipitation mm = 85 |Oct precipitation mm = 80 |Nov precipitation mm = 67 |Dec precipitation mm = 55 |source 1=<ref name=Meteklima>{{cite web|url=https://eklima.met.no/|title=Norwegian Met. Institute|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119204136/http://eklima.met.no/|archivedate=19 November 2016|df=dmy-all}}</ref> }} === ជីវចម្រុះ === {{multiple image|align = right|direction = vertical|width = 220|image1 = Arcticfox-3.jpg|caption1 = The [[Arctic fox]] has its habitat in high elevation ranges on the mainland as well as on [[Svalbard]].|image2 = Muskus.jpg|caption2 = [[Muskox]] in the low alpine tundra at [[Dovrefjell–Sunndalsfjella National Park|Dovrefjell National Park]].}} ជីវចម្រុះក្នុងប្រទេសនេះមាន សត្វល្អិតចំនួន ១៦០០០ ប្រភេទ ដង្កូវចំនួន ២០០០០ ប្រភេទ បក្សីចំនួន ៤៥០ ប្រភេទ ថនិកសត្វចំនួន ៩០ ប្រភេទ ត្រីទឹកសាបចំនួន ៤៥ ប្រភេទ ត្រីទឹកប្រៃចំនួន ១០០០ ប្រភេទ ។ល។ <ref>{{cite web|url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/md/dok/nou-er/2004/nou-2004-28/6.html?id=388879 |title=NOU 2004 |publisher=Regjeringen.no |accessdate=30 May 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511130011/http://www.regjeringen.no/nb/dep/md/dok/NOU-er/2004/NOU-2004-28/6.html?id=388879 |archivedate=11 May 2008}}</ref> About 40,000 of these species have been described by science. The [[IUCN Red List|red list]] of 2010 encompasses 4,599 species.<ref name=red>[https://web.archive.org/web/20130527150736/http://www.artsdatabanken.no/Article.aspx?m=207&amid=8737 Norwegian Red List 2010]. Artsdatabanken.no</ref> === បរិស្ថាន === ទេសភាពគួរឱ្យទាក់ទាញនិងអស្ចារ្យត្រូវបានគេរកឃើញទូទាំងប្រទេសន័រវែស។<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2014/01/07/norway-greatest-place-on-earth_n_4550413.html "25 Reasons Norway Is The Greatest Place On Earth"]. ''The Huffington Post''. 7 January 2014.</ref>ឆ្នេរភាគខាងលិចនៃភាគខាងត្បូងប្រទេសន័រវេសនិងឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងជើងប្រទេសណ័រវេសបង្ហាញនូវទស្សនីយភាពឆ្នេរសមុទ្រដ៏គួរអោយចាប់អារម្មណ៍បំផុតនៅលើពិភពលោក។ National Geographic Society បានចុំបញ្ជី Norwegian fjords ជាកន្លែងដែលទាក់ទាញបំផុតមួយនៅក្នុងពិភពលោក។<ref>{{cite news |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061115-heritage-sites_2.html |title=Best, Worst World Heritage Sites Ranked |work=[[National Geographic Society|National Geographic News]] |first=Hope |last=Hamashige |accessdate=25 October 2009 |archive-date=17 វិច្ឆិកា 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061117224816/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061115-heritage-sites_2.html |url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះក៏ជាលំនៅឋាននៃបាតុភូតធម្មជាតិនៃព្រះអាទិត្យកណ្តាលយប់ (ក្នុងរដូវក្ដៅ) ក៏ដូចជា Aurora ដែលគេហៅថាពន្លឺខាងជើង។<ref>{{Cite news|url=https://www.lonelyplanet.com/norway/travel-tips-and-articles/72649|title=Norway: come for the sun, stay for the light show – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|date=2 August 2010|work=Lonely Planet|access-date=11 April 2017|language=en|archive-date=30 មេសា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430073653/https://www.lonelyplanet.com/norway/travel-tips-and-articles/72649|url-status=dead}}</ref> == នយោបាយ និងរដ្ឋាភិបាល == {{Main|នយោបាយនៅន័រវែស}} [[File:Det Kongelige Slott 85500 1.jpg|thumb|[[Royal Palace, Oslo|The Royal Palace]] in Oslo.]] ប្រទេសន័រវេសត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាធិបតេយ្យដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនបំផុតនិងនៅលើពិភពលោក។<ref>Wong, Curtis M. (14 December 2010). [http://www.huffingtonpost.com/2010/12/14/worlds-top-democratic-gov_n_796107.html#s206314title=Norway__1 World's Top Democratic Governments: Economist Intelligence Unit's Democracy Index 2010 (PHOTOS)]. ''[[The Huffington Post]].'' Retrieved 27 August 2013.</ref><ref>[http://www.sida.se/Global/About Sida/Så arbetar vi/EIU_Democracy_Index_Dec2011.pdf Democracy index 2011]{{dead link|date=February 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}. ''[[Economist Intelligence Unit]]'' Retrieved 27 August 2013.</ref><ref>Davidson, Kavitha A. (21 March 2013). [http://www.huffingtonpost.com/2013/03/21/democracy-index-2013-economist-intelligence-unit_n_2909619.html Democracy Index 2013: Global Democracy At A Standstill, The Economist Intelligence Unit's Annual Report Shows]. ''[[The Huffington Post]].'' Retrieved 27 August 2013.</ref> យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញន័រវែសដែលត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី 17 ខែឧសភាឆ្នាំ 1814<ref name="Constitution">{{cite web|url=https://stortinget.no/en/In-English/About-the-Storting/The-Constitution/The-Constitution/ |title=The Constitution – Complete text |work=The Storting's Information Corner |year=2011 |accessdate=9 September 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829055430/http://www.stortinget.no/en/In-English/About-the-Storting/The-Constitution/The-Constitution/ |archivedate=29 August 2011}}</ref> ន័រវែសគឺជារដ្ឋមួយរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយប្រព័ន្ធសភា នៃរដ្ឋាភិបាលដែលព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសន័រវេស គឺជា ប្រមុខរដ្ឋ ហើយនាយករដ្ឋមន្ដ្រីន័រវេសគឺជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អំណាចត្រូវបានញែកចេញពីស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាល ដូចដែលបានកំណត់ដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាឯកសារច្បាប់កំពូលរបស់ប្រទេស។ តំណែងរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីដែលជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសន័រវែសត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់សមាជិកសភាដែលអាចទទួលបាននូវទំនុកចិត្តនៃសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភាដែលជាមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្ននៃគណបក្សនយោបាយធំបំផុតឬកាន់តែមានប្រសិទ្ធិភាពតាមរយៈគណបក្សចម្រុះ។ ជាទូទៅគណបក្សតែមួយមិនមានអំណាចនយោបាយគ្រប់គ្រាន់ក្នុងចំនួនអាសនៈដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដោយខ្លួនឯង។ ន័រវែសជាញឹកញាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលភាគតិច។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ដ្រីដែលត្រូវបានរើសចេញពីសមាជិកគណបក្សនយោបាយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីបានរៀបចំរដ្ឋាភិបាលប្រតិបត្តិនិងអនុវត្តអំណាចរបស់ខ្លួនតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>{{cite web|url=http://www.norway.org/aboutnorway/society/political/government |title=The Government |publisher=Norway.org |date=10 June 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100903135300/http://www.norway.org/aboutnorway/society/political/government/ |archivedate=3 September 2010}}</ref> === បំណែងចែករដ្ឋបាល === រដ្ឋបាលរបស់ន័រវែសមាន<ref name="fylker">{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/|title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen|date=2022-07-05|accessdate=2024-03-01|language=no}}</ref> [[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|left|County (fylke) 2024<ref name="fylker" />]] {| class="wikitable sortable" width=22% !# !County 2024 !Administrative center |- | align=left|3||[[File:Oslo_komm.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Oslo_komm.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[File:Rogaland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Rogaland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[File:Møre_og_Romsdal_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:M%C3%B8re_og_Romsdal_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|27x27px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[File:Nordland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Nordland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[File:Østfold_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Østfold_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[File:Akershus_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Akershus_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[File:Buskerud_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Buskerud_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[File:Innlandet_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Innlandet_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[File:Vestfold våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Vestfold v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[File:Telemark våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Telemark v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[File:Agder_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Agder_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[File:Vestland_våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Vestland_v%C3%A5pen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[File:Trøndelag våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Tr%C3%B8ndelag_v%C3%A5pen.png|tlo|28x28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[File:Troms våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Troms våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[File:Finnmark våpen.svg|link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Finnmark våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |}<br /> {|class="wikitable sortable" |- ! scope="col" |County (fylke) 2017 ! scope="col" |Administrative centre ! scope="col" |Most populous municipality ! scope="col" |Geographical region |- |{{Coat of arms|Østfold}} |[[Sarpsborg]] |[[Fredrikstad]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Akershus}} |[[Oslo]] |[[Bærum]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Oslo}} |[[Oslo|City of Oslo]] |[[Oslo]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Hedmark}} |[[Hamar]] |[[Ringsaker]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Oppland}} |[[Lillehammer (town)|Lillehammer]] |[[Gjøvik]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Buskerud}} |[[Drammen (town)|Drammen]] |[[Drammen (town)|Drammen]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Vestfold}} |[[Tønsberg]] |[[Sandefjord (town)|Sandefjord]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Telemark}} |[[Skien (town)|Skien]] |[[Skien (town)|Skien]] |[[Eastern Norway]] |- |{{Coat of arms|Aust-Agder}} |[[Arendal (town)|Arendal]] |[[Arendal (town)|Arendal]] |[[Southern Norway]] |- |{{Coat of arms|Vest-Agder}} |[[Kristiansand (town)|Kristiansand]] |[[Kristiansand (town)|Kristiansand]] |[[Southern Norway]] |- |{{Coat of arms|Rogaland}} |[[Stavanger]] |[[Stavanger]] |[[Western Norway]] |- |{{Coat of arms|Hordaland}} |[[Bergen]] |[[Bergen]] |[[Western Norway]] |- |{{Coat of arms|Sogn og Fjordane}} |[[Hermansverk]] |[[Førde (town)|Førde]] |[[Western Norway]] |- |{{Coat of arms|Møre og Romsdal}} |[[Molde (town)|Molde]] |[[Ålesund (town)|Ålesund]] |[[Western Norway]] |- |{{Coat of arms|Trøndelag}} |[[Steinkjer (town)|Steinkjer]] |[[Trondheim]] |[[Trøndelag]] |- |{{Coat of arms|Nordland}} |[[Bodø (town)|Bodø]] |[[Bodø (town)|Bodø]] |[[Northern Norway]] |- |{{Coat of arms|Troms}} |[[Tromsø (city)|Tromsø]] |[[Tromsø (city)|Tromsø]] |[[Northern Norway]] |- |{{Coat of arms|Finnmark}} |[[Vadsø (town)|Vadsø]] |[[Alta (town)|Alta]] |[[Northern Norway]] |}<references group="n"/> === ទំនាក់ទំនងការបរទេស === [[File:KNM Fridtjof Nansen-2006-06-01-side.jpg|thumb|[[Royal Norwegian Navy]] [[Fridtjof Nansen-class frigate|''Fridtjof Nansen'' class frigate]]]] ន័រវែសមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ៨២ ។<ref>{{cite web|url=https://www.embassypages.com/norway |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080206092107/http://www.regjeringen.no/nb/dep/ud/dok/veiledninger/2005/Norges-utenriksstasjoner.html?id=88166&epslanguage=NO |archivedate=6 February 2008 |title=List of Norwegian embassies at the website of the Norwegian ministry of foreign affairs |date=6 February 2008 |accessdate=12 October 2013}}</ref> ប្រទេសចំនួន 60 កំពុងមានស្ថានទូតនៅន័រវែស។ ស្ថានទូតទាំងអស់នោះស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងអូស្លូ។ ន័រវែសគឺជាសមាជិកស្ថាបនិករបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការណាតូ ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប និងសមាគមពាណិជ្ជកម្មសេរីអឺរ៉ុប (EFTA) ។<ref>{{cite web|url=http://intportal.vaf.no/hoved.aspx?m=2761&amid=49981 |title=Refleksjoner fra Brussel – Hospitering ved Sørlandets Europakontor – Vest-Agder Fylkeskommune |publisher=Intportal.vaf.no |date=4 January 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606042007/http://intportal.vaf.no/hoved.aspx?m=2761&amid=49981 |archivedate=6 June 2013}}</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == {{Main|សេដ្ឋកិច្ចន័រវែស}} [[File:GDP Norway 1865 to 2004.PNG|thumb|left|upright=1.35|GDP and GDP growth]] រដ្ឋមានមុខតំណែងជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិធំ ៗ នៅក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗដូចជាវិស័យប្រេងឧស្ម័ន (Statoil), ផលិតកម្មថាមពលវារីអគ្គិសនី (Statkraft), ផលិតកម្មអាលុយមីញ៉ូម (Norsk Hydro), ធនាគារន័រវែសធំជាងគេ (DNB) និងអ្នកផ្តល់សេវាទូរគមនាគមន៍ (Telenor) ។តាមរយៈក្រុមហ៊ុនធំ ៗ នេះរដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងតម្លៃភាគហ៊ុនប្រមាណ 30% នៅផ្សារហ៊ុនអូស្លូ។ នៅពេលដែលក្រុមហ៊ុនមិនចុះបញ្ជីត្រូវ បានបញ្ចូលរដ្ឋមានភាគហ៊ុនកាន់តែខ្ពស់នៅក្នុងកម្មសិទ្ធិ (ដែលភាគច្រើនមកពីកម្មសិទ្ធអាជ្ញាប័ណ្ណប្រេងដោយផ្ទាល់) ។ ប្រទេសន័រវែសគឺជាប្រទេសដឹកជញ្ជូនដ៏សំខាន់មួយហើយមានកងនាវាធំបំផុតលំដាប់ទី 6 នៅលើពិភពលោកដែលមាននាវាដឹកទំនិញពាណិជ្ជកម្មចំនួន 1412 គ្រឿង។ ប្រទេសនេះសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិរួមមានប្រេងឥន្ធនៈ វារីអគ្គីសនី ត្រី និងរ៉ែ។ ការបម្រុងទុកប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិធំៗ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅទសវត្សឆ្នាំ 1960 ដែលនាំឱ្យមានការរីកចម្រើននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>"[https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3421.htm Norway]," U.S. Department of State</ref> ន័រវ៉េគឺជាប្រទេសដំបូងគេដែលបានហាមឃាត់ការកាប់បំផ្លាញដើមឈើដើម្បីបង្ការកុំឱ្យបាត់បង់ព្រៃទឹកភ្លៀង។ ប្រទេសនេះបានប្រកាសពីចេតនារបស់ខ្លួននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលអាកាសធាតុរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ 2014 រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស និងអាល្លឺម៉ង់។<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/06/08/europe/norway-deforestation/|title=Norway becomes first country to ban deforestation}}</ref> === ការដឹកជញ្ជូន === [[File:E6 Årumkrysset.jpg|thumb|left|Årumkrysset on [[European route E6]] in Årum, [[Fredrikstad]].]] ដោយសារតែដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាប ឆ្នេរខ្សាច់វែងនៃប្រទេសន័រវែស ការដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរបស់ប្រទេសនេះមិនសូវអភិវឌ្ឍន៍ជាងនៅបណ្តាប្រទេសអ៊ឺរ៉ុបជាពិសេសនៅក្រៅទីក្រុងធំៗ។ ប្រទេសនេះមានប្រពៃណីដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹកទឹកយូរអង្វែង ប៉ុន្តែក្រសួងដឹកជញ្ជូននិងទូរគមនាគមន៍នៅន័រវែសកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះបានអនុវត្តការដឹកជញ្ជូនផ្លូវដែកនិងផ្លូវអាកាសតាមរយៈក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធជាច្រើនដើម្បីអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេស។<ref>Norwegian Ministry of Transport and Communication, 2003: 3</ref> ក្រៅពីនេះ គេកំពុងពិភាក្សាគ្នាពីការសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកល្បឿនលឿនរវាងទីក្រុងធំៗ។<ref>{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/updated-majority-in-favour-of-high-speed-trains/ |title=Majority in Favor of High-Speed Trains |publisher=Theforeigner.no |accessdate=23 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724185049/http://theforeigner.no/pages/news/updated-majority-in-favour-of-high-speed-trains/ |archive-date=24 July 2011 |dead-url=yes |df=dmy-all |archivedate=24 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724185049/http://theforeigner.no/pages/news/updated-majority-in-favour-of-high-speed-trains/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Skjeggestad |first1=Sveinung Berg Bentzrød Helene |title=De aller fleste sier ja takk til lyntog |url=https://www.aftenposten.no/norge/i/8mz8G/De-aller-fleste-sier-ja-takk-til-lyntog |accessdate=23 February 2019 |work=Aftenposten |date=7 March 2011 |language=nb-NO}}</ref> ច្រកទ្វារសំខាន់ទៅកាន់ប្រទេសន័រវែសតាមអាកាសគឺអាកាសយានដ្ឋានអូស្លូ Gardermoen។<ref>{{cite web |url=http://www.sas.no/no/Misc/Service_Links_Container/Rutekart/ |archive-url=https://archive.is/20120628220717/http://www.sas.no/no/Misc/Service_Links_Container/Rutekart/ |dead-url=yes |archive-date=28 June 2012 |title=Rutekart |author=Scandinavian Airlines System |accessdate=15 July 2008 |authorlink=Scandinavian Airlines |archivedate=28 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://archive.is/20120628220717/http://www.sas.no/no/Misc/Service_Links_Container/Rutekart/ |url-status=dead }}</ref> === ភាសា === [[File:Norske Målgreiner.png|thumb|The map shows the division of the Norwegian dialects within the main groups.]] ន័រវេនិងស៉្យីគឺជាភាសាផ្លូវការពីររបស់ន័រវែស។<ref>{{Citation|title=språk i Norge|url=https://snl.no/spr%C3%A5k_i_Norge|date=2025-05-02|accessdate=2025-11-23|language=no|first=Lars S.|last=Vikør|first2=Ernst Håkon|last2=Jahr|first3=Mikkel|last3=Berg-Nordlie|first4=Bernt Ø|last4=Thorvaldsen}}</ref><ref>Norges grunnlov, § 108 (Constitution of Norway, article 108, mention the Sámi language specifically)</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/stmeld-nr-35-2007-2008-/id519923/sec4|title=St.meld. nr. 35 (2007–2008)|first=Kultur- og|last=kirkedepartementet|date=27 June 2008|publisher=}}</ref> នៅសតវត្សទី 19 និងទី 20 ភាសាន័រវែសបានទទួលរងនូវវិវាទនយោបាយនិងវប្បធម៌ខ្លាំង។ នេះបាននាំឱ្យមានការអភិវឌ្ឍន័រវែសនៅក្នុងសតវត្សទី 19 និងការបង្កើតនូវស្តង់ដារអក្ខរាវិរុទ្ធជំនួសនៅសតវត្សទី 20 ។ ភាសាបរទេសចម្បងដែលបានបង្រៀននៅក្នុងសាលារៀននៅន័រវែសគឺជាភាសាអង់គ្លេសដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភាសាអន្តរជាតិតាំងពីសម័យក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ ភាគច្រើននៃប្រជាជនមានភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងភាសាអង់គ្លេសជាពិសេសអ្នកដែលកើតក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ។ ភាសាអាឡឺម៉ង់ បារាំង និងអេស្ប៉ាញក៏ត្រូវបានគេបង្រៀនជាទូទៅជាភាសាទីពីរឬជាញឹកញាប់ភាសាទីបី។ ភាសារុស្ស៊ី ជប៉ុន អ៊ីតាលី ឡាតាំង ហើយពេលខ្លះ ចិនកុកងឺ ត្រូវបានគេផ្តល់ជូននៅតាមសាលារៀនមួយចំនួនដែលភាគច្រើននៅតាមទីក្រុង។ ជាប្រពៃណី ភាសាអង់គ្លេស អាល្លឺម៉ង់ និងបារាំងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភាសាបរទេសសំខាន់នៅក្នុងប្រទេសន័រវេស។ ឧទាហរណ៍ភាសាទាំងនេះត្រូវបានគេប្រើនៅលើលិខិតឆ្លងដែនន័រវេសរហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ហើយនិស្សិតសាកលវិទ្យាល័យមានសិទិ្ធទូទៅក្នុងការប្រើប្រាស់ភាសាទាំងនេះនៅពេលដាក់ពាក្យសុំរបស់ពួកគេ។ === ប្រជាសាស្ត្រ === {{Main|ប្រជាសាស្ត្រន័រវែស}} {{Historical populations |percentages = pagr |footnote = '''Source''': Statistics Norway.<ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/emner/02/02/folkendrhist/tabeller/tab/00.html |title=Tabell 0 Hele landet. Folkemengde 1. januar og endringer i året. 1951 |language=Norwegian |publisher=[[Statistics Norway]] |accessdate=27 January 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/03/folkfram_en/arkiv/tab-2010-06-15-01-en.html |title=Population 1 January. Registered 2010. Projected 2011–2060 in fourteen variants. 1 000 |publisher=[[Statistics Norway]] |accessdate=27 January 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111016213123/http://www.ssb.no/english/subjects/02/03/folkfram_en/arkiv/tab-2010-06-15-01-en.html |archivedate=16 October 2011}}</ref> |shading = off |1500|140000 |1665|440000 |1735|616109 |1801|883603 |1855|1490047 |1900|2240032 |1950|3278546 |2000|4478497 |2010|4858199 |2013|5096300 |2060<br/>{{small|(projected)}}|7032687 }} ប្រជាជនន័រវេសមានចំនួន 5,096,300 នាក់នៅខែតុលាឆ្នាំ 2013 ។ ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី 20 ន័រវែសបានទាក់ទាញជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីភាគខាងត្បូងនិងកណ្តាលអឺរ៉ុប មជ្ឈឹមបូពា៌ អាហ្វ្រិក អាស៊ីនិងតំបន់ឆ្ងាយជាងនេះទៀតក៏មាន។ === អន្តោប្រវេសន៍ === [[File:Stpaul001.jpg|right|thumb|[[Minneapolis–Saint Paul]] has the largest concentration of ethnic Norwegians outside Norway, at 470,000.]] ជាពិសេសនៅសតវត្សរ៍ទី 19 នៅពេលដែលស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមានការលំបាកនៅន័រវែសមនុស្សរាប់ពាន់នាក់បានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដាដែលពួកគេអាចធ្វើការនិងទិញដីនៅតំបន់ព្រំដែន។ មនុស្សជាច្រើនបានទៅភាគខាងលិចមហាសមុទ្រភាគខាងលិចនិងប៉ាស៊ីហ្វិកភាគពាយព្យ។នៅក្នុងឆ្នាំ 2006 យោងទៅតាមការិយាល័យជំរឿនស្ថិតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកមនុស្សជិត 4,7 លាននាក់បានកំណត់ថាជា ន័រវែសអាមេរិច<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=American FactFinder – Results|first=U.S. Census|last=Bureau|website=factfinder.census.gov}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ដែលមានចំនួនច្រើនជាងចំនួនជនជាតិន័រវែសនៅក្នុងន័រវែសដោយខ្លួនឯង។<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=American FactFinder – Results|first=U.S. Census|last=Bureau|website=factfinder.census.gov}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>នៅក្នុងជំរឿនប្រជាជនកាណាដាឆ្នាំ 2011 ពលរដ្ឋកាណាដាចំនួន 452.705 នាក់ត្រូវបានកំណត់ថាមានពូជពង្សន័រវែស។<ref name="Norwegian Canadians">{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |author=[[Statistics Canada]] |title=2011 National Household Survey: Data tables |accessdate=11 February 2014|date=2013-05-08 }}</ref> {| class="wikitable" |+Largest immigrant groups |+(1st and 2nd generation):<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2017-03-02#content|title=Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2017|last=|first=|date=2 March 2017|website=|publisher=[[Statistics Norway]]|accessdate=9 June 2017}} See Table 3 "Population by immigrant category and country background", sum of columns "Immigrants" and "Norwegian-born to immigrant parents".</ref> |- ! National background ! ចំនួនប្រជាជន |- |ប៉ូឡូញ |97,196 |- |លីទុយអានី |37,638 |- |ស៊ុយអែត |36,315 |- |សូម៉ាលី |28,696 |- |អាល្លឺម៉ង់ |24,601 |- |អ៊ីរ៉ាក់ |22,493 |- |ស៊ីរី |20,823 |- |ហ្វីលីពីន |20,537 |- |ប៉ាគីស្ថាន |19,973 |- |អេរីទ្រេ |19,957 |} នៅឆ្នាំ 2012 សហគមន៍ជនអន្តោប្រវេសន៍ (ដែលរួមបញ្ចូលជនអន្តោប្រវេសន៍និងកូនក្មេងដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសន័រវែសនៃឪពុកម្តាយអន្តោប្រវេសន៍) បានកើនឡើងចំនួន 55,300 ដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត។ អន្តោប្រវេសន៍សុទ្ធមកពីបរទេសបានកើនឡើងដល់ 47.300 នាក់ (300 នាក់ខ្ពស់ជាងឆ្នាំ 2011) ខណៈដែលអន្តោប្រវេសន៍មានចំនួន 72% នៃកំណើនប្រជាជនរបស់ន័រវែស។<ref>{{cite web |url= http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv |title=Population and quarterly changes, Q4 2012 |publisher=[[Statistics Norway]] |date= 21 February 2013 |accessdate=24 March 2013}}</ref>17% នៃកុមារដែលទើបនឹងកើតបានកើតមកពីឪពុកម្តាយជាជនអន្តោប្រវេសន៍។ កូនកើតពីឪពុកម្តាយជាជណជាតិ ប៉ាគីស្ថាន សូម៉ាលីនិងវៀតណាម គឺជាក្រុមធំបំផុតនៃជនជាតិន័រវែសទាំងអស់ដែលកើតមកឪពុកម្តាយអន្តោប្រវេសន៍។<ref name="census">{{cite web |url=http://www.ssb.no/en/innvbef/ |title= Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2012 |publisher=[[Statistics Norway]] |date=26 April 2012 |accessdate = 24 March 2013}}</ref> === សុខាភិបាល === ន័រវែសទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ 1 តាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (HDI) សម្រាប់ឆ្នាំ 2013 ។.<ref>{{cite book|last1=United Nations|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme (UNDP).|isbn=978-92-1-126340-4|date=November 2012}}</ref> ផ្ទុយមកវិញ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1800 ភាពក្រីក្រនិងជំងឺឆ្លងបានគ្របដណ្តប់នៅន័រវែសរួមជាមួយទុរ្ភិក្សនិងរោគរាតត្បាត។ តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ 1900 ការរីកចម្រើនផ្នែកសុខភាពសាធារណៈបានកើតមានឡើងដោយសារការអភិវឌ្ឍន៍លើវិស័យជាច្រើនដូចជាស្ថានភាពសង្គមនិងជីវភាព ការរីករាលដាលផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រការបង្កើតប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពនិងការយកចិត្តទុកដាក់លើបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ។ ការចាក់ថ្នាំបង្ការនិងការកើនឡើងនូវឱកាសព្យាបាលជាមួយថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិចនាំឱ្យមានការរីកចម្រើនយ៉ាងធំធេងក្នុងចំណោមប្រជាជនន័រវែស។ ការលើកកម្ពស់អនាម័យខ្លួនប្រាណនិងអាហារូបត្ថម្ភល្អប្រសើរជាងមុនគឺជាកត្តាដែលបានរួមចំណែកធ្វើឱ្យសុខភាពប្រសើរឡើង។ === ការអប់រំ === [[File:NTNU Trondheim Mainbuilding.jpg|thumb|right|The main building of the [[Norwegian University of Science and Technology]] in [[Trondheim]]]] ឧត្តមសិក្សានៅន័រវែសត្រូវបានផ្តល់ដោយសាកលវិទ្យាល័យចំនួន៧ មហាវិទ្យាល័យឯកទេសចំនួន៥ មហាវិទ្យាល័យចំនួន២៥ និងមហាវិទ្យាល័យឯកជនជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite web |url=http://www.bologna-berlin2003.de/pdf/Norway1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040206190401/http://www.bologna-berlin2003.de/pdf/Norway1.pdf |dead-url=yes |archive-date=6 February 2004 |title=Norway – Implementation of the elements of the Bologna Process |accessdate=30 May 2010 |archivedate=21 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10702/20110221195458/http://www.bologna-berlin2003.de/pdf/Norway1.pdf |url-status=dead }}</ref> ការអប់រំសាធារណៈគឺមិនគិតថ្លៃ ដោយមិនគិតពីសញ្ជាតិ។<ref>{{cite web|url=http://www.studyinnorway.no/sn/Tuition-Scholarships/Tuition-fees |title=Tuition fees |publisher=Studyinnorway.no |date=27 August 2008 |accessdate=23 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719023712/http://www.studyinnorway.no/sn/Tuition-Scholarships/Tuition-fees |archivedate=19 July 2011}}</ref> ឆ្នាំសិក្សាមានពីរឆមាស, ចាប់ពីខែសីហាដល់ខែធ្នូនិងពីខែមករាដល់ខែមិថុនា។ ការទទួលខុសត្រូវចុងក្រោយសម្រាប់ការអប់រំគឺស្ថិតនៅក្រសួងអប់រំនិងស្រាវជ្រាវន័រវែស។ == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌ន័រវែស]] [[File:Wilhelmine Seippel.jpg|thumb|left|Traditional Norwegian farmer's costumes, known as ''folkedrakt'', and modern costumes inspired by those costumes, known as ''[[bunad]]'', are widely used on special occasions.]] វប្បធម៌កសិកម្មន័រវែសនៅតែបន្តដើរតួនាទីក្នុងវប្បធម៌ន័រវែសហសម័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556517_4/norway.html |title="Norway's Culture", ''Encarta'' |publisher=Webcitation.org |accessdate=15 February 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwb6gaky?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556517_4/norway.html |archivedate=31 October 2009 |df=dmy }}</ref> === ភាពយន្ត === ភាពយន្តន័រវេបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ។ ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 មកឧស្សាហកម្មខ្សែភាពយន្តបានរីកចម្រើនដោយផលិតបានរហូតដល់ 20 ខ្សែភាពយន្តជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref>[https://web.archive.org/web/20120126134405/http://www.norway.org/aboutnorway/culture/film/A_Brief_History_of_Norwegian_Film/ "A brief history of Norwegian film"]. Norway Official Website. Retrieved 8 February 2010.</ref> === ការស្រាវជ្រាវ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជនជាតិន័រវេសដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិរួមមានអ្នកគណិតវិទូ Sophos Lie និង Atle Selberg គីមីវិទូ Lars Onsager រូបវិទូ Ivar Giaever អ្នកគីមីវិទ្យា សេស Hassel, Peter Waage និង Cato Maximilian Guldberg។ === កីឡា === [[File:Marit Bjørgen Holmenkollen 2011 001.jpg|thumb|Skier [[Marit Bjørgen]] from Norway is the [[List of multiple Winter Olympic medallists|most successful Winter Olympian]] of all time, with 15 medals]] កីឡាគឺជាផ្នែកសំខាន់នៃវប្បធម៌ន័រវេហើយកីឡាដែលពេញនិយមរួមមានកីឡាបាល់ទាត់ កីឡាបាល់បោះ ជិះស្គីលើទឹកកក...។ === ទេសចរណ៍ === នៅឆ្នាំ 2008 ន័រវែសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៧ នៅក្នុង របាយការណ៍នៃការប្រកួតប្រជែងទេសចរណ៍និងទេសចរណ៍ នៃវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ។<ref name="wef1">{{Cite web|url=http://www.weforum.org/en/media/Latest%20Press%20Releases/PR_TTCR08|title=World Economic Forum's Travel & Tourism Report Highlights the Importance of Environmental Sustainability|accessdate=6 March 2008|publisher=World Economic Forum|year=2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307004114/http://www.weforum.org/en/media/Latest%20Press%20Releases/PR_TTCR08|archivedate=7 March 2008|df=dmy-all}}</ref> វិស័យទេសចរណ៍នៅន័រវែសបានរួមចំណែកដល់ 4.2% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបដូចដែលបានរាយការណ៍នៅក្នុងឆ្នាំ 2016 ។<ref name="auto">{{cite journal|first1=Statistics Norway|title=Key Figures for Norwegian travel and tourism|journal=Innovation Norway|year=2016|url=http://www.innovasjonnorge.no/contentassets/0d32e3231c0a4367a96838ee3bb5b294/key-figrues-2016.pdf|accessdate=3 April 2018|archive-date=4 មេសា 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404073253/http://www.innovasjonnorge.no/contentassets/0d32e3231c0a4367a96838ee3bb5b294/key-figrues-2016.pdf|dead-url=yes}}</ref> មានមនុស្សម្នាក់ក្នុង 15 នាក់នៅទូទាំងប្រទេសធ្វើការនៅក្នុងឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍។ ភ្ញៀវទេសចរជាងពាក់កណ្តាលនៃភ្ញៀវទេសចរសរុបបានមកលេងនៅចន្លោះខែឧសភានិងខែសីហា។ ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} {{Notelist}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == គន្ថនិទ្ទេស == {{Refbegin}} * {{cite book|ref=Larsen|author=Larsen, Karen |year=1948|title=A History of Norway|url=https://archive.org/details/historyofnorway0000kare|publisher=Princeton University Press|place= Princeton, New Jersey}} {{Refend}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Commons category|Norway}} {{Wikivoyage}} {{Wikinews|Portal:Norway|Norway}} {{NIE Poster|year=1905}} * [https://web.archive.org/web/20060209022219/http://www.norway.no/ Norway.no], Norway's official portal * {{DMOZ|Regional/Europe/Norway}} * [http://www.ssb.no/english/ Statistics Norway] * [http://www.environment.no/ State of the Environment Norway] * {{CIA World Factbook link|no|Norway}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/420178/Norway Norway] entry at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * [https://web.archive.org/web/20160126102504/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/norway.htm Norway] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17743896 Norway profile] from the [[BBC News]] * [http://www.norway.info/ Norway.info], official foreign portal of the [[Ministry of Foreign Affairs (Norway)|Norwegian Ministry of Foreign Affairs]] * {{Wikiatlas|Norway}} * {{osmrelation-inline|1059668}} * [http://www.ssb.no/a/english/minifakta/en/ Official facts about Norway] * [http://www.visitnorway.com/ VisitNorway.com], official travel guide to Norway. * {{YouTube|M1h_wIvwhzI|National Anthem of Norway}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NO Key Development Forecasts for Norway] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/NOR/Year/2017/Summary World Bank Summary Trade Statistics Norway] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាន័រឌិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមពាណិជ្ជកម្មសេរីអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសស្កង់ដាណាវី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ន័រវែស| ]] 8s4byeyu8t9i8cyk6vs91p5ejwyzp97 0 41409 340934 337379 2026-09-24T22:29:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340934 wikitext text/x-wiki [[File:2024 events collage.jpg|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា៖ មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ [[អាលី ខាមេណី]]កំពុងដឹកនាំពិធីបួងសួងសពលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]] អតីតមេដឹកនាំ[[ហាម៉ាស់]] ដែលត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅឯរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]], បាតុករកំពុងអបអរជ័យជម្នះនៅចំពោះមុខការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្ទាប់ពីលោកស្រី[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបង់ក្លាដែស]] [[ស្យីគ ហាស៊ីណា]]បានប្រកាសលាលែងពីតំណែង, អេក្រង់អកសឺនៅឯ[[អាកាសយានដ្ឋានឡាក្វាឌា]]នៃទីក្រុងញូវយ៉ក ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ឧប្បត្តិហេតុខ្លោដស្ត្រែគឆ្នាំ២០២៤|ឧប្បត្តិហេតុដាច់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសកល]], លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]] បេក្ខភាពឈ្នះ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងឈរក្បែរឯកសណ្ឋានពន្លត់អគ្គីភ័យតំណាងឱ្យអ្នកពន្លត់អគ្គីភ័យម្នាក់ដែលត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងឃាតកម្មប៉ុនប៉ងលើលោកដូណាល់ ត្រាំ, ទិដ្ឋភាពក្រោយ[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅសមុទ្រជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ]]នៅ[[ឧបទ្វីបណូតុ]]នៃប្រទេសជប៉ុនដោយវាបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤៦២ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ១,៣៤៤ នាក់ផ្សេងទៀត, ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]] ប្រទេស[[បារាំង]], មនុស្សម្នាមួយក្រុមបានកំពុងងើយមើល[[សូរ្យគ្រាសនៃថ្ងៃទី៨ ខែមេសា​ ឆ្នាំ២០២៤|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]នៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ តាមរយៈវ៉ែនតាការពារនៅឯ[[ទីប្រណាំងរថយន្តអ៊ីនឌាណាប៉ូលីស]] ក្នុងរដ្ឋ[[អ៊ីនឌីអាណា]], [[សាលមហោស្រពក្រូកូស្ស]]នៃទីក្រុង[[ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍]]ត្រូវរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំក្រោយពីមានការវាយប្រហារភេរវកម្មដែលបណ្ដាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៤៥​ នាក់ និងរបួសចំនួន ៥៥១ នាក់។|thumb|right|3000x300px]] {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២១|២០២១]] • [[ឆ្នាំ ២០២២|២០២២]] • [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|គ.ស. ២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៤ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៨ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៤ ''MMXXIV'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៣ ԹՎ ՌՆՀԳ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៤ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨០–១៨១ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៥–១៩៤៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣១ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៤ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |២ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៦ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣២–៧៥៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |癸卯年 <small>([[ថោះ]] ធាតុទឹក)</small> ៤៧២០ ឬ ៤៦៦០   ''— ដល់ —'' 甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២១ ឬ ៤៦៦១ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤០–១៧៤១ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩០ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៦–២០១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៤–៥៧៨៥ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨០–២០៨១ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៦–១៩៤៧ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៥–៥១២៦ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៤ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៤–១០២៥ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០២–១៤០៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៥–១៤៤៦ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៦]] <small>(令和６年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៧–១៩៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៣ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៧ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៣ <small>民國113年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៥ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៦ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阳水虎年 <small>([[ថោះ]]ឈ្មោលធាតុទឹក)</small> ២១៥០ ឬ ១៧៦៩ ឬ ៩៩៧    ''— ដល់ —'' 阳水虎年 <small>([[រោង]]ញីធាតុទឹក)</small> ២១៥១ ឬ ១៧៧០ ឬ ៩៩៨ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧០៤០៦៧២០០ – ១៧៣៥៦៨៩៥៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៤''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៨ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃច័ន្ទ្រ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៤ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ សម្រាប់ឆ្នាំនេះ គេឃើញថាជម្លោះប្រដាប់អាវុធធំៗនូវតែបន្តជាសកម្មដដែរ ដូចជា៖ [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]] [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមីយ៉ាន់ម៉ា (២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលមីយ៉ាន់ម៉ា]] [[សង្គ្រាមនៅស៊ូដង់ (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|សង្រ្គាមនៅស៊ូដង់]] និង[[កុបកម្មឥស្លាមនៅសាអែល]]ជាដើម។ នៅចុងខែកញ្ញាឆ្នាំនេះ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមសស៊ីវិលស៊ីរី]]បានបន្តឆាបឆេះក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំរហូតនាំឱ្យដួលរលំនៃ[[បាស្សនិយមស៊ីរី|របបបាស្សស៊ីរី]]នៅដើមខែធ្នូ។ ចំពោះ[[សង្រ្គាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]វិញ វាបានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន ពិសេសគឺប្រទេសលីបង់ដែលត្រូវអ៊ីស្រាអែល[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|វាយចូលឈ្លានពាន]]នៅក្នុងអំឡុងខែតុលា។ ការឈ្លានពានមួយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅក្រោយពីកើតមានភាពតានតឹង និងការប៉ះទង្គិចគ្នាអស់ជាច្រើនខែរវាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីបង់នោះ។ នៅប៉ុន្មានខែក្រោយការឈ្លានពាន អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមបន្ថែមដូចជា ការបញ្ជាបំផ្ទុះផ្ទួនៗគ្នានៃឧបករណ៍ផ្ញើសារ និងទាក់ទងរបស់ហេសបុលឡា និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផុះទីស្នាក់ការហេសបុលឡា ដែលនាំឱ្យស្លាប់មេដឹកនាំក្រុមមួយនេះឈ្មោះ[[ហាសាន់ ណាស្រារ៉ា]]។<ref>{{Cite web |date=2024-09-23 |title=Lebanon sees deadliest day of conflict since 2006 as Israeli strikes kill more than 270 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-lebanon-hezbollah-e3ca9c83642056f962fdf76319e3b8de |access-date=2024-09-23 |website=AP News |archive-date=September 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924060908/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-lebanon-hezbollah-e3ca9c83642056f962fdf76319e3b8de |url-status=live }}</ref> មេដឹកនាំផ្នែកនយោបាយនៃក្រុម[[ហាម៉ាស់]]គឺលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ត្រូវបានគេលួចសម្លាប់នៅឯរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]]តាំងពីខែកក្កដាមកម៉្លេះ។ ក្រៅពីនេះ [[វិបត្តិសមុទ្រក្រហម|វិបត្តិ]]នៅ[[សមុទ្រក្រហម]]ក៏ចាប់ផ្ដើមវិវត្តទៅមុខធ្ងន់ធ្ងរជាងមុន ពិសេសគឺកំណើនសកម្មភាពរបស់[[ចលនាហ៊ូទី]] ដែលបានបង្កឱ្យមានការរាំងស្ទះដល់ផ្លូវដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រក្រហម។ ប្រទេសប្រមាណ ៨០ ដែលមានប្រជាជនសរុបប្រហែល ៤ ពាន់លាននាក់ នឹងត្រូវឆ្លងកាត់ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ នេះ<ref name="Economist Election">{{Cite news |date=2023-11-13 |title=2024 is the biggest election year in history |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/the-world-ahead/2023/11/13/2024-is-the-biggest-election-year-in-history |access-date=2024-03-24}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=2024-01-01 |title=The global elections Washington should be watching in 2024 |work=Politico|url=https://www.politico.com/news/2024/01/01/what-to-watch-global-elections-2024-00133027 |author=Eric Bazail-Eimil|access-date=2024-03-24}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |date=2023-12-26 |title=Transcript: What will work look like in 2024? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/e12bb7f9-b470-456b-825d-dcfd4a26432f |access-date=2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-01-03 |title=2024 Is The Biggest Election Year In History—Here Are The Countries Going To The Polls This Year |work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/siladityaray/2024/01/03/2024-is-the-biggest-election-year-in-history-here-are-the-countries-going-to-the-polls-this-year/?sh=6c16540b65f9|author=Siladitya Ray |access-date=2024-03-24}}</ref> ដោយក្នុងនោះរួមមានបណ្ដាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេចំនួនដប់]] ([[បង់ក្លាដែស]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]])។<ref name="Economist Election" /> [[សភាអឺរ៉ុប]]ក៏ត្រូវឆ្លងកាត់ការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំនេះផងដែរ។<ref>{{Cite news |date=November 1, 2023 |title=In 2024, It's Election Year in 40 Countries |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-11-01/2024-is-election-year-in-40-countries-and-podcast-elon-inc-launches-next-week |access-date=15 January 2024}}</ref> == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២៤}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Norodom_Sihamoni_(2016).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[ឯកសារ:Hun_Manet_(2022).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} == ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ == === មករា === * ១ មករា ** [[អេហ្ស៊ីប]] [[អេត្យូពី]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] បានក្លាយជាសមាជិក[[ប្រ៊ីក្ស]]ជាផ្លូវការ។<ref name=":3">{{cite news |date=August 24, 2023 |last=Sharma |first=Shweta |title=Brics countries agree major expansion as six countries invited to join |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/brics-2023-summit-new-members-saudi-uae-iran-b2398553.html |access-date=January 16, 2024 |website=The Independent }}</ref> ** [[សាធារណរដ្ឋអាតសាក់]] ត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការ ខណៈតំបន់[[ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់]] ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។<ref>{{cite news|last1=Ebel|first1=Francesca|title=Defeated by force, Nagorno-Karabakh government declares it will dissolve|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/28/nagorno-karabakh-dissolved-azerbaijan-armenia/|access-date=16 January 2024|newspaper=The Washington Post|date=28 September 2023}}</ref> ** [[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅសមុទ្រជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៥ វ៉ិចទ័រ]] បានរំជួលតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃប្រទេស[[ជប៉ុន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤៦២ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សប្រមាណ ១,៣៤៤ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាជប៉ុន) 能登地震、死者２２０人に 住宅被害は１万１千棟超 |url=https://www.sanyonews.jp/article/1502161 |access-date=16 January 2024 |work=Sanyo News |date=13 January 2024 }}{{Dead link|date=មករា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ANSS1">{{cite web |title=M 7.5 - 42 km NE of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/executive |publisher=United States Geological Survey |access-date=16 January 2024 |date=1 January 2024}}</ref> មនុស្សចំនួនប្រាំនាក់ទៀតត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅថ្ងៃបន្ទាប់ នៅពេលដែលយន្តហោះឆ្មាំសមុទ្រមួយគ្រឿងបានបើកទៅបុកទង្គិចលើផ្លូវរត់ជាមួយយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើររបស់ ''[[ចាភែនអ៊ែរឡាញ|Japan Airlines]]''។ មនុស្សទាំង ៣៧៩ នាក់នៅលើយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរនោះត្រូវបានជម្លៀសចេញពីកន្លែងកើតហេតុដោយសុវត្ថិភាព។<ref>{{cite web |title=JAL plane on fire at Haneda Airport after colliding with Japan Coast Guard plane |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ |website=NHK WORLD |access-date=16 January 2024 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103154820/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ |url-status=dead |archivedate=2 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102223556/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ }}</ref> ** ប្រទេស[[អេត្យូពី]]បានប្រកាសពីកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយរដ្ឋ[[សូម៉ាលីឡង់]] ដើម្បីប្រើប្រាស់កំពង់ផែក្រុង[[ប៊ែប៊ឺរ៉ា]]។ អេត្យូពីក៏បានបញ្ជាក់ដែរថាខ្លួននឹងទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពរបស់សូម៉ាលីឡង់ ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដំបូងគេដែលព្រមទទួលស្គាល់រដ្ឋមួយនេះ។<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/landlocked-ethiopia-signs-pact-use-somalilands-red-sea-port-2024-01-01/|date=January 1, 2024|title=Landlocked Ethiopia signs Pact to Use Somaliland's Red Sea Port|website=Reuters}}</ref> * ២ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាសាល់ឆ្នាំ២០២៣|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាសាល់]]៖ [[សភានីតិបញ្ញត្តិនៃកោះម៉ាសាល់]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោកស្រី[[ហ៊ីលដា ហែនណា]]ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់|ប្រធានាធិបតី]]សម្រាប់អាណត្តិទីពីររបស់លោកស្រីនៅក្នុងសម័យប្រជុំដំបូងក្រោយការបោះឆ្នោតសកល។<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=Hilda Heine sworn in as President of the Marshall Islands |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/505980/hilda-heine-sworn-in-as-president-of-the-marshall-islands |access-date=2024-01-16 |website=RNZ }}</ref> * ៣ មករា – [[ហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅគែរម៉ាន់]]៖ ក្រុមរដ្ឋឥស្លាមបានបំផ្ទុះគ្រាប់បែកចំនួនពីរនៅក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍រំលឹកឃាតកម្មលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]]នៅក្នុងទីក្រុងគែរម៉ាន់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៩៤ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2024-01-06 |title=Death toll in Islamic State-claimed suicide blasts rises to 91 |url=https://apnews.com/article/iran-islamic-state-soleimani-attack-killed-b6f1fee20401e0520fc0c1b7a042a7b2 |access-date=2024-01-16 |website=AP News }}</ref> * ៧ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[សម្ព័ន្ធអាវ៉ាមី]]ដែលដឹកនាំដោយលោកស្រី[[ស្យីគ ហាស៊ីណា]]បានយកជ័យជម្នះបន្តអាណត្តិទីបួនរបស់លោកស្រីក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈដែលការតវ៉ាពីគណបក្សប្រឆាំងកំពុងបន្លឺខ្លាំងឡើងៗ រួមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃចំនួនអ្នកចូលរួមបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |title=Bangladesh Election Commission schedules parliamentary polls for Jan 7 |url=https://bdnews24.com/bangladesh/5ps4txfm44 |access-date=2023-01-16 |work=bdnews24.com }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-01-07 |title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387 |access-date=2024-01-16 |work=BBC News }}</ref> * ៨ មករា – [[ជម្លោះអេក្វាឌ័រឆ្នាំ២០២៤|ជម្លោះនៅប្រទេសអេក្វាឌ័រ]]៖ [[ប្រធានាធិបតីអេក្វាឌ័រ]] លោក[[ដានីយ៉ែល ណូបូអា]]បានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្នបន្ទាប់ពីមេខ្លោងនៃក្រុមជួញដូរគ្រឿងញៀនម្នាក់ឈ្មោះ[[ហូសេ អាដុលហ្វូ​ ម៉ាស៊ីយ៉ាស វីល្លាម៉ារ]]បានរត់គេចខ្លួនពីពន្ធនាគារ។ [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេក្វាឌ័រ|កងកម្លាំងយោធាអេក្វាឌ័រ]]ត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅតាមដងផ្លុវសំខាន់ៗ និងក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈបម្រាមគោចរនាពេលរាត្រីត្រូវបានប្រកាស។<ref>{{Cite news |date=2024-01-09 |title=Ecuador declares state of emergency amid prison chaos |url=https://www.reuters.com/world/americas/ecuador-declares-state-emergency-amid-prison-chaos-2024-01-08/ |access-date=2024-12-06 |work=Reuters​}}</ref> * ១២ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអាណាព្យាបាលភាពរុងរឿង]]៖ សម្ព័ន្ធយោធាចម្រុះដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទៅលើទីតាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហ៊ូទី]]នៅក្នុងប្រទេស[[យេម៉ែន]] ដោយនេះជាការសងសឹកឆ្លើយតបចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហាររបស់ចលនាហ៊ូទីលើនាវាដឹកជញ្ជូននៅសមុទ្រក្រហម។<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/01/11/us-strike-yemen-houthis-red-sea/ |title=U.S.-led coalition strikes Iran-aligned Houthi militants in Yemen|newspaper=The Washington Post }}</ref> * ១៣ មករា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់]]៖ លោក[[ឡៃ ឈីងទឿ]]នៃ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]]ដែលកំពុងកាន់អំណាច បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៤០%។<ref>{{Cite news |date=2024-01-13 |title=Taiwan elects Lai Ching-te, from incumbent pro-sovereignty party, as president |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/13/taiwan-ruling-partys-lai-ching-te-wins-presidential-election |access-date=2024-01-17 |work=The Guardian }}</ref> * ១៤ មករា ** [[ម៉ារហ្គ្រេថឺរទី ២ នៃប្រទេសដាណឺម៉ាក|សម្តេចព្រះរាជិនីនាថម៉ារហ្គ្រេថឺរទី២]] បានដាក់រាជ្យជាផ្លូវការក្នុងនាមជា[[ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក]] ដោយមានព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម[[ហ្វ្រេដេរីគទី១០]] ឡើងស្នងរាជ្យបន្ត។<ref>{{Cite news |date=2023-12-31 |title=Queen Margrethe II: Danish monarch announces abdication live on TV |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67854395 |access-date=2024-01-17}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូម័រឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូម័រ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អាហ្សាលី អាស៊ូម៉ានី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីកូម័រ]]ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៦២.៩%។<ref>{{Cite web |date=January 17, 2023 |title=Unrest grips Comoros as opposition rejects president's re-election |url=https://www.france24.com/en/afrique/20240117-unrest-grips-comoros-opposition-rejects-president-re-election |access-date=21 January 2023 |website=France 24}}</ref><ref>{{Cite web |title=Comoros To Hold Presidential Vote On January 14 |url=https://www.barrons.com/news/comoros-to-hold-presidential-vote-on-january-14-671cffbe |access-date=2024-01-17 |website=Barrons }}</ref> * ១៥ មករា – បន្ទាប់ពីកើតវិបត្តិនយោបាយមួយរយៈក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលក្វាតេម៉ាឡាឆ្នាំ២០២៣|ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំមុន]] លោក[[ប៊ែរណាដូ អារេវ៉ាឡូ]]ក៏បានឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីក្វាតេម៉ាឡា|ប្រធានាធិបតីទី៥២]] នៃប្រទេស[[ក្វាតេម៉ាឡា]]។<ref name="AP News 2023">{{cite web |date=August 20, 2023 |title=Progressive Arévalo is 'virtual winner' of Guatemala election after corruption angered voters |url=https://apnews.com/article/guatemala-election-torres-arevalo-d5bffc895c90570aafa77a0b2056a640 |access-date=5 May 2024 |website=AP News}}</ref> * ១៩ មករា – ជប៉ុនបាន​ក្លាយជា​ប្រទេស​ទី​ប្រាំ​ដែល​សម្រេច​បាននូវ​ការ​ចុះចត​ដោយរលូនលើ​ឋាន​[[ព្រះច័ន្ទ]] ជាមួយ​នឹងបេសកកម្ម [[SLIM]] របស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web |date=20 January 2024 |title= Breaking News៖ ជប៉ុនជោគជ័យក្នុងការចុះចតយាន លើព្រះចន្ទដោយរលូន ប៉ុន្តែជួបបញ្ហានៅពេលបន្ទាប់! |url=https://cambospace-world.com/?p=22316&fbclid=IwAR2DDGd49VeEVOTAlffN7jbUCUyidHJnjxeyz_5EmgCrK5TayVnRRfhh8v8 |access-date= 2024-01-21 |website=Cambo Space }}</ref> * ២៦ មករា ** [[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]៖ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានចេញសេចក្ដីសម្រេចបញ្ជាឱ្យអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រើគ្រប់មធ្យោបាយ ដើម្បីបញ្ចៀសទប់ស្កាត់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែតុលាការកំពូលមួយនេះមិនបានបញ្ជាឱ្យអ៊ីស្រាអែលផ្អាកនូវប្រតិបត្តិការយោធាជាបន្ទាន់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |title=Israel must prevent genocidal acts in Gaza, top UN court says|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-68097640 |access-date=28 January 2024 |date=26 January 2024 |work=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលទូវ៉ាលូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលទូវ៉ាលូ]]៖ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីទូវ៉ាលូ]] លោក[[កូស៊ី ណាតាណូ]]មិនបានទទួលសំឡេងគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ពី[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ទូវ៉ាលូ)|សភា]]ដើម្បីបន្តតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះទេ។ មួយខែក្រោយមក សភាក៏បានសម្រេចបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[ហ្វេលេទី ទីអូ]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref name="R24-2-26">{{cite web |last=Needham |first=Kirsty |date=26 February 2024 |title=Taiwan ally Tuvalu names Feleti Teo as new prime minister |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/tuvalu-name-new-prime-minister-monday-2024-02-25/ |access-date=4 May 2024 |work=Reuters}}</ref> * ៣១ មករា – [[ព្រះស៊ុលតង់ចូហ័រ|ព្រះស៊ុលតង់នៃរដ្ឋចូហ័រ]] [[អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីស្កាន់ដារ]] បានឡើងសោយរាជ្យជា[[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋកំពូល]]ទី១៧ នៃប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/01/31/sultan-ibrahim-takes-oath-as-17th-yang-di-pertuan-agong|title=Sultan Ibrahim takes oath as 17th Yang di-Pertuan Agong|website=The Star|date=31 January 2024|accessdate=1 February 2024}}</ref> === កុម្ភៈ === * ៤ កុម្ភៈ ** [[ប្រធានាធិបតីណាមីប៊ី]] លោក[[ហាហ្កេ ហ្កាំងហ្កូប]]បានទទួលមរណភាពក្នុងអាយុ ៨២ ឆ្នាំ ហើយត្រូវបានអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ណាំងហ្កូឡូ អ៊ឹមប៊ុមបា] ឡើងស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតីប្រទេស[[ណាមីប៊ី]]។<ref>{{Cite web |last=Petersen |first=Shelleygan |date=2024-02-04 |title=President Hage Geingob is dead |url=https://www.namibian.com.na/president-hage-geingob-is-dead/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204053823/https://www.namibian.com.na/president-hage-geingob-is-dead/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=2024-02-06 |website=The Namibian }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-02-04 |title=Hage Geingob, Namibia’s president, dies aged 82 after cancer treatment |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/04/hage-geingob-namibias-president-dies-aged-82-after-cancer-treatment |access-date=2024-02-06 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលអែលសាល់វ៉ាឌ័រឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]៖ ប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[ណាយីប ប៊ូកេលេ]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រជាង ៨០% ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រធានាធិបតីដំបូងចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៤ មក ដែលត្រូវគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបន្តបម្រើអាណត្តិទីពីរ។<ref>{{Cite web |date=2024-02-05 |title=El Salvador's Bukele is already claiming a big election win, but a troubled count delays results |url=https://apnews.com/article/el-salvador-nayib-bukele-president-reelection-ef04e20d901908099f4f787b841aca89 |access-date=2024-02-06 |website=AP News }}</ref><ref>{{Cite news |title=After Nayib Bukele’s crushing, unconstitutional victory, what next? |url=https://www.economist.com/the-americas/2024/02/05/after-nayib-bukeles-crushing-unconstitutional-victory-what-next |access-date=2024-02-06 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> * ៧ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់]]៖ ទោះមានការធ្វើពហិការពីគណបក្សប្រឆាំងក្ដី [[ប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់]] លោក[[អ៊ីឡាំ អាលីយែវ]] ត្រូវជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីប្រាំរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2024-02-07 |title=Azerbaijan’s president is likely to win election after a blitz offensive reclaimed Karabakh region |url=https://apnews.com/article/azerbaijan-election-ilham-aliyev-39a3b0811de492afdcc96e2f17b6f797 |access-date=2024-02-07 |website=Associated Press }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាគីស្ថានឆ្នាំ២០២៤]]៖ អ្នកនយោបាយឯករាជ្យ ដែលភាគច្រើនជាសមាជិកនៃអតីត[[ចលនាប៉ាគីស្ថានដើម្បីយុត្តិធម៌]] បានដណ្ដើមអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៉ាគីស្ថាន)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web |title=Imran Khan loyalists win shock victory in Pakistan election |url=https://www.ft.com/content/35a6dd5b-2924-40ad-a650-004ec6379e00 |access-date=2024-02-12 |website=www.ft.com}}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – លទ្ធផលជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់]]៖ លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ស្ទូប]]បានទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រក្រោម ១០០,០០០ សំឡេង។<ref>{{Cite news |last1=Luoma |first1=Elviira |last2=Sevgili |first2=Canan |date=2024-01-25 |title=What you need to know about the 2024 Finnish presidential election |url=https://www.reuters.com/world/europe/what-you-need-know-about-2024-finnish-presidential-election-2024-01-25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127115646/https://www.reuters.com/world/europe/what-you-need-know-about-2024-finnish-presidential-election-2024-01-25/ |archive-date=2024-01-27 |access-date=2024-02-12 |work=Reuters}}</ref> * ១៤ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌូណេស៊ី]]៖ លោក[[​ប្រាបូវ៉ូ ស៊ូប៊ីយានតូ]]បានឈ្នះ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]] ខណៈ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យឥណ្ឌូណេស៊ីនិយមតស៊ូ|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យនិយមតស៊ូ]]បានកើបបានសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-02-13 |title=Former Indonesian general linked to human rights abuses claims victory in presidential election |url=https://apnews.com/article/indonesia-presidential-election-voting-dd732adb2d0f3b674fc92aee4f547c6a |access-date=2024-03-15 |website=AP News }}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[វិបត្តិហៃទីឆ្នាំ២០២៤|វិបត្តិហៃទី]]៖ រដ្ឋាភិបាលហៃទីបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្ន បន្ទាប់ពីក្រុមបក្សពួកទំនើងបានធ្វើសកម្មភាពវាយលុកលើពន្ធនាគារចំនួនពីរ និងទាមទារឱ្យ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហៃទី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]][[អារីយែល អង់រី]]ចុះចេញពីតំណែង។<ref>{{cite news |last1=Sanon |first1=Evans |last2=Luxama |first2=Pierre-Richard |title=Haiti declares a curfew as it tries to restore order after weekend jailbreak, explosion of violence |url=https://apnews.com/article/haiti-prison-break-2788f145b0d26efc2aa199e923724e0f |access-date=15 March 2024 |work=Associated Press |date=3 March 2024}}</ref> * ២៩ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]៖ ពលទាហាននៃ[[កងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល]]បានបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើហ្វូងជនស៊ីវិលនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាងមួយរយនាក់ ខណៈដែលចំនួនប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមបានកើនលើសពី ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2024-02-29 |title=More than 100 killed as Israeli troops open fire on Gazans crowded around aid convoy |url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-aid-convoy-gaza-city-dead-idf-opened-fire-rcna141195 |access-date=2024-03-15 |website=NBC News }}</ref> === មីនា === * ៧ មីនា – ប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាសមាជិកទី៣២ របស់អង្គការ[[ណាតូ]]។<ref>{{cite web |title=Sweden officially joins NATO |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_223446.htm |access-date=15 March 2024 |date=7 March 2024 |work=NATO}}</ref> * ១០ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ (ព័រទុយហ្កាល់, ២០២៤)|សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ]]បានដណ្ដើមអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុងសភា ប៉ុន្តែវានៅតែមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីវ៉ាដាច់[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]]ដែលកំពុងកាន់អំណាច ខណៈគណបក្សស្តាំនិយម[[ឆេហ្កា]]បានឈ្នះអាសនៈបន្ថែមគុណនឹងបួនបើប្រៀបទៅអាណត្តិមុន។<ref>{{Cite web |date=2024-03-10 |title=Portugal election sees above-average turnout in very tight contest |url=https://www.politico.eu/article/portugual-election-above-average-participation/ |access-date=2024-03-16 |website=POLITICO }}</ref> * ១១ មីនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហៃទី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]ស្តីទី និងជាប្រធានាធិបតីប្រទេសហៃទី លោក[[អារីយែល អង់រី]]បានប្រកាសថាខ្លួនលោកនឹងលាលែងចេញពីតំណែងទាំងពីរនៅរយៈពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ខណៈពេលដែលប្រទេសជាតិកំពុងជួបនូវវិបត្តិជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងអាជ្ញាធរសន្តិសុខ និងក្រុមបក្សពួកបងធំ។<ref>{{Cite news |date=2024-03-12 |title=Haiti's prime minister Ariel Henry resigns as law and order collapses |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68541349 |access-date=2024-03-16 }}</ref> * ១៣ មីនា – [[ច្បាប់បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]] ដែលត្រូវជាក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ និងបទប្បញ្ញត្តិទូលំទូលាយដំបូងគេនៅលើពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រង[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]] ត្រូវបានអនុម័តដោយ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web |title=World’s first major act to regulate AI passed by European lawmakers |url=https://www.cnbc.com/2024/03/13/european-lawmakers-endorse-worlds-first-major-act-to-regulate-ai.html |access-date=16 March 2024 |date=14 March 2024 |work=CNBC}}</ref> * ១៥–១៧ មីនា — [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៤]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានឈ្នះឆ្នោតជាប់អាណត្តិទីប្រាំ។<ref>{{cite web|title=Putin wins Russia election in landslide with no serious competition|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-presidential-vote-starts-final-day-with-accusations-kyiv-sabotage-2024-03-17/|access-date=24 March 2024|date=18 March 2024|work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – ភេរវករនៃ[[រដ្ឋឥស្លាម–ខេត្តកូរ៉ាសាន|រដ្ឋឥស្លាម]]បានធ្វើការបាញ់រះសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ១៤៥ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សប្រមាណ ៥៥១ នាក់ផ្សេងទៀតនៅឯ[[សាលមហោស្រពក្រូកូស្ស]] ក្នុងក្រុង[[ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍ (ម៉ូស្គូ)|ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍]] ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |date=March 29, 2024 |title=Death toll from concert hall attack in Russia's Moscow region rises to 144 |website=AA |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519 |access-date=04 May 2024 |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330062453/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519 |url-status=live }}</ref> * ២៤ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់]]៖ លោក[[បាស៊ីរូ ឌីអូម៉េយ៍ ហ្វេយ៍]]ត្រូវជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់|ប្រធានាធិបតី]] បន្ទាប់ពីបេក្ខជនគោលឈ្មោះ[[អ៊ូសម៉ាន់ ស៊ុងកូ]]ត្រូវបានដកហូតសិទ្ធិឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Senegal’s little-known opposition leader Bassirou Diomaye Faye is named the next president |url=https://apnews.com/article/senegal-election-polls-1a9ab8ceab4ecde9b9cce412717dce31 |access-date=2024-03-27 |website=AP News }}</ref> * ២៥ មីនា – [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តដំណោះស្រាយមួយដោយអំពាវនាវឱ្យមាន "បទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់" នៅក្នុង[[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់|តំបន់ហ្កាហ្សា]] និងទាមទារឱ្យមានការដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងទាំងអស់ជាបន្ទាន់ និងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌអ្វីទាំងអស់។<ref>{{cite web |title=UN Security Council resolution calls for Gaza ceasefire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68658415 |access-date=27 March 2024 |date=25 March 2024 |work=BBC News}}</ref> * ៣១ មីនា – ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]] និង[[រូម៉ានី]]បានក្លាយជាសមាជិកនៃ[[តំបន់ស្សិនគែន]] តាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ និងផ្លូវអាកាស។<ref>{{cite web|date=30 March 2024|title=Bulgaria and Romania join the Schengen area|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_24_1722|accessdate=3 April 2024|website=European Commission}}</ref> === មេសា === * ១ មេសា – អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការ​វាយ​ប្រហារ​តាមផ្លូវអាកាសលើស្ថានទូត​អ៊ីរ៉ង់​នៅក្នុងទី​ក្រុង[[​ដាម៉ាស]]​ដោយ​បានសម្លាប់​មនុស្ស​សរុបចំនួន ១៦ ​នាក់។<ref name="cghs2">{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Woman and her son among 16 people killed in Israeli raid on building attached to Iranian embassy |url=https://www.syriahr.com/en/330101/ |access-date=2024-04-23 |website=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref> * ៣ មេសា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កម្រិត ៧.៤ រ៉ិចទ័រ បានអង្រួនឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃកោះ[[តៃវ៉ាន់]] ខណៈរលកស៊ូណាមិតូចមួយកម្ពស់ពី ២០ ទៅ ៣០ សង់ទីម៉ែត្របានប៉ះទង្គិចនឹង[[ខេត្តអូគីណាវ៉ា]] ប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2 April 2024 |title=Taiwan 7.7 magnitude earthquake sparks tsunami warning in Japan |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/03/taiwan-earthquake-magnitude-tsunami-warning-japan-okinawa |url-status=live |access-date=4 April 2024 |website=The Guardian}}</ref> * ៥ មេសា – កម្លាំងនគរបាលអេក្វាឌ័របានសម្រុកចូលស្ថានទូតម៉ិកស៊ិកក្នុងទីក្រុង[[គីតូ]] ដើម្បីចាប់ខ្លួនអតីតអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ហ្ក័រហ្កេ ក្លាស]] ទោះត្រូវប្រទេសម៉ិកស៊ិកផ្តល់សិទ្ធិជ្រកកោននយោបាយឱ្យក្ដី។ ទង្វើនេះត្រូវជាសកម្មភាពបំពានលើ[[អនុសញ្ញាទីក្រុងវីយែនស្តីពីទំនាក់ទំនងការទូត]] ហើយរដ្ឋាភិបាលម៉ិកស៊ិក និង[[នីការ៉ាក្វា]]ក៏បានប្រកាសផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេស[[អេក្វាឌ័រ]]។<ref>{{Cite web |last=Vélez |first=Roger |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) México rompe relaciones diplomáticas con Ecuador, tras irrupción policial en Embajada México rompe relaciones diplomáticas con Ecuador |url=https://www.primicias.ec/noticias/politica/mexico-policia-ecuador-roberto-canseco-embajada/ |access-date=8 April 2024 |website=Primicias }}</ref> * ៦ មេសា – លោក[[ភីទ័រ ប៉េឡេគ្រីនី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីស្លូវ៉ាគី]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្លូវ៉ាគីឆ្នាំ២០២៤]]។<ref>{{Cite web |title=Slovak presidency goes to government candidate |url=https://www.politico.eu/article/slovak-presidential-election-second-round/ |date=6 April 2024 |website=Politico}}</ref> * ៨ មេសា – [[សូរ្យគ្រាសនៃថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]អាចត្រូវបានមើលឃើញនៅទូទាំងទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]]។<ref>{{citation |title=Where & When |url=https://science.nasa.gov/eclipses/future-eclipses/eclipse-2024/where-when/ |date=2024-04-06 |publisher=NASA |access-date=April 9, 2024 |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408053255/https://science.nasa.gov/eclipses/future-eclipses/eclipse-2024/where-when/ |url-status=live }}</ref> * ៩ មេសា – ក្រោយពីលោក[[លីអូ វ៉ារ៉ាដការ]]បានលាឈប់ពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីប្រទេស[[អៀរឡង់]]ជាផ្លូវការ មេដឹកនាំនៃគណបក្ស[[ហ្វីនហ្គែល]] លោក[[សៃម៉ន ហារីស]]បានក្លាយជា[[តាវអ៊ីស៊ីជ]] (នាយករដ្ឋមន្ត្រី) វ័យក្មេងបំផុត បន្ទាប់ពីត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងសភា''[[ដែលអៀរឡង់|ដែល]]'' និងបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី លោក[[ម៉ៃឃើល ឌី. ហ៊ីហ្គីន]]។<ref>{{cite news|url=https://www.rte.ie/news/politics/2024/0409/1442464-harris-politics/|title=Simon Harris formally appointed Taoiseach after Dáil vote|publisher=RTÉ News|date=9 April 2024}}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិកូរ៉េខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ]]បានដណ្ដើមឈ្នះ ១៧៦ អាសនៈនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋសភា]] ខណៈ[[គណបក្សអំណាចប្រជាជន (កូរ៉េខាងត្បូង|គណបក្សអំណាចប្រជាជន]]របស់ប្រធានាធិបតី[[យូន សកយ៉ល]]បានទទួលត្រឹមតែ ១០៨ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|url=https://www.csis.org/analysis/south-koreas-2024-general-election-results-and-implications/|title=South Korea's 2024 General Election: Results and Implications|publisher=CSIS|date=10 April 2024}}</ref> * ១៣ មេសា – ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]បានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញដើម្បីជាការសងសឹកនឹងសកម្មភាពវាយប្រហារលើស្ថានទូតអ៊ីរ៉ង់នៅទីក្រុង[[ដាម៉ាស]]ដោយអ៊ីស្រាអែលកាលពីដើមខែមេសា។<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Chris |date=2024-04-13 |title=Iran launches wave of drone attacks at Israel: report |url=https://nypost.com/2024/04/13/world-news/iran-launches-wave-of-drone-attacks-at-israel-report/ |access-date=2024-04-14 |website=New York Post}}</ref> * ១៦ មេសា – [[គ្រោះទឹកជំនន់នៅឈូងសមុទ្រពែរ្សឆ្នាំ២០២៤]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៣២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតខណៈពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ធ្ងន់ធ្ងរនៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលក្រោយមកបានបង្កជាគ្រោះទឹកជំនន់ភ្លាមៗ។ គ្រោះទឹកជំនន់នេះក៏បានបង្កការរំខានដល់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អេមីរ៉ាតអ៊ែរឡាញ]]នៅឯ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]។<ref>{{cite web|title=Dubai airport chaos as UAE and Oman reel from deadly storms|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68831408}}</ref> * ១៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលសូឡូម៉ុងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលសូឡូម៉ុង]]៖ គណបក្សរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[ម៉ាណាសេហ៍ សូហ្កាវ៉ារ៍]] បានដណ្ដើមអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |title=Solomon Islands pro-China PM Manasseh Sogavare fails to secure majority |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/24/solomon-islands-pro-china-pm-manasseh-sogavare-fails-to-secure-majority |access-date=2024-05-04 |website=Al Jazeera }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាក្រូអាតឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាក្រូអាត]]៖ គណបក្សកាន់អំណាច[[សហភាពប្រជាធិបតេយ្យក្រូអាត]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេក្នុងរដ្ឋសភា។<ref>{{Cite news |last=Henley |first=Jon |last2=correspondent |first2=Jon Henley Europe |date=2024-04-18 |title=Political uncertainty in Croatia as ruling party wins most seats but no majority |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/18/croatia-election-results-hdz-democratic-union-pm-andrej-plenkovic-without-majority-sdp-homeland-movement |access-date=2024-04-22 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * ១៩ មេសា – អ៊ីស្រាអែលបានបើកការ​វាយ​ប្រហារ​តាមផ្លូវ​អាកាស​តបទៅ​​អ៊ីរ៉ង់វិញបន្ទាប់ពីខ្លួនបានរងការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​មីស៊ីល និងដ្រូន​របស់​អ៊ីរ៉ង់​កាលពី​ថ្ងៃ​ទី១៣ ខែ​មេសា។<ref>{{cite news |last1=Alkhshali |first1=Hamdi |title=Isfahan, Iran: Explosions Hear, Reports Say |url=https://www.cnn.com/2024/04/18/middleeast/isfahan-iran-explosion-intl-hnk |access-date=22 April 2024 |agency=CNN}}</ref> * ២៥ មេសា – បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតី និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីនៃប្រទេស[[ហៃទី]]លោក[[អារីយែល អង់រី]]បានលាឈប់ពីតំណែង [[ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី​អន្តរកាល​]]មួយ​ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងបានចូល​កាន់​អំណាច​ជា​គណៈប្រមុខរដ្ឋ​​របស់​ហៃទី។<ref name="sworn in">{{cite news |last=Robenson |first=Geffrard |date=2024-04-25 |title=Les membres du Conseil présidentiel de transition ont prêté serment, tôt jeudi 25 avril 2024, au Palais national |url=https://lenouvelliste.com/article/247858/les-membres-du-conseil-presidentiel-de-transition-ont-prete-serment-tot-jeudi-25-avril-2024-au-palais-national |newspaper=Le Nouvelliste }}</ref> === ឧសភា === * ៥ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាណាម៉ាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាណាម៉ា]]៖ លោក[[ហូសេ រ៉ាអ៊ូល ម៉ូលីណូ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីនៃប្រទេស[[ប៉ាណាម៉ា]]។<ref>{{cite news|title=Panama's Mulino wins presidency with support from convicted former leader|url=https://www.reuters.com/world/americas/panamanians-vote-crowded-field-presidential-contenders-2024-05-05/|work=Reuters|date=May 5, 2024|author1=Valentine Hilaire |author2=Elida Moreno|access-date=8 May 2024|archive-date=6 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240506023850/https://www.reuters.com/world/americas/panamanians-vote-crowded-field-presidential-contenders-2024-05-05/|url-status=live}}</ref> * ៦ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆាដឆ្នាំ២០២៤]]៖ លោក[[មហាម៉ាត់ ដេប៊ី]]បានឈ្នះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិពេញ ដោយបន្តតំណែងពីឪពុករបស់គាត់ លោក[[អ៊ីដរីស ដេប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2024-05-10 |title=(ជាភាសាបារាំង) Présidentielle au Tchad: premières réactions au lendemain de la victoire annoncée de Mahamat Idriss Déby |url=https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html |archive-date=10 May 2024 |access-date=2024-05-15 |website=Yahoo News |archivedate=2024-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html }}</ref> * ៧–១១ ឧសភា – [[ការប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ម៉ាល់ម៉ូ]]នៃប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]។<ref name=":02">{{Cite web |date=2023-07-07 |title=Malmö will host the 68th Eurovision Song Contest in May 2024 |url=https://eurovision.tv/story/malmo-will-host-68th-eurovision-song-contest-may-2024 |access-date=2024-05-08 |website=Eurovision.tv |publisher=European Broadcasting Union (EBU)}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសស្វីសឈ្មោះ[[ណេម៉ូ (អ្នកចម្រៀង)|ណេម៉ូ]]បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "''[[:en:The Code (Nemo song)|The Code]]''"។<ref>{{Cite web |date=2024-05-11 |title=Eurovision: Switzerland wins 2024 song contest |url=https://www.dw.com/en/eurovision-switzerland-wins-2024-song-contest/a-69054565 |access-date=2024-06-01 |website=DW}}</ref> * ៨ ឧសភា – នៅក្នុងការបោះឆ្នោតក្នុងប្រទេស[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]] [[អង្គការបដិវត្តន៍ម៉ាសេដ្វានមហាផ្ទៃ-គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីសាមគ្គីភាពជាតិ|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីសាមគ្គីភាពជាតិ]] (VMRO-DPMNE) បានឈ្នះសំឡេងភ្លូកទឹកភ្លូកដីនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាសេដ្វានខាងជើង|ការបោះឆ្នោតសភាជាតិ]] ខណៈបេក្ខភាពប្រធានាធិបតីនៃគណបក្សនេះឈ្មោះ [[ហ្គ័រដាណា ស៊ីលយ៉ាណូហ្វស្កា-ដាហ្វកូវ៉ា]] បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីស្ត្រីដំបូងបង្អស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref name="apwoman">{{Cite web |date=9 May 2024 |title=North Macedonia elects first woman president as center-left incumbents suffer historic losses |url=https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |archive-date=9 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509011558/https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2024 |title=Претседателски и парламентарни избори 2024 – 8 May 2024 |url=https://rezultati.sec.mk/mk/parl/r |website=Државна Изборна Комисија |language=mk }}{{Dead link|date=ឧសភា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ១០ ឧសភា ** [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១០/២៣|សេចក្តីសម្រេច]]មួយដើម្បីផ្តល់សិទ្ធិឱ្យ[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នូវអាសនៈមួយពេញនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកទាំងអស់ទៅតាមលំដាប់អក្សរក្រម។ សេចក្ដីសម្រេចនេះនឹងចូលជាធរមាននៅក្នុងសម័យប្រជុំបន្ទាប់នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news |date=2024-05-10 |title=UN general assembly calls on Security Council to admit Palestine as member |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68983650 |access-date=2024-05-12 }}</ref> ** [[ព្យុះព្រះអាទិត្យក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤|ព្យុះព្រះអាទិត្យ]] និង[[អណ្តាតភ្លើងព្រះអាទិត្យ]]កម្រិតធ្ងន់បានជះឥទ្ធិពលមកកាន់ភពផែនដី ដោយបង្កើតបានជា[[សំរាំងប៉ូល]]ដ៏ភ្លឺជាងធម្មតានៅរយៈទទឹងខាងត្បូង និងខាងជើង។<ref name="NYT-20240510">{{cite news |last1=Miller |first1=Katrina |last2=Jones |first2=Judson |date=10 May 2024 |title=Solar Storm Intensifies, Filling Skies With Northern Lights - Officials warned of potential blackouts or interference with navigation and communication systems this weekend, as well as auroras as far south as Southern California or Texas. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.ph/KjXfs |archivedate=11 May 2024 |accessdate=12 May 2024 |work=The New York Times}}</ref> * ១៥ ឧសភា ** អតីត[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] លោក[[ឡរ៉ែនស៍ វ័ង]]បានឡើងកាន់អំណាចជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]]បន្តពីអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លី ស៊ានឡុង]] មុន[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ២០២៥|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០២៥]]។<ref>{{cite news|last=Kok|first=Xinghui|date=15 May 2024|title=Singapore to inaugurate new PM as Lee makes way after 20 years in charge|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/singapore-inaugurate-new-pm-lee-makes-way-after-20-years-charge-2024-05-15/|url-status=live|accessdate=16 May 2024|work=Reuters}}</ref> ** [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្លូវ៉ាគី]] លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្វីកូ]]ត្រូវបានគេលបបាញ់ប្រហារនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ជួបជុំជាមួយអ្នកគាំទ្រនៅក្រុង[[ហានដ៍ឡូវ៉ា]] ហើយត្រូវបានដឹកទៅសង្គ្រោះនៅមន្ទីរពេទ្យជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite web |date=2024-05-15 |title=Slovak Prime Minister Robert Fico shot in head and chest, reports say |url=https://www.politico.eu/article/slovakia-prime-minister-robert-fico-shot-head-chest/ |access-date=2024-05-16 |website=POLITICO }}</ref> * ១៩ ឧសភា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដោយលោក[[ល្វី អាប៊ីណាដឺរ]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជាប្រធានាធិបតី។<ref name="apvictory">{{cite news|title=Dominican Republic President Luis Abinader heads to reelection as competitors concede early |url=https://apnews.com/article/dominican-republic-election-presidential-abinader-haiti-59d10ff3d422842c5f3988b34a39588a|date=May 20, 2024|accessdate=May 21, 2024|publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|title=R.Dominicana celebrará elecciones presidenciales el 19 de mayo de 2024|url=https://lapropuestadigital.com/r-dominicana-celebrara-elecciones-presidenciales-el-19-de-may/|date=December 15, 2022|accessdate=21 May 2024|publisher=La Propuesta Digital}}{{Dead link|date=កក្កដា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អេប្រាហ៊ីម រ៉ៃស៊ី]] និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ហ៊ូសេន អាមៀរ អាប់ឌុលឡាយ៉ាន]] ត្រូវបាnបាត់បង់ជីវិត រួមជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៧ នាក់ផ្សេងទៀត នៅក្នុងគ្រោះថ្នាក់ធ្លាក់ឧទ្ធម្ភាគចក្រនៅក្បែរ[[ព្រំដែនអាស៊ែបៃសង់–អ៊ីរ៉ង់]]។<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Iran's President Ebrahim Raisi killed in helicopter crash - state TV |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-69035051 |access-date=2024-05-21 |website=BBC News }}</ref> ** ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលនៅរដ្ឋធានី[[គីនសាសា]]។ ពលទាហាន​រដ្ឋាភិបាល​កុងហ្គោបាន​ចេញធ្វើ​អន្តរាគមន៍​ភ្លាមៗ ដោយបាន​ចាប់​ខ្លួន​មេខ្លោងរដ្ឋប្រហារ ខណៈស្ថានការណ៍នៅរដ្ឋធានីត្រូវបានគេរាយការណ៍​ថាបាន​ចុះ​ស្ងប់ស្ងាត់​ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=2024-05-19 |title=Shooting in Kinshasa is a failed coup d'état, says Congolese army |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/05/19/shooting-in-kinshasa-is-a-failed-coup-d-etat-says-congolese-army_6671940_124.html |access-date=2024-05-21 |work=Le Monde.fr }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-19 |title='Several nationalities' including American and British involved in DRC coup attempt, say officials |url=https://www.voaafrica.com/a/7618509.html |access-date=2024-05-21 |website=Voice of America }}</ref> * ២០ ឧសភា – ប្រធាន​រដ្ឋអាជ្ញា​នៃ[[​តុលាការ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​អន្តរជាតិ​]]បានប្រកាស​​ស្នើ​សុំ​ដីកា​​ចាប់​ខ្លួន​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[បេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូ]] និង​មេដឹកនាំ[[ហាម៉ាស់]]ប្រចាំ​តំបន់ហ្កាហ្សា លោក[[យ៉ាយ៉ា ស៊ីនវ៉ា]] ជុំវិញ​បទឧក្រិដ្ឋ​កម្មសង្គ្រាម​។<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=ICC prosecutor seeks arrest warrants for Netanyahu and Hamas leaders |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3ggpe3qj6wo |access-date=2024-05-21 |website=BBC News}}</ref> * ២៤ ឧសភា ** តុលាការកំពូលនៃអង្គការសហប្រជាជាតិគឺ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] បានចេញសេចក្ដីសម្រេចថា អ៊ីស្រាអែលត្រូវតែបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួននៅទីក្រុង[[រ៉ាហ្វាហ៍]]នៃភាគខាងត្បូងតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web |date=2024-05-24 |title=UN's top court orders Israel to halt military operations in Rafah |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69055989 |access-date=2024-05-26 |website=BBC News }}</ref> ** [[គ្រោះរអិលបាក់ដីអង់ហ្កាឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរអិលបាក់ដី]]ដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេស[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]បានសម្លាប់មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ ខណៈមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាកំពុងបាត់ខ្លួន។<ref>{{cite news|title=Death toll in Papua New Guinea climbs to 2,000|url=https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|newspaper=The Street Journal|date=27 May 2024|access-date=31 May 2024|archive-date=27 ឧសភា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|url-status=dead}}</ref> * ២៦ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីលីទុយអានីឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ជីតាណាស ណោសេដា]] បានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web|title=Lithuanian Nauseda calls victory in presidential election|url=https://www.reuters.com/world/europe/lithuanians-vote-presidential-election-overshadowed-by-russia-2024-05-26/|access-date=31 May 2024 |website=Reuters}}</ref> * ២៨ ឧសភា – ប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] [[អៀរឡង់]] និង[[ន័រវែស]]បានរួមគ្នាប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cl77drw22qjo|title=Spain, Norway and Ireland recognise Palestinian state|work=BBC|date=28 May 2024|access-date=6 December 2024}}</ref> * ២៩ ឧសភា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]៖ គណបក្ស[[សមាជជាតិអាហ្វ្រិក]]បានទទួលបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតភាគច្រើនជាលើកដំបូងបង្អស់នៅចាប់តាំងពីប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងទទួលបានប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញមក។<ref>{{Cite news|date=31 May 2024|title=ANC facing worst result since end of apartheid|url=https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|work=BBC|access-date=7 December 2024|archive-date=May 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530005713/https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាឡាហ្កាស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]៖ គណបក្ស[[យុវជនបដិញ្ញាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]របស់ប្រធានាធិបតីលោក[[អង់ឌ្រី រ៉ាចូអែលីណា]]បានបាតបង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុងសភាដោយឈ្នះបានត្រឹមតែ ៨០ អាសនៈក្នុងចំណោមអាសនៈសរុបចំនួន ១៦៣ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web|title=Madagascar ruling party loses parliament majority|url=https://www.africanews.com/2024/06/12/madagascar-ruling-party-loses-parliament-majority/|access-date=2024-12-07|website=Africanews}}</ref> * ៣០ ឧសភា – អតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានពិរុទ្ធលើបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌចំនួន ៣៤ ករណីនៅក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចទាក់ទិននឹងរឿងក្លែងបន្លំទ្រព្យរបស់លោក ដោយនេះជាលើកទីមួយហើយដែលប្រធានាធិបតីអាមេរិកត្រូវបានគេរកឃើញថាមានទោសពីបទឧក្រិដ្ឋ។<ref>{{Cite web |title=Donald Trump found guilty in historic New York hush money case |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492 |access-date=2024-12-07 |website=NBC News |date=30 May 2024 |archive-date=June 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629091334/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492 |url-status=live }}</ref> === មិថុនា === * ១ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌា]] ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងតាំងពីថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ត្រូវបានបិទបញ្ចប់។<ref>{{cite news |date=18 April 2024 |title=India heads to the polls in world's biggest election |url=https://www.cnn.com/2024/04/18/india/india-general-election-polls-open-intl-hnk/index.html |work=CNN}}</ref> នៅក្នុង[[លោកសភា]] ទោះជា[[គណបក្សប្រជាជនឥណ្ឌា]]បានបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើនក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែបក្សសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់ខ្លួនហៅថា [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យជាតិ]]នៅតែបន្តរក្សាសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភាដដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|title=India hands PM Modi a surprise setback, with his majority in doubt in the world's largest election|first1=Mithil|last1=Aggarwai|first2=Janis Mackey|last2=Frayer|publisher=NBC News|date=June 4, 2024|accessdate=7 June 2024|archive-date=4 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604151033/https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ លោកស្រី[[ហាល់ឡា ថូម៉ាសដុធា]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃប្រទេស[[អ៊ីស្លង់]]។<ref>{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2024-06-01 |title=Presidential Election 2024: Katrín concedes to Halla T - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/english/414491 |access-date=2024-06-02 |website=RÚV}}</ref> * ២ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ិកស៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ិកស៊ិក]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ លោកស្រី[[ក្លោឌីយ៉ា ស៊ែនបោម]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្ត្រីដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ិកស៊ិក|ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Claudia Sheinbaum Makes History, as First Woman Elected to Lead Mexico|url=https://www.nytimes.com/2024/06/02/world/americas/mexico-election.html |access-date=2024-06-07 |newspaper = The New York Times }}</ref> * ៦–៩ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ [[គណបក្សប្រជាជនអឺរ៉ុប]]ដែលជាបក្សកាន់អំណាចរបស់លោកស្រីប្រធានគណៈកម្មការ [[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] បានបន្តរក្សាឋានៈជាបក្សសម្ព័ន្ធធំជាងគេនៅក្នុង[[សភាអឺរ៉ុប|សភា]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=Far-right gains in the EU election deal stunning defeats to France's Macron and Germany's Scholz |url=https://apnews.com/article/eu-election-right-migration-climate-polls-vote-0fbfcb7bd987008e802d70f759fa870b |access-date=2024-06-11 |website=AP News }}</ref> * ៩ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលសានម៉ារីណូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលសានម៉ារីណូ]]៖ [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ និងសេរីភាព]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យគ្រិស្តសាន់ម៉ារីន]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[អគ្គមហាក្រុមប្រឹក្សា]]។<ref>{{Cite web|date=2024-06-10|title=(ជាភាសាអ៊ីតាលី) A San Marino c'è ancora la Dc e vince le elezioni con il 34%|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2024/06/10/news/san_marino_risultati_elezioni_democrazia_cristiana-423206554/|access-date=2024-07-02|website=la Repubblica}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសហព័ន្ធបែលហ្ស៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសហព័ន្ធបែលហ្ស៊ិក]]៖ [[សម្ព័ន្ធភាពវ្លាំសឺថ្មី]]នៅតែរក្សាតំណែងជាគណបក្សធំជាងគេនៅក្នុងសភា ខណៈគណបក្សរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ដឺក្រេរូ]]បានបាត់បង់អាសនៈជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |last=Blenkinsop |first=Philip |date=9 June 2024 |title=Flemish nationalists to retain lead in Belgian parliament, far right gains |url=https://www.reuters.com/world/europe/flemish-nationalists-set-retain-lead-belgian-parliament-2024-06-09/ |access-date=11 June 2024 |website=Reuters}}</ref> * ១០ មិថុនា – យន្តហោះមួយគ្រឿងបានធ្លាក់នៅក្បែរទីក្រុង[[ឈីកង់ហ្កាវ៉ា]] ប្រទេស[[ម៉ាឡាវី]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំបួននាក់ដោយក្នុងនោះរួមមានទាំង[[អនុប្រធានាធិបតីម៉ាឡាវី]] លោក[[ស៊ូលូស ឈីលីម៉ា]]ផងដែរ។<ref name=apfound>{{Cite web |last=Gondwe |first=Gregory |author-link=Gregory Gondwe |last2=Imray |first2=Gerald |name-list-style=and |date=11 June 2024 |title=Malawi's vice president and 9 others are confirmed dead after their plane's wreckage is found |url=https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075 |access-date=28 June 2024 |website=Associated Press |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611093715/https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075 |url-status=live}}</ref> * ១២ មិថុនា – អង្គការសហប្រជាជាតិបានបើកការស៊ើបអង្កេតជាលើកដំបូងជុំវិញ[[ការវាយប្រហាររបស់ហាម៉ាស់លើអ៊ីស្រាអែលនៅឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហាររបស់ហាម៉ាស់លើអ៊ីស្រាអែល]]កាលថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ហើយជាលទ្ធផល គេបានរកឃើញថា ទាំងអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមហាម៉ាស់បានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមដូចគ្នា។<ref>{{Cite web |date=2024-06-12|title=Israel and Hamas trade jabs over Gaza ceasefire proposal |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-06-12-24-intl/index.html |access-date=2024-06-28 |website=CNN }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-06-12|title=Israel and Hamas have both committed war crimes since 7 October, says UN body |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/12/israel-hamas-gaza-un-ceasefire-plan |access-date=2024-06-28 |website=The Guardian }}</ref> * ១៤ មិថុនា –​ [[ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]៖​ សមាជជាតិអាហ្វ្រិក និងគណបក្សប្រឆាំងមួយចំនួនទៀតបានយល់ស្របបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួមមួយ ដោយមានលោក[[ស៊ីរីល រ៉ាម៉ាហ្វូសា]]បន្តកាន់អំណាចជា[[ប្រធានាធិបតីអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]។<ref name="ancda">{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |last2=Kupemba |first2=Danai Kesta |last3=Plett-Usher |first3=Barbra |date=14 June 2024 |title=ANC and DA agree on South Africa unity government |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614112052/https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |archive-date=14 June 2024 |accessdate=7 December 2024 |publisher=BBC News}}</ref><ref name="ramaphosare-elected">{{cite news |date=14 June 2024 |title=South Africa's National Assembly re-elects Cyril Ramaphosa as president |url=https://www.reuters.com/world/africa/south-africas-national-assembly-re-elects-cyril-ramaphosa-president-2024-06-14/ |accessdate=7 December 2024 |publisher=Reuters}}</ref> * ២៣ មិថុនា ** នៅក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យចម្រើនព្រះជន្ម[[ព្រះមហាចៅពញាលុចសំបួ|ព្រះមហាចៅពញា]]នៃ[[លុចសំបួ|ពញារដ្ឋលុចសំបួ]]ព្រះ[[អង់រី (ព្រះមហាចៅពញាលុចសំបួ)|អង់រី]] ទ្រង់បានប្រកាសថាព្រះរាជបុត្រ និងជារជ្ជទាយាទរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម[[ហ្គីយ៉ូម (រជ្ជទាយាទលុចសំបួ)|ហ្គីយ៉ូម]] នឹងត្រូវទទួលរ៉ាប់រងលើព្រះរាជកិច្ចនៃប្រទេសលុចសំបួចាប់ផ្តើមនៅខែតុលា ដែលត្រូវជាកិច្ចត្រៀមឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះអង់រីនៅពេលអនាគត។<ref>{{Cite web|url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/grand-duke-paves-way-for-abdication-with-surprise-announcement/14509987.html|title=Grand Duke paves way for abdication with surprise announcement|date=23 June 2024|first=Yannick|last=Hansen|website=Luxembourg Times}}</ref> ** [[គ្រោះមហន្តរាយក្នុងពិធីបុណ្យហាជនៅឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះមហន្តរាយក្នុងពិធីបុណ្យហាជ]]៖ មនុស្សជាង ១,៣០០ នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែការរងកម្ដៅខ្ពស់ហួសប្រមាណក្នុងអំឡុងពេលធ្វើធម្មយាត្រាក្នុងពិធីបុណ្យ[[ហាជ]]ប្រចាំឆ្នាំនៅទីក្រុង[[មេក្កា]] ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-23|title=At least 1,301 people died during Hajj - Saudi Arabia |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8000dgk9gzo |access-date=2024-06-28 |website=BBC News }}</ref> ** [[ការវាយប្រហារនៅដាហ្កេស្ថានក្នុងឆ្នាំ២០២៤|ការវាយប្រហារនៅដាហ្កេស្ថាន]]៖ ការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកក្នុងពេលតែមួយបានកើតឡើងនៅក្នុងទីក្រុង[[ម៉ាកាជកាឡា]] និង[[ឌែរប៊ែន]] ក្នុងសាធារណរដ្ឋ[[ដាហ្កេស្ថាន]] ប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ២៨ នាក់។<ref>{{Cite web|title=Death toll rises to 20 after gunmen attack Russia's Dagestan|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-dagestan-mourns-priest-police-killed-attack-by-gunmen-2024-06-24/|date=24 June 2024|access-date=28 June 2024|website=Reuters }}</ref> * ២៦ មិថុនា – រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងមួយបានប្រព្រឹត្តិឡើងនៅរដ្ឋធានី[[ឡាប៉ាស]]នៃប្រទេស[[បូលីវី]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់អតីតអគ្គមេបញ្ជាការយោធា លោក[[ហ័ន ហូសេ ស៊ូនីហ្កា]]។<ref>{{Cite web |last=Pozzebon |first=Tara John, Abel Alvarado, Stefano |date=2024-06-26 |title=Attempted coup in Bolivia fails after president calls on country to mobilize in defense of democracy |url=https://www.cnn.com/2024/06/26/americas/bolivia-coup-attempt-claims-intl-latam/index.html |access-date=2024-06-28 |website=CNN }}</ref> * ២៨ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[គណបក្សប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី]]នៅតែបន្តរក្សាអាសនៈភាគច្រើនដដែរ ថ្វីបើបាត់បង់សំឡេងគាំទ្រមួយចំនួនទៅកាន់[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ម៉ុងហ្គោលី)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]នៅក្នុង[[មហាសភារដ្ឋ]]ក្ដី។<ref>{{Cite web|last=Moritsugu|first=Ken|date=2024-07-01|title=Mongolia may return to coalition government after official results confirm setback for ruling party|url=https://apnews.com/article/mongolia-election-coalition-government-b42d1ada84dbbbf52595a015bed35041|access-date=2024-07-05|website=AP News}}</ref> * ២៩ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ូរីតានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ូរីតានី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ម៉ូហាម៉េដ អ៊ូល ហ្កាស៊ូអានី]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តបម្រើអាណត្តិទីពីរក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី។<ref>{{Cite web|title=Mauritanian president comfortably wins re-election|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9e9r7k8jdlo|access-date=2024-07-05|website=BBC News}}</ref> ** [[គ្រោះផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅរដ្ឋបូរណូឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅរដ្ឋបូរណូ]]៖ មនុស្សចំនួន ៣០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតត្រូវទទួលរងរបួសបន្ទាប់ពីមានការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅទីតាំងបីកន្លែងផ្សេងគ្នាក្នុងទីក្រុង[[ហ្គូហ្សា]]នៃ[[រដ្ឋបូរណូ]] ប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last=Marama |first=Ndahi |date=30 June 2024 |title=30 feared dead, 100 injured in Borno as female suicide bombers hit wedding, funeral |url=https://www.vanguardngr.com/2024/06/30-feared-dead-100-injured-in-borno-as-female-suicide-bombers-hit-wedding-funeral/ |access-date=7 July 2024 |work=Vanguard News}}</ref> === កក្កដា === * ១ កក្កដា – លោកស្រី[[សាម ម៉ូស្ទីន]]បានស្បថចូលកាន់តំណែងជា[[អគ្គទេសាភិបាលអូស្ត្រាលី|អគ្គទេសាភិបាល]]ទី២៨ នៃប្រទេសអូស្ត្រាលី។<ref>{{Cite web |date=2024-07-01 |title=Sam Mostyn sworn in as Australia's 28th governor-general |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/news-specials/sam-mostyn-sworn-in-as-australia-s-28th-governor-general/104043176 |access-date=2024-07-13 |website=ABC listen }} </ref> * ៤ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនៃចក្រភពអង់គ្លេសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]៖ លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានដឹក[[គណបក្សពលករ (សហរាជាណាចក្រ)|គណបក្សពលករ]]យកជ័យជម្នះភ្លូកទឹកភ្លូកដី។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកក៏បានចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តពីលោក[[រីស៊ី ស៊ូណាក់]]ដែលទើបតែបានលាឈប់​ពី​តំណែងថ្មីៗ​។<ref>{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Keir Starmer: Labour leader to become UK prime minister |url=https://www.bbc.com/news/articles/crge8g9qxj3o |access-date=2024-07-13 |website=BBC News }}</ref> * ៥ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់]]៖ លោក[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite web |last1=Cassini |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=5 July 2024 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=13 July 2024 |website=The New York Times |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706034614/https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |url-status=live }}</ref> * ៧ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិបារាំងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិបារាំង]]៖ បក្សសម្ព័ន្ធឆ្វេងនិយមពោលគឺ[[រណសិរ្សប្រជានិយមថ្មី]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភាបារាំង]] ថ្វីបើបក្សសម្ព័ន្ធស្ដាំនិយមគឺ[[ជំនួបជាតិ]]បានយកឈ្នះកាលពីជុំទីមួយក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=(ជាភាសាបារាំង) Emmanuel Macron prononce la dissolution de l’Assemblée nationale |url=https://www.lefigaro.fr/politique/emmanuel-macron-prononce-la-dissolution-de-l-assemblee-nationale-20240609 |access-date=2024-07-05 |website=Le Figaro }}</ref> * ១៣ កក្កដា – ខណៈពេលកំពុងធ្វើយុទ្ធនាការឃោសនា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាមេរិក]] អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]ក៏ត្រូវទទួលរងរបួសនៅចំស្លឹកត្រចៀកខាងស្ដាំបន្ទាប់ពីត្រូវគេព្យាយាមធ្វើឃាតកម្មលើរូបលោកនៅក្នុងពិធីជួបជុំអ្នកគាំទ្រនៅជិតក្រុង[[បាត់ឡឺ]] រដ្ឋ[[ផេនស៊ីលវ៉ានី]]។<ref>{{Cite web |title=Election 2024 live updates: Trump says he is 'fine' in statement after being escorted off stage during rally |url=https://apnews.com/live/election-biden-trump-campaign-updates-07-13-2024 |access-date=2024-07-14 |website=AP News }}</ref> * ១៥ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសកលរ៉្វាន់ដាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលរ៉្វាន់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ប៉ូល កាហ្កាម៉េ]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីបួនរបស់លោក។<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Sweta |title=Paul Kagame set to win flawed Rwanda election with 99% of vote |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/rwanda-election-results-paul-kagame-b2580446.html |access-date=27 July 2024 |work=The Independent |date=16 July 2024 }}</ref> * ១៩ កក្កដា – [[ឧប្បត្តិហេតុខ្លោដស្ត្រែគឆ្នាំ២០២៤|ឧប្បត្តិហេតុដាច់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសកល]] បានបង្កការរំខានប៉ះពាល់ដល់អាជីវកម្ម និងអង្គការជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=Mass IT outage affects airlines, media and banks|url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2g5lvwkl2o|access-date=2024-07-27|website=BBC News }}</ref> * ២២ កក្កដា – គ្រោះបាក់ដីចំនួនពីរបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៥៧ នាក់ និងបានបង្កប់ភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងតំបន់[[ហ្កូហ្វាហ្សូរីយ៉ា]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]។<ref>{{cite news|title=Death toll from Ethiopia landslides rises to 229|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2024/07/23/death-toll-from-ethiopia-landslides-rises-to-229|publisher=Al Arabiya|date=23 July 2024|access-date=29 July 2024|agency=Agence France-Presse}}</ref> * ២៣ កក្កដា – ប្រទេស​ចិន​បានសម្រេច[[សេចក្ដីប្រកាសទីក្រុងប៉េកាំងឆ្នាំ២០២៤|កិច្ចព្រមព្រៀង​ឯកភាព]]​គ្នា​រវាង​អតីតគូបដិបក្ខ​ប៉ាឡេស្ទីនចំនួនពីរគឺ ក្រុម[[ហ្វាតា]] និង​[[ហាម៉ាស់]] ដើម្បី​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាលរួមមួយ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-23 |title=Hamas and Fatah agree to form a government. What does it mean and who are these Palestinian groups? |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-fatah-hamas-beijing-declaration-d3cc29dd3748c77aeeda9294be6522d5 |access-date=2024-07-27 |website=AP News }}</ref> * ២៦ កក្កដា – ១១ សីហា – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]] ប្រទេស[[បារាំង]]។<ref>{{cite news|last1=Wharton|first1=David|title=Los Angeles makes deal to host 2028 Summer Olympics|url=http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=27 July 2024}}</ref> * ២៨​ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស់ ម៉ាឌូរ៉ូ]]បានប្រកាសយកជ័យជំនះលើបេក្ខជនប្រឆាំងលោក[[អ៊ែដមុនដូ​ ហ្គនហ្សាឡែស​ អ៊ូរូទីយ៉ា]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយភាពរអាក់រអួល​ និងនាំឱ្យរដ្ឋអាមេរិកខាងត្បូងជាច្រើនចេញមុខបដិសេធមិនទទួលស្គាល់លទ្ធផលបោះឆ្នោត ហើយខ្លះបានផ្អាកទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite web |title=International Leaders React to Venezuelas Election Results |url=https://www.reuters.com/world/americas/latin-american-leaders-react-venezuela-election-results-2024-07-29/ |website=Reuters}}</ref> * ៣១ កក្កដា – មេដឹកនាំនយោបាយនៃចលនា[[ហាម៉ាស់]]គឺលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅឯគេហដ្ឋានរបស់គាត់ក្នុងរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]] ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/07/30/world/israel-gaza-war-lebanon-hezbollah |title=Iran Says Haniyeh, a Top Hamas Leader, Was Killed |date=31 July 2024 |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Bergman |first2=Ronen |work=The New York Times |access-date=31 July 2024}}</ref> ===សីហា=== * ១ សីហា –​​​​ [[ការដោះដូរអ្នកទោសអាមេរិក-រុស្ស៊ី​ឆ្នាំ ២០២៤|ការដោះដូរអ្នកទោសអាមេរិក-រុស្ស៊ី]]៖ បុគ្គលចំនួន ២៦ នាក់ត្រូវបានដោះលែងនៅក្នុង[[​អាកាសយានដ្ឋានអង់ការ៉ាអេស៊ែនបូហ្កា]] ដែលជាការដោះដូរអ្នកទោសច្រើនបំផុតរវាង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[រុស្ស៊ី]]ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានបញ្ចប់។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/01/world/russia-prisoner-swap-us |title=Russia Releases Evan Gershkovich in Sweeping Prisoner Swap, Turkish Officials Say |date=August 1, 2024 |last1=Troianovski |first1=Anton |last2=Mazzetti |first2=Mark |last3=Hubbard |first3=Ben |author-link1=Anton Troianovski |author-link2=Mark Mazzetti |work=The New York Times |access-date=August 7, 2024}}</ref> * ៤ សីហា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបង់ក្លាដែស]] លោកស្រី​[[ស្យីគ​ ហាស៊ីណា]] បានប្រកាសលាលែងពីតំណែង និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] ក្រោយពីស្ថានភាពនៃ[[ចលនាកំណែទម្រង់កូតាបង់ក្លាដែសឆ្នាំ ២០២៤|បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]ក្នុងប្រទេសបានឈានចូលដល់ចំណុចធ្ងន់ធ្ងរបំផុត។ ជាលទ្ធផល លោក[[ប្រធានាធិបតីបង់ក្លាដែស|ប្រធានាធិបតី]][[ម៉ូហាម៉េដ សាហាប៊ូឌីន]]បានចេញប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នមួយឡើង។<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Ruma |last2=Ganguly |first2=Sudipto |date=2024-08-05 |title=Bangladesh PM Sheikh Hasina resigns, interim government to be formed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladesh-protesters-call-march-dhaka-defiance-curfew-2024-08-05/ |access-date=2024-08-07 |work=Reuters }}</ref> * ៧ សីហា – [[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ]]បានប្រកាសរំលាយ[[គណបក្សកាវក្លៃ|គណបក្សឈានមុខ]] ខណៈលោក[[ពិធា លិមចម្រើនរ័ត្ន]] រួមជាមួយសមាជិកបក្សសំខាន់ៗផ្សេងទៀតត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យប្រឡូកចូលឆាកនយោបាយរយៈពេល ១០ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|last=Head|first=Jonathan|author-link=Jonathan Head|date=7 August 2024|title=Thai court dissolves reformist party that won election|url=https://www.bbc.com/news/articles/crkmdd4vevxo|website=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807142533/https://www.bbc.co.uk/news/articles/crkmdd4vevxo|archive-date=7 August 2024|url-status=live}}</ref> * ៩ សីហា – យន្តហោះ ''Voepass Linhas Aéreas ATR-72'' បានធ្លាក់នៅក្បែរទីក្រុង[[សាវប៉ូលឡូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់នៅលើយន្តហោះចំនួន ៦២ នាក់។<ref>{{cite news |date=9 August 2024 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Avião com 61 pessoas a bordo cai em Vinhedo, no interior de SP; vídeo mostra queda |url=https://g1.globo.com/sp/campinas-regiao/noticia/2024/08/09/acidente-aviao-vinhedo.ghtml |access-date=13 August 2024 |publisher=g1 globo }}</ref> * ១១ សីហា – ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានប្រកាសថាកងកម្លាំងយោធាអ៊ុយក្រែនបានកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការវាយឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសគូស្គិ៍]]​នៃទឹកដីរុស្ស៊ី។​​ ភាគីខាងរុស្ស៊ីបានថ្លែងថា មនុស្សចំនួន ៧៦,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់នោះ។<ref>{{cite web|date=11 August 2024|title=Zelensky confirms troops fighting inside Russia as Ukraine hit in overnight attack|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cze5n6w06j3t|website=BBC News|access-date=13 August 2024}}</ref> * ១៤ សីហា **​ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាស[[ជំងឺអុតស្វា|ជំងឺអឹមផក]]ជាគ្រោះអាសន្នសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិជាលើកទីពីរក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំជាប់គ្នា បន្ទាប់ពីជំងឺមួយនេះបានចាប់ផ្ដើម[[ជំងឺរាតត្បាតអឹមផកឆ្នាំ 2023–2024|ផ្ទុះរីករាលដាល]]ម្តងទៀតនៅតាមបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref>{{cite web|date=14 August 2024|title=WHO declares mpox a global public health emergency for second time in two years|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-declares-mpox-global-public-health-emergency-second-time-two-years-2024-08-14/|website=Reuters|access-date=15 August 2024}}</ref> **​ [[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ|តុលាការធម្មនុញ្ញប្រទេសថៃ]]បានប្រកាសដកលោក[[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]]ចេញពីតំណែង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] បន្ទាប់ពីលោកបានតែងតាំងរដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ដែលធ្លាប់មានទោសជាប់ពន្ធនាគារចូលគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=Thai court orders dismissal of Prime Minister Srettha Thavisin |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/14/thai-court-orders-dismissal-of-prime-minister-srettha-thavisin |work=Al Jazeera |access-date=15 August 2024 |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814152443/https://www.aljazeera.com/news/2024/8/14/thai-court-orders-dismissal-of-prime-minister-srettha-thavisin |url-status=live }}</ref>​ លោកស្រី[[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]]បានចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តពីលោកនៅថ្ងៃទី១៦។<ref>{{cite news |title=Paetongtarn Shinawatra becomes Thailand's youngest prime minister |url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html |work=CNBC |date=16 August 2024 |access-date=19 August 2024 |archive-date=16 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816071413/https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html |url-status=live }}</ref> * ១៧ សីហា – ពិធី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី|បុណ្យឯករាជ្យជាតិលើកទី៧៩]] របស់ប្រទេស[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[នូសាន់តារ៉ា]]។ ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិនេះគឺត្រូវធ្វើដំណាលគ្នានឹងពិធីសម្ពោធក្រុងនូសាន់តារ៉ាជារដ្ឋធានីថ្មីនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ប៉ុន្តែវាត្រូវបានពន្យារពេលដោយទុកឱ្យពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិដំណើរការទៅដោយឯកឯង។<ref>{{Cite web |date=2024-08-17 |title=Indonesia's new capital isn't ready yet. The president is celebrating Independence Day there anyway |url=https://apnews.com/article/indonesia-widodo-new-capital-nusantara-43641d95d2d88caeda772c87dffc0f23 |access-date=2024-08-19 |website=AP News }}</ref> * ២៤​ សីហា –នៅតំបន់[[បាសាឡូហ្គោ]]នៃប្រទេស[[បួគីណាហ្វាសូ]] ជនស៊ីវិលប្រមាណ ៦០០ នាក់ត្រូវបានក្រុមជ្រុលនិយមឥស្លាមមួយបានបាញ់រះសម្លាប់ដោយឥត​ប្រណី។<ref>{{Cite web |title=Massacre in Burkina Faso left 600 dead, double previous estimates, according to French security assessment |url=https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html |website=CNN |date=4 October 2024 |first1=Saskya |last1=Vandoorne |first2=Nick Paton |last2=Walsh |first3=Gianluca |last3=Mezzofiore |access-date=7 December 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008181336/https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html |url-status=live }}</ref> * ២៨​ សីហា – ៨ កញ្ញា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ 2024|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង។<ref name="Paris-2024">{{cite web|url=https://www.paralympic.org/paris-2024|title=Paris 2024 Paralympic Games|publisher=[[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ|International Paralympic Committee]]|access-date=2024-09-02 }}</ref> ===កញ្ញា=== * ២ កញ្ញា​ – [[តុលាការកំពូលប្រេស៊ីល]]បានសម្រេចបិទប្រតិបត្តិការរបស់បណ្ដាញសង្គម [[ធ្វិតថឺរ|X]] (អតីត Twitter) នៅក្នុងប្រទេស​ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប្រេស៊ីលបានចោទប្រកាន់បណ្ដាញសង្គមមួយនេះពីការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិត។<ref>{{Cite web |last=Press |first=Associated |date=2024-09-02 |title=Brazil Supreme Court Upholds Judge's Decision to Block X |url=https://time.com/7016848/brazil-supreme-court-blocks-x-nationwide/ |access-date=2024-09-09 |website=TIME |archivedate=2024-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240909041446/https://time.com/7016848/brazil-supreme-court-blocks-x-nationwide/ |url-status=dead }}</ref> * ៧ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ 2024|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ហើយលោក[[អាប់ឌែលម៉ាដជីដ ធេបប៊ូន]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរី]]។<ref>{{Cite web |date=2024-03-21 |title=Algeria president sets presidential election for Sept 7 |url=https://arab.news/js6sj |access-date=9 September 2024 |website=Arab News }}</ref> * ១៥ កញ្ញា – បុរសម្នាក់ឈ្មោះ[[រ៉ៃយ៉ាន វែស្លី រូតធ៍]]ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីបទប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតប្រធានាធិបតីទី៤៥ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]នៅក្នុងរដ្ឋ[[ផ្លរីដា]]។ ក្រោយមក គេក៏បានឃាត់ និងចាប់ខ្លួនរ៉ៃយ៉ាន ហើយកាលបរិច្ឆេទកាត់ក្តីនឹងត្រូវកំណត់ធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-harris-election-09-15-24/index.html|title=September 15, 2024: Apparent Trump assassination attempt|work=CNN|date=15 September 2024|access-date=7 December 2024|archive-date=November 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117191227/https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-harris-election-09-15-24/index.html|url-status=live}}</ref> * ១៧–១៨ កញ្ញា –​ មនុស្សចំនួន ៣២ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងជាង ៣,២០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស បន្ទាប់ពីវិទ្យុផ្ញើសារ និងវិទ្យុទាក់ទងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ និងក្រុមគ្រូពេទ្យ[[ហេសបុលឡា]] បានផ្ទុះផ្ទួនៗគ្នាចំនួនពីរលើក។ គេបានសន្និដ្ឋានថាប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]គឺ​នៅពីក្រោយហេតុការណ៍ផ្ទុះនេះ​។<ref>{{Cite web |title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753 |access-date=2024-09-19 |website=Al Jazeera }}</ref> * ២០ កញ្ញា –​ អ៊ីស្រាអែលបានលបធ្វើឃាតកម្មលើមេដឹកនាំកំពូលៗនៃក្រុមហេសបុលឡាចំនួន ១០​ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមេបញ្ជការយោធាម្នាក់ឈ្មោះ[[អ៊ីប្រាហ៊ីម អាគីល]] នៅឯរដ្ឋធានី[[បៃរូត]] ប្រទេសលីបង់។ ហេតុការណ៍នេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃភាពតានតឹងថ្មីរវាងអ៊ីស្រាអែល និងហេសបុលឡា តែប៉ុន្មានថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយឧប្បត្តិហេតុផ្ទុះវិទ្យុទាក់ទងផ្ទួនៗគ្នារបស់ក្រុមហេសបុលឡា។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |title=Israel says it killed top Hezbollah military commander in Beirut strike |url=https://www.axios.com/2024/09/20/israel-strikes-hezbollah-military-commanders-beirut |website=Axios}}</ref> * ២១ កញ្ញា –​ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្រីលង្កាឆ្នាំ 2024|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្រីលង្កា]]៖ លោក[[អនុរ កុមារ ឌីស្សានាយ៉ាកា]]ត្រូវជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីស្រីលង្កា]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោត ដោយនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រស្រីលង្កាដែលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីត្រូវឆ្លងចូលក្នុងជុំទីពីរ។<ref>{{Cite web |title=Anura Kumara Dissanayake: Left-leaning leader wins Sri Lanka election |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyznjz3d78o |access-date=2024-09-30 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៣ កញ្ញា –​ កំណត់ត្រាចំនួនអ្នកស្លាប់ដ៏ច្រើនបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មកក្នុង[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេសបុលឡា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេសបុលឡា]] ដោយគេបានរាយការណ៍ថា មនុស្សចំនួន ៥៦៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈមនុស្សចំនួន ១,៨៦៥ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសតាមរយៈការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |title=Thousands flee homes as Lebanon says more than 550 people killed in Israeli strikes since Monday |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5y32qew9z2t |date=2024-09-24 |access-date=2024-09-30 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៦ កញ្ញា – [[ព្យុះវេរម្ភវាតហ៊ែលីន]] ដែលជាប្រភេទខ្យល់ព្យុះវេរម្ភវាតតំបន់អាត្លង់ទិកដ៏កំណាចបំផុតចាប់តាំងពីវត្តមាន[[ព្យុះវេរម្ភវាតម៉ារីយ៉ា]]កាលពីឆ្នាំ២០១៧ បានវិវត្តខ្លួនទៅជាខ្យល់ព្យុះកម្រិតទីបួនមុននឹងចូលវាយបោកបក់រដ្ឋផ្លរីដា។ វា​បានបង្កឱ្យមាន​​មនុស្ស​ស្លាប់​ចំនួន ២៣៦ នាក់ និង​បាត់ខ្លួនជាង ៦៨៥ នាក់​ទៀត។<ref>{{Cite web |url=https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage |website=NPR |date=30 September 2024 |title=Helene death toll rises to 120 as millions remain without power |first1=Emma |last1=Bowman |first2=Miguel |last2=Macias |first3=Jaclyn |last3=Diaz |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930130151/https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage |archive-date=30 September 2024}}</ref> * ២៧ កញ្ញា – [[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បាន[[ការវាយបំផ្ទុះទីស្នាក់ការហេសបុលឡាឆ្នាំ២០២៤|ទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះ]]ទីស្នាក់ការកណ្ដាលរបស់ក្រុមហេសបុលឡានៅក្នុងរដ្ឋធានីបៃរូត ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាច្រើននាក់ដែលក្នុងនោះរួមមានមេដឹកនាំហេសបុលឡា លោក[[ហាសាន់ ណាស្រារ៉ា]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Several explosions in Beirut as Israel says it attacked Hezbollah HQ |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/27/several-explosions-in-beirut-as-israel-says-it-attacked-hezbollah-hq |access-date=2024-09-30 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite web |title=Israeli military says Hezbollah leader Hassan Nasrallah killed in overnight strike on Beirut |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c981g8mrl8lt |date=2024-09-28 |access-date=2024-09-30 |website=BBC News }}</ref> * ២៩ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអូទ្រីសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអូទ្រីស]]៖ គណបក្សស្តាំនិយមជ្រុលឈ្មោះ[[គណបក្សសេរីភាព (អូទ្រីស)|គណបក្សសេរីភាព]]បានទទួលលទ្ធផលដ៏ល្អប្រសើរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគណបក្សខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបានឈានដល់ការដណ្ដើនសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ (អូទ្រីស)|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]នោះទេ។ លទ្ធផលមួយនេះ​ត្រូវ​បាន​គេចាត់​ទុក​ថា​ជា​ជ័យជម្នះដ៏ធំពីគណបក្ស​ស្តាំ​និយមជ្រុលចាប់​តាំង​ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី​ពីរ]]មក។<ref>{{cite news |author1-last= |author1-first= |date=2024-09-30 |title=Austria's Freedom Party secures first national election win for far-right since World War II |newspaper=Australian Broadcasting Corporation |url=https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948 |access-date=7 December 2024 |archive-date=October 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001023702/https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948 |url-status=live }}</ref> *​ ៣០ កញ្ញា – សហរាជាណាចក្របានក្លាយជាប្រទេស[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|ជី ៧]] ដំបូងដែលឈប់ប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មដើម្បីផលិតអគ្គិសនី ដោយនេះជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៤២ ឆ្នាំដែលប្រទេសនេះលែងប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មជាប្រភពអគ្គិសនី។<ref>{{Cite web |title=UK to finish with coal power after 142 years |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y35qz73n8o |date=2024-09-30 |access-date=2024-09-30 |website=BBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Q&A: How the UK became the first G7 country to phase out coal power |url=https://interactive.carbonbrief.org/coal-phaseout-UK/ |date=2024-09-27 |access-date=2024-10-02 |website=Carbon Brief }}</ref> ===តុលា=== * ១ តុលា ** [[កងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល]]បាន[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ 2024|វាយលុកចូលប្រទេសលីបង់]] ដែលនាំឱ្យជម្លោះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងហេសបុលឡាកាន់តែតានតឹងជាងមុន។<ref>{{Cite web |title=Israel Launches Invasion Into Southern Lebanon |url=https://www.nytimes.com/live/2024/10/01/world/israel-lebanon-hezbollah |website=New York Times}}</ref> ** សភាជប៉ុនបានតែងតាំងលោក[[ស្ហ៊ីកេរុ អ៊ីស្ហ៊ីបា]]ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី]] ខណៈ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី (ជប៉ុន)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី]]នូវបន្តកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |title=Shigeru Ishiba: Japan's incoming PM calls snap October election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvd784n1meo |access-date=2024-10-02 |website=www.bbc.com }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Shigeru Ishiba, Japan’s newly elected prime minister, forms Cabinet with emphasis on defense |url=https://apnews.com/article/japan-cabinet-kishida-ishiba-fa7f80b614a8bf298852b6766dbf6403 |access-date=2024-10-02 |website=AP News }}</ref> ក្រោយពីបានកាន់អំណាច លោកក៏បានចាត់តែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីភ្លាមៗ និងព្រមទាំងបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតមួយមុនកាលកំណត់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលាខាងមុខ។<ref>{{Cite news |last=Geddie |first=John |last2=Kelly |first2=Tim |last3=Murakami |first3=Sakura |date=October 1, 2024 |title=Japan's new PM Ishiba pledges reform, deeper ties with friendly nations |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japans-new-pm-ishiba-set-be-formally-anointed-unveil-cabinet-2024-10-01/ |work=Reuters}}</ref> ** អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលមកលើហេសបុលឡាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Israel says Iran has fired missiles at Israel and it warned residents to shelter in place |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-10-01-2024-eb175dff6e46906caea8b9e43dfbd3da |access-date=2024-10-01 |website=AP News }}</ref> * ៦ តុលា –​ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ីឆ្នាំ​២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ី]]៖ [[ប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ី]]លោក[[កៃស៍ សាយ៉េដ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតកាន់អំណាចបន្តអាណត្តិទីពីររបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/7/tunisias-saied-wins-presidential-election-electoral-commission-says|title=Tunisia's Saied wins presidential election, electoral commission says|publisher=Al Jazeera|date=2024-10-07|access-date=2024-10-19}}</ref> * ៧ តុលា – [[ព្យុះវេរម្ភវាតមីលតុន]]បានក្លាយជាព្យុះវេរម្ភវាតដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតទីប្រាំនៅក្នុង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក|អាងសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និងជាព្យុះដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតទីពីរនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក]] បន្ទាប់ពី[[ព្យុះវេរម្ភវាតរីតា]]កាលពីឆ្នាំ២០០៥។ មីលតុនក៏ជាខ្យល់ព្យុះទីមួយដែលមានកម្រិតសម្ពាធឈានដល់ក្រោម ៩០០ មីលីបាក្នុងរយៈពេលជិត ២០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ។<ref>{{cite web |last1=Pasch |first1=Richard |date=October 7, 2024 |title=Hurricane Milton Discussion Number 12 |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml? |access-date=7 December 2024 |website=National Hurricane Center |publication-place=Miami, Florida |archive-date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009200356/https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml? |url-status=live }}</ref> * ៩ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូសំប៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូសំប៊ិក]]៖ លោក[[ដានីយ៉ែល ឆាប៉ូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីម៉ូសំប៊ិក|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មី ខណៈគណបក្សកាន់អំណាច[[រណសិរ្សរំដោះម៉ូសំប៊ិក|ហ្វ្រេលីម៉ូ]]បានបន្តរក្សាអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានៃសាធារណរដ្ឋ (ម៉ូសំប៊ិក)|សភាសាធារណរដ្ឋ]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/mozambique-ruling-partys-candidate-wins-presidential-election-results-show-2024-10-24/|title=Mozambique's ruling party retains power in contested election|publisher=Reuters|date=2024-10-25|access-date=2024-12-07}}</ref> * ១២​ តុលា – ផ្កាយដុះកន្ទុយរយៈពេលវែងមួយឈ្មោះ C/2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS) ដែលត្រូវបានគេនិយមហៅថា "ផ្កាយដុះកន្ទុយប្រចាំសតវត្សន៍" បានធ្វើដំណើរមកខិតជិតភពផែនដីបំផុត។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2024/oct/11/comet-a3-last-seen-in-neanderthal-times-could-be-sighted-from-uk-this-weekend |title=Comet last seen in Neanderthal times could be sighted from UK this weekend |work=The Guardian|date=11 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref> * ១៣ តុលា​​ – ''SpaceX'' បានសម្រេចនូវការចុះចតវិញដោយជោគជ័យជាលើកដំបូងរបស់រ៉ុក្កែត ''Super Heavy Booster'' ពីនាវាអវកាស ''Starship'' ដែលត្រូវជារ៉ុក្កែតដ៏ធំ និងមានឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុតដែលបានបង្ហោះ។<ref>{{cite web|url=https://cambospace-world.com/?p=24240 |title=BREAKING: តេស្តលើកទី៥នៃ Starship និងរ៉ុក្កែត Super Heavy Booster ទទួលជោគជ័យ (អាចថា១០០%) (វីដេអូ) |work=CamboSpace |date=13 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8xe7exjy1go |title=Elon Musk's Starship booster captured in world first |work=BBC News|date=13 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref> * ១៤ តុលា​​ –​​ យានអវកាសស្រាវជ្រាវឈ្មោះ[[យូរ៉ូប៉ាឃ្លីបពើ]] (''Europa Clipper'') ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅទីអវកាសសម្ដៅទៅ[[យូរ៉ូប៉ា]]ដែលត្រូវជាព្រះចន្ទទឹកកកនៃ[[ភពព្រហស្បតិ៍]]។<ref>{{Cite web |date=October 16, 2024 |title=បេសកកម្ម Europa Clipper ទៅកាន់ព្រះចន្ទ Europa ធំធេងជាងការគិតរបស់អ្នក! (យល់ដឹង) |url=https://cambospace-world.com/?p=24249 |access-date=October 19, 2024 |website=CamboSpace}}</ref> * ១៦ តុលា​​ –​​ មេដឹកនាំហាម៉ាស់ លោក[[យ៉ាយ៉ា​ ស៊ីនវ៉ា]]ត្រូវបានស្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលប្រយុទ្ធបាញ់គ្នាជាមួយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឯទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite web |date=17 October 2024 |title=Arab media reports: Hamas leader Yahya Sinwar killed in Gaza - report |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-825018 |website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> * ២០ តុលា​​ –​​ [[ប្រជាមតិម៉ុលដាវីចូលជាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២៤|ប្រជាមតិចូលជាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]] ដោយទទួលបានលទ្ធផលយល់ស្របដ៏ចង្អៀត។<ref>{{Cite web |title=Early results show 50% of Moldovans vote 'yes' at referendum on EU aspiration |url=https://www.reuters.com/world/europe/early-results-show-50-moldovans-vote-yes-referendum-eu-aspirations-2024-10-21/ |website=Reuters}}</ref> * ២១ តុលា​​ –​ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]​បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[លឿង កឿង]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]។ លោកត្រូ​វជំនួសឱ្យលោក[[តូ ឡឹម]]ដែលត្រូវបានគេជ្រើសតាំងធ្វើជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{Cite web |agency=Associated Press |date=2024-10-22 |title=Vietnam appoints fourth president in nearly two years after months of political turmoil |url=https://edition.cnn.com/2024/10/21/asia/vietnam-new-president-luong-cuong-intl-hnk/index.html |access-date=2024-10-28 |website=CNN }}</ref> * ២៦ តុលា​​ – [[ការបោះឆ្នោតសភាចចជីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាចចជី]]៖ លទ្ធផលបោះឆ្នោតត្រូវបានគេចោទការសង្ស័យថាមានការជ្រៀតជ្រែកពីបរទេស បន្ទាប់ពីគណបក្សនិយមរុស្ស៊ីមួយឈ្មោះ[[សុបិន្តចចជី]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈភាគច្រើន។<ref>{{cite web|url=https://www.chathamhouse.org/2024/10/ruling-party-claims-victory-georgias-disputed-election-western-condemnation-no-longer|title=As the ruling party claims victory in Georgia's disputed election, Western condemnation is no longer enough|work=Chatham House|date=30 October 2024|access-date=28 November 2024}}</ref> * ២៧​ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី (ជប៉ុន)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី]]បានបាត់បង់អាសនៈសភាភាគច្រើនជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៩ ប៉ុន្តែនៅតែកាន់កាប់អាសនៈច្រើនជាងគណបក្សដទៃៗដដែរ។​ ផ្ទុយមកវិញ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]បានទទួលលទ្ធផលដ៏ល្អបំផុតមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របក្សរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241026-japan-votes-with-new-pm-on-shaky-ground |title=Japan's ruling party fails to win majority in snap election |work=France 24 |date=October 27, 2024 |access-date=2 December 2024}}</ref> **​ [[ការបោះឆ្នោតសភាលីទុយអានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាលីទុយអានី]]៖ បក្សប្រឆាំងឆ្វេងនិយមគឺ [[គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យលីទុយអានី]] បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើន។<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|title=Lithuania: Opposition Social Democrats win election|work=DW|date=28 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=November 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241128222800/https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|url-status=live}}</ref> * ៣០​ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលបុតស្វាណាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលបុតស្វាណា]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យបុតស្វាណា]]បានបាត់បង់អំណាចនយោបាយជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ៥៨ ឆ្នាំ។ លោក[[ឌូម៉ា បូកូ]]នៃគណបក្ស[[ឆត្រដើម្បីបម្រែបម្រួលប្រជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីបុតស្វាណា]]។<ref>{{Cite news |date=2024-10-31 |title=Early Botswana Vote Tallies Point to Shock Loss For Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-31/botswana-election-early-tallies-point-to-shock-loss-for-ruling-party |access-date=2024-12-02 |work=Bloomberg.com }}</ref> ** [[គ្រោះទឹកជំនន់នៅអេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៤]]៖ អេស្ប៉ាញត្រូវរងនូវគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏អាក្រក់បំផុតមិនធ្លាប់មានក្នុងរយៈពេលជាងហាសិបឆ្នាំ ដែលបង្កឱ្យមនុស្សជាង ២០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងបាត់ខ្លួនជាច្រើនរយនាក់ទៀត។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c99ry7x925eo|title=Spain battles deadliest flood disaster in decades as death toll rises to 95|work=BBC News|date=30 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=November 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112211954/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c99ry7x925eo|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/ckmgmdxg254t|title=Locals describe 'nightmare' scenes after more than 100 killed in Spain floods|work=BBC News|date=31 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=October 31, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241031190203/https://www.bbc.co.uk/news/live/ckmgmdxg254t|url-status=live}}</ref> ===វិច្ឆិកា=== * ៣ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី]]៖ លោកស្រី[[ម៉ៃយ៉ា​ សានឌូ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជា[[ប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|title=Pro-EU incumbent Maia Sandu re-elected to second term as president of Moldova|work=Euronews|date=4 November 2024|access-date=3 December 2024|archive-date=November 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241105003220/https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|url-status=live}}</ref> * ៥ វិច្ឆិកា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]៖ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានជាប់ឆ្នោតអាណត្តិទីពីរជាប្រធានាធិបតីអាមេរិក រួមជាមួយបេក្ខភាពអនុប្រធានាធិបតីថ្មីឈ្មោះ [[ជេឌី វ៉ែនស៍]]។<ref>{{Cite news|title=Trump wins the US Presidency|publisher=AP News|date=2024-11-06|url=https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|accessdate=2024-12-03|archive-date=November 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241108182720/https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡូ]]៖ លោក[[ស៊ូរ៉ង់ជែល​ វីបស៍ ជូញ័រ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជា[[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡូ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-11-07 |title=Taiwan congratulates Palau President Whipps on reelection |url=https://focustaiwan.tw/politics/202411070028 |access-date=2024-12-03 |website=Focus Taiwan |archive-date=November 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108225558/https://focustaiwan.tw/politics/202411070028 |url-status=live }}</ref> ** [[អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់]] លោក[[អូឡាហ្វ ស្ហុលស៍]]បានដកតំណែងមេដឹកនាំ[[គណបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យ (អាល្លឺម៉ង់)|គណបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យ]] លោក[[គ្រីស្ទាន លីនណឺរ]]ចេញពីឋានៈជា[[ក្រសួងសហព័ន្ធហិរញ្ញវត្ដុ (អាល្លឺំម៉ង់)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីមកពីបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យចំនួនពីរនាក់ផ្សេងទៀតប្រកាសចុះចេញពីតំណែងរៀងៗខ្លួន ហើយក៏បន្តនាំឱ្យ[[វិបត្តិរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺំម៉ង់ឆ្នាំ២០២៤|សម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំ]]ទាំងស្រុង។<ref>{{Cite web |last1=Vock |first1=Ido |last2=McGuinness |first2=Damien |date=7 November 2024 |title=German coalition collapses after Scholz fires key minister |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo |access-date=2024-12-03 |website=BBC |archive-date=November 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110202127/https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo |url-status=live }}</ref> * ៩ វិច្ឆិកា –​ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយបានកើតឡើងនៅឯ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្វេតា|ស្ថានីយ៍រថភ្លើងទីក្រុងក្វេតា]]ក្នុង[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]]នៃប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន​ ២៦ នាក់។ សកម្មភាពភេរវកម្មនេះត្រូវបានក្រុម[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]]ប្រកាសទទួលខុសត្រូវ ហើយជាលើកដំបូងបង្អស់ដែលក្រុមមួយនេះបានបញ្ចេញសកម្មភាពភេរវកម្មនៅកណ្ដាលទីក្រុង[[ក្វេតា]]។<ref>{{Cite web |last=Akhter |first=Saadullah |date=November 9, 2024 |title='Bloodbath': Railway station bombing in Quetta, Pakistan leaves 26 dead |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead |access-date=2024-12-03 |website=Al Jazeera |archive-date=November 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111173837/https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead |url-status=live }}</ref> * ១០ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូរីសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូរីស]]៖ សម្ព័ន្ធនយោបាយ[[ឡេប៉េប]]របស់[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ូរីស]] លោក[[ប្រាវិន ចាកណត]]បានចាញ់សំឡេងឆ្នោតទល់នឹងមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង និងជាអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[រ៉ាវិន រ៉ាំហ្គូឡាម]] ដោយរបូតអាសនៈក្នុងសភាស្ទើរទាំងអស់។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/mauritius-election-results-opposition-victory-landslide-af70d3a8810f7992cef4d1d75bbef769|title=Mauritius opposition wins country's election by a landslide|work=AP News|date=12 November 2024|access-date=4 December 2024}}</ref> * ១១–២២ វិច្ឆិកា – [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុឆ្នាំ២០២៤|សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើកទី២៩]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាគូ]] ប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។<ref>{{cite web|url=https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|title=COP29 Opens in Baku with Breakthrough on Global Carbon Markets|work=COP29|date=11 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112220236/https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|url-status=live}}</ref> * ១៣ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់]]៖ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំង លោក[[អាប់ឌីរ៉ាម៉ាន់ ម៉ូហាម៉េដ អាប់ឌុលឡាហ៊ី]]នៃគណបក្ស[[វ៉ាដានី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/opposition-leader-victorious-in-self-declared-somaliland-elections-/7870537.html|title=Opposition leader victorious in self-declared Somaliland elections|work=VOA|date=20 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121045358/https://www.voanews.com/a/opposition-leader-victorious-in-self-declared-somaliland-elections-/7870537.html|url-status=live}}</ref> * ១៤ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្រីលង្កាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាស្រីលង្កា]]៖ សម្ព័ន្ធភាព[[អំណាចប្រជាជនជាតិ]]របស់ប្រធានាធិបតី[[អនុរ កុមារ ឌីស្សានាយ៉ាកា]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភា។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lankan-presidents-coalition-set-victory-snap-election-2024-11-15/|title=Sri Lankan president's coalition wins big majority in general election|work=Reuters|date=15 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121164559/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lankan-presidents-coalition-set-victory-snap-election-2024-11-15/|url-status=live}}</ref> * ១៦ វិច្ឆិកា – [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាបុងឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង និងអនុម័ត។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cpwrjyrxpdjo|title=Gabon approves law allowing junta leader to contest elections|work=BBC News|date=19 November 2024|access-date=5 December 2024|archive-date=November 24, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241124141848/https://www.bbc.com/news/articles/cpwrjyrxpdjo|url-status=live}}</ref> * ១៧ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសភាសេណេហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាសេណេហ្កាល់]]៖ គណបក្ស[[ប៉ាស្តែហ្វ]]របស់ប្រធានាធិបតី[[បាស៊ីរូ ឌីអូមេយ៍ ហ្វេយ៍]]បានឈ្នះសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សេនេហ្កាល់)|រដ្ឋសភាសេនេហ្កាល់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|title=Senegal's radical government claims 'large victory' in legislative polls|work=BBC News|date=18 November 2024|access-date=5 December 2024|archive-date=November 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241119014522/https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|url-status=live}}</ref> * ២១ វិច្ឆិកា ** [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]បានចេញដីកាចាប់ខ្លួននាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[បេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូ]] អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]] និងមេដឹកនាំយោធាហាម៉ាស់ លោក[[ម៉ូហាម៉េដ ដេហ្វ]]ជុំវិញការចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម ដែលបានប្រព្រឹត្តក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/icc-issues-arrest-warrant-for-benjamin-netanyahu-israel|title=ICC issues arrest warrant for Benjamin Netanyahu for alleged Gaza war crimes|work=The Guardian|date=21 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://archive.today/20241121134627/https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/icc-issues-arrest-warrant-for-benjamin-netanyahu-israel|url-status=live}}</ref> ** ភេរវករមួយក្រុមនៅទីក្រុង[[ប៉េស្យាវ៉ា]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានស្ទាក់វាយប្រហាររថយន្តមួយក្រុម ដែលមានដឹកអ្នកដំណើរជាឥស្លាមសាសនិកនិកាយស៊ីអ៊ីត រួចក៏បានចាប់សម្លាប់មនុស្សចំនួន ៤៦នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ២០ នាក់ទៀត។<ref>{{Cite web |date=2024-11-21 |title=Gunmen fire on vehicles carrying Shiites in northwest Pakistan, killing at least 42 |url=https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1 |access-date=2024-12-04 |website=AP News |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121104747/https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1 |url-status=live }}</ref> * ២៤ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូរុយគ្វេឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូរុយគ្វេ]]៖ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំងឆ្វេងនិយម លោក[[យ៉ាម៉ាន់ឌូ អ័រស៊ី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ូរុយគ្វេ]]។<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/7178949/uruguay-election-runoff-results-delgado-concedes-leftist-president-yamandu-orsi/|title=Uruguay Elects Leftist Yamandú Orsi President, as Conservative Continuity Candidate Concedes|magazine=Time|date=25 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125075243/https://time.com/7178949/uruguay-election-runoff-results-delgado-concedes-leftist-president-yamandu-orsi/|url-status=live}}</ref> * ២៦ វិច្ឆិកា – នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោកបេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូបានប្រកាសការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងនៃបទឈប់បាញ់មួយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធជាមួយក្រុមហេសបុលឡានៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cnvjl42g9m1t|title=Netanyahu says Israel-Hezbollah ceasefire deal agreed|work=BBC News|date=26 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192357/https://www.bbc.co.uk/news/live/cnvjl42g9m1t|url-status=live}}</ref> * ២៧ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលណាមីប៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលណាមីប៊ី]]៖ លោកស្រី[[ណេធុមប៊ូ ណង់ឌី-អ៊ិនដៃត្វា]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីណាមីប៊ី|ប្រធានាធិបតីស្ត្រី]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រទេស[[ណាមីប៊ី]]។<ref>{{Cite web|title=Namibia elects first female president in disputed poll|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yx0r14jrmo|access-date=2024-12-04|website=BBC News}}</ref> * ២៩ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអៀរឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអៀរឡង់]]៖ គណបក្សមជ្ឈិមនិយមស្តាំ[[ហ្វីណាហ្វូល]]បានដណ្ដើមអាសនៈបន្ថែមចំនួន ៤៨ អាសនៈដោយបន្តរក្សាតំណែងជាគណបក្សធំជាងគេនៅក្នុង[[ដែលអៀរឡង់|សភាអៀរឡង់]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/ireland-election-fianna-fail-fine-gael-coalition-a51f5a4b8b7a102b974c650c740352d5|title=With election decided, Ireland faces weeks of talks to form a government|work=AP News|date=2 December 2024|access-date=4 December 2024}}</ref> * ៣០ វិច្ឆិកា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាអ៊ីស្លង់]]៖ បក្សប្រឆាំងឈ្មោះ[[សម្ព័ន្ធភាពសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]បានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៥​ នៅក្នុង[[អាល់ធីង|រដ្ឋសភាអ៊ីស្លង់]] ខណៈបក្សកាន់អំណាចគឺ[[គណបក្សឯករាជ្យ (អ៊ីស្លង់)|គណបក្សឯករាជ្យ]]វិញដណ្ដើមបានតែ ១៤ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ ដែលនាំឱ្យគ្មានគណបក្សណាមួយកាន់អាសនៈភាគច្រើននោះឡើយ។<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/iceland-opposition-social-democrats-win-election/a-70931905|title=Iceland: Opposition Social Democrats win election|work=DW|date=1 December 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=1 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201154036/https://www.dw.com/en/iceland-opposition-social-democrats-win-election/a-70931905|url-status=live}}</ref> ** [[ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរី|ចលនាឧទ្ទាម]]បាន[[ការវាយប្រហាររបស់ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរីឆ្នាំ២០២៤)|វាយដណ្ដើមកាន់កាប់]]ទីក្រុង[[អាឡិប]]នៃប្រទេស[[ស៊ីរី]]ស្ទើរទាំងមូល ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យរុស្ស៊ីប្រើអាវុធដែនអាកាសបាញ់សម្ដៅមកលើទីក្រុងនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|title=Russian strikes hit Aleppo as rebels take control|work=BBC News|date=30 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130173912/https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|url-status=live}}</ref> ===ធ្នូ=== * ១ ធ្នូ –​ [[ការបោះឆ្នោតសភារូម៉ានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភារូម៉ានី]]៖ បក្សកាន់អំណាច[[សម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីរូម៉ានី]]បានទទួលសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំ ខណៈក្រុមគណបក្សស្តាំនិយមជ្រុលបានកើបសំឡេងគាំទ្រយ៉ាងច្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web |date=2 December 2024 |title=Romania’s pro-Western parties win parliamentary election as far-right makes gains |url=https://apnews.com/article/romania-elections-far-right-parliament-europe-russia-08a89b2ea35ee2dca14a8a17235f8993 |access-date=8 December 2024 |website=Associated Press }}</ref> * ៣ ធ្នូ – [[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង]] លោក[[យូន សកយ៉ល]]​បានថ្លែងសុន្ទរកថាពីការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកតាមរយៈកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នាយប់ជិតរំលងអធ្រាត្រ ដោយបាន​ចោទ​ប្រកាន់[[គណបក្ស​ប្រជាធិបតេយ្យ​ (កូរ៉េខាងត្បូង)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលជា​បក្សប្រឆាំង​ពីការប្រឡូកដៃជាមួយ​កូរ៉េខាងជើង និង​ចូលរួម​សកម្មភាព​ប្រឆាំងនឹង​រដ្ឋ។<ref>{{Cite web |title=South Korea's President Yoon Suk Yeol declares emergency martial law - live updates |url=https://www.bbc.com/news/live/cn38321180et |access-date=2024-12-05 |website=BBC News }}</ref> * ៤ ធ្នូ – [[វិបត្តិនយោបាយបារាំងឆ្នាំ២០២៤|វិបត្តិនយោបាយបារាំង]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង លោក[[មីឈែល បារនីយែរ]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite news |title=(ជាភាសាបារាំង) En direct : 331 députés votent la censure du gouvernement de Michel Barnier, le premier ministre va remettre sa démission à Emmanuel Macron |url=https://www.lemonde.fr/politique/live/2024/12/04/en-direct-motions-de-censure-du-gouvernement-barnier-les-prises-de-parole-se-poursuivent-a-l-assemblee-nationale-avant-un-vote-prevu-en-debut-de-soiree_6424825_823448.html |access-date=2024-12-04 |work=Le Monde.fr }}</ref> * ៦ ធ្នូ – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរូម៉ានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរូម៉ានី]]៖ [[តុលាការធម្មនុញ្ញរូម៉ានី]]បានលុបចោលលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតជុំទីមួយ បន្ទាប់ពីរងការចោទប្រកាន់ថាមានការជ្រៀតជ្រែកពីប្រទេសរុស្ស៊ី ពិសេសក្រោយពីមើលឃើញថាបេក្ខជននិយមរុស្ស៊ីម្នាក់ឈ្មោះ[[កាលីន ចរជេស្គូ]]បានទទួលសំឡេងគាំទ្រច្រើនហួសប្រមាណពីការស្មាន។<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears |url=https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ |access-date=2024-12-08 |website=POLITICO }}</ref> * ៧ ធ្នូ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលហ្កាណាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលហ្កាណា]]៖ អតីតប្រធានាធិបតី លោក[[ចន ម៉ាហាម៉ា]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីហ្កាណា]]ម្តងទៀត។<ref>{{Cite news |last=Adombila |first=Maxwell Akalaare |last2=Akorlie |first2=Christian |date=8 December 2024 |title=Ghana's former President Mahama wins election |url=https://www.reuters.com/world/africa/ghanas-former-president-mahama-wins-election-2024-12-08/ |access-date=9 December 2024 |work=Reuters}}</ref> ** [[ព្រះវិហារណូត្រឺដាម]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈឡើងវិញ បន្ទាប់ពីរងការខូចខាតដោយសារភ្លើងឆាបឆេះកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web |date=2024-12-07 |title=Live updates: Notre Dame bells ring for the first time since fire |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/notre-dame-cathedral-reopening-live-updates-rcna183295 |access-date=2024-12-08 |website=NBC News }}</ref> * ៨ សីហា – [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ [[ប្រធានាធិបតីស៊ីរី]] លោក[[បាស្ហា អាល់-អាសាដ]]បាន​រត់ភៀសខ្លួនចេញ​ពី​រដ្ឋធានី[[​ដាម៉ាស់]] បន្ទាប់ពីរបបផ្ដាច់ការរបស់លោកត្រូវបានចលនាប្រឆាំងវាយ[[ការដួលរលំនៃរបបអាសាដ|ផ្ដួលរំលំ]]។ ការរត់ភៀសខ្លួនរបស់លោកបាស្ហាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីទីបញ្ចប់នៃ[[បាស្សនិយមស៊ីរី|របបបាស្សនៅស៊ីរី]]ដែលបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតពីឳពុកមកកូនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១។ [[ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរី]]បានប្រកាសបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី|រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាល]]មួយដើម្បិដឹកនាំប្រទេសជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite news |date=December 7, 2024 |title=Syrian rebels topple President Assad, prime minister calls for free elections |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/ |access-date=9 December 2024 |work=Reuters}}</ref> * ១១ ធ្នូ – [[ហ្វីហ្វា|សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោក]] (ហ្វីហ្វា) បានប្រកាសថា ប្រទេសអាហ្សង់ទីន ប៉ារ៉ាគ្វេ និងអ៊ូរុយគ្វេនឹងរួមគ្នាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣០|ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកនាឆ្នាំ២០៣០]] ខណៈដែលអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាម្ចាស់ផ្ទះពានរង្វាន់នោះនៅ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣៤|ឆ្នាំ២០៣៤]]។<ref>{{Cite news |date=11 December 2024 |title=Fifa confirms Saudi Arabia as 2034 World Cup hosts |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c1j0p3x0klzo |access-date=16 December 2024 |work=BBC Sport}}</ref> * ១៤ ធ្នូ ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចចជីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចចជី]]៖ បេក្ខភាពនៃគណបក្ស[[អំណាចប្រជាជន (ចចជី)|អំណាចប្រជាជន]] លោក[[មីខាអ៊ីល កាវ៉េឡាច្ឆវីលី]]បានជាប់ឆ្នោតជា[[ប្រធានាធិបតីចចជី|ប្រធានាធិបតី]]ដោយគ្មានសំឡេងប្រឆាំង។<ref>{{Cite web|date=14 December 2024|title=The electoral college has elected Mikheil Kavlashvili to the position of president|url=https://www.interpressnews.ge/en/article/136098-the-electoral-college-has-elected-mikheil-kavlashvili-to-the-position-of-president|website=Interpress News}}</ref> ** អំណាច និងតួនាទីរបស់[[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង]] លោក[[យូន សកយ៉ល]] ត្រូវបានផ្អាកមួយរយៈ បន្ទាប់ពីសមាជិកសភាបានបោះឆ្នោតទម្លាក់លោកពីអំណាច ដែលជាលទ្ធផលនៃការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកដោយលោកកាលពីសប្តាហ៍មុន។<ref>{{Cite news |date=14 December 2024 |title=South Korea's President Yoon suspended after MPs vote to impeach him |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1wq025v421t |access-date=16 December 2024 |work=BBC News}}</ref> ** [[ព្យុះចក្រវាតឈីដូ]]បានគួចចូលកោះ[[ម៉ាយុត]] ដោយសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ២០​ នាក់ និងបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web|date=16 December 2024|title=France rushes aid to Mayotte, with hundreds feared dead and hunger rising after Cyclone Chido|url=https://apnews.com/article/mayotte-cyclone-chido-climate-weather-43890b2cee0d90e67b6263f278782334|website=AP News}}</ref> * ១៧ ធ្នូ – រដ្ឋធានី[[ព័រវីឡា]]នៃប្រទេស[[វ៉ានូអាទូ]]បានទទួលរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយ[[គ្រោះរញ្ជួយដីព័រវីឡាឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៣​ វិចទ័រ]] ខណៈមនុស្សចំនួន ១៩​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |date=17 December 2024 |title=Magnitude 7.4 earthquake strikes near Vanuatu capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/17/magnitude-7-4-earthquake-strikes-near-vanuatu-capital |access-date=20 December 2024 |work=Al Jazeera}}</ref> * ២០ ធ្នូ – មនុស្សចំនួន ៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងចំនួន ២០៥​ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស បន្ទាប់ពីរថយន្តមួយគ្រឿងបានបើកសម្រុកចូលហ្វូងមនុស្សជាច្រើននៅឯ[[ផ្សារណូអែល]]មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុង[[ម៉ាកដេប៊ួក]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/12/20/world/europe/germany-christmas-market-crash.html |title=Driver Rams Christmas Market in Germany, Injuring Dozens |date=20 December 2024 |last=Schuetze |first=Christopher |work=The New York Times |access-date=24 December 2024}}</ref> * ២១ ធ្នូ – មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤​១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងចំនួន ៧​ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ពហុយានយន្តជាច្រើនគ្រឿងនៅលើដងផ្លូវ[[BR-១១៦ (មហាវិថីប្រេស៊ីល)|មហាវិថី BR-១១៦]] នៅទីក្រុង[[តេអូហ្វីឡូអូតូនី]] រដ្ឋ[[មីណាស​ជេរ៉ៃស]] ប្រទេសប្រេស៊ីល។ ឧប្បត្តិហេតុមួយនេះគឺត្រូវជាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ដ៏សាហាវបំផុតនៅលើមហាវិថីកម្រិតសហព័ន្ធក្នុងប្រទេសប្រេស៊ីលចាប់តាំងពីតួលេខស្ថិតិគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ត្រូវបានគេតាមដានកាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|title=Death toll in Brazil bus crash rises to 41|date=22 December 2024|work=NBC RightNow|access-date=25 December 2024|archivedate=25 ធ្នូ 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|url-status=dead}}</ref> * ២៤ ធ្នូ – [[យានអវកាសសង្កេតព្រះអាទិត្យផាកឃឺរ|យានអវកាសអង្កេតព្រះអាទិត្យហៅ ផាកឃឺរ]] បានគោចរខិតជិតនឹង[[ព្រះអាទិត្យ]]បំផុតនៅរយៈចម្ងាយ ៦.១ គីឡូម៉ែត្រ ដោយនាំឱ្យវាក្លាយជាវត្ថុសិប្បនិម្មិតកៀកនឹងព្រះអាទិត្យបំផុតមិនធ្លាប់មាន។<ref>{{Cite web|date=24 December 2024|title=NASA's Parker Solar Probe celebrates Christmas with record-smashing 'kiss' of the Sun|url=https://www.space.com/nasa-parker-solar-probe-christmas-flyby|access-date=25 December 2024|website=Space.com|language=en}}</ref> * ២៥ ធ្នូ – យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរប្រទេសអាស៊ែបៃសង់លេខ ៨២៤៣ បានជួបគ្រោះថ្នាក់ធ្លាក់នៅក្នុងប្រទេស[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]។ មនុស្សចំនួន ២៩​ នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សសរុប ៦៧ នាក់បានរួចជីវិតពីឧប្បត្តិហេតុធ្លាក់យន្តហោះមួយនេះ។<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan Airlines plane crashes in Kazakhstan, many feared dead |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/passenger-plane-crashes-kazakhstan-emergencies-ministry-says-2024-12-25/|access-date=25 December 2024 |website=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web |title=Prosecutor General's Office: According to latest information, 32 people onboard the aircraft are alive and receiving treatment|url=https://en.apa.az/incident/prosecutor-generals-office-according-to-latest-information-32-people-onboard-the-aircraft-are-alive-and-receiving-treatment-456494|access-date=2024-12-25 |website=Apa.az }}</ref> * ២៧ ធ្នូ – ប្រធានាធិបតីស្ដីទីកូរ៉េខាងត្បូង លោក[[ហាន់​ ដុកស៊ូ]]ត្រូវបានសមាជិករដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទម្លាក់ពីអំណាច បន្ទាប់ពីលោកមិនបានប្រកាសអនុវត្តគម្រោងច្បាប់ចំនួនពីរទាក់ទិននឹងដំណើរការផ្លូវច្បាប់របស់លោកប្រធានាធិបតីយូន។ លោកហាន់ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ឆូអេ សាំងម៉ូ]]។<ref>{{Cite web |last=Yim |first=Hyunsu |title=South Korea's acting president Han Duck-Soo impeached as Yoon goes on trial |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-koreas-acting-president-faces-impeachment-vote-court-meets-martial-law-2024-12-26/ |access-date=30 December 2024 |website=Reuters}}</ref> * ២៩ ធ្នូ – យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរកូរ៉េខាងត្បូងមួយគ្រឿងលេខ ៧៣៧-៨០០ ដែលបានហោះហើរចេញពី[[អាកាសយានដ្ឋានសុវណ្ណភូមិ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសុវណ្ណភូមិ]] ក្រុង[[បាងកក]] ប្រទេស[[ថៃ]] ទៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមូអាន]] ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង បានបើកងាករេចេញពីផ្លូវរត់នៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមូអាន រួចទៅបុកនឹងជញ្ជាំងថ្ម ដោយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១៧៩ នាក់។ ជនរងគ្រោះពីរនាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាកំពុងតែត្រូវសង្គ្រោះបន្ទាន់។<ref>{{Cite web |title=Plane skids off runway, crashes in South Korea, killing at least 85 |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/29/dozens-killed-in-south-koreas-muan-as-plane-veers-off-runway-and-crashes |access-date=2024-12-30 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-12-29 |title=Live: Plane carrying 181 crashes in South Korea, at least 96 dead |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-29/live-updates-plane-crashes-south-korean-muan-airport/104769186 |access-date=2024-12-30 |work=ABC News }}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៤}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Leapyear/C21}} {{Leapyear/BE/C26}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៤]] 6x4ufi3srjoy86cqkarqn3rpnfm56k1 0 41536 340938 340375 2026-09-24T22:36:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340938 wikitext text/x-wiki {{short description|Infectious respiratory disease caused by SARS coronavirus 2}} {{About|ជំងឺ|វីរុស|កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២|រោគរាតត្បាត|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} {{Notkhmer}} {{Update}} {{pp-protected|small=yes}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Infobox medical condition | name = ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩ (កូវីដ-១៩) | synonyms = * កូរ៉ូណាវីរុស * កូវីដ * ជំងឺផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវ ២០១៩-នកូវ * ជំងឺសួតកូរ៉ូណាវីរុសថ្មី<ref name="chinamortality" /><ref>{{cite journal|vauthors=Han X, Cao Y, Jiang N, Chen Y, Alwalid O, Zhang X, Gu J, Dai M, Liu J, Zhu W, Zheng C, Shi H | display-authors=6 |title=Novel Coronavirus Pneumonia (COVID-19) Progression Course in 17 Discharged Patients: Comparison of Clinical and Thin-Section CT Features During Recovery|journal=Clinical Infectious Diseases|date=March 2020|doi=10.1093/cid/ciaa271|pmid=32227091 | pmc=7184369 | doi-access=free }}</ref> | image = Symptoms of coronavirus disease 2019 4.0.svg | caption = រោគសញ្ញាកូវីដ-១៩ | specialty = [[ជំងឺបង្ករោគ (ឯកទេសវេជ្ជសាស្រ្ត)|ជំងឺបង្ករោគ]] | symptoms = ឡើងកម្តៅ, ក្អក, ពិបាកដកដង្ហើម, បាត់បង់ឃានវិញ្ញាណ (ក្លិន)<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name=CDC2020Sym/><ref name=WHO2020QA/> | complications = [[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[ពិសឈាមវិសាណូ|ពិសឈាមវីរុសviral sepsis]], [[acute respiratory distress syndrome]], [[កំហូចតំរងនោមស្រួចស្រាវAcute kidney injury|ការខ្សោយតំរងនោមkidney failure]], [[សមាការព្រលែងកោសិការចលកម្មcytokine release syndrome]] | onset = ២–១៤ ថ្ងៃ (ជាធម្មតា ៥) ពីការឆ្លង | duration = | types = | cause = [[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារស៍-កូវ-២) | risks = ធ្វើដំណើរ, ទៅកន្លែងណាដែលងាយប្រថុយនឹងវីរុស | diagnosis = [[ប្រតិកម្មច្រវាក់ពហុមែរ៉ាសចំលងក្រមបញ្ច្រាសReverse transcription polymerase chain reaction|សំណាក rRT-PCR testing]], [[ការឆ្លុះCT scan]] | differential = | prevention = [[ការលាងដៃ]], បិទមុខ, [[ចត្តាឡីស័ក]] (នៅដោយឡែក)<ref name=Quar2020>{{cite journal |last1=Nussbaumer-Streit |first1=B |last2=Mayr |first2=V |last3=Dobrescu |first3=AI |last4=Chapman |first4=A |last5=Persad |first5=E |last6=Klerings |first6=I |last7=Wagner |first7=G |last8=Siebert |first8=U |last9=Christof |first9=C |last10=Zachariah |first10=C |last11=Gartlehner |first11=G |title=Quarantine alone or in combination with other public health measures to control COVID-19: a rapid review. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=8 April 2020 |volume=4 |pages=CD013574 |doi=10.1002/14651858.CD013574 |pmid=32267544|pmc=7141753 }}</ref> | treatment = [[ការព្យាបាលតាមរោគសញ្ញាSymptomatic treatment|តាមរោគសញ្ញាSymptomatic]] និងand [[ការព្យាបាលឧបត្ថម្ភsupportive treatment|ឧបត្ថម្ភsupportive]] | medication = | prognosis = | frequency = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=yes}} confirmed cases | deaths = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} of confirmed cases){{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} }} [[File:Stop the Spread of Germs updated (Khmer).pdf|thumb|បញ្ឈប់ការរីករាលដាលនៃមេរោគ]] <!-- 1) Definition and epidemiology --> '''ជំងឺវីរុសកូរ៉ូណាឆ្នាំ២០១៩''' ('''កូវីដ-១៩''') គឺជា[[ជំងឺបង្ករោគ|ជំងឺឆ្លង]]ដែលបង្កដោយ[[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារ្ស-កូវ-២).<ref>{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/symptoms-causes/syc-20479963|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)—Symptoms and causes|website=Mayo Clinic|access-date=2020-04-14}}</ref> កូវីដ-១៩ ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ នៅក្នុង[[អ៊ូហាន|ទីក្រុងអ៊ូហាន]], រដ្ឋធានីនៃខេត្ត[[ហ៊ូប៉ី]]របស់ប្រទេសចិនហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាបានរីករាលដាលទៅជុំវិញពិភពលោកហើយបន្តក្លាយជា[[ជំងឺរាតត្បាតសកលកូវីដ-១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកល]]។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="WHOPandemic">{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | date=11 March 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |access-date=12 March 2020 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200311212521/https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 | archive-date=11 March 2020 }}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}, [[ករណីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|ករណីប្រមាណ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|conround|editlink=|ref=no}} ករណី]]ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតាមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|territories|ref=no}} ដែលជាលទ្ធផល[[មរណភាពដោយជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|មនុស្សប្រមាណជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|dround|editlink=|ref=no}} នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត]]។ ចំណែកឯអ្នកជាសះស្បើយមានចំនួនជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|recround|editlink=|ref=no}} នាក់។{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} <!-- 2) Symptoms --> រោគសញ្ញាទូទៅរួមមាន[[គ្រុនក្តៅ]]កំដៅចាប់ពី ៣៧,៥ុអង្សារឡើងទៅ, [[ក្អក]],ឈឺបំពង់ក, ឆាប់អស់កម្លាំង, [[ការពិបាកដកដង្ហើម]], និង[[អាណូស្មៀរ|បាត់បង់ឃាណវិញ្ញាណ]] និងជីវ្ហាវិញ្ញាណ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref name="whoqa">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19)|url-status=live|access-date=11 March 2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020}}</ref><ref name="entuk-anosmia" /> រោគសញ្ញានៃករណីកូវីដ-១៩ ភាគច្រើនគឺបែបលក្ខណៈធន់ស្រាល, ប៉ុន្តែខ្លះអាចវិវត្តទៅជា[[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[រោគសញ្ញាជំងឺនៃសរីរាង្គមួយចំនួន|សរីរាង្គមួយចំនួនឈប់ដំណើរការ]], ឫ[[កកសរសៃឈាម]]ជាដើម។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="tocil-8" /><ref name="WHO-q-a">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |title=Q&A on coronaviruses |website=[[World Health Organization]] (WHO) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |archive-date=20 January 2020 |access-date=27 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> [[រយៈពេលបង្ករោគ|រយៈវេលានៃរោគសញ្ញា]]នឹងចាប់ផ្តើមមាននៅថ្ងៃទីប្រាំបន្ទាប់ពីបានប៉ះជាមួយនឹងវីរុសប៉ុន្តែពេលខ្លះវានឹងចំណាយពេលចាប់ពី ២ ថ្ងៃរហូតដល់ទៅ ១៤ ថ្ងៃឯណោះ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref>{{cite journal|author-last1=Velavan |author-first1=T. P. |author-last2=Meyer |author-first2=C. G. |title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383 |doi-access=free |pmid=32052514|date=March 2020 |pmc=7169770 }}</ref> <!-- 3) Spread and diagnosis --> <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Spread">វីរុស អាចចម្លងពីមនុស្សម្នាក់ ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈការនៅជិតគ្នា ។</section>The virus is primarily [[Transmission (medicine)|spread]] between people during close contact,{{efn|Close contact is defined as one metre (three feet) by the WHO<ref name="WHO2020QA">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|date=8 April 2020|work=[[World Health Organization]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=30 April 2020}}</ref> and two metres (six feet) by the CDC.<ref name="CDCTrans">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/how-covid-spreads.html |title=How COVID-19 Spreads |date=2 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403001235/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/transmission.html|archive-date=April 3, 2020|access-date=April 3, 2020}}</ref>}} often via [[Respiratory droplet|small droplets]] produced by coughing,{{efn|An uncovered cough can travel up to {{convert|8.2|m|ft|abbr=off}}.<ref name="Bourouiba, JAMA, 26 March">{{Cite journal| doi = 10.1001/jama.2020.4756| vauthors=Bourouiba L | title = Turbulent Gas Clouds and Respiratory Pathogen Emissions: Potential Implications for Reducing Transmission of COVID-19| journal = JAMA | date = March 2020| pmid = 32215590 | doi-access = free}}</ref>}} sneezing, and talking.<ref name=WHO2020QA/><ref name=CDCTrans/><ref name="ECDCQA">{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/questions-answers|title=Q & A on COVID-19|website=European Centre for Disease Prevention and Control|access-date=30 April 2020}}</ref> The droplets usually fall to the ground or onto surfaces rather than [[airborne disease|remaining in the air]] over long distances.<ref name=WHO2020QA/><!--These droplets are relatively heavy, do not travel far and quickly sink to the ground. --> People may also become infected by touching a contaminated surface and then touching their face.<ref name=WHO2020QA/><!-- These droplets land on objects and surfaces around the person. Other people then catch COVID-19 by touching these objects or surfaces, then touching their eyes, nose or mouth. --><ref name=CDCTrans/><!-- The virus is thought to spread mainly from person-to-person [...] Between people who are in close contact with one another --> On surfaces, the amount of virus declines over time until it is insufficient to remain infectious, but it may be detected for hours or days.<ref name=WHO2020QA/><ref name="ECDCQA" /><!-- Quote:A recent study published by The New England Journal of Medicine (NEJM) reported that the causal agent of COVID-19 (SARS-CoV-2) is able to persist for up to 24 hours on cardboard, in experimental settings (e.g. controlled relative humidity and temperature). In practice however there is no evidence of the infection ever being transmitted through contaminated packages that are exposed to different environmental conditions and temperatures. --><ref name="StableNIH">{{cite web|url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|title=New coronavirus stable for hours on surfaces|date=17 March 2020|publisher=[[National Institutes of Health]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323032520/https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|archive-date=23 March 2020|access-date=30 April 2020}}</ref><!-- Quote: The scientists found that severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) was detectable in aerosols for up to three hours, up to four hours on copper, up to twenty-four hours on cardboard and up to two to three days on plastic and stainless steel. --> It is most contagious during the first three days after the onset of symptoms, although spread may be possible before symptoms appear and in later stages of the disease.<!-- Quote: "People are thought to be most contagious when they are most symptomatic (the sickest) [...] Some spread might be possible before people show symptoms" --><ref name=":22">{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73|last=|first=|date=2 April 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 April 2020}}</ref><!-- Quote: shedding of the COVID-19 virus is highest in upper respiratory tract (nose and throat) early in the course of the disease.8-11 That is, within the first three days from onset of symptoms.10-11 Preliminary data suggests people may be more contagious around the time of symptom onset as compared to later on in the disease. --><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Spread"/> The standard method of [[diagnosis]] is by [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR) from a [[nasopharyngeal swab]].<ref name="CDC2020Testing">{{cite web |title=Interim Guidelines for Collecting, Handling, and Testing Clinical Specimens from Persons for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/guidelines-clinical-specimens.html |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date=26 March 2020 |date=11 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/lab/guidelines-clinical-specimens.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Chest CT]] imaging may also be helpful for diagnosis in individuals where there is a high suspicion of infection based on symptoms and risk factors; however, guidelines do not recommend using it for routine screening.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Salehi S, Abedi A, Balakrishnan S, Gholamrezanezhad A |date=March 2020 |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of Imaging Findings in 919 Patients |journal=American Journal of Roentgenology|pages=1–7|doi=10.2214/AJR.20.23034|pmid=32174129 | doi-access=free}}</ref><ref name="acr.org">{{cite web|url=https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|title=ACR Recommendations for the use of Chest Radiography and Computed Tomography (CT) for Suspected COVID-19 Infection|last=|first=|date=2020-03-22|website=American College of Radiology|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|archive-date=28 March 2020|access-date=|archivedate=28 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection}}</ref> <!-- 4) Prevention --> Recommended measures to prevent infection include frequent [[hand washing]], [[social distancing|maintaining physical distance from others]] (especially from those with symptoms), [[quarantine]], covering coughs, and keeping unwashed hands away from the face.<ref name="Advice for public">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=25 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|title=Guidance on social distancing for everyone in the UK|website=GOV.UK|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214400/https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|archive-date=24 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name=Quar2020/> In addition, the use of a face covering is recommended for those who suspect they have the virus and their caregivers.<ref name="CDC2020IfSick">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/if-you-are-sick/steps-when-sick.html |title=What to Do if You Are Sick |vauthors=((Centers for Disease Control and Prevention)) |date=5 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|access-date=24 April 2020 }}</ref><ref name=WHO2020masks>{{cite web |title=When and how to use masks |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |website=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |archive-date=7 March 2020 |url-status=live }}</ref><!-- Quote: "If you are healthy, you only need to wear a mask if you are taking care of a person with suspected 2019-nCoV infection." --> Recommendations for face covering use by the general public vary, with some authorities recommending, some recommending against, and others requiring their use.<ref name=WHO2020masks/><ref>{{cite journal|vauthors=Feng S, Shen C, Xia N, Song W, Fan M, Cowling BJ |date=March 2020|title=Rational use of face masks in the COVID-19 pandemic|journal=Lancet Respiratory Medicine|volume=0|issue=5|pages=434–436|doi=10.1016/S2213-2600(20)30134-X|pmid=32203710|pmc=7118603 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite news|last=Tait|first=Robert|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|title=Czechs get to work making masks after government decree|date=2020-03-30|work=The Guardian|access-date=2020-03-31|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330235911/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|archive-date=30 March 2020|url-status=live}}</ref> There is limited evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community.<ref name=WHO2020QA/><!-- Quote: Currently, there is not enough evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community. --> <!-- 5) Management and history --> According to the World Health Organization, there are no available [[COVID-19 vaccine|vaccine]]s nor [[COVID-19 drug development|specific]] [[antiviral treatment]]s for COVID-19.<ref name=WHO2020QA/><!-- To date, there is no vaccine and no specific antiviral medicine to prevent or treat COVID-2019. --> On 1 May 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] to the antiviral [[remdesivir]] for people hospitalized with severe COVID-19.<ref name=fda20200501 /> Management involves the [[Palliative care|treatment of symptoms]], [[supportive care]], [[isolation (health care)|isolation]], and [[Medical research|experimental measures]].<ref name="cdc21Jan20202">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/prevention.html |title=How to Protect Yourself & Others |date=8 April 2020|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226145347/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|archive-date=26 February 2020|access-date=9 April 2020 }}</ref> The [[World Health Organization]] (WHO) declared the COVID-19 [[outbreak]] a [[Public Health Emergency of International Concern]] (PHEIC)<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=11 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news | author-last1=Mahtani |author-first1=S. |author-last2=Berger |author-first2=M. |author-last3=O'Grady |author-first3=S. |author-last4=Iati |author-first4=M. | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html |title = Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China | work = [[The Washington Post]] | date = 6 February 2020 | access-date = 11 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html | archive-date = 7 February 2020 | url-status = live | name-list-format = vanc}}</ref> on 30 January 2020 and a [[pandemic]] on 11 March 2020.<ref name="WHOPandemic" /> [[Local transmission]] of the disease has occurred in most countries across all six [[WHO regions]].<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200416-sitrep-87-covid-19.pdf?sfvrsn=9523115a_2|title=WHO Situation Report #87|last=|first=|date=16 April 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[File:En.Wikipedia-VideoWiki-Coronavirus disease 2019.webm|thumb|thumbtime=0:02|upright=1.4|Video summary ([[Wikipedia:VideoWiki/Coronavirus disease 2019|script]])]] {{TOC limit}} ==អាការៈ និង រោគសញ្ញា== {| class="wikitable" style = "float:right; margin-left:1em; text-align:center" |+ Symptoms of COVID-19<ref name="CDC Interim Guidance" /> |- ! scope="col" | Symptom ! scope="col" | Range |- |Fever |83–99% |- |Cough |59–82% |- |Loss of appetite |40–84% |- |Fatigue |44–70% |- |Shortness of breath |31–40% |- |Coughing up sputum |28–33% |- |Muscle aches and pains |11–35% |} [[Fever]] is the most common symptom, although some older people and those with other health problems experience fever later in the disease.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref>{{cite journal |quote=...{{nbsp}}52 critically ill adult patients{{nbsp}}... fever (98%){{nbsp}}... [of which] fever was not detected at the onset of illness in six (11·5%){{nbsp}}...|display-authors=etal|last1=Yang|first1=Xiaobo|last2=Yu|first2=Yuan|last3=Xu|first3=Jiqian|title=Clinical course and outcomes of critically ill patients with SARS-CoV-2 pneumonia in Wuhan, China: a single-centered, retrospective, observational study |journal=Lancet |date=24 February 2020 |volume=8|issue=5|pages=475–481|doi=10.1016/S2213-2600(20)30079-5 |pmid=32105632|pmc=7102538<!-- Let's hold this number in reserve: |pmid=32105632 -->}}</ref> In one study, 44% of people had fever when they presented to the hospital, while 89% went on to develop fever at some point during their hospitalization.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> Other common symptoms include [[cough]], [[Anorexia (symptom)|loss of appetite]], [[fatigue]], [[Dyspnea|shortness of breath]], [[sputum|sputum production]], and [[Myalgia|muscle]] and [[Arthralgia|joint pains]].<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="CDC2020Sym"><!-- KEEP THIS NAMED REFERENCE -->{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html |title=Symptoms of Coronavirus |date=20 March 2020|website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=}}</ref><ref name="chinamortality" /><ref name="Hessen27Jan2020">{{cite web |url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary |last=Hessen |first=Margaret Trexler | name-list-format = vanc |date=27 January 2020 |website=Elsevier Connect |url-status=live |access-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |archive-date=30 January 2020 }}</ref> Symptoms such as [[nausea]], [[vomiting]], and [[diarrhoea]] have been observed in varying percentages.<ref name=":10">{{cite news|title=Clinical Characteristics of SARS-CoV-2 Infected Pneumonia with Diarrhea|first1=Xiao-Shan|last1=Wei|first2=Xuan|last2=Wang|first3=Yi-Ran|last3=Niu|first4=Lin-Lin|last4=Ye|first5=Wen-Bei|last5=Peng|first6=Zi-Hao|last6=Wang|first7=Wei-Bing|last7=Yang|first8=Bo-Han|last8=Yang|first9=Jian-Chu|last9=Zhang|first10=Wan-Li|last10=Ma|first11=Xiao-Rong|last11=Wang|first12=Qiong|last12=Zhou|date=26 February 2020|doi=10.2139/ssrn.3546120|ssrn = }}</ref><ref name="Huang24Jan2020">{{cite journal | vauthors = Huang C, Wang Y, Li X, Ren L, Zhao J, Hu Y, Zhang L, Fan G, Xu J, Gu X, Cheng Z, Yu T, Xia J, Wei Y, Wu W, Xie X, Yin W, Li H, Liu M, Xiao Y, Gao H, Guo L, Xie J, Wang G, Jiang R, Gao Z, Jin Q, Wang J, Cao B | display-authors = 6 | title = Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10223 | pages = 497–506 | date = February 2020 | pmid = 31986264 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30183-5 | pmc = 7159299 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lai|first1=Chih-Cheng|last2=Shih|first2=Tzu-Ping|last3=Ko|first3=Wen-Chien|last4=Tang|first4=Hung-Jen|last5=Hsueh|first5=Po-Ren|date=1 March 2020|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=3|page=105924|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105924|pmid=32081636|issn=0924-8579|pmc=7127800}}</ref> Less common symptoms include sneezing, runny nose, or sore throat.<ref name="WHOReport24Feb2020"/> Some cases in China initially presented with only [[chest pain|chest tightness]] and [[palpitations]].<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p.">{{cite journal | vauthors = Zheng YY, Ma YT, Zhang JY, Xie X | title = COVID-19 and the cardiovascular system | journal = Nature Reviews. Cardiology | date = March 2020 | volume = 17 | issue = 5 | pages = 259–260 | pmid = 32139904 | doi = 10.1038/s41569-020-0360-5 | pmc = 7095524 | doi-access = free }}</ref> A decreased sense of smell or disturbances in taste may occur.<ref name="LancetIDSmell">{{cite journal |vauthors=Xydakis MS, Dehgani-Mobaraki P, Holbrook EH, Geisthoff UW, Bauer C, Hautefort C, Herman P, Manley GT, Lyon DM, Hopkins C |display-authors=6 |title=Smell and taste dysfunction in patients with COVID-19 |journal=Lancet Infectious Diseases |date=April 15, 2020 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30293-0 |pmid=32304629 |url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30293-0/fulltext#%20 |accessdate=21 April 2020|pmc=7159875 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|title=Symptoms of Coronavirus|last=|first=|date=27 April 2020|website=|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=28 April 2020}}</ref><!-- Even though loss of smell as a symptom was first hyped and then fell back down to Earth, and even though other upper respiratory infections can cause loss of smell, I thought I'd keep some of technical terms which were here still available: anosmia means loss of smell, hyposmia means partial loss of smell, and dysgeusia means disturbance in taste. --> [[anosmia|Loss of smell]] was a presenting symptom in 30% of confirmed cases in South Korea.<ref name="entuk-anosmia">{{cite web|url=https://www.entuk.org/loss-sense-smell-marker-covid-19-infection|title=Loss of sense of smell as marker of COVID-19 infection|last=Hopkins|first=Claire|date=|website=Ear, Nose and Throat surgery body of United Kingdom|access-date=2020-03-28|archive-date=27 ឧសភា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf|url-status=dead|archivedate=27 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf}}</ref><ref name="Iacobucci2020">{{cite journal|last1=Iacobucci|first1=Gareth|title=Sixty seconds on ... anosmia|journal=BMJ|year=2020|volume=368|pages=m1202|issn=1756-1833|doi=10.1136/bmj.m1202|pmid=32209546|doi-access=free}}</ref> As is common with infections, there is a delay between the moment a person is first infected and the time he or she develops symptoms. This is called the [[incubation period]]. The incubation period for COVID‑19 is typically five to six days but may range from two to 14 days,<ref>{{cite document | vauthors=((World Health Organization)) |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19): situation report, 29 |date=19 February 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO) | hdl=10665/331118 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=26 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref> although 97.5% of people who develop symptoms will do so within 11.5 days of infection.<ref>{{cite journal|last1=Lauer|first1=Stephen A.|last2=Grantz|first2=Kyra H.|last3=Bi|first3=Qifang|last4=Jones|first4=Forrest K.|last5=Zheng|first5=Qulu|last6=Meredith|first6=Hannah R.|last7=Azman|first7=Andrew S.|last8=Reich|first8=Nicholas G.|last9=Lessler|first9=Justin|date=10 March 2020|title=The Incubation Period of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) From Publicly Reported Confirmed Cases: Estimation and Application|journal=Annals of Internal Medicine|volume=172|issue=9|page=577|doi=10.7326/M20-0504|pmid=32150748|pmc=7081172|issn=0003-4819}}</ref> A minority of cases do not develop noticeable symptoms at any point in time.<ref name=Imperial>{{cite journal|publisher=Imperial College COVID-19 Response Team|title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID-19 mortality and healthcare demand|date=March 16, 2020|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|accessdate=April 21, 2020}}</ref><ref name=MizumotoEtAl>{{cite journal |last1=Mizumoto |first1=Kenji |last2=Kagaya |first2=Katsushi |last3=Zarebski |first3=Alexander |last4=Chowell |first4=Gerardo |title=Estimating the asymptomatic proportion of coronavirus disease 2019 (COVID-19) cases on board the Diamond Princess cruise ship, Yokohama, Japan, 2020 |journal=Euro Surveillance |date=2020 |volume=25 |issue=10 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2020.25.10.2000180 |pmid=32183930 |pmc=7078829 |url=http://med.stanford.edu/content/dam/sm/id/documents/COVID/AsymptCOVID_TransmissionShip.pdf |accessdate=April 21, 2020}}</ref> These asymptomatic carriers tend not to get tested, and their role in transmission is not yet fully known.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|title=Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers |last=|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|archive-date=14 February 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lai |first1=Chich-Cheng |last2=Liu |first2=Yen Hung |last3=Wang |first3=Cheng-Yi |last4=Wang |first4=Ya-Hui |last5=Hsueh |first5=Shun-Chung |last6=Yen |first6=Muh-Yen |last7=Ko |first7=Wen-Chien |last8=Hsueh |first8=Po-Ren |title=Asymptomatic carrier state, acute respiratory disease, and pneumonia due to severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): Facts and myths |journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection |date=March 4, 2020 |doi=10.1016/j.jmii.2020.02.012 |pmid=32173241 |pmc=7128959 }}</ref> However, preliminary evidence suggests they may contribute to the spread of the disease.<ref>{{cite journal|last=Bai|first=Yan|last2=Yao|first2=Lingsheng|last3=Wei|first3=Tao|last4=Tian|first4=Fei|last5=Jin|first5=Dong-Yan|last6=Chen|first6=Lijuan|last7=Wang|first7=Meiyun|date=2020-02-21|title=Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19|journal=JAMA|volume=323|issue=14|page=1406|doi=10.1001/jama.2020.2565|issn=0098-7484|pmc=7042844|pmid=32083643}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-31/china-reveals-1-541-symptom-free-virus-cases-under-pressure|title=China Reveals 1,541 Symptom-Free Virus Cases Under Pressure|last=|first=|date=31 March 2020|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-31}}</ref> In March 2020, the [[Korea Centers for Disease Control and Prevention]] (KCDC) reported that 20% of confirmed cases remained asymptomatic during their hospital stay.<ref name=":1" /><ref>{{cite web|url=http://www.ktv.go.kr/program/home/PG1110921D/content/595426|title=코로나19 국내 발생현황 브리핑 (20. 03. 16. 14시)|website=ktv.go.kr|language=ko|access-date=2020-03-31}}</ref> ===Complications=== In some, the disease may progress to [[pneumonia]], [[Multiple organ dysfunction syndrome|multi-organ failure]], and [[death]].<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E|date=February 2020|title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health - The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China |journal=Int J Infect Dis|volume=91|issue=|pages=264–66|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|pmc=7128332|pmid=31953166|doi-access=free }}</ref> Neurological manifestations include [kikilu[seizures]], [[stroke]], [[encephalitis]], and [[Guillain–Barré syndrome]].<ref>{{cite journal|last1=Carod-Artal|first1=FJ|date=1 May 2020|title=Neurological complications of coronavirus and COVID-19.|journal=Revista de neurologia|volume=70|issue=9|pages=311–322|doi=10.33588/rn.7009.2020179|pmid=32329044}}</ref> Cardiovascular-related complications may include [[heart failure]], [[Arrhythmia|irregular electrical activity]], [[Venous thromboembolism|blood clots]], and [[Myocarditis|heart inflammation]].<ref>{{cite journal|last1=Long|first1=B|last2=Brady|first2=WJ|last3=Koyfman|first3=A|last4=Gottlieb|first4=M|date=18 April 2020|title=Cardiovascular complications in COVID-19.|journal=The American Journal of Emergency Medicine|doi=10.1016/j.ajem.2020.04.048|pmc=7165109|pmid=32317203}}</ref> In some people, COVID‑19 may affect the lungs causing [[pneumonia]]. In those most severely affected, COVID-19 may rapidly progress to [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) causing respiratory failure, [[septic shock]], or multi-organ failure.<ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–5452">{{cite journal|vauthors=Heymann DL, Shindo N|date=February 2020|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10224|pages=542–545|doi=10.1016/s0140-6736(20)30374-3|pmc=7138015|pmid=32061313|collaboration=WHO Scientific and Technical Advisory Group for Infectious Hazards}}</ref><ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R|date=2020|publisher=StatPearls Publishing|location=Treasure Island (FL)|chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19)|pmid=32150360|access-date=18 March 2020|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/}}</ref> Complications associated with COVID‑19 include [[sepsis]], [[Coagulopathy|abnormal clotting]], and damage to the heart, kidneys, and liver. Clotting abnormalities, specifically an increase in [[prothrombin time]], have been described in 6% of those admitted to hospital with COVID-19, while abnormal kidney function is seen in 4% of this group.<ref name="Zhou Yu Du Fan 2020 p.2">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Zhou F, Yu T, Du R, Fan G, Liu Y, Liu Z, Xiang J, Wang Y, Song B, Gu X, Guan L|date=2020|title=Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study|journal=The Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10229|pages=1054–1062|doi=10.1016/s0140-6736(20)30566-3|issn=0140-6736|pmid=32171076|doi-access=free}}</ref> Approximately 20-30% of people who present with COVID‑19 demonstrate elevated liver enzymes ([[transaminase]]s).<ref name="Sanders20202">{{cite journal|last1=Sanders|first1=JM|last2=Monogue|first2=ML|last3=Jodlowski|first3=TZ|last4=Cutrell|first4=JB|date=April 13, 2020|title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review|journal=JAMA|doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022|doi-access=free}}</ref> Liver injury as shown by blood markers of liver damage is frequently seen in severe cases.<ref>{{cite journal|vauthors=Xu L, Liu J, Lu M, Yang D, Zheng X|date=March 2020|title=Liver injury during highly pathogenic human coronavirus infections|journal=Liver International|volume=40|issue=5|pages=998–1004|doi=10.1111/liv.14435|pmid=32170806|doi-access=free}}</ref> ==Cause== {{See also|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} ===ការចំលង=== <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Transmission"/>[[File:Sneeze.JPG|alt=Cough/sneeze droplets visualised in dark background using Tyndall scattering|thumb|Respiratory droplets produced when a man [[sneeze]]s, visualised using [[Tyndall scattering]]]] [[File:COVID19 in numbers- R0, the case fatality rate and why we need to flatten the curve.webm|thumb|thumbtime=4:02|A video discussing the [[basic reproduction number]] and [[case fatality rate]] in the context of the pandemic]] COVID-19 is a new disease, and the ways it spreads between people are under investigation, including: the role of small droplets, the extent and how it may be transmitted through air, and how long the virus remains infectious on surfaces.<ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> The disease is spread during close contact, often by small droplets produced during coughing, sneezing, or talking.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> During close contact, (1 to 2 metres, 3 to 6 feet), people catch the disease after [[inhaling|breathing in]] contaminated droplets that were [[exhaled]] by infected people. However, the droplets are relatively heavy and usually fall to the ground or surfaces, as opposed to being infectious over large distances.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> After the droplets fall to floors or surfaces, they still can infect other people, if they touch contaminated surfaces and then their eyes, nose or mouth with unwashed hands.<ref name="WHO2020QA" /> On surfaces the amount of active virus decreases over time until it can no longer cause infection.<ref name=ECDCQA/> However, experimentally, the virus can survive on various surfaces for some time, (for example copper or cardboard for a few hours, and plastic or steel for a few days).<ref name=ECDCQA/><ref name="Doremalen">{{cite journal|vauthors=van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ | display-authors=6 |date=March 2020 |title=Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|journal=New England Journal of Medicine| volume=382 | issue=16|pages=1564–7|doi=10.1056/NEJMc2004973|issn=0028-4793|pmc=7121658|pmid=32182409 |doi-access=free }}</ref> Surfaces are easily decontaminated with household disinfectants which kill the virus outside the human body or on the hands.<ref name="WHO2020QA" /> Disinfectants or bleach are not a treatment for COVID-19, and cause health problems when not used properly, such as inside the human body.<ref>{{cite web|title=Household cleaners and disinfectants can cause health problems when not used properly. Follow the instructions on the product label to ensure safe and effective use. Learn more about cleaning and disinfecting your home: <nowiki>https://bit.ly/2S2a9yc .pic.twitter.com/rdcR9QJNIR</nowiki>|url=https://twitter.com/cdcgov/status/1253742258853199872?lang=en|last=CDC|date=2020-04-24|website=@cdcgov|language=en|access-date=2020-05-06}}</ref> [[Sputum]] and [[saliva]] carry large amounts of virus.<ref name="Saliva2020"/><ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> Some medical procedures may result in the virus being transmitted easier than normal for such small droplets, known as [[airborne transmission]].<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> The virus is most contagious during the first three days after onset of symptoms, although spread is known to occur up to two days before symptoms appear (presymptomatic transmission) and in later stages of the disease.<ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/><ref name="who20200402">{{cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4 |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73 |date=2 April 2020 |website=World Health Organization|url-status=live|access-date=3 April 2020}}</ref><ref name=ECDC23April2020>[https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-ninth-update-23-april-2020.pdf Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK – ninth update], 23 April 2020. Stockholm: ECDC, p.8-9.</ref> Some people have been infected and recovered without showing symptoms, but uncertainties remain in terms of asymptomatic transmission.<ref name=ECDCQA/> Although COVID-19 is not a [[sexually transmitted infection]], kissing, intimate contact, and faecal oral routes are suspected to transmit the virus.<ref>{{cite web|url=https://www.acon.org.au/what-we-are-here-for/covid19/ |title=COVID-19 and Our Communities -ACON – We are a New South Wales based health promotion organisation specialising in HIV prevention, HIV support and lesbian, gay, bisexual, transgender and intersex (LGBTI) health |publisher=Acon.org.au |date= |accessdate=2020-04-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf|title=Sex and Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|last=|first=|date=27 March 2020|website=nyc.gov|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=29 April 2020|archivedate=20 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200520011428/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf}}</ref><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Transmission"/> ===វីរុសវិទ្យា=== {{Main|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} [[File:Coronavirus virion structure.svg|thumb|Illustration of [[SARSr-CoV]] virion]] Severe acute respiratory syndrome coronavirus{{nbsp}}2 (SARS-CoV-2) is a [[novel virus|novel]] severe acute respiratory syndrome coronavirus, first isolated from three people with pneumonia connected to the [[Disease cluster|cluster]] of acute respiratory illness cases in Wuhan.<ref name="ECDC risk assessment">{{cite web |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/SARS-CoV-2-risk-assessment-14-feb-2020.pdf |title=Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): increased transmission beyond China—fourth update |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |date=14 February 2020 |access-date=8 March 2020}}</ref> All features of the novel SARS-CoV-2 virus occur in related coronaviruses in nature.<ref name="NM-20200317" /> Outside the human body, the virus is killed by household [[soap]], which bursts its [[Viral envelope|protective bubble]].<ref name=":0"/> SARS-CoV-2 is closely related to the original [[SARS-CoV]].<ref name="Zhu24Jan2020">{{cite journal |vauthors=Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W |display-authors=6 |title=A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=382 |issue=8 |pages=727–733 |date=February 2020 |pmid=31978945 |doi=10.1056/NEJMoa2001017|pmc=7092803 }}</ref> It is thought to have a [[Zoonosis|zoonotic]] origin. Genetic analysis has revealed that the coronavirus genetically clusters with the genus ''[[Betacoronavirus]]'', in subgenus [[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus|''Sarbecovirus'']] (lineage B) together with two [[bat]]-derived strains. It is 96% identical at the whole [[genome]] level to other bat coronavirus samples (BatCov RaTG13).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In February 2020, Chinese researchers found that there is only one [[amino acid]] difference in the binding domain of the [[Peplomer|S protein]] between the coronaviruses from [[pangolins]] and those from humans; however, whole-genome comparison to date found that at most 92% of genetic material was shared between pangolin coronavirus and SARS-CoV-2, which is insufficient to prove pangolins to be the [[intermediate host]].<ref name="Cyranoski26Feb2020">{{cite journal |title=Mystery deepens over animal source of coronavirus |journal=Nature |volume=579 |pages=18–19 |date=26 February 2020 |doi=10.1038/d41586-020-00548-w |pmid=32127703 |vauthors=Cyranoski D |issue=7797 |bibcode=2020Natur.579...18C|doi-access=free }}</ref> ==Pathophysiology== The lungs are the organs most affected by COVID‑19 because the virus accesses host cells via the enzyme [[angiotensin-converting enzyme 2]] (ACE2), which is most abundant in [[Type II cell|type II alveolar cells]] of the lungs. The virus uses a special surface glycoprotein called a "spike" ([[peplomer]]) to connect to ACE2 and enter the host cell.<ref name="Nature Microbiology">{{cite journal | title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal=Nature Microbiology | doi=10.1038/s41564-020-0688-y | doi-access=free | pmid=32094589 | date=2020 | vauthors=Letko M, Marzi A, Munster V | volume=5 | issue=4 | pages=562–569 | pmc=7095430 }}</ref> The density of ACE2 in each tissue correlates with the severity of the disease in that tissue and some have suggested that decreasing ACE2 activity might be protective,<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p.">{{cite journal | vauthors=Zhang H, Penninger JM, Li Y, Zhong N, Slutsky AS | title=Angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2) as a SARS-CoV-2 receptor: molecular mechanisms and potential therapeutic target | journal=Intensive Care Medicine | date=March 2020 | volume=46 | issue=4 | pages=586–590 |doi=10.1007/s00134-020-05985-9 | doi-access=free | pmid=32125455 | pmc=7079879 }}</ref><ref name="Xu Zhong Deng Peng p.">{{cite journal | vauthors=Xu H, Zhong L, Deng J, Peng J, Dan H, Zeng X, Li T, Chen Q | display-authors=6 | title=High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa | journal=International Journal of Oral Science | volume=12 | issue=1 | page=8 | date=February 2020 | doi=10.1038/s41368-020-0074-x |doi-access=free | pmid=32094336 | pmc=7039956 }}</ref> though another view is that increasing ACE2 using [[angiotensin II receptor blocker]] medications could be protective and these hypotheses need to be tested.<ref>{{cite journal | vauthors=Gurwitz D | title=Angiotensin receptor blockers as tentative SARS‐CoV‐2 therapeutics | journal=Drug Development Research | doi=10.1002/ddr.21656 | doi-access=free | pmid=32129518 | date=March 2020 }}</ref> As the alveolar disease progresses, respiratory failure might develop and death may follow.<ref name="Xu Zhong Deng Peng p." /> SARS-CoV-2 may also cause respiratory failure through affecting the brainstem as other coronaviruses have been found to invade the [[Central nervous system|central nervous system (CNS)]]. While virus has been detected in cerebrospinal fluid of autopsies, the exact mechanism by which it invades the CNS remains unclear and may first involve invasion of peripheral nerves given the low levels of ACE2 in the brain.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Yan-Chao|last2=Bai|first2=Wan-Zhu|last3=Hashikawa|first3=Tsutomu|date=2020|title=The neuroinvasive potential of SARS-CoV2 may play a role in the respiratory failure of COVID-19 patients|journal=Journal of Medical Virology|language=en|volume=92|issue=6|pages=552–555|doi=10.1002/jmv.25728|pmid=32104915|issn=1096-9071|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baig|first=Abdul Mannan|last2=Khaleeq|first2=Areeba|last3=Ali|first3=Usman|last4=Syeda|first4=Hira|date=March 2020|title=Evidence of the COVID-19 Virus Targeting the CNS: Tissue Distribution, Host–Virus Interaction, and Proposed Neurotropic Mechanisms|journal=ACS Chemical Neuroscience|volume=11|issue=7|pages=995–998|doi=10.1021/acschemneuro.0c00122|pmid=32167747|pmc=7094171|issn=1948-7193}}</ref> The virus also affects gastrointestinal organs as ACE2 is abundantly expressed in the [[gland]]ular cells of [[Stomach|gastric]], [[Duodenum|duodenal]] and [[Rectum|rectal]] [[epithelium]]<ref name=":11">{{cite journal|last1=Gu|first1=Jinyang|last2=Han|first2=Bing|last3=Wang|first3=Jian|date=27 February 2020|title=COVID-19: Gastrointestinal manifestations and potential fecal-oral transmission|journal=Gastroenterology|volume=158|issue=6|pages=1518–1519|doi=10.1053/j.gastro.2020.02.054|pmid=32142785|issn=0016-5085|pmc=7130192}}</ref> as well as [[Endothelium|endothelial]] cells and [[enterocyte]]s of the [[small intestine]].<ref>{{cite journal|last1=Hamming|first1=I.|last2=Timens|first2=W.|last3=Bulthuis|first3=M. L. C.|last4=Lely|first4=A. T.|last5=Navis|first5=G. J.|last6=Goor|first6=H. van|date=2004|title=Tissue distribution of ACE2 protein, the functional receptor for SARS coronavirus. A first step in understanding SARS pathogenesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2004-06_203_2/page/631|journal=The Journal of Pathology|volume=203|issue=2|pages=631–637|doi=10.1002/path.1570|pmid=15141377|issn=1096-9896|pmc=7167720}}</ref> The virus can cause [[Myocardial infarction|acute myocardial injury]] and chronic damage to the [[Circulatory system|cardiovascular system]].<ref name=":3">{{cite journal|last=Zheng|first=Ying-Ying|last2=Ma|first2=Yi-Tong|last3=Zhang|first3=Jin-Ying|last4=Xie|first4=Xiang|date=March 2020|title=COVID-19 and the cardiovascular system|journal=Nature Reviews Cardiology|volume=17|issue=5|pages=259–260|doi=10.1038/s41569-020-0360-5|pmid=32139904|issn=1759-5010|pmc=7095524}}</ref> An acute cardiac injury was found in 12% of infected people admitted to the hospital in Wuhan, China,<ref name="Huang24Jan2020"/> and is more frequent in severe disease.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=Dawei|last2=Hu|first2=Bo|last3=Hu|first3=Chang|last4=Zhu|first4=Fangfang|last5=Liu|first5=Xing|last6=Zhang|first6=Jing|last7=Wang|first7=Binbin|last8=Xiang|first8=Hui|last9=Cheng|first9=Zhenshun|last10=Xiong|first10=Yong|last11=Zhao|first11=Yan|date=March 2020|title=Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China|journal=JAMA|volume=323|issue=11|pages=1061–1069|doi=10.1001/jama.2020.1585|issn=0098-7484|pmc=7042881|pmid=32031570}}</ref> Rates of cardiovascular symptoms are high, owing to the systemic inflammatory response and immune system disorders during disease progression, but acute myocardial injuries may also be related to ACE2 receptors in the heart.<ref name=":3" /> ACE2 receptors are highly expressed in the heart and are involved in heart function.<ref name=":3" /><ref>{{cite journal|last=Turner|first=Anthony J.|last2=Hiscox|first2=Julian A.|last3=Hooper|first3=Nigel M.|date=2004-06-01|title=ACE2: from vasopeptidase to SARS virus receptor|url=https://www.cell.com/trends/pharmacological-sciences/abstract/S0165-6147(04)00097-5|journal=Trends in Pharmacological Sciences|volume=25|issue=6|pages=291–294|doi=10.1016/j.tips.2004.04.001|issn=0165-6147|pmc=7119032|pmid=15165741}}</ref> A high incidence of [[thrombosis]] (31%) and [[venous thromboembolism]] (25%) have been found in ICU patients with COVID‑19 infections and may be related to poor prognosis.<ref name=":4">{{cite journal|last=Klok|first=F.A.|last2=Kruip|first2=M.J.H.A.|last3=van der Meer|first3=N.J.M.|last4=Arbous|first4=M.S.|last5=Gommers|first5=D.A.M.P.J.|last6=Kant|first6=K.M.|last7=Kaptein|first7=F.H.J.|last8=van Paassen|first8=J.|last9=Stals|first9=M.A.M.|last10=Huisman|first10=M.V.|last11=Endeman|first11=H.|date=April 2020|title=Incidence of thrombotic complications in critically ill ICU patients with COVID-19|journal=Thrombosis Research|doi=10.1016/j.thromres.2020.04.013|pmid=32291094|issn=0049-3848|pmc=7146714}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cui|first=Songping|last2=Chen|first2=Shuo|last3=Li|first3=Xiunan|last4=Liu|first4=Shi|last5=Wang|first5=Feng|date=2020-04-09|title=Prevalence of venous thromboembolism in patients with severe novel coronavirus pneumonia|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|doi=10.1111/jth.14830|pmid=32271988|doi-access=free}}</ref> Blood vessel dysfunction and clot formation (as suggested by high D-dimer levels) are thought to play a significant role in mortality, incidences of clots leading to [[pulmonary embolism]]s, and [[stroke|ischaemic events]] within the brain have been noted as complications leading to death in patients infected with SARS-CoV-2. Infection appears to set off a chain of [[vasoconstriction|vasoconstrictive responses]] within the body, constriction of blood vessels within the [[pulmonary circulation]] has also been posited as a mechanism in which oxygenation decreases alongside the presentation of viral pneumonia.<ref name="Science">{{cite journal | last=Wadman | first=Meredith |doi=10.1126/science.abc3208 |title= How does coronavirus kill? Clinicians trace a ferocious rampage through the body, from brain to toes | journal=Science |date=April 2020 |doi-access=free }}</ref> Another common cause of death is complications related to the [[kidney]]s<ref name="Science"/>—SARS-CoV-2 directly infects kidney cells, as confirmed in post-mortem studies. [[Acute kidney injury]] is a common complication and cause of death; this is more significant in patients with already compromised kidney function, especially in people with pre-existing chronic conditions such as hypertension and diabetes which specifically cause [[nephropathy]] in the long run.<ref>{{cite journal|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.04.20031120v4|title=Human Kidney is a Target for Novel Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection|first1=Bo|last1=Diao|first2=Chenhui|last2=Wang|first3=Rongshuai|last3=Wang|first4=Zeqing|last4=Feng|first5=Yingjun|last5=Tan|first6=Huiming|last6=Wang|first7=Changsong|last7=Wang|first8=Liang|last8=Liu|first9=Ying|last9=Liu|first10=Yueping|last10=Liu|first11=Gang|last11=Wang|first12=Zilin|last12=Yuan|first13=Liang|last13=Ren|first14=Yuzhang|last14=Wu|first15=Yongwen|last15=Chen|date=10 April 2020|journal=MedRxiv|pages=2020.03.04.20031120|via=www.medrxiv.org|doi=10.1101/2020.03.04.20031120}}</ref> Autopsies of people who died of COVID‑19 have found diffuse alveolar damage (DAD), and lymphocyte-containing inflammatory infiltrates within the lung.<ref name="AJCPCOVID">{{cite journal|vauthors=Barton L, Duval E, Stroberg E, Ghosh S, Mukhopadhyay S|title=COVID-19 autopsies, Oklahoma, USA|journal=American Journal of Clinical Pathology|date=April 2020|volume=153|issue=6|pages=725–733|doi= 10.1093/ajcp/aqaa062 |pmid=32275742|pmc=7184436}}</ref> ===Immunopathology=== Although SARS-COV-2 has a tropism for ACE2-expressing epithelial cells of the respiratory tract, patients with severe COVID‑19 have symptoms of systemic hyperinflammation. Clinical laboratory findings of elevated IL-2, IL-7, IL-6, [[granulocyte-macrophage colony-stimulating factor]] (GM-CSF), [[CXCL10|interferon-γ inducible protein 10]] (IP-10), [[Monocyte chemoattractant protein-1|monocyte chemoattractant protein{{nbsp}}1]] (MCP-1), [[Macrophage inflammatory protein|macrophage inflammatory protein 1-α]] (MIP-1α), and [[Tumor necrosis factor alpha|tumour necrosis factor-α]] (TNF-α) indicative of [[cytokine release syndrome]] (CRS) suggest an underlying immunopathology.<ref name="Huang24Jan2020"/> Additionally, people with COVID‑19 and [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) have classical serum biomarkers of CRS, including elevated [[C-reactive protein]] (CRP), [[lactate dehydrogenase]] (LDH), [[D-dimer]], and [[ferritin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang C, Wu Z, Li JW, Zhao H, Wang GQ | title = The cytokine release syndrome (CRS) of severe COVID-19 and Interleukin-6 receptor (IL-6R) antagonist Tocilizumab may be the key to reduce the mortality | journal = International Journal of Antimicrobial Agents | date = March 2020 | page = 105954 | doi = 10.1016/j.ijantimicag.2020.105954 | pmid = 32234467 | pmc = 7118634 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920301047}}</ref> Systemic inflammation results in vasodilation, allowing inflammatory lymphocytic and monocytic infiltration of the lung and the heart. In particular, pathogenic GM-CSF-secreting T-cells were shown to correlate with the recruitment of inflammatory IL-6-secreting monocytes and severe lung pathology in COVID‑19 patients.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou Y, Fu B, Zheng X, Wang D, Zhao C, Qi Y, Sun R, Tian Z, Xu X, Wei H | display-authors = 6 | title = Aberrant pathogenic GM-CSF+ T cells and inflammatory CD14+CD16+ monocytes in severe pulmonary syndrome patients of a new coronavirus | journal = bioRxiv Pre-print | year = 2020 | pages = 2020.02.12.945576 | doi = 10.1101/2020.02.12.945576 | url = https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.02.12.945576v1}}</ref> Lymphocytic infiltrates have also been reported at autopsy.<ref name="AJCPCOVID"/> ==Diagnosis== {{main|COVID-19 testing}} [[File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg|thumb|Demonstration of a [[nasopharyngeal swab]] for [[COVID-19 testing]]]] [[File:CDC 2019-nCoV Laboratory Test Kit.jpg|thumb|[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] [[rRT-PCR]] test kit for COVID-19<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|author=|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref>]] The WHO has published several testing protocols for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317023052/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|archive-date=17 March 2020|url-status=live}}</ref> The standard method of testing is [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR).<ref name="20200130cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> The test is typically done on respiratory samples obtained by a [[nasopharyngeal swab]]; however, a nasal swab or [[sputum]] sample may also be used.<ref name="CDC2020Testing"/><ref name="20200129cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV |date=29 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |archive-date=30 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> Results are generally available within a few hours to two days.<ref name="globenewswire1977226">{{cite web |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe |date=30 January 2020 |website=GlobeNewswire News Room |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |archive-date=31 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref><ref name="20200130businessinsider">{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus |last=Brueck |first=Hilary | name-list-format = vanc |date=30 January 2020 |website=Business Insider |access-date=1 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |archive-date=1 February 2020 |url-status=live }}</ref> Blood tests can be used, but these require two blood samples taken two weeks apart, and the results have little immediate value.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |archive-date=21 February 2020 |url-status=live }}</ref> Chinese scientists were able to isolate a strain of the coronavirus and publish the [[Nucleic acid sequence|genetic sequence]] so laboratories across the world could independently develop [[polymerase chain reaction]] (PCR) tests to detect infection by the virus.<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="Cohen17Jan20202">{{cite journal | vauthors = Cohen J, Normile D | title = New SARS-like virus in China triggers alarm | journal = Science | volume = 367 | issue = 6475 | pages = 234–35 | date = January 2020 | pmid = 31949058 |doi=10.1126/science.367.6475.234 | bibcode = 2020Sci...367..234C | url = https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | access-date = 11 February 2020 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | archive-date = 11 February 2020 }}</ref><ref name="ncbiWuhanGenomes">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub |website=NCBI |url-status=live |access-date=4 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321235550/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |archive-date=21 March 2020 }}</ref> {{As of|2020|April|4}}, [[antibody titer|antibody test]]s (which may detect active infections and whether a person had been infected in the past) were in development, but not yet widely used.<ref>{{cite journal|last=Petherick|first=Anna|date=4 April 2020|title=Developing antibody tests for SARS-CoV-2|journal=The Lancet|volume=395|issue=10230|pages=1101–1102|doi=10.1016/s0140-6736(20)30788-1|pmid=32247384|issn=0140-6736|doi-access=free}}</ref><ref name="Vogel2020">{{cite journal |title=New blood tests for antibodies could show true scale of coronavirus pandemic |last=Vogel| first=Gretchen |journal=Science |doi=10.1126/science.abb8028|date=March 2020 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pang J, Wang MX, Ang IY, Tan SH, Lewis RF, Chen JI, Gutierrez RA, Gwee SX, Chua PE, Yang Q, Ng XY, Yap RK, Tan HY, Teo YY, Tan CC, Cook AR, Yap JC, Hsu LY | display-authors = 6 | title = Potential Rapid Diagnostics, Vaccine and Therapeutics for 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV): A Systematic Review | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 3 | page = 623 | date = February 2020 | pmid = 32110875 | doi = 10.3390/jcm9030623 | pmc = 7141113 | doi-access = free }}</ref> The Chinese experience with testing has shown the [[Sensitivity and specificity|accuracy]] is only 60 to 70%.<ref>AFP News Agency (11 April 2020). "How false negatives are complicating COVID-19 testing". [https://www.aljazeera.com/news/2020/04/false-negatives-complicating-covid-19-testing-200411100741669.html Al Jazeera website] Retrieved 12 April 2020.</ref> The FDA in the United States approved the first [[Point-of-care testing|point-of-care test]] on 21 March 2020 for use at the end of that month.<ref>{{cite press release |title= Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues first Emergency Use Authorization for Point of Care Diagnostic |date= 21 March 2020 |publisher= FDA |url= https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |access-date= 22 March 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200321224700/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |archive-date= 21 March 2020 |url-status= live }}</ref> Diagnostic guidelines released by Zhongnan Hospital of [[Wuhan University]] suggested methods for detecting infections based upon clinical features and epidemiological risk. These involved identifying people who had at least two of the following symptoms in addition to a history of travel to [[Wuhan]] or contact with other infected people: fever, imaging features of pneumonia, normal or reduced white blood cell count, or reduced [[lymphocyte]] count.<ref name="Jin2020">{{cite journal | vauthors=Jin YH, Cai L, Cheng ZS, Cheng H, Deng T, Fan YP, Fang C, Huang D, Huang LQ, Huang Q, Han Y, Hu B, Hu F, Li BH, Li YR, Liang K, Lin LK, Luo LS, Ma J, Ma LL, Peng ZY, Pan YB, Pan ZY, Ren XQ, Sun HM, Wang Y, Wang YY, Weng H, Wei CJ, Wu DF, Xia J, Xiong Y, Xu HB, Yao XM, Yuan YF, Ye TS, Zhang XC, Zhang YW, Zhang YG, Zhang HM, Zhao Y, Zhao MJ, Zi H, Zeng XT, Wang YY, Wang XH | display-authors=6 | title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version) | journal=Military Medical Research | date=February 2020 | volume=7 | issue=1 | page=4 | doi=10.1186/s40779-020-0233-6 | doi-access=free | pmid=32029004 | pmc=7003341 }}</ref> A study asked hospitalised COVID‑19 patients to cough into a sterile container, thus producing a saliva sample, and detected the virus in eleven of twelve patients using RT-PCR. This technique has the potential of being quicker than a swab and involving less risk to health care workers (collection at home or in the car).<ref name="Saliva2020">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |authorlink18=Yuen Kwok-yung |display-authors=4 |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref><!-- from "Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva", Feb 12, 2020: "Each saliva specimen was inoculated in duplicate; one tube contained tosylsulfonyl phenylalanyl chloromethyl [[ketone]]-treated [[trypsin]] (0.5 μg/mL) in serum-free MEM and the other tube contained MEM with 1% fetal calf serum{{nbsp}}... Virus-induced cytopathic effect was examined daily for up to seven days{{nbsp}}... The median viral load of the first available saliva specimens was 3.3 × 10^6 copies/mL (range, 9.9 × 10^2 to 1.2 × 10^8 copies/mL)." --> Along with laboratory testing, chest CT scans may be helpful to diagnose COVID-19 in individuals with a high clinical suspicion of infection but are not recommended for routine screening.<ref name=":0" /><ref name="acr.org"/> Bilateral multilobar [[Ground-glass opacity|ground-glass opacities]] with a peripheral, asymmetric, and posterior distribution are common in early infection.<ref name=":0" /> Subpleural dominance, [[Crazy paving (medicine)|crazy paving]] (lobular septal thickening with variable alveolar filling), and [[Pulmonary consolidation|consolidation]] may appear as the disease progresses.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal|last1=Lee|first1=Elaine Y. P.|last2=Ng|first2=Ming-Yen|last3=Khong|first3=Pek-Lan|date=24 February 2020|title=COVID-19 pneumonia: what has CT taught us?|url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=0|issue=4|pages=384–385|doi=10.1016/S1473-3099(20)30134-1|issn=1473-3099|pmid=32105641|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308143943/https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|archive-date=8 March 2020|url-status=live|pmc=7128449}}</ref> In late 2019, WHO assigned the emergency [[ICD-10]] disease codes [[ICD-10 Chapter XXII: Codes for special purposes|U07.1]] for deaths from lab-confirmed SARS-CoV-2 infection and U07.2 for deaths from clinically or epidemiologically diagnosed COVID‑19 without lab-confirmed SARS-CoV-2 infection.<ref name="ICD10_2019_U07p2">{{cite web | title = ICD-10 Version:2019 | website = [[World Health Organization]] | quote = U07.2—COVID-19, virus not identified—COVID-19 NOS—Use this code when COVID-19 is diagnosed clinically or epidemiologically but laboratory testing is inconclusive or not available. Use additional code, if desired, to identify pneumonia or other manifestations | year = 2019 | url = https://icd.who.int/browse10/2019/en#/U07.1 | access-date = 2020-03-31 | archive-url = https://archive.today/20200331004754/https://icd.who.int/browse10/2019/en%23/U07.1#/U07.1 | archive-date = 31 March 2020 | url-status = live | url-access = <!-- (subscription/registration/limited) default=free --> }}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none |total_width=600 |align=center |caption_align=center |direction =vertical |image1=COVID19CT2.webp| caption1= Typical [[CT imaging]] findings |image2=COVID19CT1.webp|caption2=[[CT imaging]] of rapid progression stage }} ===រោគវិទ្យា=== Few data are available about microscopic lesions and the pathophysiology of COVID‑19.<ref>{{cite journal |vauthors=Hanley B, Lucas SB, Youd E, Swift B, Osborn M |title=Autopsy in suspected COVID-19 cases |journal=J. Clin. Pathol. |volume= 73|issue= 5|pages= jclinpath-2020-206522|date=March 2020 |pmid=32198191 |doi=10.1136/jclinpath-2020-206522 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yao XH, Li TY, He ZC, Ping YF, Liu HW, Yu SC, Mou HM, Wang LH, Zhang HR, Fu WJ, Luo T, Liu F, Chen C, Xiao HL, Guo HT, Lin S, Xiang DF, Shi Y, Li QR, Huang X, Cui Y, Li XZ, Tang W, Pan PF, Huang XQ, Ding YQ, Bian XW | display-authors=6 |title=[A pathological report of three COVID-19 cases by minimally invasive autopsies] |language=Chinese |journal=Zhonghua Bing Li Xue Za Zhi |volume=49 |issue= |pages=E009 |date=March 2020 |pmid=32172546 |doi=10.3760/cma.j.cn112151-20200312-00193 }}</ref> The main pathological findings at autopsy are: * [[macroscopic scale|Macroscopy]]: [[pleurisy]], [[pericarditis]], [[lung consolidation]] and [[pulmonary oedema]] * Four types of severity of [[viral pneumonia]] can be observed: ** minor [[pneumonia]]: minor serous [[Exudate|exudation]], minor [[fibrin]] exudation ** mild pneumonia: pulmonary oedema, [[pneumocyte]] [[hyperplasia]], large atypical [[pneumocyte]]s, interstitial [[inflammation]] with [[lymphocytic]] [[Infiltration (medical)|infiltration]] and [[giant cell|multinucleated giant cell]] formation ** severe pneumonia: [[diffuse alveolar damage]] (DAD) with diffuse [[Pulmonary alveolus|alveolar]] [[exudates]]. DAD is the cause of [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) and severe [[hypoxemia]]. ** healing pneumonia: [[healing|organisation]] of [[exudate]]s in [[Pulmonary alveolus|alveolar cavities]] and [[Pulmonary fibrosis|pulmonary interstitial fibrosis]] ** [[plasma cell|plasmocytosis]] in [[Bronchoalveolar lavage|BAL]]<ref>{{cite journal|title=Exuberant plasmocytosis in bronchoalveolar lavage of the first patient requiring Extracorporeal Membrane Oxygenation for SARS-CoV-2 in Europe|first1=Marco|last1=Giani|first2=Davide|last2=Seminati|first3=Alberto|last3=Lucchini|first4=Giuseppe|last4=Foti|first5=Fabio|last5=Pagni|date=16 March 2020|journal=Journal of Thoracic Oncology|volume=15|issue=5|pages=e65–e66|doi=10.1016/j.jtho.2020.03.008|pmid=32194247|pmc=7118681}}</ref> * [[Blood]]: [[disseminated intravascular coagulation]] (DIC);<ref>{{cite journal|title=Disseminated intravascular coagulation in patients with 2019-nCoV pneumonia|first=David|last=Lillicrap|date=1 April 2020|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis: JTH|volume=18|issue=4|pages=786–787|doi=10.1111/jth.14781|pmid=32212240|pmc=7166410}}</ref> leukoerythroblastic reaction<ref>{{cite journal|title=Leukoerythroblastic reaction in a patient with COVID-19 infection|first1=Anupam|last1=Mitra|first2=Denis M.|last2=Dwyre|first3=Michael|last3=Schivo|first4=George R.|last4=Thompson|first5=Stuart H.|last5=Cohen|first6=Nam|last6=Ku|first7=John P.|last7=Graff|date=25 March 2020|journal=American Journal of Hematology|doi=10.1002/ajh.25793|pmid=32212392|doi-access=free}}</ref> * [[Liver]]: microvesicular [[steatosis]] ==ការបង្ការ== {{See also|COVID-19 pandemic#Prevention|flatten the curve|workplace hazard controls for COVID-19}} [[File:20200410 Flatten the curve, raise the line - pandemic (English).gif|thumb|upright=1.5|Progressively stronger mitigation efforts to reduce the number of active cases at any given time—known as "[[flattening the curve]]"—allows healthcare services to better manage the same volume of patients.<ref>{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=The three phases of Covid-19—and how we can make it manageable |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |website=The Spinoff |access-date=9 March 2020 |date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327120015/https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |archive-date=27 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = 931–934 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5 | pmc = 7158572 | quote = A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g. minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|first=Eliza|last=Barclay|date=10 March 2020|website=Vox|name-list-format=vanc|access-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312161852/https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref> Likewise, progressively greater increases in healthcare capacity—called ''raising the line''—such as by increasing bed count, personnel, and equipment, helps to meet increased demand.<ref name="Vox_20200407">{{cite news |last1=Barclay |first1=Eliza |last2=Scott |first2=Dylan |last3=Animashaun |first3=Animashaun |title=The US doesn't just need to flatten the curve. It needs to "raise the line." |url=https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |work=Vox |date=April 7, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407155950/https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |archivedate=April 7, 2020 |url-status=live }}</ref>]] [[File:20200409 Pandemic resurgence - effect of inadequate mitigation.gif|thumb|upright=1.5|Mitigation attempts that are inadequate in strictness or duration—such as premature relaxation of distancing rules or stay-at-home orders—can allow a resurgence after the initial surge and mitigation.<ref name="Lancet2020Flatten"/><ref name="Wiles">{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |website=The Spinoff |access-date=13 March 2020 |date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232315/https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |archive-date=26 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Preventive measures to reduce the chances of infection include staying at home, avoiding crowded places, keeping distance from others, washing hands with soap and water often and for at least 20 seconds, practising good respiratory hygiene, and avoiding touching the eyes, nose, or mouth with unwashed hands.<ref name="CDC-Prevention & Treatment">{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | author = Centers for Disease Control | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Prevention & Treatment | date = 3 February 2020 | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | archive-date = 15 December 2019 | url-status = live| author-link = Centers for Disease Control }}</ref><ref name="WHO Advice for Public">{{cite web | url = https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | title = Advice for Public | vauthors = ((World Health Organization)) | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | archive-date = 26 January 2020 | url-status = live| author-link = World Health Organization | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|title=My Hand-Washing Song: Readers Offer Lyrics For A 20-Second Scrub|website=NPR.org|access-date=20 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320145553/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|archive-date=20 March 2020|url-status=live}}</ref> The CDC recommends covering the mouth and nose with a tissue when coughing or sneezing and recommends using the inside of the elbow if no tissue is available.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> Proper hand hygiene after any cough or sneeze is encouraged.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> The CDC has recommended the use of [[Cloth face mask|cloth face coverings]] in public settings where other social distancing measures are difficult to maintain, in part to limit transmission by asymptomatic individuals.<ref name="cdc-cover">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/cloth-face-cover.html|title=Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-17}}</ref> The U.S. [[National Institutes of Health]] guidelines do not recommend any medication for prevention of COVID‑19, before or after exposure to the SARS-CoV-2 virus, outside of the setting of a clinical trial.<ref name="NIHGuidelines2020"/> [[Social distancing]] strategies aim to reduce contact of infected persons with large groups by closing schools and workplaces, restricting travel, and cancelling large public gatherings.<ref name="JHUSocialDistancing">{{cite web | first = Lisa Lockerd | last = Maragakis | name-list-format = vanc | title = Coronavirus, Social Distancing and Self Quarantine | url = https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | website = www.hopkinsmedicine.org | publisher = Johns Hopkins University | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318012357/https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | archive-date = 18 March 2020 | url-status = live }}</ref> Distancing guidelines also include that people stay at least {{Convert|6|ft||abbr=}} apart.<ref>{{cite news|last=Parker-Pope|first=Tara|url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|title=Deciding How Much Distance You Should Keep|date=19 March 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=20 March 2020|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320003705/https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|archive-date=20 March 2020|url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> There is no medication known to be effective at preventing COVID‑19.<ref name="Sanders2020">{{cite journal |last1=Sanders |first1=JM |last2=Monogue |first2=ML |last3=Jodlowski |first3=TZ |last4=Cutrell |first4=JB |title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review |journal=JAMA |date=April 13, 2020 |doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022 |doi-access=free }}</ref> After the implementation of [[social distancing]] and [[Shelter in place|stay-at-home]] orders, many regions have been able to sustain an effective transmission rate ("R_t") of less than one, meaning the disease is in remission in those areas.<ref>{{cite web |last1=Systrom |first1=Kevin |last2=Krieger |first2=Mike |last3=O'Rourke |first3=Ryan |last4=Stein |first4=Robby |first5=Frank |last5=Dellaert |first6=Adam |last6=Lerer |name-list-format=vanc |title=R_t Covid-19 |url=https://rt.live/ |website=rt.live |access-date=19 April 2020 |date=11 April 2020 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205225203/https://rt.live/ |url-status=dead }} Based on {{cite journal |last1=Bettencourt |first1=Luís M. A. |last2=Ribeiro |first2=Ruy M. |title=Real Time Bayesian Estimation of the Epidemic Potential of Emerging Infectious Diseases |journal=PLOS ONE |date=14 May 2008 |volume=3 |issue=5 |pages=e2185 |doi=10.1371/journal.pone.0002185 |pmid=18478118 |issn=1932-6203|pmc=2366072 |bibcode=2008PLoSO...3.2185B }}</ref> In a [[Basic reproduction number#Simple model|simple model]] <math display="inline">log(R_t)\approx R_t-1</math> needs on average over time be kept at or below zero to avoid [[exponential growth]].{{citation needed|date=May 2020}} As a [[COVID-19 vaccine|vaccine]] is not expected until 2021 at the earliest,<ref>{{cite web | url = https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | title = Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus | website = Science Alert | first1 = Rob | last1 = Grenfell | first2 = Trevor | last2 = Drew | name-list-format = vanc | date = 17 February 2020 | access-date = 26 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | archive-date = 28 February 2020 | url-status = live }}</ref> a key part of managing COVID‑19 is trying to decrease and delay the epidemic peak, known as "flattening the [[epidemic curve|curve]]".<ref name="Lancet2020Flatten" /> This is done by slowing the infection rate to decrease the risk of health services being overwhelmed, allowing for better treatment of current cases, and delaying additional cases until effective treatments or a vaccine become available.<ref name="Lancet2020Flatten" /><ref name="Wiles"/> According to the WHO, the use of masks is recommended only if a person is coughing or sneezing or when one is taking care of someone with a suspected infection.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|archive-date=7 March 2020|url-status=live}}</ref> For the [[European Centre for Disease Prevention and Control]] (ECDC) face masks "...{{nbsp}}could be considered especially when visiting busy closed spaces{{nbsp}}..." but "...{{nbsp}}only as a complementary measure{{nbsp}}..."<ref>{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/COVID-19-use-face-masks-community.pdf|title=Using face masks in the community—Technical Report|last=Staff|date=2020-04-08|website=ECDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Several countries have [[Face masks during the 2019–20 coronavirus pandemic|recommended that healthy individuals wear face masks or cloth face coverings]] (like scarves or bandanas) at least in certain public settings, including China,<ref name="nhc_masks">{{cite web |url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm |title=For different groups of people: how to choose masks |work=NHC.gov.cn |publisher=National Health Commission of the People's Republic of China |date=7 February 2020 |access-date=22 March 2020 |archive-url= |archive-date= |quote="Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities" }}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Hong Kong]],<ref>{{cite web |url=https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |title=Prevention of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |website=[[Centre for Health Protection]] |access-date=22 March 2020 |quote="Wear a surgical mask when taking public transport or staying in crowded places." |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf }}</ref> Spain,<ref>{{cite web|url=https://gazettelife.com/news/spain-officially-recommends-face-mask-use/|title=Spain officially recommends face mask use|last=Staff|date=2020-04-11|website=Gazette Life|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Italy (Lombardy region),<ref>{{cite news|last=Giuffrida|first=Angela|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/05/lombardy-insists-on-face-masks-outside-homes-to-stop-covid-19|title=Lombardy insists on face masks outside homes to stop Covid-19|date=2020-04-05|work=The Guardian|access-date=2020-04-20|url-status=live|last2=Beaumont|first2=Peter|issn=0261-3077}}</ref> Russia,<ref>{{cite news|url=https://tass.com/society/1152425|date=2020-05-01|title=Russian sanitary watchdog chief supports regions binding people to wear face masks|work=[[Tass]]|access-date=2020-05-03|url-status=live}}</ref> and the United States.<ref name="cdc-cover"/> Those diagnosed with COVID‑19 or who believe they may be infected are advised by the CDC to stay home except to get medical care, call ahead before visiting a healthcare provider, wear a face mask before entering the healthcare provider's office and when in any room or vehicle with another person, cover coughs and sneezes with a tissue, regularly wash hands with soap and water and avoid sharing personal household items.<ref name="CDC2020IfSick" /><ref>{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—Prevention & Treatment | date = 10 March 2020 | work = Centers for Disease Control and Prevention | publisher = U.S. Department of Health & Human Services | access-date = 11 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200311163637/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | archive-date = 11 March 2020 | url-status = live }}</ref> The CDC also recommends that individuals wash hands often with soap and water for at least 20 seconds, especially after going to the toilet or when hands are visibly dirty, before eating and after blowing one's nose, coughing or sneezing. It further recommends using an alcohol-based [[hand sanitiser]] with at least 60% alcohol, but only when soap and water are not readily available.<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> For areas where commercial hand sanitisers are not readily available, the WHO provides two formulations for local production. In these formulations, the antimicrobial activity arises from [[ethanol]] or [[isopropanol]]. [[Hydrogen peroxide]] is used to help eliminate [[bacterial spores]] in the alcohol; it is "not an active substance for hand [[antisepsis]]". [[Glycerol]] is added as a [[humectant]].<ref>{{cite book | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK144054/ | chapter = WHO-recommended handrub formulations | title = WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care. |date=19 March 2009 |publisher=World Health Organization|access-date=19 March 2020 }}</ref> <gallery mode="nolines" widths="360px" heights="200px"> File:COVID19 W ENG.ogv|[[Handwashing]] instructions File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|Prevention efforts are multiplicative, with effects far beyond that of a single spread. Each avoided case leads to more avoided cases down the line, which in turn can stop the outbreak in its tracks. </gallery> ==ការគ្រប់គ្រង== People are managed with [[supportive care]], which may include [[Fluid replacement|fluid therapy]], [[oxygen support]], and supporting other affected vital organs.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann">{{cite journal | vauthors=Fisher D, Heymann D |title = Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19 |journal=BMC Medicine |volume=18 |issue=1 |page=57 |doi=10.1186/s12916-020-01533-w |doi-access=free |pmid=32106852 |pmc=7047369 | date=February 2020 }}</ref><ref name="KuiFang2020">{{cite journal | vauthors = Kui L, Fang YY, Deng Y, Liu W, Wang MF, Ma JP, Xiao W, Wang YN, Zhong MH, Li CH, Li GC, Liu HG | display-authors = 6 | title = Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province | journal = Chinese Medical Journal | date = February 2020 | volume = 133 | issue = 9 | pages = 1025–1031 | pmid = 32044814 |doi=10.1097/CM9.0000000000000744 | pmc = 7147277 |doi-access=free }}</ref><ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p.">{{cite journal | vauthors = Wang T, Du Z, Zhu F, Cao Z, An Y, Gao Y, Jiang B | title = Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19 | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = e52 | pmid = 32171074 | doi = 10.1016/s0140-6736(20)30558-4 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> The CDC recommends that those who suspect they carry the virus wear a simple face mask.<ref name=CDC2020IfSick/> [[Extracorporeal membrane oxygenation]] (ECMO) has been used to address the issue of respiratory failure, but its benefits are still under consideration.<ref name="Guan Ni Hu Liang p." /><ref name="Henry 2020 p.">{{cite journal | last=Henry | first=Brandon Michael | name-list-format = vanc | title=COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution | journal=The Lancet Respiratory Medicine | publisher=Elsevier BV | date=2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e24 | issn=2213-2600 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30119-3 | pmid=32178774 | pmc=7118650 }}</ref> Personal hygiene and a healthy lifestyle and [[Healthy diet|diet]] have been recommended to improve immunity.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Li-sheng |last2=Wang |first2=Yi-ru |last3=Ye |first3=Da-wei |last4=Liu |first4=Qing-quan |title=A review of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) based on current evidence |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |date=19 March 2020 |page=105948 |doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105948 |pmid=32201353 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |access-date=27 March 2020 |issn=0924-8579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327232545/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |archive-date=27 March 2020 |url-status=live |pmc=7156162 }}</ref> Supportive treatments may be useful in those with mild symptoms at the early stage of infection.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Yixuan |last2=Wang |first2=Yuyi |last3=Chen |first3=Yan |last4=Qin |first4=Qingsong |title=Unique epidemiological and clinical features of the emerging 2019 novel coronavirus pneumonia (COVID-19) implicate special control measures |journal=Journal of Medical Virology |year=2020 |volume=n/a |issue=n/a |pages=568–576 |doi=10.1002/jmv.25748 |pmid=32134116 |issn=1096-9071|doi-access=free }}</ref> The WHO, the [[National Health Commission|Chinese National Health Commission]], and the United States' [[National Institutes of Health]] have published recommendations for taking care of people who are hospitalised with COVID‑19.<ref name="NIHGuidelines2020">{{cite web |title=COVID-19 Treatment Guidelines |url=https://covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction/ |website=www.nih.gov |publisher=National Institutes of Health |accessdate=21 April 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115737/https://www.covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction// |url-status=dead }}</ref><ref name="Cheng2020">{{cite journal | vauthors = Cheng ZJ, Shan J | title = 2019 Novel coronavirus: where we are and what we know | journal = Infection | date = February 2020 | volume = 48 | issue = 2 | pages = 155–163 | pmid = 32072569 |doi=10.1007/s15010-020-01401-y | pmc = 7095345 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 January 2020|url-status=live }}</ref> [[Critical care medicine|Intensivists]] and [[Pulmonology|pulmonologists]] in the U.S. have compiled treatment recommendations from various agencies into a free resource, the [[EMCrit|IBCC]].<ref name="IBCC">{{cite book |last=Farkas |first=Josh | name-list-format = vanc |date=March 2020 |title=COVID-19—The Internet Book of Critical Care |url=https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |url-status=live |format=digital |type=Reference manual |location=USA |publisher=EMCrit |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311195758/https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |archive-date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020}}</ref><ref name="UPenn-IBCC">{{cite web |url=https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |title=COVID19—Resources for Health Care Professionals |publisher=[[Penn Libraries]] |date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=dead |archivedate=14 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 }}</ref> ===Medications=== {{See also|Coronavirus disease 2019#Research}} Per the World Health Organization, as of April 2020, there is no specific treatment for COVID‑19.<ref name=WHO2020QA/> On May 1, 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] (not full approval) for [[remdesivir]] in people hospitalized with severe COVID-19 after a study suggested it reduced the duration of recovery.<ref name=fda20200501>{{cite press release | title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues Emergency Use Authorization for Potential COVID-19 Treatment | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=1 May 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-emergency-use-authorization-potential-covid-19-treatment | access-date=1 May 2020}}</ref><ref name="EUA FAQ">{{cite web | title = Frequently Asked Questions on the Emergency Use Authorization for Remdesivir for Certain Hospitalized COVID‐19 Patients | url=https://www.fda.gov/media/137574/download | format=PDF | publisher = U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date = 1 May 2020 | access-date = 1 May 2020 }} {{PD-notice}}</ref> Researchers continue working on more effective treatments and many vaccine candidates are in development or testing phases. For symptoms, some medical professionals recommend [[paracetamol]] (acetaminophen) over [[ibuprofen]] for first-line use.<ref name="Day 2020 p.">{{cite journal | title = Covid-19: ibuprofen should not be used for managing symptoms, say doctors and scientists | journal = BMJ | volume = 368 | date = 17 March 2020 | pmid = 32184201 | doi = 10.1136/bmj.m1086 | issn=1756-1833 | url = https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | access-date = 18 March 2020 | last = Day | first = Michael | pages = m1086 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200319181945/https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | archive-date = 19 March 2020 | url-status = live | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|title=Self-isolation advice—Coronavirus (COVID-19)|date=2020-02-28|website=National Health Service (United Kingdom)|access-date=2020-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328000128/https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|archive-date=28 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last = Godoy |first = Maria |date = 18 March 2020 |url = https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/03/18/818026613/advice-from-france-to-avoid-ibuprofen-for-covid-19-leaves-experts-baffled |title = Concerned About Taking Ibuprofen For Coronavirus Symptoms? Here's What Experts Say |website = [[NPR]] |access-date = 8 April 2020}}</ref> The WHO and NIH do not oppose the use of [[non-steroidal anti-inflammatory drugs]] (NSAIDs) such as ibuprofen for symptoms,<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref name="AFP 2020b">{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|title=Updated: WHO Now Doesn't Recommend Avoiding Ibuprofen For COVID-19 Symptoms|author=AFP|date=19 March 2020|website=ScienceAlert|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318222020/https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> and the [[Food and Drug Administration|FDA]] says currently there is no evidence that NSAIDs worsen COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite journal|last=Research|first=Center for Drug Evaluation and|date=2020-03-19|title=FDA advises patients on use of non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) for COVID-19|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|journal=Drug Safety and Availability|access-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327194633/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|archive-date=27 March 2020|url-status=live}}</ref> While theoretical concerns have been raised about [[ACE inhibitors]] and [[angiotensin receptor blocker]]s, as of 19 March 2020, these are not sufficient to justify stopping these medications.<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref>{{cite web |title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician |url=https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |access-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ }}</ref><ref>{{cite press release | title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician | website=American Heart Association | date=17 March 2020 | url=https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | access-date=25 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050912/https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | archive-date=24 March 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="ESCPositionStatement">{{cite web |last=de Simone |first=Giovanni |title=Position Statement of the ESC Council on Hypertension on ACE-Inhibitors and Angiotensin Receptor Blockers |url=https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |website=Council on Hypertension of the European Society of Cardiology |access-date=24 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang }}</ref> One study from April 22 found that people with COVID-19 and hypertension had ''lower'' all-cause mortality when on these medications.<ref>{{cite web |title=New Evidence Concerning Safety of ACE Inhibitors, ARBs in COVID-19 |url=https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19 |website=Pharmacy Times |accessdate=2 May 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115808/https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19/ |url-status=dead }}</ref> [[Steroids]], such as [[methylprednisolone]], are not recommended unless the disease is complicated by [[acute respiratory distress syndrome]].<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Vetter P, Eckerle I, Kaiser L | title=Covid-19: a puzzle with many missing pieces | journal=BMJ | volume=368 | pages=m627 | date=February 2020 | pmid=32075791 | doi=10.1136/bmj.m627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Novel Coronavirus—COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know |url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |website=www.ebmedicine.net |access-date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314163512/https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The [[Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy]] recommend that [[tocilizumab]] should be considered as an off-label treatment option for those with COVID-19 related [[acute respiratory distress syndrome]]. It recommends this because of its known benefit in cytokine storm caused by a [[CAR T-cell therapy|specific cancer treatment]], and that cytokine storm may be a significant contributor to mortality in severe COVID-19.<ref>{{cite web|title=ASCIA Position Statement: Specific Treatments for COVID-19|url=https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|last=Grainger|first=Suzanne|website=Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA)|language=en-gb|access-date=2020-05-02|archivedate=16 មិថុនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616150611/https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|url-status=dead}}</ref> Medications to [[thrombosis prevention|prevent blood clotting]] have been suggested for treatment,<ref name=":4" /> and anticoagulant therapy with [[low molecular weight heparin]] appears to be associated with better outcomes in severe COVID‐19 showing signs of [[coagulopathy]] (elevated [[D-dimer]]).<ref>{{cite journal|last=Tang|first=Ning|last2=Bai|first2=Huan|last3=Chen|first3=Xing|last4=Gong|first4=Jiale|last5=Li|first5=Dengju|last6=Sun|first6=Ziyong|title=Anticoagulant treatment is associated with decreased mortality in severe coronavirus disease 2019 patients with coagulopathy|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|year=2020|volume=n/a|issue=n/a|pages=1094–1099|doi=10.1111/jth.14817|pmid=32220112|issn=1538-7836|doi-access=free}}</ref> ===Protective equipment=== {{see also|COVID-19 related shortages}} [[File:DonningCDC2020.jpg|thumb|The [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] recommends four steps to putting on [[personal protective equipment]] (PPE).<ref>{{cite web |title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE) |url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf |website=CDC |access-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305173617/https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/ppe-sequence.pdf |archive-date=5 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Precautions must be taken to minimise the risk of virus transmission, especially in healthcare settings when performing procedures that can generate [[aerosol]]s, such as [[intubation]] or [[bag valve mask|hand ventilation]].<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Cheung JC, Ho LT, Cheng JV, Cham EY, Lam KN | title=Staff safety during emergency airway management for COVID-19 in Hong Kong | journal=Lancet Respiratory Medicine | date=February 2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e19 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30084-9 | doi-access=free | pmid=32105633 | pmc=7128208 }}</ref> For healthcare professionals caring for people with COVID‑19, the CDC recommends placing the person in an Airborne Infection Isolation Room (AIIR) in addition to using [[standard precautions]], contact precautions, and airborne precautions.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients-H.pdf|title=What healthcare personnel should know about caring for patients with confirmed or possible coronavirus disease 2|last=|date=12 March 2020|website=CDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=31 March 2020}}</ref> The CDC outlines the guidelines for the use of [[personal protective equipment]] (PPE) during the pandemic. The recommended gear is a [[PPE gown]], [[respirator]] or [[surgical mask|facemask]], [[eye protection]], and [[medical glove]]s.<ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=11 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> When available, respirators (instead of facemasks) are preferred.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|title=Interim Infection Prevention and Control Recommendations for Patients with Suspected or Confirmed Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) in Healthcare Settings|author=CDC|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|archive-date=4 March 2020|access-date=25 March 2020}}</ref> N95 respirators are approved for industrial settings but the FDA has authorised the masks for use under an [[Emergency Use Authorisation]] (EUA). They are designed to protect from airborne particles like dust but effectiveness against a specific biological agent is not guaranteed for off-label uses.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Frequently Asked Questions|url=https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/mcm-issues/coronavirus-disease-2019-covid-19-frehttps://oc.wikipedia.org/wiki/Malauti%C3%A1_de_coronavirus_de_2019quently-asked-questions#5e78ba94b86da|website=Food and Drug Administration|access-date=7 ឧសភា 2020|archivedate=30 តុលា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030083840/https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/mcm-issues/coronavirus-disease-2019-covid-19-frehttps%3A//oc.wikipedia.org/wiki/Malauti%C3%A1_de_coronavirus_de_2019quently-asked-questions#5e78ba94b86da|url-status=dead}}</ref> When masks are not available, the CDC recommends using face shields or, as a last resort, [[Cloth facemask|homemade masks]].<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|title=Strategies for Optimizing the Supply of Facemasks|date=11 February 2020|publisher=CDC|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323173927/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Mechanical ventilation=== Most cases of COVID‑19 are not severe enough to require [[mechanical ventilation]] or alternatives, but a percentage of cases are.<ref name="murthy">{{cite journal | vauthors = Murthy S, Gomersall CD, Fowler RA | title = Care for Critically Ill Patients With COVID-19 | journal = JAMA | date = 11 March 2020 | volume = 323 | issue = 15 | page = 1499 | pmid = 32159735 | doi = 10.1001/jama.2020.3633 | url = https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318203852/https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 |archive-date=18 March 2020 |url-status=live| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|author=World Health Organization|date=28 January 2020|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|journal=|volume=|pages=|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226041620/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|archive-date=26 February 2020|url-status=live}}</ref> The type of respiratory support for individuals with COVID‑19 related [[respiratory failure]] is being actively studied for people in the hospital, with some evidence that [[Tracheal intubation|intubation]] can be avoided with a [[Heated humidified high-flow therapy|high flow nasal cannula]] or [[Positive airway pressure|bi-level positive airway pressure]].<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Zhao |first2=Wei |last3=Li |first3=Ji |last4=Shu |first4=Weiwei |last5=Duan |first5=Jun |title=The experience of high-flow nasal cannula in hospitalized patients with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in two hospitals of Chongqing, China |journal=Annals of Intensive Care |date=30 March 2020 |volume=10 |issue=1 |page=37 |doi=10.1186/s13613-020-00653-z|pmid=32232685 |pmc=7104710 }}</ref> Whether either of these two leads to the same benefit for people who are critically ill is not known.<ref>{{cite journal |last1=McEnery |first1=Tom |last2=Gough |first2=Ciara |last3=Costello |first3=Richard W |title=COVID-19: Respiratory support outside the intensive care unit |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=April 2020 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30176-4|pmid=32278367 |pmc=7146718 }}</ref> Some doctors prefer staying with invasive mechanical ventilation when available because this technique limits the spread of [[Airborne disease|aerosol]] particles compared to a high flow nasal cannula.<ref name="murthy"/> Severe cases are most common in older adults (those older than 60 years,<ref name="murthy"/> and especially those older than 80 years).<ref>{{cite document |last1=Ferguson |first1=N. |last2=Laydon |first2=D.|last3=Nedjati Gilani |first3=G. |last4=Imai |first4=N. |last5=Ainslie |first5=K. |last6=Baguelin |first6=M. |last7=Bhatia |first7=S. |last8=Boonyasiri|first8=A.|last9=Cucunuba Perez|first9=Zulma|last10=Cuomo-Dannenburg |first10=G. |last11=Dighe |first11=A. |date=16 March 2020 |title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID19 mortality and healthcare demand|publisher=[[Imperial College London]] |url=https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|doi=10.25561/77482|hdl=20.1000/100|doi-access=free|at=Table 1|journal=|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321133445/https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|archive-date=21 March 2020|url-status=live}}</ref> Many developed countries do not have enough [[List of countries by hospital beds|hospital beds per capita]], which limits a [[health system]]'s capacity to handle a sudden spike in the number of COVID‑19 cases severe enough to require hospitalisation.<ref name="VoxCOVID">{{cite news |last=Scott |first=Dylan |title=Coronavirus is exposing all of the weaknesses in the US health system High health care costs and low medical capacity made the US uniquely vulnerable to the coronavirus. |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |access-date=18 March 2020 |publisher=Vox |date=16 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318022237/https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |archive-date=18 March 2020 |url-status=live}}</ref> This limited capacity is a significant driver behind calls to flatten the curve.<ref name="VoxCOVID"/> One study in China found 5% were admitted to [[intensive care unit]]s, 2.3% needed mechanical support of ventilation, and 1.4% died.<ref name="Guan Ni Hu Liang p.">{{cite journal | vauthors = Guan WJ, Ni ZY, Hu Y, Liang WH, Ou CQ, He JX, Liu L, Shan H, Lei CL, Hui DS, Du B, Li LJ, Zeng G, Yuen KY, Chen RC, Tang CL, Wang T, Chen PY, Xiang J, Li SY, Wang JL, Liang ZJ, Peng YX, Wei L, Liu Y, Hu YH, Peng P, Wang JM, Liu JY, Chen Z, Li G, Zheng ZJ, Qiu SQ, Luo J, Ye CJ, Zhu SY, Zhong NS | display-authors = 6 | title = Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China | journal = The New England Journal of Medicine | date = February 2020 | volume = 382 | issue = 18 | pages = 1708–1720 | pmid = 32109013 | doi = 10.1056/nejmoa2002032 | publisher = Massachusetts Medical Society | pmc = 7092819 | doi-access = free }}</ref> In China, approximately 30% of people in hospital with COVID‑19 are eventually admitted to ICU.<ref name="CDC Interim Guidance">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|title=Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19) |last=|date=2020-04-06|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302201644/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Acute respiratory distress syndrome=== {{main|Acute respiratory distress syndrome}} [[Mechanical ventilation]] becomes more complex as [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) develops in COVID‑19 and oxygenation becomes increasingly difficult.<ref name="LancetRespMar2020" /> Ventilators capable of [[Modes of mechanical ventilation|pressure control modes]] and high [[PEEP]]<ref>{{cite journal |last1=Briel |first1=Matthias |last2=Meade |first2=Maureen |last3=Mercat |first3=Alain |last4=Brower |first4=Roy G. |last5=Talmor |first5=Daniel |last6=Walter |first6=Stephen D. |last7=Slutsky |first7=Arthur S. |last8=Pullenayegum |first8=Eleanor |last9=Zhou |first9=Qi |last10=Cook |first10=Deborah |last11=Brochard |first11=Laurent |last12=Richard |first12=Jean-Christophe M. |last13=Lamontagne |first13=François |last14=Bhatnagar |first14=Neera |last15=Stewart |first15=Thomas E. |last16=Guyatt |first16=Gordon |title=Higher vs Lower Positive End-Expiratory Pressure in Patients With Acute Lung Injury and Acute Respiratory Distress Syndrome |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-03-03_303_9/page/865 |journal=JAMA |date=3 March 2010 |volume=303 |issue=9 |pages=865–73 |doi=10.1001/jama.2010.218|pmid=20197533 |doi-access=free }}</ref> are needed to maximise oxygen delivery while minimising the risk of [[ventilator-associated lung injury]] and [[pneumothorax]].<ref name="barotrauma">{{cite book |last1=Diaz |first1=Raiko |last2=Heller |first2=Daniel |title=Barotrauma And Mechanical Ventilation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545226/ |website=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |date=2020|pmid=31424810 }}</ref> High PEEP may not be available on older ventilators.{{citation needed|date=May 2020}} {| class="wikitable" style="text-align:center; margin-right:1em;" |+ style="background:#E5AFAA;" |Options for ARDS<ref name="LancetRespMar2020">{{cite journal |last1=Matthay |first1=Michael A. |last2=Aldrich |first2=J. Matthew |last3=Gotts |first3=Jeffrey E. |title=Treatment for severe acute respiratory distress syndrome from COVID-19 |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=March 2020 |volume=8 |issue=5 |pages=433–434 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30127-2|pmid=32203709 |pmc=7118607 }}</ref> |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! Therapy ! Recommendations |- | [[Nasal cannula|High-flow nasal oxygen]] | For [[oxygen saturation|SpO₂]] <93%. May prevent the need for intubation and ventilation |- | [[Tidal volume]] | 6mL per kg and can be reduced to 4mL/kg |- | [[Plateau pressure|Plateau airway pressure]] | Keep below 30 [[Centimetre of water|cmH₂O]] if possible (high [[respiratory rate]] (35 per minute) may be required) |- | [[Positive end-expiratory pressure]] | Moderate to high levels |- | [[Prone positioning]] | For worsening oxygenation |- | [[Fluid replacement|Fluid management]] | Goal is a negative balance of 0.5–1.0[[liter|L]] per day |- | [[Antibiotics]] | For secondary bacterial infections |- | [[Glucocorticoids]] | Not recommended |} ===Experimental treatment=== {{see also|Coronavirus disease 2019#Research|label 1=§ Research}} Research into potential treatments started in January 2020,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|title=Chinese doctors using plasma therapy on coronavirus, WHO says 'very valid' approach|newspaper=Reuters|date=17 February 2020|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304173709/https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|archive-date=4 March 2020|url-status=live}}</ref> and several [[antiviral drug]]s are in clinical trials.<ref name="Reut_NIH_Moderna_3months">{{cite news | last1= Steenhuysen | first1= Julie | last2= Kelland | first2= Kate | name-list-format = vanc | title= With Wuhan virus genetic code in hand, scientists begin work on a vaccine | date= 24 January 2020 | agency= [[Reuters]] | url= https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |access-date=25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125203723/https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |archive-date= 25 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="clinicaltrialsarena">{{cite web|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|title=Coronavirus outbreak: Vaccines/drugs in the pipeline for Covid-19|last=Duddu|first=Praveen|date=19 February 2020|work=clinicaltrialsarena.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|archive-date=19 February 2020|name-list-format=vanc|access-date=7 ឧសភា 2020|archivedate=19 កុម្ភៈ 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|url-status=dead}}</ref> [[Remdesivir]] appears to be the most promising.<ref name="Sanders2020"/> Although new medications may take until 2021 to develop,<ref>{{cite journal|vauthors=Lu H|date=28 January 2020|title=Drug treatment options for the 2019-new coronavirus (2019-nCoV).|journal=Biosci Trends|volume=14|issue=1|pages=69–71|doi=10.5582/bst.2020.01020|pmid=31996494|doi-access=free}}</ref> several of the medications being tested are already approved for other uses or are already in advanced testing.<ref name="LiDeClerq" /> Antiviral medication may be tried in people with severe disease.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann" /> The WHO recommended volunteers take part in trials of the effectiveness and safety of potential treatments.<ref name="ThomReut_notreatment_20200205">{{cite news|last1=Nebehay|first1=Stephanie|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|title=WHO: 'no known effective' treatments for new coronavirus|date=5 February 2020|access-date=5 February 2020|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205155653/https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|archive-date=5 February 2020|agency=[[Thomson Reuters]]|last2=Kelland|first2=Kate|last3=Liu|first3=Roxanne|name-list-format=vanc}}</ref> The FDA has granted temporary authorisation to [[convalescent plasma]] as an experimental treatment in cases where the person's life is seriously or immediately threatened. It has not undergone the clinical studies needed to show it is safe and effective for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/08/998700/blood-plasma-taken-from-covid-19-survivors-might-help-patients-fight-it-off/|title=Blood plasma taken from covid-19 survivors might help patients fight off the disease|website=MIT Technology Review}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.wired.com/story/trials-of-plasma-from-recovered-covid-19-patients-have-begun/|title=Trials of Plasma From Recovered Covid-19 Patients Have Begun|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://social.techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered/|title=FDA now allows treatment of life-threatening COVID-19 cases using blood from patients who have recovered|website=TechCrunch|access-date=2020-04-09|archivedate=11 តុលា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|url-status=dead}}</ref> ===បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន=== {{see also|Contact tracing|Government by algorithm}} In February 2020, China launched a [[mobile app]] to deal with the disease outbreak.<ref>{{cite news |title=China launches coronavirus 'close contact' app |url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |access-date=7 March 2020 |work=BBC News |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228003957/https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |archive-date=28 February 2020 |url-status=live }}</ref> Users are asked to enter their name and ID number. The app can detect 'close contact' using surveillance data and therefore a potential risk of infection. Every user can also check the status of three other users. If a potential risk is detected, the app not only recommends self-quarantine, it also alerts local health officials.<ref>{{cite web |last1=Chen |first1=Angela | name-list-format = vanc |title=China's coronavirus app could have unintended consequences |url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/ |website=MIT Technology Review |access-date=7 March 2020 }}</ref> [[Big data]] analytics on cellphone data, [[Facial recognition system|facial recognition]] technology, [[mobile phone tracking]], and [[artificial intelligence]] are used to track infected people and people whom they contacted in South Korea, Taiwan, and Singapore.<ref>{{cite news |title=Gov in the Time of Corona |url=https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |access-date=20 March 2020 |work=GovInsider |date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320125215/https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Manancourt |first=Vincent |title=Coronavirus tests Europe's resolve on privacy |url=https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |access-date=20 March 2020 |work=POLITICO |date=10 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320105744/https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> In March 2020, the Israeli government enabled security agencies to track mobile phone data of people supposed to have coronavirus. The measure was taken to enforce quarantine and protect those who may come into contact with infected citizens.<ref>{{cite news|last=Tidy|first=Joe|url=https://www.bbc.com/news/technology-51930681|title=Coronavirus: Israel enables emergency spy powers|date=17 March 2020|work=BBC News|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318113608/https://www.bbc.com/news/technology-51930681|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> Also in March 2020, [[Deutsche Telekom]] shared aggregated phone location data with the German federal government agency, [[Robert Koch Institute]], to research and prevent the spread of the virus.<ref name="heise-handydaten">{{cite news |last=Bünte |first=Oliver |title=Corona-Krise: Deutsche Telekom liefert anonymisierte Handydaten an RKI |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |access-date=25 March 2020 |work=Heise Online |date=18 March 2020 |language=German |trans-title=Corona crisis: Deutsche Telekom delivers anonymized cell phone data to RKI |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324115410/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> Russia deployed facial recognition technology to detect quarantine breakers.<ref>{{cite news |title=Moscow deploys facial recognition technology for coronavirus quarantine |url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |access-date=20 March 2020 |work=Reuters |date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222215731/https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}</ref> Italian regional health commissioner [[Giulio Gallera]] said he has been informed by mobile phone operators that "40% of people are continuing to move around anyway".<ref>{{cite news |title=Italians scolded for flouting lockdown as death toll nears 3,000 |url=https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |access-date=20 March 2020 |work=Pittsburgh Post-Gazette |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320110555/https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> German government conducted a 48 hours weekend [[hackathon]] with more than 42.000 participants.<ref>{{cite web |title=Kreative Lösungen gesucht |url=https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |website=Startseite |language=de |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Dannewitz |first1=Juliane |title=Hackathon Germany: #WirvsVirus |url=https://www.datenschutzbeauftragter-info.de/hackathon-germany-wirvsvirus/ |work=Datenschutzbeauftragter |date=23 March 2020 |language=de-DE}}</ref> Two million people in the UK used an app developed in March 2020 by [[King's College London]] and Zoe to track people with COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite web|url=https://www.kcl.ac.uk/news/lockdown-is-working-suggests-latest-data-from-symptom-tracker-app|title=Lockdown is working, suggests latest data from symptom tracker app|last=Staff|date=2020-04-08|website=Kings College London News Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Also, the president of Estonia, [[Kersti Kaljulaid]], made a global call for creative solutions against the spread of coronavirus.<ref>{{cite news |first=Andrew |last=Whyte |title=President makes global call to combat coronavirus via hackathon |url=https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |work=ERR |date=21 March 2020 |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050421/https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> ===Psychological support=== {{see also|Mental health during the 2019–20 coronavirus pandemic}} Individuals may experience distress from quarantine, travel restrictions, side effects of treatment, or fear of the infection itself. To address these concerns, the [[National Health Commission|National Health Commission of China]] published a national guideline for psychological crisis intervention on 27 January 2020.<ref name="Xiang4Feb2020">{{cite journal | vauthors = Xiang YT, Yang Y, Li W, Zhang L, Zhang Q, Cheung T, Ng CH | display-authors = 6 | title = Timely mental health care for the 2019 novel coronavirus outbreak is urgently needed | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = 228–29 | date = March 2020 | pmid = 32032543 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30046-8 | pmc = 7128153 |doi-access=free }}</ref><ref name="Kang5Feb2020">{{cite journal | vauthors = Kang L, Li Y, Hu S, Chen M, Yang C, Yang BX, Wang Y, Hu J, Lai J, Ma X, Chen J, Guan L, Wang G, Ma H, Liu Z | display-authors = 6 | title = The mental health of medical workers in Wuhan, China dealing with the 2019 novel coronavirus | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = e14 | date = March 2020 | pmid = 32035030 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30047-X | pmc = 7129673 |doi-access=free }}</ref> ''The Lancet'' published a 14-page call for action focusing on the UK and stated conditions were such that a range of mental health issues was likely to become more common. BBC quoted Rory O'Connor in saying, "Increased social isolation, loneliness, health anxiety, stress, and an economic downturn are a perfect storm to harm people's mental health and wellbeing."<ref name="BBC, mental health impact, 16 April 2020">[https://www.bbc.com/news/health-52295894 Coronavirus: 'Profound' mental health impact prompts calls for urgent research], BBC, Philippa Roxby, April 16, 2020.</ref><ref><!-- Since this is a "call to action" and not a traditional medical article, it's perhaps best to go with a simpler WYSIWYG reference style, rather than the format style we use with traditional medical articles. -->[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanpsy/PIIS2215-0366(20)30168-1.pdf Multidisciplinary research priorities for the COVID‑19 pandemic: a call for action for mental health science], ''The Lancet'', Emily Holmes, Rory O'Connor, Hugh Perry, et al., April 15, 2020, page 1: "A fragmented research response, characterised by small-scale and localised initiatives, will not yield the clear insights necessary to guide policymakers or the public."</ref> ==Prognosis== {{Primary sources|date=March 2020}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png | alt1 = The severity of diagnosed cases in China | caption1 = The severity of diagnosed COVID-19 cases in China<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=12 March 2020 |date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319171947/https://ourworldindata.org/coronavirus |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 = COVID-CFR-by-age-CN-KR-ES-IT-latest-nolegend.svg | alt2 = Case fatality rates for COVID-19 by age by country. | caption2 = <div style="text-align: left;">Case fatality rates by age group: {{legend|#d62728|China, as of 11 February 2020<ref name="Epidemiology2020Feb17" />}} {{legend|#2ca02c|South Korea, as of 17 July 2020<ref name="KCDCReport-20200717">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367829&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(7월 17일, 정례브리핑) |language=ko|date=2020-07-17|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2020-07-17|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#ff7f0e|Spain, as of 18 May 2020<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_109_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 109. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=18 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=20 May 2020|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#1f77b4|Italy, as of 3 June 2020<ref>{{cite web|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_3-giugno-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19 – Bollettino sorveglianza integrata COVID-19|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=2020-06-10|language=it|date=2020-06-05}}</ref>}}</div> | image3 = Comorbidity and severity in covid-19 data from China CDC Weekly 2020, 2(8), pp. 113-122 (cropped).png | alt3 = Case fatality rate depending on other health problems | caption3 = Case fatality rate in China depending on other health problems. Data through 11 February 2020.<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> | image4 = Covid-19-total-confirmed-cases-vs-total-confirmed-deaths.svg | alt4 = Case fatality rate by country and number of cases | caption4 = The number of deaths vs total cases by country and approximate case fatality rate<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=6 April 2020 |date=6 April 2020}}</ref> }} The severity of COVID‑19 varies. The disease may take a mild course with few or no symptoms, resembling other common upper respiratory diseases such as the [[common cold]]. Mild cases typically recover within two weeks, while those with severe or critical diseases may take three to six weeks to recover. Among those who have died, the time from symptom onset to death has ranged from two to eight weeks.<ref name="WHOReport24Feb2020">{{cite report | title = Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) | date = 16–24 February 2020 | url = https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | publisher = [[World Health Organization]] (WHO) | access-date = 21 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200229221222/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | archive-date = 29 February 2020 | url-status = live }}</ref> Children make up a small proportion of reported cases, with about 1% of cases being under 10 years and 4% aged 10–19 years.<ref name="ECDCQA"/> They are likely to have milder symptoms and a lower chance of severe disease than adults; in those younger than 50 years the risk of death is less than 0.5%, while in those older than 70 it is more than 8%.<ref name="JAMAPedsCOVID19">{{cite journal |last1=Castagnoli |first1=R |last2=Votto |first2=M |last3=Licari |first3=A |title=Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection in Children and Adolescents A Systematic Review |journal=JAMA Pediatrics |date=April 2020 |doi=10.1001/jamapediatrics.2020.1467 |pmid=32320004 |url=https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2765169 |accessdate=22 April 2020|doi-access=free }}</ref><ref name="Lu Zhang Du Zhang p.">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Lu X, Zhang L, Du H, Zhang J, Li YY, Qu J, Zhang W, Wang Y, Bao S, Li Y, Wu C, Liu H, Liu D, Shao J, Peng X, Yang Y, Liu Z, Xiang Y, Zhang F, Silva RM, Pinkerton KE, Shen K, Xiao H, Xu S, Wong GW|date=18 March 2020|title=SARS-CoV-2 Infection in Children|journal=New England Journal of Medicine|volume=382|issue=17|pages=1663–1665|publisher=Massachusetts Medical Society|doi=10.1056/nejmc2005073|issn=0028-4793|pmid=32187458|pmc=7121177}}</ref><ref name="pediatrics_tong">{{cite journal | vauthors = Dong Y, Mo X, Hu Y, Qi X, Jiang F, Jiang Z, Tong S | journal = Pediatrics | title = Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China | date = 2020 | pages = e20200702 | url = https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | doi = 10.1542/peds.2020-0702 | pmid = 32179660 | access-date = 16 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200317223427/https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | archive-date = 17 March 2020 | url-status = live }}</ref> [[COVID-19 in pregnancy|Pregnant women]] may be at higher risk for severe infection with COVID-19 based on data from other similar viruses, like [[Severe acute respiratory syndrome|SARS]] and [[Middle East respiratory syndrome|MERS]], but data for COVID-19 is lacking.<ref>{{cite journal | vauthors = Fang L, Karakiulakis G, Roth M | title = Are patients with hypertension and diabetes mellitus at increased risk for COVID-19 infection? | journal = [[The Lancet Respiratory Medicine]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = e40 | date = March 2020 | pmid = 32171062 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30311-1 | pmc = 7118626 }}</ref><ref name="CDC 2020children">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|author=|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302064104/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> In China, children acquired infections mainly through close contact with their parents or other family members who lived in Wuhan or had traveled there.<ref name="JAMAPedsCOVID19"/> Some studies have found that the [[neutrophil to lymphocyte ratio]] (NLR) may be helpful in early screening for severe illness.<ref>{{cite journal|title=Dysregulation of immune response in patients with COVID-19 in Wuhan, China|journal=Clinical Infectious Diseases|doi=10.1093/cid/ciaa248|date=12 March 2020|last1=Tian|first1=Dai-Shi|last2=Wang|first2=Wei|last3=Shang|first3=Ke|last4=Ma|first4=Ke|last5=Xie|first5=Cuihong|last6=Tao|first6=Yu|last7=Yang|first7=Sheng|last8=Zhang|first8=Shuoqi|last9=Hu|first9=Ziwei|last10=Zhou|first10=Luoqi|last11=Qin|first11=Chuan|pmid=32161940|pmc=7108125}}</ref> Most of those who die of COVID‑19 have [[pre-existing condition|pre-existing (underlying) conditions]], including [[hypertension]], [[diabetes mellitus]], and [[cardiovascular disease]].<ref name=":8">{{cite web |url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-statement-on-the-advice-of-the-ihr-emergency-committee-on-novel-coronavirus |title=WHO Director-General's statement on the advice of the IHR Emergency Committee on Novel Coronavirus |website=[[World Health Organization]] (WHO) }}</ref> The [[Istituto Superiore di Sanità]] reported that out of 8.8% of deaths where [[medical record|medical charts]] were available for review, 97.2% of sampled patients had at least one [[comorbidity]] with the average patient having 2.7 diseases.<ref name="ISSCharacteristics">{{cite report|vauthors=Palmieri L, Andrianou X, Barbariol P, Bella A, Bellino S, Benelli E, Bertinato L, Boros S, Brambilla G, Calcagnini G, Canevelli M, Castrucci MR, Censi F, Ciervo A, Colaizzo E, D'Ancona F, Del Manso M, Donfrancesco C, Fabiani M, Filia A, Floridia M, Giuliano M, Grisetti T, Langer M, Lega I, Lo Noce C, Maiozzi P, Malchiodi Albedi F, Manno V, Martini M, Mateo Urdiales A, Mattei E, Meduri C, Meli P, Minelli G, Nebuloni M, Nisticò L, Nonis M, Onder G, Palmisano L, Petrosillo N, Pezzotti P, Pricci F, Punzo O, Puro V, Raparelli V, Rezza G, Riccardo F, Rota MC, Salerno P, Serra D, Siddu A, Stefanelli P, Tamburo De Bella M, Tiple D, Unim B, Vaianella L, Vanacore N, Vichi M, Villani ER, Brusaferro S|display-authors= 6|title=Characteristics of COVID-19 patients dying in Italy Report based on available data on April 2th, 2020|url=https://www.epicentro.iss.it/en/coronavirus/bollettino/Report-COVID-2019_2_april_2020.pdf|date=3 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=3 April 2020|url-status=live}}</ref> According to the same report, the median time between the onset of symptoms and death was ten days, with five being spent hospitalised. However, patients transferred to an ICU had a median time of seven days between hospitalisation and death.<ref name="ISSCharacteristics" /> In a study of early cases, the median time from exhibiting initial symptoms to death was 14 days, with a full range of six to 41 days.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang W, Tang J, Wei F | title = Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in Wuhan, China | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 441–47 | date = April 2020 | pmid = 31994742 |doi=10.1002/jmv.25689 | pmc = 7167192 |doi-access=free }}</ref> In a study by the [[National Health Commission]] (NHC) of China, men had a death rate of 2.8% while women had a death rate of 1.7%.<ref name="WM2020Feb26">{{cite web |title=Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |website=www.worldometers.info |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227112932/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |archive-date=27 February 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> [[Histopathology|Histopathological]] examinations of post-mortem lung samples show [[diffuse alveolar damage]] with cellular fibromyxoid [[exudate]]s in both lungs. Viral [[cytopathic effect|cytopathic]] changes were observed in the [[pneumocytes]]. The lung picture resembled [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In 11.8% of the deaths reported by the National Health Commission of China, heart damage was noted by elevated levels of [[Troponin I|troponin]] or cardiac arrest.<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p." /> According to March data from the United States, 89% of those hospitalised had preexisting conditions.<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Shikha |title=Hospitalization Rates and Characteristics of Patients Hospitalized with Laboratory-Confirmed Coronavirus Disease 2019—COVID-NET, 14 States, March 1–30, 2020 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |date=2020-04-08 |display-authors=etal |volume=69 |issue=15 |pages=458–464 |doi=10.15585/mmwr.mm6915e3 |pmid=32298251 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6915e3.htm |issn=0149-2195|doi-access=free }}</ref> The availability of medical resources and the [[socioeconomics]] of a region may also affect mortality.<ref name="Ji Ma Peppelenbosch Pan 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Ji Y, Ma Z, Peppelenbosch MP, Pan Q | title=Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability | journal=Lancet Global Health | volume= 8| date=February 2020 | issue=4 | pages=e480 | pmid=32109372 | doi=10.1016/S2214-109X(20)30068-1 | pmc=7128131 | doi-access=free }}</ref> Estimates of the mortality from the condition vary because of those regional differences,<ref name="pmid32159317">{{cite journal | vauthors = Li XQ, Cai WF, Huang LF, Chen C, Liu YF, Zhang ZB, Yuan J, Li TG, Wang M | display-authors = 6 | title = [Comparison of epidemic characteristics between SARS in2003 and COVID-19 in 2020 in Guangzhou] | language = Chinese | journal = Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi = Zhonghua Liuxingbingxue Zazhi | volume = 41 | issue = 5 | pages = 634–637 | date = March 2020 | pmid = 32159317 | doi = 10.3760/cma.j.cn112338-20200228-00209 }}</ref> but also because of [[Methodology|methodological]] difficulties. The under-counting of mild cases can cause the mortality rate to be overestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Jung SM, Akhmetzhanov AR, Hayashi K, Linton NM, Yang Y, Yuan B, Kobayashi T, Kinoshita R, Nishiura H | display-authors = 6 | title = Real-Time Estimation of the Risk of Death from Novel Coronavirus (COVID-19) Infection: Inference Using Exported Cases | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 2 | page = 523 | date = February 2020 | pmid = 32075152 | doi = 10.3390/jcm9020523 | pmc = 7074479 }}</ref> However, the fact that deaths are the result of cases contracted in the past can mean the current mortality rate is underestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Chughtai A, Malik A | title = Is Coronavirus disease (COVID-19) case fatality ratio underestimated? | journal = Global Biosecurity | date = March 2020 | volume = 1 | issue = 3 | doi = 10.31646/gbio.56 | doi-broken-date = 2020-04-26 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baud D, Qi X, Nielsen-Saines K, Musso D, Pomar L, Favre G | title = Real estimates of mortality following COVID-19 infection. | journal = The Lancet Infectious Diseases | date = March 2020 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30195-X | pmid = 32171390 | pmc = 7118515 }}</ref> Smokers were 1.4 times more likely to have severe symptoms of COVID‑19 and approximately 2.4 times more likely to require intensive care or die compared to non-smokers.<ref>{{cite journal |last1=Vardavas |first1=Constantine I. |last2=Nikitara |first2=Katerina |title=COVID-19 and smoking: A systematic review of the evidence |journal=Tobacco Induced Diseases |date=20 March 2020 |volume=18 |issue=March |page=20 |doi=10.18332/tid/119324 |pmid=32206052 |issn=1617-9625|pmc=7083240 }}</ref> Concerns have been raised about long-term [[sequela]]e of the disease. The [[Hong Kong Hospital Authority]] found a drop of 20% to 30% in lung capacity in some people who recovered from the disease, and lung scans suggested organ damage.<ref>{{cite web |last1=Cheung |first1=Elizabeth |name-list-format=vanc |title=Some recovered Covid-19 patients may have lung damage, doctors say |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |website=[[South China Morning Post]] |date=13 March 2020 |access-date=15 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315172445/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |archive-date=15 March 2020 |url-status=live }}</ref> This may also lead to [[post-intensive care syndrome]] following recovery.<ref>{{cite journal|last=Servick|first=Kelly|date=2020-04-08|title=For survivors of severe COVID-19, beating the virus is just the beginning|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning|journal=Science|doi=10.1126/science.abc1486|doi-access=free|issn=0036-8075}}</ref> {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age and country or US state |- !Age !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80-89 !90+ |- |[[COVID-19 pandemic in Canada|Canada]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/documents/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection/surv-covid19-epi-update-eng.pdf|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) DAILY EPIDEMIOLOGY UPDATE Updated: 5 May, 2020, 11:00 AM ET|date=2020-05-05|website=Public Health Agency of Canada|url-status=live|access-date=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.6}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|21.5}} |- |[[COVID-19 pandemic in mainland China|China]] as of 11 February<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|3.6}} |{{shade|align=center|8.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|14.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in Denmark|Denmark]] as of 5 May<ref name="SSIReport">{{cite report|url=https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|title=COVID-19 i Danmark: Epidemiologisk overvågningsrapport den 5. maj 2020|date=2020-05-05|publisher=[[Statens Serum Institut]]|language=Danish|access-date=2020-05-05|url-status=live|archivedate=10 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510173051/https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|deadurl=yes}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|4.4}} |{{shade|align=center|16.7}} |{{shade|align=center|26.4}} |{{shade|align=center|44.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Germany|Germany]] as of 5 May<ref>https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/2020-05-05-de.pdf{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/478220a4c454480e823b17327b2bf1d4 |title=Robert Koch-Institut: COVID-19-Dashboard |publisher=Experience.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|23.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Israel|Israel]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://t.me/MOHreport/4421?single|title=קורונה - משרד הבריאות|publisher=[[Ministry of Health (Israel)]]|date=2020-05-03|accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}}<!--used to be 0.5% until May 2nd (too bad it wasn't Easter)--> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.7}} |{{shade|align=center|22.9}} |{{shade|align=center|30.8}} |{{shade|align=center|31.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Italy|Italy]] as of 28 April<ref name="ISSReport">{{cite report|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_28-aprile-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19. Aggiornamento nazionale 28 aprile 2020|date=29 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|location=Rome|language=Italian|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|9.8}} |{{shade|align=center|24.2}} |{{shade|align=center|29.0}} |{{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Kentucky|KY state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://kygeonet.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/543ac64bc40445918cf8bc34dc40e334 |title=KDPH COVID-19 Dashboard |publisher=Kygeonet.maps.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|6.8}} |{{shade|align=center|13.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|27.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Massachusetts|MA state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.mass.gov/info-details/covid-19-response-reporting |title=COVID-19 Response Reporting |publisher=Mass.gov |date=2020-01-01 |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|4.5}} |{{shade|align=center|14.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in the Netherlands|Netherlands]] as of 25 April<ref name="RIVMReport">{{cite report|url=https://www.rivm.nl/documenten/epidemiologische-situatie-covid-19-in-nederland-25-april-2020|title=Epidemiologische situatie COVID-19 in Nederland 25 april 2020|date=25 April 2020|publisher=[[Netherlands National Institute for Public Health and the Environment|Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milie]]|location=Bilthoven|language=Dutch|access-date=25 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|7.6}} |{{shade|align=center|23.2}} |{{shade|align=center|30.0}} |{{shade|align=center|29.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Norway|Norway]] as of 5 May<ref>https://www.fhi.no/contentassets/ca5914bd0aa14e15a17f8a7d48fa306a/2020_05_05_dagsrapport-norge-covid-19.pdf{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.7}} |{{shade|align=center|8.5}} |{{shade|align=center|21.3}} |{{shade|align=center|50.4}} |- |[[COVID-19 pandemic in Portugal|Portugal]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|title=NOVO CORONAVÍRUS COVID-19 RELATÓRIO DE SITUAÇÃO|date=2020-05-05|accessdate=2020-05-05|language=pt|archivedate=5 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200505134519/https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|url-status=dead}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.5}} |colspan="2" {{shade|align=center|17.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in South Korea|South Korea]] as of 30 April<ref name="KCDCReport">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367051&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(4월 30일, 정례브리핑)|language=ko|date=30 April 2020|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|10.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Spain|Spain]] as of 5 May<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_97_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 97. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=6 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=2020-05-06|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|4.8}} |{{shade|align=center|13.9}} |{{shade|align=center|20.9}} |{{shade|align=center|21.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Sweden|Sweden]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/09f821667ce64bf7be6f9f87457ed9aa |title=FOHM Covid-19 |publisher=[[Public Health Agency of Sweden]] |date= |accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|7.4}} |{{shade|align=center|22.8}} |{{shade|align=center|32.0}} |{{shade|align=center|36.1}} |- |[[COVID-19 pandemic in Switzerland|Switzerland]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://datawrapper.dwcdn.net/IJC8v/45/|title=Todesfälle in der Schweiz nach Altersgruppen|website=datawrapper.dwcdn.net|date=2020-04-30|accessdate=2020-04-30}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|2.9}} |{{shade|align=center|10.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|25.9}} |- |[[2020 coronavirus pandemic in Washington (state)|WA state]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://www.doh.wa.gov/emergencies/coronavirus |title=2019 Novel Coronavirus Outbreak (COVID-19) |publisher=Washington State Department of Health |date=2020-05-05|accessdate=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|1.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|9.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|29.8}} |} {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age in the United States |- !Age !0–19 !20–44 !45–54 !55–64 !65–74 !75–84 !85+ |- |[[COVID-19 pandemic in the United States|United States]] as of 16 March<ref name="CDCMMWR18Mar2020">{{cite journal|author=CDC COVID-19 Response Team|title=Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—United States, February 12 – March 16, 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=69|issue=12|pages=343–346|date=18 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control]]|doi=10.15585/mmwr.mm6912e2|pmid=32214079|access-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322021219/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|archive-date=22 March 2020|url-status=live|doi-access=free}}</ref> |style="text-align:center;"|0.0 |style="text-align:center;"|0.1–0.2 |style="text-align:center;"|0.5–0.8 |style="text-align:center;"|1.4–2.6 |style="text-align:center;"|2.7–4.9 |style="text-align:center;"|4.3–10.5 |style="text-align:center;"|10.4–27.3 |- | colspan="8" |Note: The lower bound includes all cases. The upper bound excludes cases that were missing data. |} {| class="wikitable" |+Estimate of infection fatality rates and probability of severe disease course (%) by age based on cases from China<ref>{{cite journal|last=Verity|first=Robert|last2=Okell|first2=Lucy C|last3=Dorigatti|first3=Ilaria|last4=Winskill|first4=Peter|last5=Whittaker|first5=Charles|last6=Imai|first6=Natsuko|last7=Cuomo-Dannenburg|first7=Gina|last8=Thompson|first8=Hayley|last9=Walker|first9=Patrick G T|last10=Fu|first10=Han|last11=Dighe|first11=Amy|date=30 March 2020|title=Estimates of the severity of coronavirus disease 2019: a model-based analysis|journal=The Lancet Infectious Diseases|doi=10.1016/s1473-3099(20)30243-7|pmid=32240634|pmc=7158570|doi-access=free|issn=1473-3099}}</ref> |- ! !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80+ |- !Severe disease |{{shade|align=center|0.0}}<br /><small>(0.0–0.0)</small> |{{shade|align=center|0.04}}<br /><small>(0.02–0.08)</small> |{{shade|align=center|1.0}}<br /><small>(0.62–2.1)</small> |{{shade|align=center|3.4}}<br /><small>(2.0–7.0)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.7)</small> |{{shade|align=center|8.2}}<br /><small>(4.9–17)</small> |{{shade|align=center|11}}<br /><small>(7.0–24)</small> |{{shade|align=center|17}}<br /><small>(9.9–34)</small> |{{shade|align=center|18}}<br /><small>(11–38)</small> |- !Death |{{shade|align=center|0.0016}}<br /><small>(0.00016–0.025)</small> |{{shade|align=center|0.0070}}<br /><small>(0.0015–0.050)</small> |{{shade|align=center|0.031}}<br /><small>(0.014–0.092)</small> |{{shade|align=center|0.084}}<br /><small>(0.041–0.19)</small> |{{shade|align=center|0.16}}<br /><small>(0.076–0.32)</small> |{{shade|align=center|0.60}}<br /><small>(0.34–1.3)</small> |{{shade|align=center|1.9}}<br /><small>(1.1–3.9)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.4)</small> |{{shade|align=center|7.8}}<br /><small>(3.8–13)</small> |- |colspan=10| Total infection fatality rate is estimated to be 0.66% (0.39–1.3). Infection fatality rate is fatality per all infected individuals, regardless of whether they were diagnosed or had any symptoms. Numbers in parentheses are 95% [[credible interval]]s for the estimates. |} ===ភាពស៊ាំ=== It is unknown (as of April 2020) if past infection provides effective and long-term [[Immunity (medical)|immunity]] in people who recover from the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|title=BSI open letter to Government on SARS-CoV-2 outbreak response|publisher=British Society for Immunology|website=immunology.org|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|archive-date=14 March 2020|url-status=dead|archivedate=14 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response}}</ref><ref name="Immunity Passports">{{cite news |last1=Schraer |first1=Rachel |title=Coronavirus: Immunity passports 'could increase virus spread' |url=https://www.bbc.com/news/world-52425825 |accessdate=26 April 2020 |date=25 April 2020}}</ref> Some of the infected have been reported to develop [[Antibody|protective antibodies]], so [[Adaptive immune system|acquired immunity]] is presumed likely, based on the behaviour of other coronaviruses.<ref>{{cite news| url= https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html |title= Can you get coronavirus twice or does it cause immunity?|date=13 March 2020|website=The Independent|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200314211439/https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref> However, cases in which recovery from COVID‑19 was followed by positive tests for coronavirus at a later date have been reported.<ref name="SLT-202004112">{{cite news |last=Politi |first=Daniel |title=WHO Investigating Reports of Coronavirus Patients Testing Positive Again After Recovery |url=https://slate.com/news-and-politics/2020/04/who-reports-coronavirus-testing-positive-recovery.html |date=11 April 2020 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |accessdate=11 April 2020 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|title=They survived the coronavirus. Then they tested positive again. Why?|date=13 March 2020|website=Los Angeles Times|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220822/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|title=14% of Recovered Covid-19 Patients in Guangdong Tested Positive Again| publisher= Caixin Global|website= caixinglobal.com|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200303181249/https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|archive-date=3 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Omer2020">{{cite journal |last1=Omer |first1=SB |last2=Malani |first2=P |last3=del Rio |first3=C |title=The COVID-19 Pandemic in the US A Clinical Update |journal=JAMA |date= 6 April 2020 |doi=10.1001/jama.2020.5788|pmid=32250388 |doi-access=free }}</ref> These cases are believed to be lingering infection rather than reinfection,<ref name="Omer2020"/> or [[false positive]]s due to remaining RNA fragments.<ref>{{citation |url=https://www.thetimes.co.uk/article/coronavirus-patients-cant-relapse-south-korean-scientists-believe-rkm8zm7d9 |title=Coronavirus patients can't relapse, South Korean scientists believe |newspaper=The Times |author=Richard Lloyd Parry |date=30 April 2020}}</ref> Some other coronaviruses circulating in people are capable of reinfection after roughly a year.<ref>{{cite web|title=What if immunity to covid-19 doesn't last?|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/27/1000569/how-long-are-people-immune-to-covid-19/|website=MIT Technology Review|language=en|access-date=2020-05-01}}</ref><ref>{{cite web|title=Direct observation of repeated infections with endemic coronaviruses|url=http://www.columbia.edu/~jls106/galanti_shaman_ms_supp.pdf|publisher=Department of Environmental Health Sciences, Mailman School of Public Health, [[Columbia University]]|website=Columbia University in the City of New York|language=en|access-date=2020-05-02|date=April 15, 2020}}</ref> ==ប្រវត្តិ== {{main|Timeline of the 2019–20 coronavirus pandemic}} The virus is thought to be natural and has an [[zoonosis|animal origin]],<ref name="NM-20200317">{{cite journal |vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF |title=The proximal origin of SARS-CoV-2 |date=17 March 2020 |journal=[[Nature Medicine]] |volume=26 |issue=4 |pages=450–452 |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |pmid=32284615 |issn=1546-170X |pmc=7095063 }}</ref> through [[spillover infection]].<ref>{{cite web|url=https://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|name-list-format=vanc|date=12 March 2020|website=Nautilus|access-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|archive-date=15 March 2020|url-status=dead|archivedate=15 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming}}</ref> The actual origin is unknown, but the first known cases of infection happened in China. By December 2019, the spread of infection was almost entirely driven by human-to-human transmission.<ref name="Epidemiology2020Feb17">{{cite journal|vauthors=Yanping Z, et al.|collaboration=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19)—China, 2020|url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|journal=China CDC Weekly|volume=2|issue=8|pages=113–122|date=17 February 2020|publisher=[[Chinese Center for Disease Control and Prevention]]|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219142101/http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|archive-date=19 February 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45">{{cite journal | vauthors=Heymann DL, Shindo N | title=COVID-19: what is next for public health? | journal=Lancet | volume=395 | issue=10224 | date=February 2020 | pmid=32061313 | doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3 | doi-access=free | pages=542–45 }}</ref> A study of the first 41 cases of confirmed COVID‑19, published in January 2020 in ''The Lancet'', revealed the earliest date of onset of symptoms as 1{{nbsp}}December 2019.<ref name="WuMarch2020">{{cite journal|last=Wu|first=Yi-Chi|last2=Chen|first2=Ching-Sung|last3=Chan|first3=Yu-Jiun|date=March 2020|title=The outbreak of COVID-19: An overview|journal=Journal of the Chinese Medical Association|volume=83|issue=3|pages=217–220|doi=10.1097/JCMA.0000000000000270|pmid=32134861|issn=1726-4901|pmc=7153464}}</ref><ref name="Wang24Jan2020">{{cite journal |last1=Wang |first1=C. |last2=Horby |first2=P. W. |last3=Hayden |first3=F. G. |last4=Gao |first4=G. F. |title=A novel coronavirus outbreak of global health concern |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=395 |issue=10223 |pages=470–473 |date=February 2020 |pmid=31986257 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30185-9 |doi-access=free |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30185-9/abstract|pmc=7135038 }}</ref><ref name="AutoDW-67">{{cite journal |last=Cohen |first=Jon |date=January 2020 |title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally |url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.abb0611}}</ref> Official publications from the WHO reported the earliest onset of symptoms as 8{{nbsp}}December 2019.<ref>{{cite web | title=Novel Coronavirus—China | date=12 January 2020 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/en/}}</ref> Human-to-human transmission was confirmed by the WHO and Chinese authorities by 20 January 2020.<ref>{{cite news |last1=Kessler |first1=Glenn |title=Trump's false claim that the WHO said the coronavirus was 'not communicable' |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |accessdate=17 April 2020 |work=[[The Washington Post]] |date=17 April 2020 |archiveurl=https://archive.today/20200417193804/https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |archivedate=17 April 2020 |name-list-format=vanc |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China confirms human-to-human transmission of coronavirus |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/20/coronavirus-spreads-to-beijing-as-china-confirms-new-cases |accessdate=18 April 2020 |work=[[The Guardian]] |date=21 January 2020}}</ref> ==រោគរាតត្បាតវិទ្យា== {{main|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} Several measures are commonly used to quantify mortality.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|title=Principles of Epidemiology {{!}} Lesson 3—Section 3|date=18 February 2019|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228150607/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> These numbers vary by region and over time and are influenced by the volume of testing, healthcare system quality, treatment options, time since the initial outbreak, and population characteristics such as age, sex, and overall health.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |last=Ritchie |first=Hannah |last2=Roser |first2=Max |date=25 March 2020 |editor-last=Chivers |editor-first=Tom |website=[[Our World in Data]] |url-status=live |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 }}</ref> The death-to-case ratio reflects the number of deaths divided by the number of diagnosed cases within a given time interval. Based on Johns Hopkins University statistics, the global death-to-case ratio is {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}}/{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=no}}) as of {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}.{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} The number varies by region.<ref>{{cite journal |last=Lazzerini |first=Marzia |last2=Putoto |first2=Giovanni |date=18 March 2020 |title=COVID-19 in Italy: momentous decisions and many uncertainties |url=https://www.thelancet.com/journals/langlo/article/PIIS2214-109X(20)30110-8/abstract |journal=The Lancet Global Health |volume=0 |issue=5 |pages=e641–e642 |doi=10.1016/S2214-109X(20)30110-8 |issn=2214-109X |pmid=32199072|pmc=7104294 }}</ref> Other measures include the [[case fatality rate]] (CFR), which reflects the percent of diagnosed individuals who die from a disease, and the infection fatality rate (IFR), which reflects the percent of infected individuals (diagnosed and undiagnosed) who die from a disease. These statistics are not time-bound and follow a specific population from infection through case resolution. Many academics have attempted to calculate these numbers for specific populations.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |website=Our World in Data |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 |url-status=live }}</ref> Outbreaks have occurred in prisons due to crowding and an inability to enforce adequate social distancing.<ref name="Hawks2020"/> In the United States, the prisoner population is aging and many of them are at high risk for poor outcomes from COVID-19 due to high rates of coexisting heart and lung disease, and poor access to high-quality healthcare.<ref name="Hawks2020">{{cite journal |last1=Hawks |first1=L |last2=Woolhandler |first2=S |last3=McCormick |first3=D |title=COVID-19 in Prisons and Jails in the United States. |journal=JAMA Internal Medicine |date=April 2020 |doi=10.1001/jamainternmed.2020.1856 |pmid=32343355 | doi-access=free}}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-cases-covid-19-who.png| caption1 =Total confirmed cases over time | image2 =Total-deaths-covid-19-who (1).png| caption2 =Total deaths over time }} {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png| caption1 =Total confirmed cases of COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed cases of COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 =World map of total confirmed COVID-19 deaths per million people by country.svg| caption2 =Total confirmed deaths due to COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed deaths due to COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> }} ===Infection fatality rate=== [[Our World in Data]] states that as of March 25, 2020, the [[infection fatality rate]] (IFR) cannot be accurately calculated.<ref>{{cite web |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |website=Our World in Data |accessdate=23 April 2020}}</ref> In February, the World Health Organization estimated the IFR at 0.94%, with a confidence interval between 0.37 percent to 2.9 percent.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—31 |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200220-sitrep-31-covid-19.pdf |accessdate=23 April 2020 |date=20 February 2020}}</ref> The [[University of Oxford]] [[Centre for Evidence-Based Medicine]] (CEBM) estimated a global [[Case fatality rate|CFR]] of 0.72 percent and IFR of 0.1 percent to 0.36 percent.<ref name="cebm-global-cf">{{cite web|url=https://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates/|title=Global Covid-19 Case Fatality Rates|date=17 March 2020|website=[[Centre for Evidence-Based Medicine]]|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|accessdate=10 April 2020|archivedate=18 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518190820/http://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates}}</ref> According to CEBM, random antibody testing in Germany suggested an IFR of 0.37% (0.12% to 0.87%) there, but there have been concerns about false positives.<ref name="cebm-global-cf"/><ref>{{cite web|url=https://towardsdatascience.com/gangelt-a-representative-study-on-the-lethality-of-covid-19-5d877dbd6e55|title=Gangelt — A representative study on the lethality of COVID-19|last=Haake|first=Daniel|date=2020-04-24|website=Medium|access-date=2020-04-27}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/antibody-surveys-suggesting-vast-undercount-coronavirus-infections-may-be-unreliable|title=Antibody surveys suggesting vast undercount of coronavirus infections may be unreliable|last=VogelApr. 21|first=Gretchen|last2=2020|date=2020-04-21|website=Science {{!}} AAAS|access-date=2020-04-29|last3=Pm|first3=6:30}}</ref> Firm lower limits of infection fatality rates have been established in a number of locations. In [[New York City]], with a population of 8.4&nbsp;million, as of April 25, 16,673 (0.20% of the population) have died from COVID-19, and 20,800 (0.25% of the population) excess deaths have occurred, and in [[Bergamo]] province, where 0.57% of the population has died.<ref>{{cite web|url=https://medium.com/bccp-uc-berkeley/how-deadly-is-covid-19-data-science-offers-answers-from-italy-mortality-data-58abedf824cf|title=How deadly is COVID-19? Data Science offers answers from Italy mortality data.|last=Modi|first=Chirag|date=2020-04-21|website=Medium|access-date=2020-04-23}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=Chirag|last2=Boehm|first2=Vanessa|last3=Ferraro|first3=Simone|last4=Stein|first4=George|last5=Seljak|first5=Uros|date=2020-04-20|title=Total COVID-19 Mortality in Italy: Excess Mortality and Age Dependence through Time-Series Analysis|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.15.20067074v2|journal=MedRxiv|pages=2020.04.15.20067074|doi=10.1101/2020.04.15.20067074|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Wu|first=Jin|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/04/21/world/coronavirus-missing-deaths.html|title=36,000 Missing Deaths: Tracking the True Toll of the Coronavirus Crisis|date=2020-04-27|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-27|url-status=live|last2=McCann|first2=Allison|issn=0362-4331|last3=Katz|first3=Josh|last4=Peltier|first4=Elian | name-list-format = vanc}}</ref> To get a better view on the number of people infected initial antibody testing have been carried out, but there are no valid scientific reports based on any of them as of yet.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2020-04-24/is-coronavirus-worse-than-the-flu-blood-studies-say-yes-by-far|title=The Coronavirus Isn't Just the Flu, Bro|last=|first=|date=|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/science/2020/04/experts-demolish-studies-suggesting-covid-19-is-no-worse-than-flu/|title=Experts demolish studies suggesting COVID-19 is no worse than flu|last=Mole|first=Beth|date=2020-04-24|website=[[Ars Technica]]|access-date=2020-04-26}}</ref> ===ភាពខុសគ្នាប្រាំមួយយ៉ាង=== {{Main|Gendered impact of the COVID-19 pandemic}} The impact of the pandemic and its mortality rate are different for men and women.<ref name="lancet">{{cite journal |last1=Wenham |first1=Clare |last2=Smith |first2=Julia |last3=Morgan |first3=Rosemary |title=COVID-19: the gendered impacts of the outbreak |journal=The Lancet |date=14 March 2020 |volume=395 |issue=10227 |pages=846–848 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30526-2 |pmid=32151325 |pmc=7124625 |doi-access=free }}</ref> Mortality is higher in men in studies conducted in China and Italy.<ref name="chinamortality">{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Xia J, Yu T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=507–513 |date=February 2020 |pmid=32007143 |pmc=7135076 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Team |first1=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology |title=The epidemiological characteristics of an outbreak of 2019 novel coronavirus diseases (COVID-19) in China |journal=Chinese Journal of Epidemiology |date=17 February 2020 |volume=41 |issue=2 |pages=145–151 |doi=10.3760/cma.j.issn.0254-6450.2020.02.003 |pmid=32064853 |url=http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |accessdate=7 April 2020 |language=ch |issn=0254-6450 |archive-date=10 មេសា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410004232/http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name="italy">{{cite news |last1=Rabin |first1=Roni Caryn |title=In Italy, Coronavirus Takes a Higher Toll on Men |url=https://www.nytimes.com/2020/03/20/health/coronavirus-italy-men-risk.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=20 March 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> The higher risk for men appears in their 50s, and begins to taper off only at 90.<ref name = italy/> In China, the death rate was 2.8 percent for men and 1.7 percent for women.<ref name = italy/> The exact reasons for this sex-difference are not known, but genetic and behavioural factors could be a reason.<ref name="lancet"/> Sex-based immunological differences, a lower prevalence of smoking in women, and men developing co-morbid conditions such as hypertension at a younger age than women could have contributed to the higher mortality in men.<ref name = italy/> In Europe, of those infected with COVID‑19, 57% were men; of those infected with COVID‑19 who also died, 72% were men.<ref>{{cite web |title=COVID-19 weekly surveillance report |url=http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |website=www.euro.who.int |accessdate=7 April 2020 |archivedate=15 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315074508/http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |url-status=dead }}</ref> As of April 2020, the U.S. government is not tracking sex-related data of COVID‑19 infections.<ref name="nytimesus">{{cite news |last1=Gupta |first1=Alisha Haridasani |title=Does Covid-19 Hit Women and Men Differently? U.S. Isn't Keeping Track |url=https://www.nytimes.com/2020/04/03/us/coronavirus-male-female-data-bias.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=3 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> Research has shown that viral illnesses like [[Ebola virus disease|Ebola]], [[HIV]], [[influenza]], and [[SARS]] affect men and women differently.<ref name="nytimesus"/> A higher percentage of health workers, particularly nurses, are women, and they have a higher chance of being exposed to the virus.<ref>{{cite web |title=Gender equity in the health workforce: Analysis of 104 countries |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/311314/WHO-HIS-HWF-Gender-WP1-2019.1-eng.pdf |publisher=World Health Organization |accessdate=7 April 2020}}</ref> School closures, lockdowns, and reduced access to healthcare following the 2019–20 coronavirus pandemic may differentially affect the genders and possibly exaggerate existing gender disparity.<ref name="lancet"/><ref name="thinkglobalhealth">{{cite web |title=Gender and the Coronavirus Outbreak: Think Global Health |url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/gender-and-coronavirus-outbreak |website=Council on Foreign Relations |accessdate=7 April 2020 }}</ref> ===Ethnic differences=== In the U.S., a greater proportion of deaths due to COVID-19 have occurred among [[African Americans]].<ref name="AVD">{{cite journal |last1=Dorn |first1=Aaron van |last2=Cooney |first2=Rebecca E |last3=Sabin |first3=Miriam L |title=COVID-19 exacerbating inequalities in the US |journal=The Lancet |date=April 2020 |volume=395 |issue=10232 |pages=1243–1244 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30893-X|pmid=32305087 |pmc=7162639 }}</ref> Structural factors that prevent African Americans from practicing social distancing include their concentration in crowded substandard housing and "essential" occupations such as public transit employees and health-care workers. Greater prevalence of lacking [[health insurance]] and care and of underlying conditions such as [[diabetes]], [[hypertension]] and [[heart disease]] also increase their risk of death.<ref>{{cite journal |last1=Adams |first1=Mary L. |last2=Katz |first2=David L. |last3=Grandpre |first3=Joseph |title=Population-Based Estimates of Chronic Conditions Affecting Risk for Complications from Coronavirus Disease, United States |journal=Emerging Infectious Diseases |date=August 2020 |volume=26 |issue=8 |doi=10.3201/eid2608.200679|pmid=32324118 }}</ref> Similar issues affect [[Indigenous peoples of the Americas|Native American]] and [[Latino]] communities.<ref name="AVD" /> Leaders have called for efforts to research and address the disparities.<ref>{{cite journal |last1=Laurencin |first1=Cato T. |last2=McClinton |first2=Aneesah |title=The COVID-19 Pandemic: a Call to Action to Identify and Address Racial and Ethnic Disparities |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |date=18 April 2020 |doi=10.1007/s40615-020-00756-0|pmid=32306369 }}</ref> ===Existing respiratory problems=== When someone with existing respiratory problems is infected with COVID-19, they are at greater risk for severe symptoms.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/need-extra-precautions/groups-at-higher-risk.html|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2020-05-04}}</ref> COVID-19 also poses a greater risk to people who misuse opioids and methamphetamines, insofar as their drug use may have caused lung damage.<ref>{{cite web|title=People who use drugs are more vulnerable to coronavirus. Here's what clinics are doing to help.|url=https://www.theadvocate.com/baton_rouge/news/coronavirus/article_f80cf77e-84fa-11ea-88d5-2b37dc9dd966.html|last=DeRobertis|first=Jacqueline|date=3 May 2020|website=The Advocate (Louisiana)|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=4 May 2020}}</ref> ==សង្គម និង វប្បធម៌== ===ឈ្មោះ=== During the initial outbreak in Wuhan, China, the virus and disease were commonly referred to as "coronavirus" and "Wuhan coronavirus",<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/24/799208865/a-second-u-s-case-of-wuhan-coronavirus-is-confirmed|title=2nd U.S. Case Of Wuhan Coronavirus Confirmed|website=NPR.org|access-date=2020-04-04}}</ref><ref>{{cite news|last=Jr|first=Donald G. McNeil|url=https://www.nytimes.com/2020/02/02/health/coronavirus-pandemic-china.html|title=Wuhan Coronavirus Looks Increasingly Like a Pandemic, Experts Say|date=2020-02-02|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-04|issn=0362-4331 | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/02/05/asia/wuhan-coronavirus-update-death-toll-spike-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus deaths spike again as outbreak shows no signs of slowing|last=Griffiths|first=James|website=CNN|access-date=2020-04-04}}</ref> with the disease sometimes called "Wuhan pneumonia".<ref>{{cite journal |last1=Jiang |first1=Shibo |last2=Xia |first2=Shuai |last3=Ying |first3=Tianlei |last4=Lu |first4=Lu |title=A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome |journal=Cellular & Molecular Immunology |date=February 2020 | volume=17 | issue=554 |page=554 |doi=10.1038/s41423-020-0372-4 |pmid=32024976 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY |title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=514–523 |date=February 2020 |pmid=31986261 |pmc=7159286 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9 | doi-access=free }}</ref> In the past, many diseases have been named after geographical locations, such as the [[Spanish flu]],<ref>{{cite journal |last1=Shablovsky |first1=Suzanne |title=The legacy of the Spanish flu |journal=Science |date=22 September 2017 |volume=357 |issue=6357 |page=1245 |doi=10.1126/science.aao4093 |bibcode=2017Sci...357.1245S |url=https://science.sciencemag.org/content/357/6357/1245 |issn=0036-8075}}</ref> [[Middle East Respiratory Syndrome]], and [[Zika virus]].<ref name="Nature Stop">{{cite news |title=Stop the coronavirus stigma now |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-01009-0 |accessdate=16 April 2020 |work=Nature |date=7 April 2020 |page=165 |doi=10.1038/d41586-020-01009-0}}</ref> In January 2020, the [[World Health Organization|World Health Organisation]] recommended 2019-nCov<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV) SITUATION REPORT—1|last=|first=|date=21 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> and 2019-nCoV acute respiratory disease<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report—10|last=|first=|date=30 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> as interim names for the virus and disease per 2015 guidance and international guidelines against using geographical locations (e.g. Wuhan, China), animal species or groups of people in disease and virus names to prevent [[social stigma]].<ref>{{cite news |title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO |url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |access-date=11 February 2020 |publisher=TODAYonline |name-list-format=vanc |archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |archive-date=21 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="veconomist">{{cite news|author= |title= The coronavirus spreads racism against—and among—ethnic Chinese|url= https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|work= [[The Economist]]|date= 17 February 2020|access-date= 17 February 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date= 17 February 2020|url-status= live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/163636/WHO_HSE_FOS_15.1_eng.pdf|title=World Health Organization Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases|last=|first=|date=May 2015|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> The official names COVID‑19 and SARS-CoV-2 were issued by the WHO on 11 February 2020.<ref name="WHO-naming">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> WHO chief [[Tedros Adhanom]] Ghebreyesus explained: CO for ''corona'', VI for ''virus'', D{{nbsp}}for ''disease'' and 19 for when the outbreak was first identified (31 December 20''19'').<ref>{{cite news |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK—eighth update |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-eighth-update-8-april-2020.pdf |access-date=19 April 2020 |publisher=ecdc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314223709/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/RRA-sixth-update-Outbreak-of-novel-coronavirus-disease-2019-COVID-19.pdf |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The WHO additionally uses "the COVID‑19 virus" and "the virus responsible for COVID‑19" in public communications.<ref name="WHO-naming" /> Both the disease and virus are commonly referred to as "coronavirus" in the media and public discourse. ===Misinformation=== {{main|Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic}} After the initial [[COVID-19 pandemic|outbreak]] of COVID‑19, conspiracy theories, [[misinformation]] and [[disinformation]] emerged regarding the origin, scale, prevention, treatment and other aspects of the disease and rapidly spread online.<ref name="bbc_misinfo">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |title=China coronavirus: Misinformation spreads online about origin and scale |date=30 January 2020 |work=[[BBC News]] |access-date=10 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200204163412/https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |archive-date=4 February 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="GUAR">{{cite newspaper | url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | title=Bat soup, dodgy cures and 'diseasology': the spread of coronavirus misinformation | date=January 31, 2020 | access-date=February 3, 2020 | first=Josh | last=Taylor | newspaper=[[The Guardian]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200202141231/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | archive-date=February 2, 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="RunningList">{{cite web |url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |title=Here's A Running List Of Disinformation Spreading About The Coronavirus |website=Buzzfeed News |access-date=February 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206212717/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |archive-date=February 6, 2020 |url-status=live }}</ref> ===Decreased emergency room use=== In Austria, 39% fewer persons sought help for cardiac symptoms in the month of March. A study estimated that there were 110 incidents of preventable cardiac death as compared to 86 confirmed deaths from Coronavirus as of March 29.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Metzler | first1= Bernhard | last2=Siostrzonek |first2= Peter | last3= Binder |first3= Ronald | title=Decline of acute coronary syndrome admissions in Austria since the outbreak of COVID-19: the pandemic response causes cardiac collateral damage |journal= European Heart Journal |date= 16 April 2020 |doi=10.1093/eurheartj/ehaa314|pmid=32297932 |pmc=7184486 }}</ref> A preliminary study in the U.S. found 38% under-utilization of cardiac care units as compared to normal.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Garcia | first1=Santiago | last2=Albaghdadi |first2=Mazen | last3=Meraj|first3=Perwaiz | title=PRE-PRINT: Reduction in ST-Segment Elevation Cardiac Catheterization Laboratory Activations in the United States during COVID-19 Pandemic |journal=Journal of the American College of Cardiology (JACC) |date= April 2020 |doi=10.1016/j.jacc.2020.04.011|pmid=32283124 |pmc=7151384 }}</ref> The head of cardiology at the University of Arizona has stated, "My worry is some of these people are dying at home because they're too scared to go to the hospital."<ref name="StatApril23">[https://www.statnews.com/2020/04/23/coronavirus-phobia-keeping-heart-patients-away-from-er/ 'Where are all our patients?': Covid phobia is keeping people with serious heart symptoms away from ERs], ''Stat News'', Usha Lee McFarling, April 23, 2020.</ref> There is also concern that persons with symptoms of stroke and appendicitis are delaying seeking help.<ref name=StatApril23/><ref>See also . . [https://www.nytimes.com/2020/04/25/health/coronavirus-heart-stroke.html Amid the Coronavirus Crisis, Heart and Stroke Patients Go Missing], ''New York Times'', Gina Kolata, April 25, 2020.</ref> ==សត្វផ្សេងៗ== Humans appear to be capable of spreading the virus to some other animals. A domestic [[cat]] in [[Liège]], Belgium, tested positive after it started showing symptoms (diarrhoea, vomiting, shortness of breath) a week later than its owner, who was also positive.<ref>{{cite web|url=https://www.brusselstimes.com/all-news/belgium-all-news/103003/coronavirus-belgian-woman-infected-her-cat/ |title=Coronavirus: Belgian cat infected by owner |publisher=Brusselstimes.com |date=2020-03-27 |accessdate=2020-04-12}}</ref> [[Tiger]]s at the [[Bronx Zoo]] in New York, United States, tested positive for the virus and showed symptoms of COVID‑19, including a dry cough and loss of appetite.<ref>{{cite news |last=Goldstein |first=Joseph |title=Bronx Zoo Tiger Is Sick With the Coronavirus |url=https://www.nytimes.com/2020/04/06/nyregion/bronx-zoo-tiger-coronavirus.html |website=[[The New York Times]] |date=6 April 2020 |access-date=9 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> [[Mink]]s at two farms in the Netherlands also tested positive for COVID-19.<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/mink-netherlands-coronavirus-farm |title=Coronavirus hits Netherlands farm animals as minks test positive for virus |publisher=Fox News |date= 26 April 2020|accessdate=2020-04-27}}</ref> A study on domesticated animals inoculated with the virus found that [[cat]]s and [[ferret]]s appear to be "highly susceptible" to the disease, while [[dog]]s appear to be less susceptible, with lower levels of viral replication. The study failed to find evidence of viral replication in [[domestic pig|pigs]], [[domestic duck|ducks]], and [[chicken]]s.<ref>{{cite journal |last1=Shi |first1=Jianzhong |last2=Wen |first2=Zhiyuan |last3=Zhong |first3=Gongxun |title=Susceptibility of ferrets, cats, dogs, and other domesticated animals to SARS–coronavirus 2 |url=https://science.sciencemag.org/content/early/2020/04/07/science.abb7015 |journal=Science |date=8 April 2020 |pages=eabb7015 |doi=10.1126/science.abb7015 |doi-access=free |pmid=32269068 |pmc=7164390 |access-date=9 April 2020}}</ref> ==ការស្រាវជ្រាវ== {{Main|COVID-19 drug development}} No medication or vaccine is approved to treat the disease.<ref name="LiDeClerq">{{cite journal | vauthors = Li G, De Clercq E | title = Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 19 | issue = 3 | pages = 149–150 | date = March 2020 | pmid = 32127666 | doi = 10.1038/d41573-020-00016-0 | doi-access = free }}</ref> International research on vaccines and medicines in COVID‑19 is underway by government organisations, academic groups, and industry researchers.<ref name="dhama">{{cite journal | vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W | display-authors=6 | title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics | journal=Human Vaccines and Immunotherapeutics| date=March 2020 | issn=2164-5515 | pmid=32186952 | doi=10.1080/21645515.2020.1735227 | pages=1–7 | pmc=7103671 |doi-access=free}}</ref><ref name="zhang2020">{{cite journal | vauthors=Zhang L, Liu Y | title=Potential interventions for novel coronavirus in China: A systematic review | journal=Journal of Medical Virology | volume=92 | issue=5 | date=March 2020 | issn=0146-6615 | doi=10.1002/jmv.25707 | pages=479–90 | pmid=32052466 | pmc=7166986 }}</ref> In March, the [[World Health Organisation]] initiated the "[[Solidarity Trial|SOLIDARITY Trial]]" to assess the treatment effects of four existing antiviral compounds with the most promise of efficacy.<ref name="kai">{{cite journal|last1=Kupferschmidt|first1=Kai|last2=Cohen|first2=Jon| title=WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments |journal=Science Magazine | date=22 March 2020 | url=https://www.sciencemag.org/news/2020/03/who-launches-global-megatrial-four-most-promising-coronavirus-treatments | access-date=27 March 2020|doi=10.1126/science.abb8497}}</ref> There has been a great deal of COVID-19 research, involving accelerated research processes and publishing shortcuts to meet the global demand. To minimise the impact of [[Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic|misinformation]], medical professionals and the public are advised to expect rapid changes to available information, and to be attentive to [[Retractions in academic publishing|retractions]] and other updates.<ref>{{cite web|url=https://rise.articulate.com/share/soW5Pvyk3T4Ib-P4A7gS6AFqyOxsB2Eo#/|title=Navigating the COVID-19 Evidence Landscape|last=Bradley-Ridout|first=Glyneva|last2=Fuller|first2=Kaitlin|date=9 Apr 2020|website=|publisher=University of Toronto Libraries - Gerstein Science Information Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|last3=Gray|first3=Mikaela|last4=Nekolaichuk|first4=Erica}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===វ៉ាក់សាំង=== {{main|វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩}} There is no available vaccine, but various agencies are actively developing vaccine candidates. Previous work on [[SARS-CoV]] is being used because both SARS-CoV and SARS-CoV-2 use the ACE2 receptor to enter human cells.<ref>{{cite book | vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R | chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) | title=StatPearls [Internet] | chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/ |date=March 2020 | publisher=StatPearls |pmid= 32150360 | id=Bookshelf ID: NBK554776 }}</ref> Three vaccination strategies are being investigated. First, researchers aim to build a whole virus vaccine. The use of such a virus, be it [[inactivated vaccine|inactive]] or dead, aims to elicit a prompt [[immune response]] of the human body to a new infection with COVID‑19. A second strategy, subunit vaccines, aims to create a vaccine that sensitises the immune system to certain subunits of the virus. In the case of SARS-CoV-2, such research focuses on the S-spike protein that helps the virus intrude the [[ACE2 enzyme]] receptor. A third strategy is that of the nucleic acid vaccines ([[DNA vaccination|DNA]] or [[RNA vaccines]], a novel technique for creating a vaccination). Experimental vaccines from any of these strategies would have to be tested for safety and efficacy.<ref name="Chen Strych Hotez Bottazzi p.">{{cite journal | vauthors = Chen WH, Strych U, Hotez PJ, Bottazzi ME | title=The SARS-CoV-2 Vaccine Pipeline: an Overview | journal=Current Tropical Medicine Reports | date=3 March 2020 | pages=1–4 |doi=10.1007/s40475-020-00201-6 |doi-access=free | pmid=32219057 | pmc=7094941 | name-list-format = vanc}}</ref> On 16 March 2020, the first clinical trial of a vaccine started with four volunteers in [[Seattle]], United States. The vaccine contains a harmless genetic code copied from the virus that causes the disease.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Michelle |name-list-format=vanc |url=https://www.bbc.com/news/health-51906604 |title=Coronavirus: US volunteers test first vaccine |date=17 March 2020 |work=BBC News |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317034657/https://www.bbc.com/news/health-51906604 |archive-date=17 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Antibody-dependent enhancement]] has been suggested as a potential challenge for vaccine development for SARS-COV-2, but this is controversial.<ref name="PNAS2020">{{cite journal |last1=Peeples |first1=Lynn |title=News Feature: Avoiding pitfalls in the pursuit of a COVID-19 vaccine |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |year=2020 |volume=117 |issue=15 |pages=8218–8221 |publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.2005456117 |pmid=32229574 |pmc=7165470 }}</ref> ===Medications=== {{Main|COVID-19 drug repurposing research}} At least 29 phase II–IV efficacy trials in COVID‑19 were concluded in March 2020 or scheduled to provide results in April from hospitals in China.<ref name="milken">{{cite web |title=COVID-19 treatment and vaccine tracker |url=https://milkeninstitute.org/sites/default/files/2020-04/Covid19%20Tracker%20NEW4-21-20-2.pdf |publisher=Milken Institute |access-date=21 April 2020 |date=21 April 2020 |lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker }}</ref><ref name="koch">{{cite web |author1=Selina Koch |author2=Winnie Pong |title=First up for COVID-19: nearly 30 clinical readouts before end of April |url=https://www.biocentury.com/article/304658 |publisher=BioCentury Inc. |access-date=1 April 2020 |date=13 March 2020}}</ref> There are more than 300 active clinical trials underway as of April 2020.<ref name="Sanders2020"/> Seven trials were evaluating already approved treatments, including four studies on hydroxychloroquine or chloroquine.<ref name=koch/> Repurposed [[antiviral drug]]s make up most of the Chinese research, with nine phase III trials on remdesivir across several countries due to report by the end of April.<ref name=milken/><ref name=koch/> Other candidates in trials include [[vasodilator]]s, [[corticosteroid]]s, [[immunotherapy|immune therapies]], [[lipoic acid]], [[bevacizumab]], and [[recombinant DNA|recombinant]] [[angiotensin-converting enzyme 2]].<ref name=koch/> The COVID‑19 Clinical Research Coalition has goals to 1) facilitate rapid reviews of clinical trial proposals by [[ethics committee]]s and national regulatory agencies, 2) fast-track approvals for the candidate therapeutic compounds, 3) ensure standardised and rapid analysis of emerging efficacy and safety data and 4) facilitate sharing of clinical trial outcomes before publication.<ref name="coalition">{{cite journal | title=Global coalition to accelerate COVID-19 clinical research in resource-limited settings | journal=The Lancet |author=COVID-19 Clinical Research Coalition| year=2020 | volume=395 | issue=10233 | pages=1322–1325 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)30798-4 | pmid=32247324 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30798-4/fulltext#articleInformation| doi-access=free }}</ref><ref name="maguire">{{cite journal | last=Maguire | first=Brittany J. | last2=Guérin | first2=Philippe J. | title=A living systematic review protocol for COVID-19 clinical trial registrations | journal=Wellcome Open Research | volume=5 | date=2 April 2020 | issn=2398-502X | doi=10.12688/wellcomeopenres.15821.1 | page=60| pmid=32292826 | pmc=7141164 }}</ref> Several existing medications are being evaluated for the treatment of COVID‑19,<ref name="LiDeClerq" /> including [[remdesivir]], [[chloroquine]], [[hydroxychloroquine]], [[lopinavir/ritonavir]], and lopinavir/ritonavir combined with [[Interferon-beta|interferon beta]].<ref name=kai/><ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|title=UN health chief announces global 'solidarity trial' to jumpstart search for COVID-19 treatment|date=18 March 2020|website=UN News|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|archive-date=23 March 2020|url-status=dead|archivedate=23 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722}}</ref> There is tentative evidence for efficacy by remdesivir, as of March 2020.<ref>{{cite journal|vauthors=Ko WC, Rolain JM, Lee NY, Chen PL, Huang CT, Lee PI, Hsueh PR|date=March 2020|title=Arguments in favor of remdesivir for treating SARS-CoV-2 infections|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=4|page=105933|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105933|pmid=32147516|pmc=7135364|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web | last=Feuerstein | first=Adam | last2=Garde | first2=Damian | last3=Robbins | first3=Rebecca | title=Gilead data suggests coronavirus patients are responding to treatment | website=STAT | date=16 April 2020 | url=https://www.statnews.com/2020/04/16/early-peek-at-data-on-gilead-coronavirus-drug-suggests-patients-are-responding-to-treatment/ | access-date=16 April 2020 | name-list-format = vanc }}</ref> Clinical improvement was observed in patients treated with [[Expanded access|compassionate-use]] remdesivir.<ref>{{cite journal |vauthors=Grein J, Ohmagari N, Shin D, Diaz G, Asperges E, Castagna A, Feldt T, Green G, Green ML, Lescure FX, Nicastri E, Oda R, Yo K, Quiros-Roldan E, Studemeister A, Redinski J, Ahmed S, Bernett J, Chelliah D, Chen D, Chihara S, Cohen SH, Cunningham J, D'Arminio Monforte A, Ismail S, Kato H, Lapadula G, L'Her E, Maeno T, Majumder S, Massari M, Mora-Rillo M, Mutoh Y, Nguyen D, Verweij E, Zoufaly A, Osinusi AO, DeZure A, Zhao Y, Zhong L, Chokkalingam A, Elboudwarej E, Telep L, Timbs L, Henne I, Sellers S, Cao H, Tan SK, Winterbourne L, Desai P, Mera R, Gaggar A, Myers RP, Brainard DM, Childs R, Flanigan T | display-authors=6 |title=Compassionate Use of Remdesivir for Patients with Severe Covid-19 |journal=N. Engl. J. Med. |volume= |issue= |pages= |date=April 2020 |pmid=32275812 |doi=10.1056/NEJMoa2007016 |url=|pmc=7169476 }}</ref> Remdesivir inhibits SARS-CoV-2 ''[[in vitro]]''.<ref name="pmid32020029">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Wang M, Cao R, Zhang L, Yang X, Liu J, Xu M, Shi Z, Hu Z, Zhong W, Xiao G|date=February 2020 |title= Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro|journal=Cell Research |volume= 30| issue= 3|pages=269–71|doi=10.1038/s41422-020-0282-0|pmc=7054408|pmid=32020029|doi-access=free|name-list-format=vanc}}</ref> [[Phase III|Phase{{nbsp}}III clinical trial]]s are underway in the U.S., China, and Italy.<ref name="LiDeClerq" /><ref name=milken/><ref>{{cite journal |last1=Beeching |first1=Nicholas J. |last2=Fletcher |first2=Tom E. |last3=Fowler |first3=Robert |name-list-format=vanc |date=2020 |title=BMJ Best Practices: COVID-19 |url= https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |url-status=live |journal=BMJ |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222170544/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |archive-date=22 February 2020 }}</ref> In 2020, a trial found that lopinavir/ritonavir was ineffective in the treatment of severe illness.<ref>{{cite journal | vauthors = Cao B, Wang Y, Wen D, Liu W, Wang J, Fan G, Ruan L, Song B, Cai Y, Wei M, Li X, Xia J, Chen N, Xiang J, Yu T, Bai T, Xie X, Zhang L, Li C, Yuan Y, Chen H, Li H, Huang H, Tu S, Gong F, Liu Y, Wei Y, Dong C, Zhou F, Gu X, Xu J, Liu Z, Zhang Y, Li H, Shang L, Wang K, Li K, Zhou X, Dong X, Qu Z, Lu S, Hu X, Ruan S, Luo S, Wu J, Peng L, Cheng F, Pan L, Zou J, Jia C, Wang J, Liu X, Wang S, Wu X, Ge Q, He J, Zhan H, Qiu F, Guo L, Huang C, Jaki T, Hayden FG, Horby PW, Zhang D, Wang C | display-authors = 6 | title = A Trial of Lopinavir-Ritonavir in Adults Hospitalized with Severe Covid-19 | journal = New England Journal of Medicine | date = March 2020 | pmid = 32187464 | doi = 10.1056/NEJMoa2001282 | pmc = 7121492 }}</ref> [[Nitazoxanide]] has been recommended for further ''[[in vivo]]'' study after demonstrating low concentration inhibition of SARS-CoV-2.<ref name="pmid32020029" /> There are mixed results as of 3 April 2020 as to the effectiveness of [[hydroxychloroquine]] as a treatment for COVID‑19, with some studies showing little or no improvement.<ref>{{cite news |last1=Seley-Radtke |first1=Katherine |title=Professor of Chemistry and Biochemistry and President-Elect of the International Society for Antiviral Research, University of Maryland, Baltimore County |url=https://theconversation.com/a-small-trial-finds-that-hydroxychloroquine-is-not-effective-for-treating-coronavirus-135484 |access-date=5 April 2020 |publisher=The Conversation |date=3 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last=Molina|first=Jean Michel|last2=Delaugerre|first2=Constance|last3=Goff|first3=Jerome Le|last4=Mela-Lima|first4=Breno|last5=Ponscarme|first5=Diane|last6=Goldwirt|first6=Lauriane|last7=de Castro|first7=Nathalie|date=March 2020|title=No Evidence of Rapid Antiviral Clearance or Clinical Benefit with the Combination of Hydroxychloroquine and Azithromycin in Patients with Severe COVID-19 Infection|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0399077X20300858|journal=Médecine et Maladies Infectieuses|language=fr|pages=S0399077X20300858|doi=10.1016/j.medmal.2020.03.006|pmid=32240719|pmc=7195369}}</ref> The studies of chloroquine and hydroxychloroquine with or without [[azithromycin]] have major limitations that have prevented the medical community from embracing these therapies without further study.<ref name="Sanders2020"/> [[Oseltamivir]] does not inhibit SARS-CoV-2 ''in vitro'' and has no known role in COVID‑19 treatment.<ref name="Sanders2020"/> ===Anti-cytokine storm=== [[Cytokine release syndrome]] (CRS) can be a complication in the later stages of severe COVID‑19. There is preliminary evidence that [[hydroxychloroquine]] may have anti-cytokine storm properties.<ref name="pmid32150618">{{cite journal |vauthors=Yao X, Ye F, Zhang M, Cui C, Huang B, Niu P, Liu X, Zhao L, Dong E, Song C, Zhan S, Lu R, Li H, Tan W, Liu D |title=In Vitro Antiviral Activity and Projection of Optimized Dosing Design of Hydroxychloroquine for the Treatment of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) |journal=Clin. Infect. Dis. |volume= |issue= |pages= |date=March 2020 |pmid=32150618 |doi=10.1093/cid/ciaa237 |pmc=7108130 }}</ref> [[Tocilizumab]] has been included in treatment guidelines by China's [[National Health Commission]] after a small study was completed.<ref name="tocil-1">{{cite news|last1=Liu|first1=Roxanne|last2=Miller|first2=Josh|name-list-format=vanc|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|title=China approves use of Roche drug in battle against coronavirus complications|date=3 March 2020|work=[[Reuters]]|access-date=14 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312204625/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-2">{{cite document |date=5 March 2020 |title=Effective Treatment of Severe COVID-19 Patients with Tocilizumab |url=http://chinaxiv.org/abs/202003.00026 |publisher=ChinaXiv.org |doi=10.12074/202003.00026|doi-broken-date=2020-04-26 |access-date=14 March 2020|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319022047/http://chinaxiv.org/abs/202003.00026|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref> It is undergoing a [[Phase IIb|phase{{nbsp}}2]] non-randomised trial at the national level in Italy after showing positive results in people with severe disease.<ref>{{cite web |last1=Ovadia |first1=Daniela |last2=Agenzia |first2=Zoe |title=COVID-19—Italy launches an independent trial on tocilizumab |url=https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |website=Univadis from Medscape |publisher=Aptus Health |accessdate=22 April 2020 |archivedate=14 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814211414/https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Tocilizumab in COVID-19 Pneumonia (TOCIVID-19) (TOCIVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04317092 |website=www.clinicaltrials.gov |publisher=National Library of Medicine |accessdate=22 April 2020}}</ref> Combined with a [[Ferritin|serum ferritin blood test]] to identify [[Cytokine release syndrome|cytokine storms]], it is meant to counter such developments, which are thought to be the cause of death in some affected people.<ref name="tocil-5">{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|title=How doctors can potentially significantly reduce the number of deaths from Covid-19|publisher=[[Vox (website)|Vox]]|access-date=14 March 2020|date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319155218/https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-6">{{cite journal | vauthors = Ruan Q, Yang K, Wang W, Jiang L, Song J | title = Clinical predictors of mortality due to COVID-19 based on an analysis of data of 150 patients from Wuhan, China | journal = Intensive Care Medicine | date = March 2020 | pmid = 32125452 | doi = 10.1007/s00134-020-05991-x | pmc = 7080116 }}</ref><ref name="tocil-8">{{cite journal |vauthors=Mehta P, McAuley DF, Brown M, Sanchez E, Tattersall RS, Manson JJ |title=COVID-19: consider cytokine storm syndromes and immunosuppression |journal=Lancet |volume=395 |issue=10229 |pages=1033–1034 |date=March 2020 |pmid=32192578 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30628-0 |doi-access=free }}</ref> The [[Interleukin 6|interleukin-6]] [[receptor antagonist]] was approved by the [[Food and Drug Administration|FDA]] to undergo a phase III clinical trial assessing the medication's impact on COVID‑19 based on retrospective case studies for the treatment of steroid-refractory cytokine release syndrome induced by a different cause, [[Chimeric antigen receptor T cell|CAR T cell]] [[Gene therapy|therapy]], in 2017.<ref name="CancerNetworkTocilizumabTrial">{{cite web |last1=Slater |first1=Hannah |title=FDA Approves Phase III Clinical Trial of Tocilizumab for COVID-19 Pneumonia |url=https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |website=www.cancernetwork.com |date=26 March 2020 |publisher=Cancer Network |accessdate=22 April 2020 |archivedate=17 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617025935/https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |url-status=dead }}</ref> To date, there is no randomised, controlled evidence that tocilizumab is an efficacious treatment for CRS. Prophylactic tocilizumab has been shown to increase serum IL-6 levels by saturating the IL-6R, driving IL-6 across the [[blood-brain barrier]], and exacerbating neurotoxicity while having no impact on the incidence of CRS.<ref>{{cite journal | vauthors = Locke FL, Neelapu SS, Bartlett NL, Lekakis LJ, Jacobson CA, Braunschweig I, Oluwole OO, Siddiqi T, Lin Y, Timmerman JM, Reagan PM, Bot A, Rossi JM, Sherman M, Navale L, Jiang Y, Aycock JS, Elias M, Wiezorek JS, Go WY, Miklos DB | display-authors = 6 | title = Preliminary Results of Prophylactic Tocilizumab after Axicabtageneciloleucel (axi-cel; KTE-C19) Treatment for Patients with Refractory,Aggressive Non-Hodgkin Lymphoma (NHL) | journal = Blood | date = 2017 | volume = 130 | issue = Supplement 1 | page = 1547 | doi = 10.1182/blood.V130.Suppl_1.1547.1547 | doi-broken-date = 2020-04-11 | url = https://ashpublications.org/blood/article/130/Supplement%201/1547/79746}}</ref> [[Lenzilumab]], an anti-GM-CSF [[monoclonal antibody]], is protective in murine models for CAR T cell-induced CRS and neurotoxicity and is a viable therapeutic option due to the observed increase of pathogenic GM-CSF secreting T-cells in hospitalised patients with COVID‑19.<ref>{{cite journal | vauthors = Sterner RM, Sakemura R, Cox MJ, Yang N, Khadka RH, Forsman CL, Hansen MJ, Jin F, Ayasoufi K, Hefazi M, Schick KJ, Walters DK, Ahmed O, Chappell D, Sahmoud T, Durrant C, Nevala WK, Patnaik MM, Pease LR, Hedin KE, Kay NE, Johnson AJ, Kenderian SS | display-authors = 6 | title = GM-CSF inhibition reduces cytokine release syndrome and neuroinflammation but enhances CAR-T cell function in xenografts. | journal = Blood. | date = 2019 | pmid = 30463995 | doi = 10.1182/blood-2018-10-881722 | volume = 133 | issue = 7 | pmc = 6376281 | pages = 697–709}}</ref> The [[Feinstein Institute for Medical Research|Feinstein Institute]] of [[Northwell Health]] announced in March a study on "a human antibody that may prevent the activity" of IL-6.<ref>{{cite news|url=https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|title=Northwell Health Initiates Clinical Trials of 2 COVID-19 Drugs|date=21 March 2020|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323081238/https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Passive antibodies=== Transferring purified and concentrated [[Immunoglobulin therapy|antibodies]] produced by the [[immune system]]s of those who have recovered from COVID‑19 to people who need them is being investigated as a non-vaccine method of [[Passive immunity|passive immunisation]].<ref name="pmid-32167489">{{cite journal | vauthors = Casadevall A, Pirofski LA | title = The convalescent sera option for containing COVID-19 | journal = The Journal of Clinical Investigation | date = March 2020 | volume = 130 | issue = 4 | pages = 1545–1548 | pmid = 32167489 | doi = 10.1172/JCI138003 | pmc = 7108922 }}</ref> This strategy was tried for SARS with inconclusive results.<ref name="pmid-32167489" /> [[Neutralisation (immunology)|Viral neutralisation]] is the anticipated [[mechanism of action]] by which passive antibody therapy can mediate defence against SARS-CoV-2. Other mechanisms, however, such as [[antibody-dependent cellular cytotoxicity]] and/or [[phagocytosis]], may be possible.<ref name="pmid-32167489" /> Other forms of passive antibody therapy, for example, using manufactured monoclonal antibodies, are in development.<ref name="pmid-32167489" /> Production of [[convalescent serum]], which consists of the liquid portion of the blood from recovered patients and contains antibodies specific to this virus, could be increased for quicker deployment.<ref name="Pearce-2020-03-13">{{cite web |last=Pearce |first=Katie |name-list-format=vanc |date=13 March 2020 |title=Antibodies from COVID-19 survivors could be used to treat patients, protect those at risk: Infusions of antibody-laden blood have been used with reported success in prior outbreaks, including the SARS epidemic and the 1918 flu pandemic |work=The Hub at Johns Hopkins University |url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |access-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314185825/https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> ==សូមមើលផង== * [[Coronavirus disease]]s, a group of closely related syndromes * [[Coronavirus recession]] * [[Disease X]], a WHO term * [[Li Wenliang]], a doctor at Central Hospital of Wuhan who died of COVID-19 after raising awareness of its spread * [[List of unproven methods against COVID-19]] {{Portalbar | border=n | Coronavirus disease 2019 | Medicine | Viruses}} ==កំណត់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==External links== {{Sister project links|wikt=COVID-19|c=category:COVID-19|n=category:COVID-19|q=COVID-19|s=category:COVID-19|voy=2019–2020 coronavirus pandemic|v=COVID-19|b=no}} {{Scholia|topic}} ===Health agencies=== * [https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 Coronavirus disease (COVID-19)] by the [[World Health Organization]] * [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html Coronavirus 2019 (COVID-19)] by the [[Centers for Disease Control and Prevention|U.S. Centers for Disease Control and Prevention]] ===Directories=== * {{Curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/COVID-19|COVID-19}} * [https://openmd.com/directory/covid-19 COVID-19 Resource Directory on OpenMD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506183436/https://openmd.com/directory/covid-19 |date=6 ឧសភា 2021 }} ===Medical journals=== * [https://jamanetwork.com/journals/jama/pages/coronavirus-alert Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)] by ''[[JAMA (journal)|JAMA]]'' * [https://www.bmj.com/coronavirus Coronavirus: News and Resources] by the [[BMJ (company)|BMJ Publishing Group]] * [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center Novel Coronavirus Information Center] by [[Elsevier]] * [https://www.thelancet.com/coronavirus COVID-19 Resource Centre] by ''[[The Lancet]]'' * [https://www.springernature.com/gp/researchers/campaigns/coronavirus SARS-CoV-2 and COVID-19] by ''[[Nature (journal)|Nature]]'' * [https://www.nejm.org/coronavirus Coronavirus (Covid-19)] by ''[[The New England Journal of Medicine]]'' * [https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ Covid-19: Novel Coronavirus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ |date=24 កញ្ញា 2020 }} by [[Wiley (publisher)|Wiley Publishing]] {{medical resources| ICD10 = {{ICD10|U07.1}}, {{ICD10|U07.2}}}} {{Respiratory pathology}} {{Viral diseases}} {{COVID-19 pandemic}} {{Authority control}} [[Category:COVID-19| ]] [[Category:Occupational safety and health]] [[Category:Viral respiratory tract infections]] [[Category:Zoonoses]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺបង្ករោគ]] tin1wlx1w1y715hetp29we6j3bjisel 0 41776 340981 338079 2026-09-25T00:08:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340981 wikitext text/x-wiki {{short description|ទ្វីប}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Infobox Continent |title = អាមេរិកខាងជើង |image = [[File:Location North America.svg|200px]] |area = ២៤,៧០៩,០០០ គម^២ ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃ|ទី៣]]) |population = ៥៧៩,០២៤,០០០ (២០១៦; [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៤]]) |density = ២២.៩/គម^២{{efn|This North American density figure is based on a total land area of 23,090,542 km² only, considerably less than the total combined land and water area of 24,709,000 km².}} |GDP_nominal = $24.43 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|2nd]])<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/WEOWORLD/NMQ |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_PPP = $26.03 trillion (2019; 3rd)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_per_capita = $49,240 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|2nd]])<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |countries = រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២៣ |list_countries = ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង |dependencies = [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង#តំបន់មិនអធិបតេយ្យ|តំបន់អធិបតេយ្យចំនួន២៣]] |languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាបារាំង]] និង[[ភាសានៅអាមេរិកខាងជើង|ភាសា]]ជាច្រើនទៀត |time = [[UTC-១០]] ទៅ [[UTC±០|UTC]] |cities = [[បញ្ជីរាយបណ្តុំទីក្រុងធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើង|បញ្ជីទីក្រុង]]៖<ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia.com}}</ref><br>{{hlist|[[តំបន់ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] • [[មហាទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] • [[មហាតំបន់ឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូស អាន់ជ័រលេស]] • [[តំបន់ទីក្រុងឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] • [[មហាក្រុងបូស្តុន|បូស្តុន]] • [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] • [[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស់–ហ្វតវត]] • [[តំបន់ឆកសមុទ្រសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ]] • [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] • [[តំបន់ទីក្រុងម៉ៃអាមី|ម៉ៃអាមី]] • [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលផ្យា]] }} |m49 = <code>003</code> – North America<br /><code>019</code> – [[Americas]]<br /><code>001</code> – [[World]] }} '''អាមេរិកខាងជើង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''North America''; [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Amérique du Nord'') គឺជាទ្វីបមួយស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]]និងមួយផ្នែកធំគឺស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ នៅពេលខ្លះ អាមេរិកខាងជើងក៏អាចចាត់ទុកបានដែរថាជា[[ទ្វីប|ឧបទ្វីប]]មួយនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល។<ref name="britannica-northamerica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm | title = Map And Details Of All 7 Continents |publisher = worldatlas.com|quote=In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.|accessdate=2 September 2016}}</ref> ទ្វីបនេះមានគល់ដែនជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]នៅភាគខាងជើង ភាគខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ភាគខាងលិចនិងត្បូងជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងនៅភាគអាគ្នេយ៍ជាប់នឹង[[អាមេរិកខាងត្បូង]]ហើយ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយ[[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]]និង[[អាហ្រ្វិក]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> ហើយជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ថ្នាក់លេខបួន]]ខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញ[[ការ៉ាអ៊ីប|តំបន់ការ៉ាអ៊ីប]])។ វត្តមាន[[ការតាំងលំនៅរបស់អាមេរិកាំង|មនុស្សដំបូងៗ]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]ដោយឆ្លងតាមតំបន់[[ប៊ីរីងហ្គី]] ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[ប៉ាលីអូអាមេរិកាំង]]ដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ [[សម័យបុរាណ]]នៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ [[សម័យបុរេកូឡុំប៊ីន]]បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]]និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។ ដោយសារតែអាណានិគមកិច្ចរបស់ពួកអឺរ៉ុបនៅលើទ្វីបអាមេរិក ជនជាតិអាមេរិកខាងជើងបច្ចុប្បន្នអាចនិយាយភាសាអឺរ៉ុបបានដោយរលូនមានដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ភាសាអេស្ប៉ាញ ឬភាសាបារាំងជាដើម ហើយវប្បធម៌របស់រដ្ឋពួកគេនីមួយៗជាទូទៅគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងប្រពៃណីលោកខាងលិច (ប្រពៃណីអឺរ៉ុប)។ ក៏ប៉ុន្តែនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីប ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងតំបន់អាមេរិកកណ្តាល ប្រជាជនគេភាគច្រើននូវតែបន្តប្រពៃណីវប្បធម៌ទំនាមទម្លាប់ជនជាតិដើមនិងនិយាយភាសាផ្ទាល់ខ្លួន។ ==ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ== [[File:Historisch Nordamerika.jpg|thumb|ផែនទីនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង នៅអំឡុងឆ្នាំ១៦២១]] ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា"[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]"គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី (Amerigo Vespucci)|អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី]] អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ[[ម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ]] និង[[ម៉ាទីស រីងមែន]]។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 July 2011}}</ref> វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដី[[ឥណ្ឌាខាងកើត]]នោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា"អាមេរិក"ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា ''Cosmographiae Introductio''៖<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|"Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."}}}}</ref> <blockquote>{{lang|la|... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam}} (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America).</blockquote> សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា"អាមេរិកា" (''America'')។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា"អាមេរិក"។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា"អាមេរិកា"។<ref name="Cohen">{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=3 February 2014 |archivedate=22 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}</ref> អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។<ref>{{cite book |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (producer) |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ... |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ"អាមេរិគ៍"នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាដើមអាមេរិក|ភាសាអាមេរិកពីដើម]]។<ref>{{cite web|url=http://www.unz.org/Pub/AtlanticMonthly-1875mar-00291?View=PDFPages|title="Origin of the Name America" by Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875|website=UNZ.org|access-date=19 March 2017}}</ref> លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោក[[អ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុង]]ដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា"ឈ្មោះ''អាមេរិកា'' ឫ''អាមេរិកាំង'' នៅក្នុង[[ភាសាម៉ាយ៉ា]]គឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង"។<ref name="Cohen"/> ==វិសាលភាព== [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង"ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ [[អាមេរិកភាគខាងជើង]] [[អាមេរិកកណ្តាល]] និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-11|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-12|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref> [[អាមេរិកភាគខាងជើង]]គឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង" ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[អាមេរិកកណ្តាល]] ហើយពេលខ្លះមិនរាប់[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។ [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] [[អេស្ប៉ាញ]] [[រ៉ូម៉ានី]] [[ក្រិក]] និងបណ្តាប្រទេសនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]]បានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ [[ក្រូអិនឡង់]] [[សាំងព្យារ]] និង[[ប៊ឺមូដា]]ជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=Spanish|quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon.}}</ref><ref>{{cite web|title=Six or Seven Continents on Earth|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|accessdate=18 December 2016|language=English|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|url-status=dead}} "In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe."</ref><ref>{{cite web|title=Continents|url=http://www.worldometers.info/geography/continents/|accessdate=18 December 2016|language=English}} "six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America."</ref><ref>{{cite web|title=AMÉRIQUE|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/|accessdate=18 December 2016|language=French}}</ref><ref>{{cite web|title=America|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/|accessdate=18 December 2016|language=Italian}}</ref> នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ "អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង" (ឫ[[អេស្ប៉ាញថ្មី]]) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។<ref name=AGN>{{cite web|title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional|trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America|url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|work=Archivos de la Independencia|publisher=Archivo General de la Nación|accessdate=8 July 2011|language=Spanish|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|url-status=dead}}</ref> ===តំបន់ភូមិភាគ=== តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែក[[អង់គ្លេស–អាមេរិក]]និងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ [[បេលីស]] និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា [[ល្វីហ្ស៊ីណា|រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា]] និង[[កេបិច|ខេត្តកេបិច]]គឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង<ref name=language>{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|author=Office Québécois de la langue francaise|publisher=Government of Quebec|accessdate=10 November 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=14 May 2011}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html -->)។ ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។<ref name=BritannicaCA>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|accessdate=30 May 2011|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|archivedate=3 November 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite dictionary|title=Caribbean|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean|dictionary=The Free Dictionary|accessdate=30 May 2011}}</ref> ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ"អាមេរិកខាងជើង"ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ"អាមេរិកខាងជើង"នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។<ref name="CIAGreenland">{{cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=11 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111194300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead }}</ref><ref name="CountryReports"/><ref name="eNotes">{{cite web|title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |publisher=eNotes Inc. |accessdate=20 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref name=Trilateral /><ref>{{cite book|last=Parsons |first=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}{{full citation needed|date=February 2014}}</ref> ពាក្យថា"អាមេរិចភាគខាងជើង"គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |publisher=United Nations |accessdate=3 October 2007}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=UN Statistics Division |accessdate=3 October 2007}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm French])</ref> ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ<ref>{{cite web |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |accessdate=3 April 2018 |publisher=University of Minnesota}}</ref> [[ពាក់កណ្តាលអាមេរិក|តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក]]—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយ[[ភាគកណ្តាលខាងលិច]]និង[[អាមេរិកកណ្តាល]]—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។<ref>{{cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |accessdate=20 June 2011 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===ប្រទេស និងរដ្ឋអនិស្សរភាព=== {{Main|ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង}} <!--[[File:NorthAmericaMap.png|thumb|A [[United States National Atlas]] [[map]] of North America (including [[Central America]] and the [[Caribbean]]) showing country borders and the locations of various large [[cities]]]]--> {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[វរលញ្ចករ]] ! class="unsortable" style="width:20px" | ទង់ជាតិ ! ប្រទេស ឫទឹកដី<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 June 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |accessdate=30 May 2011 |archivedate=24 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144150/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |url-status=dead}}</ref><ref name=About.com>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=14 មិថុនា 2020 |archivedate=10 មេសា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}</ref> ! ធានី ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមទំហំផ្ទៃដី|ផ្ទៃដី]]<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate=14 October 2010}}</ref> ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br/>({{UN Population|Year}}){{UN Population|ref}} ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ<br/>ប្រជាជន]] |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|45px]] | [[អង់ហ្គីឡា]]<br/>([[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]) | [[ដឺវ៉ាលី អង់ហ្គីឡា|ដឺ វ៉ាលី]] | ៩១ គម^២ </br>(៣៥ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៤,៧៣១ | style="text-align:right;"| ១៦៤.៨/គម^២</br>(៤២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px]] | [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|45px]] | [[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]] | [[ហ្សង់ចនស៍, អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|ហ្សង់ ចនស៍]] | ៤៤២ គម^២ </br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩៦,២៨៦ | style="text-align:right;"| ១៩៩.១/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px]] | [[File:Flag of Aruba.svg|45px]] | [[អារូបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"|Depending on definitions, Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, and Trinidad and Tobago have territory in [[List of countries spanning more than one continent|either or both of]] North and South America.}} | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, អារូបា|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ១៨០ គម^២ </br>(៦៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៥,៨៤៥ | style="text-align:right;"| ៥៩៤.៤/គម^២</br>(១,៥៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Bahamas.svg|45px]] | [[បាហាម៉ា]]{{efn|name="one"|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[The Bahamas|Bahamas]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ណាសូ, បាហាម៉ា|ណាសូ]] | ១៣,៩៤៣ គម^២ </br>(៥,៣៨៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៥,៦៣៧ | style="text-align:right;"| ២៤.៥/គម^២</br>(៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px]] | [[File:Flag of Barbados.svg|45px]] | [[បាដាដ]] | [[ប៊្រីជថោន]] | ៤៣០ គម^២ </br>(១៧០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៨៦,៦៤១ | style="text-align:right;"| ៥៩៥.៣/គម^២</br>(១,៥៤២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px]] | [[File:Flag of Belize.svg|45px]] | [[បេលីស]] | [[បែលម៉ូប៉ង់]] | ២២,៩៦៦ គម^២ </br>(៨,៨៦៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៣,០៧១ | style="text-align:right;"| ១៣.៤/គម^២</br>(៣៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|30px]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px]] | [[ប៊ឺមូដា]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ហាម៉ីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាម៉ីលតុន]] | ៥៤ គម^២ </br>(២១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦២,៧៥៦ | style="text-align:right;"| ១,២០៣.៧/គម^២</br>(៣,១១៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px]] | [[File:Flag of Bonaire.svg|45px]] | [[បូណែរ៍]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 May 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 October 2010}}</ref> | [[ក្រាលិនឌីក]] | ២៩៤ គម^២ </br>(១១៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២,០៩៣ | style="text-align:right;"| ៤១.១/គម^២</br>(១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះវឺជិមអង់គ្លេស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[រ៉ូដថោន]] | ១៥១ គម^២ </br>(៥៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៩,៨០២ | style="text-align:right;"| ១៥២.៣/គម^២</br>(៣៩៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|Canada|size=30px}} | [[File:Flag of Canada.svg|45px]] | [[កាណាដា]] | [[អូតាវ៉ា]] | ៩,៩៨៤,៦៧០ គម^២ </br>(៣,៨៥៥,១០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,០៦៤,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៣.៧/គម^២</br>(៩.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px]] | [[កោះកៃម៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ចចថោន, កោះកៃម៉ង់|ចចថោន]] | ២៦៤ គម^២</br>(១០២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦៤,១៧៤ | style="text-align:right;"| ២១២.១/គម^២</br>(៥៤៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[កោះឃ្លីបពើតុន]] (បារាំង) | — | ៦ គម^២ </br>(២,៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ០ | style="text-align:right;"| ០/គម^២</br>(០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px]] | [[File:Flag of Costa Rica.svg|45px]] | [[កូស្តារីកា]] | [[សានចូសេ, កូស្តារីកា|សានចូសេ]] | ៥១,១០០^២ </br>(១៩,៧០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៩,៤៤១ | style="text-align:right;"| ៨៩.៦/គម^២</br>(២៣២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px]] | [[File:Flag of Cuba.svg|45px]] | [[គុយបា]] | [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | ១០៩,៨៨៦ គម^២</br>(៤២,៤២៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,៣៣៨,១៣៤ | style="text-align:right;"| ១០២.០/គម^២</br>(២៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Curaçao.svg|30px]] | [[File:Flag of Curaçao.svg|45px]] | [[កូរ៉ាកៅ]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}} | [[វីឡឹមស្តាដ]] | ៤៤៤ គម^២</br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៦២,៧៥២ | style="text-align:right;"| ៣១៧.១/គម^២</br>(៨២១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Dominica.svg|45px]] | [[ដូមីនិក]] | [[រ៉ូសូ]] | ៧៥១ គម^២</br>(២៩០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧១,៦២៥ | style="text-align:right;"| ៨៩.២/គម^២</br>(២៣១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|45px]] | [[ដូមីនីកេន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] | [[សានតូដូម៉ីងកូ]] | ៤៨,៦៧១ គម^២</br>(១៨,៧៩២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០,៦២៧,១៤១ | style="text-align:right;"| ២០៧.៣/គម^២</br>(៥៣៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px]] | [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | [[សានសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ២១,០៤១ គម^២</br>(៨,១២៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤២០,៧៤៦ | style="text-align:right;"| ២៩៣.០/គម^២</br>(៧៥៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px]] | [[សហព័ន្ធអនិស្សរភាពវេណេស៊ុយអេឡា]]<br/>([[វេណាស៊ុយអេឡា]]) | [[ក្រានរ៉ូកេ]] | ៣៤២ គម^២</br>(១៣២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,១៥៥ | style="text-align:right;"| ៦.៣/គម^២</br>(១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px]] | [[ក្រូអិនឡង់]]<br/>([[ដាណឺម៉ាក|រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]]) | [[នូក]] | ២,១៦៦,០៨៦ គម^២</br>(៨៣៦,៣៣០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥៦,៥៦៤ | style="text-align:right;"| ០.០២៦/គម^២</br>(០.០៦៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px]] | [[File:Flag of Grenada.svg|45px]] | [[ក្រឺណាត]] | [[ហ្សង់ចច, ក្រឺណាត|ហ្សង់ ចច]] | ៣៤៤ គម^២</br>(១៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១១,៤៥៤ | style="text-align:right;"| ៣០២.៣/គម^២</br>(៧៨៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្គោដឺឡុប]]<br/>(បារាំង) | [[បាស់ទែរ]] | ១,៦២៨ គម^២</br>(៦២៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៩៩,៨៤៨ | style="text-align:right;"| ២៤៦.៧/គម^២</br>(៦៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | [[File:Flag of Guatemala.svg|45px]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងក្វាតេម៉ាឡា]] | ១០៨,៨៨៩ គម^២</br>(៤២,០៤២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៧,២៤៧,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ១២៨.៨/គម^២</br>(៣៣៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | [[File:Flag of Haiti.svg|45px]] | [[ហៃទី]] | [[ព័រអូប្រាំង]] | ២៧,៧៥០ គម^២</br>(១០,៧១០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,១២៣,១៧៨ | style="text-align:right;"| ៣៦១.៥/គម^២</br>(៩៣៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px]] | [[File:Flag of Honduras (2022–present).svg|45px]] | [[ហុងឌូរ៉ាស]] | [[តេ⁠គូស៊ី⁠កាល់ប៉ា]] | ១១២,៤៩២ គម^២</br>(៤៣,៤៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩,៥៨៧,៥២២ | style="text-align:right;"| ៦៦.៤/គម^២</br>(១៧២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Jamaica.svg|45px]] | [[សាម៉ាអ៊ិក]] | [[ឃីងស្តុន, សាម៉ាអ៊ិក|ឃីងស្តុន]] | ១០,៩៩១ គម^២</br>(៤,២៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៩៣៤,៨៤៧ | style="text-align:right;"| ២៤៧.៤/គម^២</br>(៦៤១/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ម៉ាទីនីក]]<br/>(បារាំង) | [[ហ្វតដេបារាំង]] | ១,១២៨ គម^២</br>(៤៣៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧៥,៦៧៣ | style="text-align:right;"| ៣៥២.៦/គម^២</br>(៩១៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | [[File:Flag of Mexico.svg|45px]] | [[ម៉ិកស៊ិក]] | [[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ១,៩៦៤,៣៧៥ គម^២</br>(៧៥៨,៤៤៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២៦,១៩០,៧៨៨ | style="text-align:right;"| ៥៧.១/គម^២</br>(១៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px]] | [[ម៉ុង​សេរ៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ព្លីមុត, ម៉ុង​សេរ៉ង់|ព្លីមុត]],<br/>[[ប្រេតស៍, ម៉ុងសេរ៉ង់|ប្រេតស៍]]{{efn|Because of ongoing activity of the [[Soufriere Hills volcano]] beginning in July 1995, much of Plymouth was destroyed and government offices were relocated to Brades. Plymouth remains the ''de jure'' capital.}} | ១០២ គម^២</br>(៣៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៣ | style="text-align:right;"| ៥៨.៨/គម^២</br>(១៥២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px]] | [[File:Flag of Nicaragua.svg|45px]] | [[នីការ៉ាក្វា]] | [[ម៉ាណាក្វា]] | ១៣០,៣៧៣ គម^២</br>(៥០,៣៣៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤៦៥,៥០១ | style="text-align:right;"| ៤៤.១/គម^២</br>(១១៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px]] | [[នូអេវ៉ាអេស្ពាតា]]<br/>(វេណេស៊ុយអេឡា) | [[ឡាអាសុនត្យុង]] | ១,១៥១ គម^២</br>(៤៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤៩១,៦១០ | style="text-align:right;"| ៤២៧.១/គម^២</br>(១,១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px]] | [[File:Flag of Panama.svg|45px]] | [[ប៉ាណាម៉ា]]{{efn|name="two"}}{{efn|name="three"|Panama is generally considered a North American country, though some authorities divide it at the [[Panama Canal]]. Figures listed here are for the entire country.}} | [[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]] | ៧៥,៤១៧ គម^២</br>(២៩,១១៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,១៧៦,៨៦៩ | style="text-align:right;"| ៤៥.៨/គម^២</br>(១១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px]] | [[File:Flag of Puerto Rico.svg|45px]] | [[ព័រតូរីកូ]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[សានវូអង់, ព័រតូរីកូ|សានវូអង់]] | ៨,៨៧០ គម^២</br>(៣,៤២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣,០៣៩,៥៩៦ | style="text-align:right;"| ៤៤៨.៩/គម^២</br>(១,១៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px]] | [[សាបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[ដឺបតថម]] | ១៣ គម^២</br>(៥.០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៥៣៧ | style="text-align:right;"| ១១៨.២/គម^២</br>(៣០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px]] | [[ប្រជុំកោះសាងអង់ដ្រេ ប្រូវេដេស្យង់ និងសាន់តាកាតាលីណា|សានអង់ដ្រេ និងប្រូវេដេស្យង់]]<br/>([[កូឡុំប៊ី]]) | [[សានអង់ដ្រេ (ទីក្រុង)|សានអង់ដ្រេ]] | ៥៣ គម^២</br>(២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧៧,៧០១ | style="text-align:right;"| ១,៤៦៨.៥៩/គម^២</br>(១,៨០៣.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Barthélemy.svg|45px]] | [[ហ្សង់បាតេឡេមី]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ហ្គូស្តាវា ហ្សង់បាតេឡេមី|ហ្គូស្តាវា]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ៧,៤៤៨ | style="text-align:right;"| ៣៥៤.៧/គម^២</br>(៩១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|45px]] | [[សង់ឃីត និង​ណេវីស]] | [[បាសែតទែរ]] | ២៦១ គម^២</br>(១០១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥២,៤៤១ | style="text-align:right;"| ១៩៩.២/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Lucia.svg|45px]] | [[ហ្សង់លូស៊ីអា]] | [[កាទ្រីស]] | ៥៣៩ គម^២</br>(២០៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៨១,៨៨៩ | style="text-align:right;"| ៣១៩.១/គម^២</br>(៨២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px]] | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្សង់ម៉ាទីន]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ម៉ារីហ្គត, ហ្សង់ម៉ាទីន|ម៉ារីហ្គត]] | ៥៤ គម^២</br>(២១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ២៩,៨២០ | style="text-align:right;"| ៥៥២.២/គម^២</br>(១,៤៣០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|45px]] | [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]]<br/>(បារាំង) | [[សង់ព្យែរ (ទីក្រុង)|សង់ព្យែរ]] | ២៤២ គម^២</br>(៩៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ២៤.៨/គម^២</br>(៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|45px]] | [[សាំង​វីនសេន និង​ឌឹ​ហ្គ្រីណាឌីនីស]] | [[ឃីងស៍ថោន]] | ៣៨៩ គម^២</br>(១៥០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១០,២១១ | style="text-align:right;"| ២៨០.២/គម^២</br>(៧២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px]] | [[ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៧៣៩ | style="text-align:right;"| ១៣០.៤/គម^២</br>(៣៣៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Maarten.svg|45px]] | [[ស៊ីនម៉ាធីន]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]) | [[ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក, ស៊ីនម៉ាធីន|ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក]] | ៣៤ គម^២</br>(១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤១,៩៤០</br>ហ្សង់ម៉ាទីន (ផ្នែកបារាំង)=៣៧,២៦៤ | style="text-align:right;"| ១,១៧៦.៧/គម^២</br>(៣,០៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px]] | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|45px]] | [[ទ្រីនីដាត និង​តូបាហ្គោ]]{{efn|name="two"}} | [[ព័រអូហ្វស្ប៉េន]] | ៥,១៣០ គម^២</br>(១,៩៨០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៣៨៩,៨៤៣ | style="text-align:right;"| ២៦១.០/គម^២</br>(៦៧៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px]] | [[កោះ​ទួគ និងកៃកូស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស){{efn|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[Turks and Caicos Islands]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ខុកបឺនថោន]] | ៩៤៨ គម^២</br>(៣៦៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,៦៦៥ | style="text-align:right;"| ៣៤.៨/គម^២</br>(៩០/ម៉ាយការ៉េ) |- |[[File:Greater coat of arms of the United States.svg|alt=U.S. Coat of Arms|center|frameless|46x46px]] | [[File:Flag of the United States.svg|45px]] | [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]{{efn|Includes the states of Hawaii and Alaska which are both separated from the [[Contiguous United States|US mainland]], with Hawaii distant from the North American landmass in the Pacific Ocean and therefore more commonly associated with the other territories of Oceania while Alaska is located between [[Asia]] ([[Russia]]) and [[Canada]].}} | [[វ៉ាស៊ីតោន ឌីស៊ី]] | ៩,៦២៩,០៩១ គម^២</br>(៣,៧១៧,៨១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣២៧,០៩៦,២៦៥ | style="text-align:right;"| ៣២.៧/គម^២</br>(៨៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះ​វឺជីន​អាមេរិក]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[ឆាឡតអាម៉ាលី, កោះវឺជីនអាមេរិក|ឆាឡត អាម៉ាលី]] | ៣៤៧ គម^២</br>(១៣៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៤,៦៨០ | style="text-align:right;"| ៣១៧.០/គម^២</br>(៨២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- class="sortbottom" ! colspan="4"| សរុប ! style="text-align:right;"| {{nts|24500995}} ! style="text-align:right;"| {{nts|541720440}} ! style="text-align:right;"| ២២.១/គម^២</br>(៥៧/ម៉ាយការ៉េ) |} ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main|ប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} ===ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត=== [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|upright=1.2|ផ្នែកជលសាស្ត្រដ៏សំខាន់ៗនៃប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក]] [[ឡរ៉ង់ស៊ា]]គឺជា[[ក្រាតុន]]បុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យ[[ប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច]]។<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}</ref> នៅចុងយុគសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]រហូតដល់ដើមសម័យ[[មេសូសូអ៊ិច]] អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា [[ប៉ង់សៀ]]។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពី[[ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន]]ដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ឡរ៉ាស៊ី]]។<ref name="ReferenceA">{{cite book|last1=Merali |first1=Zeeya |last2=Skinner |first2=Brian J. |title=Visualizing Earth Science |url=https://archive.org/details/visualizingearth0000mera |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5|date=9 January 2009 }}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថា[[ឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី]]។ [[ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ា]]បានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref name="Origins">{{cite web|url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html|title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought|work=LiveScience.com}}</ref> នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ [[មហាបឹង]])។ អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។<ref name="dinopedia-american" /> តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វ[[ដាយណូស័រ]]ច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="dinopedia-american" /> បើយោងទៅតាម[[បាសាណិវិទូ]]ម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។<ref name="dinopedia-american"/> តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។<ref name="dinopedia-american">{{cite book|last=Dodson |first=Peter |year=1997 |chapter=American Dinosaurs |title=Encyclopedia of Dinosaurs |url=https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |publisher=Academic Press |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr/page/10 10]–13}}</ref> ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯ[[ចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីច]]ដ៏សំខាន់គឺបានមកពី[[ចលនាម៉ូរីសុន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="jurassicdistribution">{{cite book|last=Weishampel |first=David B. |year=2004 |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America)|editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |editor2-last=Dodson |editor2-first=Peter |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |series=The Dinosauria |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=543–545 |isbn=978-0-520-24209-8}}</ref> ===សម័យមុនអាណានិគម=== {{Main|សម័យមុនកូឡុំ}} [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|ពីរ៉ាមីត[[អែលកាស្ទីឡូ, ឈីឆិន អ៊ីតសា|''អែល កាស្ទីឡូ'']] នៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក]] [[File:Leif Erikson 6c 1968 issue.JPG|thumb|រូបលោក[[លីវ អេរីកសុន]]នៅលើត្រាអាមេរិក។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានជាន់លើទឹកដីអាមេរិក។]] ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ<ref name="Curtin2014">{{cite book|author=Jeremiah Curtin|title=Creation Myths of Primitive America|url=https://books.google.com/?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2|year=2014|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3-8496-4454-3|page=2}}</ref> ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។<ref name=Krensky>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|page=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/13 13]}}</ref> ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។<ref name="White2006">{{cite book|author=Phillip M. White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|accessdate=29 November 2011|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref> ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាម[[ប៊ីរីងហ្គី]]ដែលជាដីភ្ជាប់ពី[[ស៊ីប៊ឺរី]]ខាងកើតទៅ[[អាឡាស្កា]]ពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book|author1=William Haviland|author2=[[Harald Prins]]|author3=Dana Walrath|author4=[[Bunny McBride]]|title=Anthropology: The Human Challenge|url=https://books.google.com/?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-67758-3|pages=219, 220}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |author= Liz Sonneborn |title= Chronology of American Indian History |url= https://books.google.com/?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date= January 2007 |publisher= Infobase Publishing |isbn= 978-0-8160-6770-1 |page= 3 |accessdate= 29 November 2011}}</ref>{{efn|The receding of oceans during successive [[ice age]]s may have enabled migrants to cross the land bridge as far back as 40,000 years.<ref name=really>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/11 11], 13}}</ref>}} ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it|title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it|last=Wade|first=Lizzie|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=10 August 2017|doi=10.1126/science.aan7213|accessdate=26 December 2018}}</ref> ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]គឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="Pauketat2012">{{cite book|author=[[Timothy R. Pauketat]]|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|date=23 February 2012|publisher=OUP US|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}</ref> ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada|title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada|last=Shogren|first=Elizabeth|date=16 August 2013|website=[[NPR]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>{{efn|While not conclusive, some [[South America]]n rock painting has been dated to 25,000 years ago.<ref name=bradshaw>{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php|title=America's Oldest Art - The Rock Art of Serra da Capivara|last=Nash|first=George|year=2011|website=[[Bradshaw Foundation]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិង[[នរវិទ្យា]]បានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈ[[ច្រកបេរីង]]នៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។<ref name="SkoglundMallick2015">{{cite journal|last1=Skoglund|first1=P.|last2=Mallick|first2=S.|last3=Bortolini|first3=M.C.|last4=Chennagiri|first4=N.|last5=Hünemeier|first5=T.|last6=Petzl-Erler|first6=M.L.|last7=Salzano|first7=F.M.|last8=Patterson|first8=N.|last9=Reich|first9=D.|title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas|journal=Nature|date=21 July 2015|doi=10.1038/nature14895|pmid=26196601|pmc=4982469|volume=525|issue=7567 |pages=104–8|bibcode=2015Natur.525..104S }}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{cite book|author1=[[Peter Bellwood]]|author2=[[Immanuel Ness]]|title=The Global Prehistory of Human Migration|url=https://books.google.com/?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194|date= 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-97059-1|page=194}}</ref><ref>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/17 17]–27}}</ref> មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង"តំបន់វប្បធម៌"ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។ វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ[[វប្បធម៌ក្លូវីស]] (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋ[[ញូវម៉ិកស៊ិក]]សព្ងថ្ងៃ។<ref name=bradshaw/> ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ [[អារ្យធម៌ម៉ាយ៉ា|ក្រុមពួកម៉ាយ៉ា]]បានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើត[[ប្រតិទិនម៉ាយ៉ា|ប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់]] ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ[[០|លេខសូន្យ]]ប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer | title = What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? | author = [[Robert Kaplan (mathematician)|Robert Kaplan]] | magazine = [[Scientific American]] | date = 16 January 2007 | accessdate =19 February 2008}}</ref> ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុង[[សាហ្កាណស]]ដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថា[[វីនឡង់]]។<ref>{{cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.ancient.eu/Vinland/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=12 June 2020}}</ref> រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82}}</ref> ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថា[[ញូវហ្វោនឡង់ និងឡាប្រាឌ័រ|ញូវហ្វោនឡង់]]ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។<ref>[[Helge Ingstad|H. Ingstad]] and [[A. Stine Ingstad]], ''The Viking Discovery of America'' (2000), p. 141.</ref> អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ [[លីវ អេរីកសុន]] (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។<ref>{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |url=https://archive.org/details/vikings00robe |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=[https://archive.org/details/vikings00robe/page/149 149]–151}}</ref> អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |accessdate=28 May 2020 |date=October 11, 2015 |archivedate=7 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807004208/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=History - Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |accessdate=8 June 2020}}</ref> នៅពេលពួកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ វប្បធម៌របស់ជនជាតិម៉ាយ៉ាគឺនូវតែមានវត្តមាននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងប្រទេសក្វាតេម៉ាឡា។ ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយរបស់ពួកគេត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពអាស៍តិក]] រាជធានីពួកគេត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងជើងទៅនៅក្នុងតំបន់[[ជ្រលងភ្នំម៉ិកស៊ិក]]។ អាណាចក្រអាស៍តិកក៏ត្រូវបានធ្លាក់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥២១។<ref name=Grunberg>Bernard Grunberg, ''"La folle aventure d'Hernan Cortés''", in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007 {{incomplete short citation|date=February 2014}}</ref> ===សម័យអាណានិគម=== [[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|right|រូបគំនូរ''[[មរណភាពរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វូហ្វ]]'' (១៧៧១) នៅក្នុង[[សមរភូមិវាលអាប្រាហាម]] គូសដោយលោក[[ប៊ិនចាមីន វេស]]]] {{main|ការដាក់អាណានិគមរបស់អឺរ៉ុបនៅទ្វីបអាមេរិក}} នៅក្នុងអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]] ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង"[[ពិភពថ្មី]]" ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book|title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3 |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3/page/42 42]–46}}</ref> វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ចក្រភពអង់គ្លេស អេស្បាញ និងបារាំងបានកាន់កាប់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ចលនាឯករាជ្យបានរីកសាយនៅពាសពេញផ្ទៃទ្វីប ដែលជាកត្តានាំឱ្យកើតមានប្រទេសមួយចំនួនដែលមានអធិបតេយ្យភាពរហូតមកដល់ពេលសព្ងថ្ងៃនេះ។ [[អាណានិគមទាំងដប់បី|អាណានិគមទាំង១៣ របស់អង់គ្លេស]]នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបបានប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីការបង្រួបបង្រួមទឹកដីភាគខាងជើងដែលគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។ អេស្បាញថ្មី ដែលជាទឹកដីមួយ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកកណ្តាលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានក្លាយជា[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ]]។ នៅឆ្នាំ១៨២៣ អតីត[[ឧត្តមសេនីយឯកនៃក្វាតេម៉ាឡា]]ដែលកាលនោះជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ិកស៊ិក បានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សហខេត្តអាមេរិកកណ្តាល]]។ គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើ[[ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា]] នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។{{citation needed}} ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្រ្តទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបនៃអាមេរិកខាងជើង]] អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី [[អឌ្ឍគោលខាងលិច]] ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជា[[ទ្វីប]]តែមួយ<ref name=IOC>{{cite web |url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title = The Olympic symbols |publisher = [[International Olympic Committee]] |year = 2002 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archivedate = 7 March 2008 |location = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre }} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23 February 2002 }}).</ref><ref name=Oceano>{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |url=https://archive.org/details/oceanounocolordi0000unse |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}{{author missing|date=February 2014}}</ref><ref name=cincocontinentes>{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។<ref>{{cite web|title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |url-status=dead |language=Spanish |df= }}</ref> ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់[[អាមេរិកខាងត្បូង]]គឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=21 October 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}</ref><ref name="North America Atlas">{{cite magazine |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic |access-date=18 មិថុនា 2020 |archive-date=24 តុលា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹម[[ដីកោះតេវនតេប៊ិក]] ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 June 2011}}</ref> ជាទូទៅ [[កោះការ៉ាប៊ីន]] ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។<ref name=britannica-northamerica/> ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺ[[ឆ្នេរហាដសុន]]។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន]] និង[[ឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា]]។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។ នៅជុំវិញទ្វីបនេះគឺសម្បូរទៅដោយកោះជាច្រើន កោះសំខាន់ៗមានដូចជា ប្រជុំកោះអាកទិក [[បាហាម៉ា|កោះបាហាម៉ា]] [[កោះទួក និងកៃកូស]] [[ប្រជុំកោះអាឡិចសាន់ដឺ]] និងកោះរាប់រយរាប់ពាន់ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រអង់គ្លេសកូឡុំប៊ី និងញូវហ្វោនឡង់។ កោះ[[ហ្រ្គីនឡែន]] (ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក) គឺជា[[បញ្ជីរាយនាម កោះតាមទំហំផ្ទៃដី|កោះធំជាងគេ]] ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[បញ្ជី ផ្លាកតិកតូនិក|ផ្លាកតិកតូនិក]]ជាមួយនឹងអាមេរិកដែរ ដែលគេតែងហៅថា[[ផ្លាកអាមេរិកខាងជើង]] ហើយតាមភូមិសាស្រ្ត វាជាគឺស្ថិតនៅជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងន័យភូគព្ភសាស្រ្ត កោះប៊ឺមូដាមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអាមេរិកទេ ប៉ុន្តែជាកោះមហាសមុទ្រមួយដែលលិចឡើងពីលើក្រហែងនៃកំពូលអាត្លង់ទិកកណ្តាលកាលពី ១០០ លានឆ្នាំមុន។ ដីគោកដែលនៅជិតកោះនេះបំផុតគឺ[[ខេបហេតឺរ៉ាស]] [[ការ៉ូលីណាខាងជើង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងជើង]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៊ឺមូដាត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង ព្រោះថានៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ និងវប្បធម៌, ប៊ឺមូដានតែងតែមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរដ្ឋអាមេរិកមួយចំនួន និងផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីប។ [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[បឹងម៉ូរេន]] នៅឯ [[ឧទ្យានជាតិបានហ្វ]]]] ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា[[សានឌីអេហ្គោ]] [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] [[សាន់តាគ្រុស]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃ[[ផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ [[មហាវាលតំបន់]]ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់[[កាណាដាខាងជើង|តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា]], តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន [[ភ្នំរ៉កគី]] [[មហាតំបន់បាស៊ីន]] [[កាលីហ្វញ៉ា]] និង[[អាឡាស្កា]], តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។ ==ភូគព្ភសាស្រ្ត== {{Main|ភូគព្វសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង ផលិតដោយ USGS]] [[File:North america rock types.jpg|thumb|upright|left|ប្រភេទថ្ម[[:Image:North america rock sedimentary.jpg|សេឌីម៉ង់ទែរ]], [[:Image:North america rock volcanic.jpg|ភ្នំភ្លើង]], [[:Image:North america rock plutonic.jpg|ភ្លូតុនិក]] និង[[:Image:North america rock metamorphic.jpg|ថ្មប្រែរូប]] នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង]] ===ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា=== តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យ[[បុរេកំប៊្រីយៀង]], ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]មកម្លេះ។<ref name="Marianopolis">{{cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |pages=23–26 |via=[http://faculty.marianopolis.edu/ Marianopolis College] |accessdate=1 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archivedate=4 July 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 កក្កដា 2010 }}</ref> ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។<ref name="Marianopolis"/> នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល [[ស័ង្កសី]] ទង់ដែង មាស សំណ [[ម៉ូលីដែន]] និង[[អ៊ុយរ៉ានីញូម]]ជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |publisher=Wired |website=Wired.com |accessdate=1 June 2011}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺ[[មហាស៊ុតប្យូរី|ក្រុងស៊ុតប្យូរី]]ក្នុង[[អនតារីយ៉ូ|ខេត្តអនតារីយ៉ូ]]។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថា[[អាងទឹកស៊ុតប្យូរី]]គឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។<ref name="GH">{{cite news|url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |accessdate=13 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archivedate=11 July 2009 |df= }}</ref> ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។ ===ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក=== រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖ #ជួរភ្នំអាមេរិក #តំបន់ជាប់ខែលកាណាដា<ref name="Marianopolis"/> គឺផ្នែកខាងជើងនៃម៉ីតវេសរបស់ ស.រ.អ #ទីលានថេរភាព #វាលឆ្នេរសមុទ្រ #អូរ៉ូហ្សែនក្រវាត់ភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។ {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = [[គ្រឹះថ្ម]] និងលក្ខណៈដីនៅអាមេរិកខាងជើង | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = [[ក្រាតុន]]និងថ្មក្រោមដីនៅអាមេរិកខាងជើង }} ===ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល=== [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|right|{{legend|#FAD4AF|ទីតាំងអាមេរិកកណ្តាលនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។}}]] តាមភូគព្ភសាស្រ្ត អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងមាន[[ការរញ្ជួយផែនដី|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កើតឡើងពីមួយពេលទៅមួយពេល។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានទទួលរងនឹង[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្វាតេម៉ាឡា ឆ្នាំ១៩៧៦|គ្រោះរញ្ជួយដី]]ដ៏ធំមួយ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣,០០០ នាក់។ ម៉ាណាក្វា, រដ្ឋធានីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វា ត្រូវបានរងនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ និងឆ្នាំ១៩៧២, ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ (១៩៧២) វាបានធ្វើឱ្យមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៥,០០០ នាក់។ គ្រោះរញ្ជួយដីចំនួន ៣ បានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេសអែលសាវ៉ាឌ័រ, មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ និងពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១; រញ្ជួយដីមួយទៀតបានបំផ្លាញភាគខាងជើងនិងកណ្តាលប្រទេសកូស្តារីកាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៩ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសហុងឌូរ៉ាសក៏ទទួលរងគ្រោះរញ្ជួយដីដែរ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ៧ នាក់។ ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។ អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ [[ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស]]។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ ==អាកាសធាតុ== [[File:North America map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.4|ផែនទីអាកាសធាតុអាមេរិកខាងជើងយោងទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់អាកាសធាតុកូពិន]] អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។<ref>{{cite web|url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|title=Cascades weather|author=University of Washington|work=University of Washington|access-date=21 មិថុនា 2020|archivedate=10 មីនា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|url-status=dead}}</ref> អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html|title=Temperature of San Francisco|author=SF to do|work=tourism}}</ref> ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។<ref>{{cite web|url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php|title=Rainfall of NYC|author=Current Results|work=Current Results}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html|title=Top 10 wettest cities|author=Andrea Thompson|work=livescience}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climates Regions of North America |author=Rita D. Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archivedate=2 October 2015 }}</ref> អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។<ref>{{Cite news|url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm|title=Facts and Information about the Continent of North America|date=7 July 2016|work=Natural History on the Net|access-date=15 September 2018|language=en-US}}</ref> ==បរិស្ថានវិទ្យា== {{Expand section|date=June 2020}} {{See also|រុកជាតិជិតផុតពូជនៅអាមេរិកខាងជើង}} ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[ក្របីអាមេរិកាំង]] [[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាមេរិកាំង|ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ]] [[ឆ្កែវាលស្មៅ]] [[មាន់ទួរគី]] [[ប្រងហន]] [[រាគគូន]] [[កូយ៉ូទី]] និង[[មេអំបៅរាជ]]។ រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[តូបាកូ]] [[ពោត]] [[ល្ពៅ]] [[ប៉េងប៉ោះ]] [[ផ្កាឈូករ័ត្ន]] [[ប៊្លូប៊ឺរី]] [[អាវ៉ូកាដូ]] [[កប្បាស]] [[ម្ទេសផ្លោក]] និង[[វ៉ានីឡា]]។ ==ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត== [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|left|ការចូលមកគ្រប់គ្រងលើដែនដីរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង .១៧៥០–២០០៨]] [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[ភាសាកំណើត|ភាសាដើម]] នៅអាមេរិក កាណាដា និងគ្រីនឡែន]] តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|រីកចម្រើនបំផុត]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]។<ref name="AIA" /> បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមាន[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផ.ស.ស ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]ខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8 November 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=6 May 2011}}</ref> ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។<ref>{{Cite journal|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date=21 January 2015|journal=The Economist}}</ref> តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និង[[ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។ ===ភាសា=== ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។ ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|thumb|left|upright|[[វិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោន]] នៅទីក្រុង[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]]] [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=24 September 2015}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 18</ref> គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |date=5 August 2013}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 15</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life |date=12 May 2015}}</ref> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=10 November 2007 |work=Adherents.com |archivedate=18 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref> ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។<ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=IJRR|date=2015|volume=11|page=14|url=https://www.academia.edu/16338087|accessdate=20 November 2015|archive-date=13 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|dead-url=yes}}</ref> យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។<ref name="Religiously Unaffiliated">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|title=Religiously Unaffiliated|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=22 February 2015|archivedate=30 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|url-status=dead}}</ref> ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។<ref name="religion2011">{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|date=8 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា [[ជីហ្វ]] (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> [[ពុទ្ធសាសនិក]] (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> និង[[មូស្លីម]] (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |accessdate=18 December 2012 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|date=18 December 2012}}</ref> ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់)<ref>{{cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941|title=World Jewish Population, 2012}}</ref> កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់)<ref>{{cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |authorlink=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=[[Storrs, Connecticut]] |format=PDF |accessdate=}}</ref> និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។<ref name=INEGI>{{cite web|title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=[[INEGI]] |accessdate=2 March 2015 |page=3 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archivedate=21 October 2015 |df= }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប<ref name="pew2015">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |accessdate=12 May 2015|date=12 May 2015}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{cite web|url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states|title=Demographics|accessdate=2 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1|title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011|date=8 May 2013}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía|year=2010 |website= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែត[[សហភាព-ទ្រីប្យូន សានឌីអេហ្គោ|''ស-ទ សានឌីអេហ្គោ'']] បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុង[[ការ៉ូលីណាខាងត្បូង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង]]។<ref>{{cite journal |last=Rowe |first=Peter |date= 16 April 2012 |title=Dalai Lama facts and figures|url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |accessdate=15 January 2015 }}</ref> សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។<ref name="Christianity in its Global Context">{{cite web|url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|url-status=dead|archive-date=15 August 2013|title=Christianity in its Global Context|accessdate=30 December 2016|archivedate=15 សីហា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf}}</ref> សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]បានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺ[[ប្រូតេស្តង់និយម|ក្រុមប្រូតេស្ដង់]]ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។<ref name="Christianity in its Global Context"/> ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[សាសនាឥស្លាម]] [[សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី]] និង[[សាសនាអាហ្រ្វិក–អាមេរិកាំង|សាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]។ ===ប្រជាជន=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = ទីក្រុងអាមេរិកខាងជើង | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | image2 = | width2 = 200 | caption2 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[តូរ៉ុនតូ]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[ឈីកាហ្គោ]] | image6 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width6 = 200 | caption6 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | total_width = | alt1 = }} {{See also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន}} ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web|url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=25 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |archivedate=8 January 2011 |df= }}</ref> ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901|title=Population estimates, quarterly|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=10 December 2018}}</ref> ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។<ref name="cubastat">{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|title=Anuario Estadístico de Cuba 2009|publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archivedate=16 July 2010|accessdate=6 November 2010|edition=2010}} Note: An exchange rate of 1 CUC to US$1.08 was used to convert GDP. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=24 តុលា 2011 }}</ref><ref name=prez>{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archivedate=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |accessdate=14 December 2009|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|title= The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=11 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |archivedate=26 February 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |accessdate=6 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archivedate=15 February 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |accessdate=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |url-status=dead }}</ref> កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០&nbsp;គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០&nbsp;ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE|title=Grønlands Statistik}}</ref> ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ<ref>{{cite web|author=|url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013}}</ref> ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុង[[ម៉ុងរ៉េអាល់]]។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់[[ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា [[ហ៊ូស្តុន]] [[ហ្វីនិច]] ម៉ៃអាមី [[អាត្លង់តា]] និង[[ឡាសវេហ្គាស]]គឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ [[ទីជួណា]] (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។<ref>{{cite book|last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34]|isbn=9780070103474 }}</ref> [[តំបន់មាតុធានី]]ចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក]] [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស]] [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ]] និង[[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក]]ជាដើម។<ref name=PopEstCBSA>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=14 April 2011|accessdate=14 April 2011}}{{dead link|bot=medic|date=April 2020}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agence |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមាន[[តំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូ]]ដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។<ref name=statcan2006>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |work=[[Canada 2006 Census|Census 2006]] |year=2006 |accessdate=29 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archivedate=14 January 2015 }}</ref> ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាម[[ព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[ព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា [[ឌីត្រយ–វីនសឺរ]] និង[[សានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា]] ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។<ref>{{cite web|publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archivedate=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archivedate=23 July 2011 }}</ref> តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ {| class="sortable wikitable" class="wikitable" |- | '''តំបន់មាតុធានី''' | '''ចំនួនប្រជាជន''' | '''ទំហំ''' | '''ប្រទេស''' |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ២១,១៦៣,២២៦^† | {{convert|7346|km2|sqmi|abbr=on}} | ម៉ិកស៊ិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | ១៩,៩៤៩,៥០២ | {{convert|17405|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូសអាន់ជ័រលេស]] | ១៣,១៣១,៤៣១ | {{convert|12562|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] | ៩,៥៣៧,២៨៩ | {{convert|24814|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ដាឡាស់-ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស–ហ្វតវត]] | ៦,៨១០,៩១៣ | {{convert|24059|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] | ៦,១៣១,១៥៨ | {{convert|26061|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] | ៦,០៥៤,១៩១^† | {{convert|5906|km2|sqmi|abbr=on}} | កាណាដា |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលព្យា]] | ៦,០៣៤,៦៧៨ | {{convert|13256|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីវ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.|វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] | ៥,៩៤៩,៨៥៩ | {{convert|14412|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីផ្លរីដាខាងត្បូង|ម៉ៃអាមី]] | ៥,៨២៨,១៩១ | {{convert|15896|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |} <small>^†ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។</small> {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{main|សេដ្ឋកិច្ចទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} {{see also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (មធ្យម)|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (យអទ)}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]]<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=16&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C283%2C238%2C243%2C253%2C258%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= IMF WEO database, April 2020]</ref> <small>(យអទ កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជា ខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}} || ២,៦១៦,២៨៩ || ២០១៩ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៩០៤,៣៩៣ || ២០១៩ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ២៥៤,៨៦៥ || ២០១៥ |- | ៥ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ១៩៩,៣៩៥ || ២០១៩ |- | ៦ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ១៥២,៧៧៩ || ២០១៩ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១៣០,៩២៧ || ២០១៤ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ១១១,៩៩៨ || ២០១៩ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៩២,០៦២ || ២០១៩ |- | ១០ ||align=left|{{Flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || ៥៥,៥៧៨ || ២០១៩ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]] <small>(មធ្យម, កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៨៤៦,៥៩៥ || ២០១៣ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}}||១,៣២២,៤៨៩||២០២០ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១០៤,៣៣៧ || ២០១៦ |- | ៥ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ៩៦,៨៥១ || ២០១៧ |- | ៦ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ៩៦,២៩១ || ២០២០ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ៨៦,៣៩៧ || ២០២០ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ៧៣,៣៦៩ || ២០២០ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៦៥,១៧៩ || ២០២០ |- | ១០ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}}}} || ២៨,២៣៣ || ២០០៨ |} ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយ[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref name="IMFcapitaGDP"/> បន្ទាប់មកគឺ[[អូសេអានី]]។<ref name="cia-us"/> កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=26 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}</ref> បើយោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true|title=GDP per capita (current US$) – Data|author=World Bank|publisher=World Bank|website=data.worldbank.org|access-date=24 September 2017}}</ref> វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។<ref name="cia-us"/> សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល<ref>{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of South American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=25 September 2017}}</ref><ref name=IMFcapitaGDP/> ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of North American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=22 February 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|archivedate=24 September 2017}}</ref> [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិក លោក[[អេនរីកេ ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ|ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ]], ប្រធានាធិបតី សរអ [[ដូណាល់ ត្រាំ|ត្រាំ]], និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ|ទ្រូដូ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាណាដា–ម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០ នៅប៊ុយណូស៊ែ ឆ្នាំ២០១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]] ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=30 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref> ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="cia-ca"/> វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។<ref name="cia-ca"/> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=5 March 2011}}</ref> ក្នុងនាមជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]<ref name=AIA>{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=978-0-17-444706-1}}</ref> ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=30 August 2007 |accessdate=30 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archivedate=7 March 2012 |df= }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។<ref name="UANL">{{cite book|last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión|trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=Spanish |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) [[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន|សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ]] ហើយនិង[[ប្រព័ន្ធអនុកលកម្មអាមេរិកកណ្តាល|ទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល]]។<ref name="UANL" /> នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមាន[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើងគឺជា ប្លុកពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំមួយនៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗទាំងបួននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |accessdate=10 June 2011 |archivedate=1 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead }}</ref> ប្លុកមួយនេះបានចាប់ដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤ និងត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានភាពស្មើគ្នា ហើយដើម្បីលុបបំបាត់រាល់ឧបសគ្គនានាដែលបិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងកាត់បន្ថយការវិនិយោគពីបរទេសចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=10 June 2011}}</ref> ខណៈពេលដែលប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតនិងអនុវត្តទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោករួចទៅហើយ ហើយទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និតនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធអាករ និងពន្ធជាតិនោះទេ។<ref>{{cite web|title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |accessdate=9 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archivedate=6 August 2006 |df= }}</ref> កពពសអជ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសម៉ិកស៊ិកទទួលបាននូវជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីដូចនឹងសហរដ្ឋនិងកាណាដាដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីបានលុបបំបាត់ពន្ធគយដែលធ្លាប់មានលើជំនួញពាណិជ្ជកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក។ ទំហំពាណិជ្ជកម្មក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរវាងប្រទេសទាំងបីនៃ កពពសអជ បានឈានដល់ការកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺកើនបាន ២៤.៣% ឬស្មើនឹង ៧៩១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{cite web|url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archivedate=8 August 2011 |title=NAFTA Trade Volume Increases}}</ref> ផសស (យអទ) របស់ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម កពពសអជ គឺខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដោយមាន ១៧.៦១៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=14 September 2006 |accessdate=31 October 2011}}</ref> ផ្នែកមួយនេះហើយ ដែលបានសន្មតថាសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅលើលោកដោយមាន ផសស ជាមធ្យមប្រមាណ ១៤.៧ រយកោដិដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref name=bea2011>{{Cite press release|url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf|title=BEA News Release: Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|accessdate=3 February 2014|archivedate=9 កក្កដា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf}}</ref> ប្រទេសទាំងបីដើរតួជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ម៉ិកស៊ិកនិងកាណាដា<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |accessdate=3 February 2014}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសកាណាដានិងម៉ិកស៊ិកវិញគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីបីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |title= Canadian Manufacturing Association |url= http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |accessdate= 9 June 2011 |archivedate= 4 មិថុនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archivedate=23 June 2011 |df= }}</ref> ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។ ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education|accessdate= 3 February 2014}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល]] (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាល]]គឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{main|ដំណឹកជញ្ជូននៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:PanAmericanHwy.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]ឆ្លងកាត់[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ចាប់ផ្តើមពី[[ឈូងប្រុឌហូ, អាឡាស្កា]] រហូតដល់[[អ៊ូសូអ៊ីអា]] នៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន]] គន្លង[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]នៅទ្វីបអាមេរិកគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញផ្លូវគោកដែលមានប្រវែងជិត ៤៨,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង ៣០,០០០ ម៉ាយ) ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្រទេសដីគោកនៃទ្វីបអាមេរិក។ មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំងគឺមិនមានប្រវែងជាក់លាក់ទេពីព្រោះរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋនិងកាណាដាមិនដែលកំណត់ផ្លូវជាក់លាក់ណាមួយថាជាផ្នែកនៃមហាវិថីនេះឡើយ ហើយប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញគឺមានបណ្តាញសាខាជាច្រើនដែលភ្ជាប់ទៅនឹងព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រវែងសរុបនៃផ្នែករបស់មហាវិថីនេះពីប្រទេសម៉ិកស៊ិករហូតដល់ភាគខាងជើងបំផុតគឺប្រហែលមានចំនួន ២៦,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង១៦,០០០ ម៉ាយ) ។ [[File:Class1rr.png|thumb|left|ផែនទីនៃបណ្តាញ[[ប្រភេទផ្លូវដែក|ប្រភេទផ្លូវដែកទី១]] នៅអាមេរិកខាងជើងក្នុងឆ្នាំ២០០៦]] ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title = Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869 at Promontory Point, Utah |website = [[World Digital Library]] |date = 10 May 1869 |accessdate = 20 July 2013 |archivedate = 18 តុលា 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status = dead }}</ref> បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។ ===គមនាគមន៍=== ប្រព័ន្ធលេងទូរស័ព្ទដែលគេស្គាល់គឺ [[គម្រោងលេងទូរស័ព្ទអាមេរិកខាងជើង]], វាគឺជាគម្រោងលេខទូរស័ព្ទដែលមាននៅក្នុង ២៤ ប្រទេសនិងតំបន់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងតំបន់របស់ខ្លួន ប្រទេសកាណាដា ប៊ឺមូដា និងប្រទេសការ៉ាប៊ីនចំនួន ១៧។ ==វប្បធម៌== [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|កីឡា[[បេហ្ស៍ប័ល]]ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាល្បែងកីឡាប្រពៃណីជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។ កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ [[ទូលី (ជនជាតិ)|ជនជាតិទូលី]]។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសណ័រឌីក]]ផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។<ref>{{Cite web|url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/|title=BAG OM GRØNLAND|website=Arctic Friend|language=da-DK|access-date=2020-04-18}}</ref> ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។ នៅតំបន់ខាងជើងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក ជាពិសេសទីក្រុង[[ម៉ុនតេរីយ]] ទីជួណា [[ស៊ូដាដស្វេរេស]] [[ម៉ិកស៊ីកាលី]] គឺទទួលបានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក ទាំងខាងវប្បធម៌និងរបៀបរស់នៅ។ ក្នុងចំណោមទីប្រជុំជនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទីក្រុងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអាមេរិកច្រើនជាងគេ ឫអាចនិយាយបានថាទីក្រុង[[អាមេរិកនីយកម្ម]]គឺ ក្រុងម៉ុនតេរីយ។<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls – Reuters |work=Reuters |date=1 June 2011 |last=Emmot |first=Robert}}</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែជាគុណលក្ខណៈដ៏សំខាន់របស់ជាតិសាសន៍ជាច្រើនដែលនៅជិតព្រំដែនភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានឃើញថា ឥទ្ធិពលនៃចក្រភពអង់គ្លេសមកលើរដ្ឋការ៉ាប៊ីនមួយចំនួនបានថយធ្លាក់ចុះដោយរដ្ឋទាំងនោះបានចាប់យកការអនុវត្តទៅតាមប្រជាជាតិផ្សេងៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ទាំងនេះអាចបណ្តាលមកពីមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចនៃបណ្តាប្រទេសការ៉ាប៊ីនដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេសហើយក៏ព្រោះតែប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនមានប្រជាជនរស់នៅបរទេសច្រើនជាងប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្រុក។ ===កីឡា=== ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ [[បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦]]។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។<ref>[http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522024423/http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ |date=22 ឧសភា 2015 }}, FiveThrityEight, Nate Silver, 4 April 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"], Guardian.com, 12 March 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !លីគ/ក្របខ័ណ្ឌ || ប្រភេទកីឡា || ប្រទេស || បង្កើតឡើង || ចំនួនក្រុម || ចំណូល<br />$ (គិតជារយកោដិ) || អ្នកទស្សនា<br />ជាមធ្យម |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបជាតិអាមេរិក]] (កបឱអ) || [[កីឡាបាល់ឱបអាមេរិកាំង]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក || ១៩២០ || ៣២ || $៩.០ || {{nts|67,604}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគបេហ្ស៍បល]] (មលប) || [[កីឡាបេហ្ស៍បល]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៨៦៩ || ៣០ || $៨.០ || {{nts|30458}} |- | align=left | [[សមាគមបាល់បោះជាតិ]] (សបជ) || [[កីឡាបាល់បោះ]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៤៦ || ៣០ || $៥.០ || {{nts|17,347}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌជាតិកីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || [[កីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩១៧ || ៣១ || $៣.៣ || {{nts|17,720}} |- | align=left | [[លីគកំពូលម៉ិកស៊ិក|លីហ្កាអ៊ឹមអ៊ិច]]|| [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | ម៉ិកស៊ិក || ១៩៤៣ || ១៨ || $០.៦ || {{nts|25,557}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគសកខឺ]] (មលស) || [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៩៤ || ២៤{{refn|group=sn|មលស មានគម្រោងពង្រីកចំនួនក្រុមរហូតដល់ទៅ ២៦ ត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ហើយនឹងបន្តពង្រីកដល់ ២៨ ក្រុមត្រឹមឆ្នាំ២០២៦។}} || $០.៥ || {{nts|21574}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបកាណាដា]] (កបឱក) || [[កីឡាបាល់ឱបកាណាដា]] || align=left | កាណាដា || ១៩៥៨ || ៩ || $០.៣ || {{nts|23890}} |} {{reflist|group=sn}} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជី ទង់ជាតិនៅអាមេរិកខាងជើង]] *[[បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== '''លេខយោង''' {{notelist|30em}} '''អាគតដ្ឋាន''' {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|commons=North America|n=North America|wikt=North America|b=North America|q=North America|s=North America|v=North America|voy=North America}} * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation]] <!-- Please respect alphabetical order except N. America which is at top --> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេរិកខាងជើង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] 2fgqe3fk8nz3lvjpxnm0piqxzgwe0t2 0 42378 340953 338251 2026-09-24T23:01:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340953 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|right|B. R. Ambedkar]] '''Bhimrao Ramji Ambedkar''' (១៤ មេសា ១៨៩១ - ៦ ធ្នូ ១៩៥៦) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា“ '''Dr. Babasaheb Ambedkar''' 'គឺជាអ្នកច្បាប់ឥណ្ឌាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចអ្នកនយោបាយនិងអ្នកកែទម្រង់សង្គម។ គាត់បានជម្រុញចលនាព្រះពុទ្ធសាសនា Dalit និងបានធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការរើសអើងសង្គមឆ្ពោះទៅរកការមិនផ្លាស់ប្តូរ (ដាលីស) ។ គាត់ក៏បានគាំទ្រសិទ្ធិរបស់ស្ត្រីនិងពលករផងដែរ។ គាត់ជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងយុត្តិធម៌និងយុត្តិធម៍ដំបូងគេរបស់ឥណ្ឌាដែលជាស្ថាបត្យករនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឥណ្ឌានិងជាឪពុកស្ថាបនិកនៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា។<ref>[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]</ref><ref>[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |title=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |access-date=2020-11-08 |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, & Facts | Britannica]</ref><ref>[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]</ref><ref>{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor=Donald S. Lopez, Jr.}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៥៦ គាត់បានផ្តួចផ្តើមការផ្លាស់ប្តូរទ្រង់ទ្រាយធំរបស់ដាលីសដោយប្តូរទៅជាព្រះពុទ្ធសាសនាជាមួយអ្នកគាំទ្រ ៦០ ម៉ឺននាក់។ គាត់បានធ្វើឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនារស់ឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ អាម៉ាបេកាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាព្រះពោធិសត្វនិងមេត្រេយក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនាណាវ៉ាយ៉ាណា។<ref>https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/</ref><ref>https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/</ref><ref>https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism</ref><ref>{{cite book|author=Christopher Queen|editor=Steven M. Emmanuel|title=A Companion to Buddhist Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |year=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-14466-3|pages=529–531}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩០ ពានរង្វាន់រដ្ឋាភិបាលដែលទទួលបានពានរង្វាន់ស៊ីវិលខ្ពស់បំផុតរបស់ឥណ្ឌាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យអេមីដាប់កា។ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់អាម៉ាប៊ែករួមបញ្ចូលទាំងការចងចាំនិងការពិពណ៌នាជាច្រើននៅក្នុងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ។ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់អាម៉ាដាកក្នុងនាមជាអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់នយោបាយសង្គមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើប្រទេសឥណ្ឌាសម័យទំនើប។<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13 |title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |publisher=Zed Books |year=1986 |isbn=9780862324605 |pages=11–14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13 |archive-date=29 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book |last=Keer |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61 |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |publisher=Popular Prakashan |year=1990 |isbn=9788171542376 |page=61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61 |archive-date=30 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> អាម៉ាបេកាត្រូវបានបោះឆ្នោតជា "មហាឥណ្ឌាបំផុត" ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយការស្ទង់មតិដែលរៀបចំឡើងដោយប្រវត្ដិសាស្ដ្រ TV18 និងស៊ី។ អិន។ អិន។<ref>{{Cite web |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-11-08 |archivedate=2016-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> Ambedkar Jayanti (ថ្ងៃកំណើតរបស់ Ambedkar) គឺជាពិធីបុណ្យប្រចាំឆ្នាំដែលត្រូវបានប្រារព្ធនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែមេសាដែលត្រូវបានប្រារព្ធមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែនៅទូទាំងពិភពលោក។ Ambedkar Jayanti ត្រូវបានប្រារព្ធជាថ្ងៃឈប់សម្រាកផ្លូវការផ្លូវការនៅទូទាំងប្រទេសឥណ្ឌា។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រារព្វពិធីបុណ្យ Ambedkar Jayanti នៅឆ្នាំ ២០១៦ ២០១៧ និង ២០១៨ ។<ref>http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=5 April 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015</ref><ref>http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance & Pension</ref><ref>[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=en|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> aqt0trzpqkxfneu8eh9vsmrnqw9hvcs 0 42933 340905 340584 2026-09-24T18:27:13Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340905 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ហស៌វរ្ម័នទី២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Cambodia,_Koh_Ker-Khleang_style_-_Four-Armed_Standing_Tantric_Male_Divinity_-_1997.18_-_Cleveland_Museum_of_Art.jpg | caption = Cambodia, Koh Ker-Khleang style - Four-Armed Standing Tantric Male Divinity - 1997.18 - Cleveland Museum of Art. | reign = គ.ស ៩៤២-៩៤៤ | coronation = គ.ស ៩៤២ | full name = ស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជ | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ៩៤៤ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ហស៌វរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Harshavarman II) (Kh-pronoun: Horsvaraman I) (ហស៌ = ញញឹម) ("ហស៌" » "Hors" mean of Cambodia royal word: Smile ) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤២-៩៤៤) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញឝ្រីហឝ៌វម្ម៌ទេវរាជ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជ" ហស៌វរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ស្ដេចនៃស្នាមញញឹមទី២ ដែលទ្រង់ត្រូវជារាជបុត្រច្បង របស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] និង ត្រូវជាព្រះរាមរបស់ព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ។ <ref> Phanindra Nath Bose (1927) [https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=Harshavarman+II&dq=Harshavarman+II&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiWjtGJtKHxAhVHzzgGHfoLD3YQ6AEwAHoECAQQAw The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.)], Publisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410 </ref> <ref> Charles Higham (2002) [https://books.google.com.kh/books?id=lxQuAQAAIAAJ&q=Harshavarman+II&dq=Harshavarman+II&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiHxd39uaHxAhU_wTgGHaKzCkk4ChDoATAEegQICRAD Early Cultures of Mainland Southeast Asia], Publisher: Art Media Resources p.375 [[ISBN]]: 1588860280 </ref> == ចម្បាំងនៅរាជធានី កោះកេរ្តិ៍ == ក្រោយពីព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" ទើបតែសោយរាជបានពីរ ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ ៩៤៤ នៃគ.​សករាជ កងទ័ពនៃរាជវង្ស "សៃលេន្ត្រៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Sailendra) នៅឯជ្រោយម៉ាឡាយូ នៃឧបទ្វីបម៉េឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) បានលើកទ័ព​សំពៅបរបញ្ច្រាស[[ទន្លេមេគង្គ]] វាយចូល [[កោះកេរ្តិ៍|រាជធានីកោះកេរ្តិ៍​]] ហើយចាប់បានព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" យកទ្រង់ទៅកាត់ក្បាលនៅក្រុង "[[អាណាចក្រស្រីវិជ័យ|ស្រីវិជ័យ]]" ([[អង់គ្លេស]]: Srivijaya) និងប្រកាសជាអាណាចក្រថ្មីគឺ "[[រាជវង្សចោឡា|អាណាចក្រចូឡា]]" ([[អង់គ្លេស]]: Chola dynasty) និងបានគ្រប់គ្រងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]​ ដែលត្រូវជា​ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់បណ្ដេញ ទ័ពចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ និងបានប្រកាសរាជសម្បត្តិគ្រងរាជក្នុងពេលនោះ ។ <ref> Jan M. Pluvier (1995) [https://books.google.com.kh/books?id=gzRtAAAAMAAJ&q=Chola+dynasty+koh+ker+Khmer&dq=Chola+dynasty+koh+ker+Khmer&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjdjIn3w6HxAhXtwosBHZN1AjsQ6AEwAnoECAoQAw Historical Atlas of South-East Asia ], Publisher: E.J. Brill, Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9004102388 </ref> == កំណត់ត្រា == យោងតាមកំណត់ត្រា របស់ក្រុមប្រវត្តិវិទូរជាច្រើន សុទ្ធតែ​បានលើកឡើងដូចគ្នាថា ពួកគេមិនបានដឹងអ្វីច្រើនពីព្រះបាទ "[[ហស៌វរ្ម័នទី២]]" ឡើយ ហើយតាមការសង្កេតនៅរូបចម្លាក់មួយចំនួន ដែលប្រទះឃើញនៅឧបទ្វីប ម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) វាមានភាពដូចគ្នាទៅនិងរូបចម្លាក់នៃរចនាបថ នៅក្រុមប្រាសាទនា [[កោះកេរ្តិ៍|រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍]] ។​ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យ[[សំស្ក្រឹត]] ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួ[[អក្សរខ្មែរ]] បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៤៤)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''គ.ស ៩៤២–៩៤៤'''|after=[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} qpl8mwunlbrp3z4y7faboe2t7vsk6ai 0 42979 340908 334843 2026-09-24T20:52:18Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340908 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Banteay Srei 67.jpg | caption = [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] សាងសង់ដោយព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ | reign = គ.ស ៩៤៤-៩៦៨ | coronation = គ.ស ៩៤៧ | full name = ព្រះគម្ដែងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] | successor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]] | spouse = ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] (អគ្គមហេសីឆ្វេង)<br/>ព្រះនាង[[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] (អគ្គមហេសីស្តាំ) | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទី៥]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវរ្ម័ន]] | mother = ព្រះនាង[[មហេន្ទ្រទេវី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ៩៦៨ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}}  '''រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Rajendravarman II) (Kh-pronoun: Reajendra Varaman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤៤-៩៦៨) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជជាផ្លូវការ​ណ៍ ឆ្នាំ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះគម្ដែងអញស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ"''' តាមពង្សសាវតា ព្រះអង្គត្រូវជាប្អូនបង្កើត ព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ស្រីហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចូឡា ([[អង់គ្លេស]]: Chola dynasty) វាយចូលកាន់កាប់ [[កោះកេរ្តិ៍| រាជធានីកោះកេរ្តិ៍]] អស់រយៈពេល ​៣ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ៩៤៤ ដល់ឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទើបព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២]] លើកទ័ពមកបណ្ដេញ ចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញ ។ <ref> George B. Walker (1955) [https://books.google.com.kh/books?id=WQFwAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+944&dq=Rajendravarman+II+944&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjp_5LikNHxAhV9wjgGHbznAXQQ6AEwAHoECAsQAw Angkor Empire], Publisher: Signet Press, Original from the University of Michigan p.132 </ref> == ការវិលត្រឡប់មកយសោធរៈបុរៈវិញ == ក្រោយពេលព្រះបាទ "រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" លើកទ័ពបណ្ដេញចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ រយៈពេល ៣ឆ្នាំបន្ទាប់ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គ​សំរេចចិត្តផ្លាសរាជធានីត្រឡប់ទៅ "យសោធរបូរ" វិញ និងបានសាងសង់សំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មជាច្រើនឡើងវិញក្នុងតំបន់នោះ មានដូចជា៖ [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទប្រែរូប]]...ល.។ <ref> Henri Parmentier (1959) [https://books.google.com.kh/books?id=pZbpAAAAMAAJ&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwCHoECAsQAw Henri Parmentier's Guide to Angkor], Publisher: A. Portail, Original from the University of Michigan p.220 </ref> <ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwAnoECAUQAw A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> ក្រោយពីព្រះអង្គគ្រងរាជសម្បត្តិ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ដដែល ព្រះបាទ រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ ដែលជាស្ដេចសឹកសង្គ្រាមយ៉ាងខ្លាំងពូកែ បានវាយប្រយុទ្ធតទល់និងពួកចាម្ប៉ា ដែលជាចាមម៉ាឡេ បានវាយសងសឹកសង្គ្រប់យ៉ាងខ្លាំងក្លា ជួសព្រះរាមរបស់ខ្លួនគឺព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចាម នៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) ចាប់យកជាឈ្លើយសឹករួចធ្វើឃាតនៅទីនោះ សង្គ្រាមរយៈពេល ២ឆ្នាំ កងទ័ព​ចាមម៉ាឡេបានចុះទន់ខ្សោយ ព្រះបាទ រាជេន្វម៌្មទេវៈទី២​ ក៏បានឡោមព័ទរឹបយករាជធានី "ស្រីវិជ័យ" ([[អង់គ្លេស]]: Srivijaya) បានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ៩៥២ នៃគ​.សករាជ ។ <ref> George Coedes (1948) [https://www.jstor.org/stable/2049727 The Hinduized States of Southeast Asia: A Review], Publisher: Association for Asian Studies p.376-393 </ref> == សិល្បៈ​ក្បាច់លម្អ == '''Rajendravarman II Art Ornament''' [[File:Banteay Srei 65a.jpg|thumb|left|Banteay Srei art ornament, Ravana Divide 10 heads and 20 arms and shake Mount Kailash in the story of Mahabharata in 10th century.]] សិល្បៈចម្លាក់​ក្បាច់​លម្អ​នៃស្ថាប័ត្យកម្មខ្មែរ​ក្នុងរាជព្រះបាទ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ដែលបានរចនាចម្លាក់ បង្ហាញ​​ដូចផ្ទាំងគំនូរផុសបែប (3D) ដែលពណ៌នាអំពី​ ខ្សែររឿងទេវៈកថាជាច្រើនដូចជា៖ ​[[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|មហាភារតៈ]] [[រឿងរាមកេរ្តិ៍|រាមកេរ្តិ៍]] [[នរសិង្ហ|អវតារនរៈសិង្ហ]] និងខ្សែររឿងទេពទេវៈកថា ជាច្រើនផ្សេងទៀត ដែលមើលទៅប្រកបដោយភាពរស់រវើក ក្នុងរចនាបថ (Style) នៃស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គដែលត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូរជាច្រើនលើកយកមកសិក្សាអំពី ចម្លាក់ក្បាច់រចនាតែងលម្អប្រាសាទរបស់ព្រះអង្គក្នុងបែបបទស្ថាប័ត្យកម្ម ។ <ref> Martin Polkinghorne (2008) [https://www.jstor.org/stable/43486571 Khmer decorative lintels and the allocation of artistic labour], Publisher: École française d’Extrême-Orient p.21-35 </ref> == រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម == '''Architectural style''' [[File:Banteay Srei 32a.jpg|thumb|[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ្រិស្ដសករាជ ៩៦៧]] រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម ក្នុងរាជព្រះបាទ ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ត្រូវបានគេជឿថាជា ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្ពង់ខ្ពស់មួយ ដែលត្រូវបានប្រើប្រាសនូវប្រភេទថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូក ([[អង់គ្លេស]]:Pink sandstone) ដ៏កម្រ ក្នុងសំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គ ដែលត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងល្អិតល្អន់បំផុត ។ <ref> National Geographic Society (U.S.) (1960) [https://books.google.com.kh/books?id=ym8vAAAAYAAJ&q=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&dq=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAzeuK6djxAhUxEnAKHQBjDqkQ6AEwBHoECAgQAw National Geographic, Volume 117], Publisher: National Geographic Society, Original from Cornell University. </ref> ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាសាទដ៏មនោរម្យដែលមានភាពទាក់ទាញដោយថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូ រកឃើញដោយព្រាហ្មណ៍​បាគូប្រចាំរាជវាំងនាម "យជ្ញវរាហៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Yajnavaraha) ដែលត្រូវជាចៅព្រះបាទ "[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហស៌វម៌្មទេវៈទី១]]" ដែលនាំយកប្រភេទថ្មពណ៌ផ្កាឈូកមកសាងសង់សំណង់[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] ដែលជាប្រាសាទមានរចនាបថដ៏ល្អឯក ។ <ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=AKzqy2_RSq4C&dq=rajendravarman+ii+pink+sandstone&source=gbs_navlinks_s The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត]] គ.សករាជ 952 AD.<ref> Contributor: 東南アジア史学会 (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=-4QdAQAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+952&dq=Rajendravarman+II+952&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4uPfT3dPxAhUtzjgGHTHUCZM4FBDoATABegQIChAD 東南アジア, 歴史と文化, Volumes 1-6], Publisher: 平凡社, Original from the University of Wisconsin - Madison. </ref> * [[ប្រាសាទបាទជុំ]] គ.សករាជ 953 AD. ស្នាដៃស្ថាប័ត្យកម្ម ដោយព្រះគ្រូ "កវិន្ទ្រារិមថន" ([[អង់គ្លេស]]: Kavindrarimthana) <ref> Vittorio Roveda (2005) [https://books.google.com.kh/books?id=tv7VAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+temple+built&dq=Rajendravarman+II+temple+built&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjiuYO_4NjxAhXyQfUHHXJjD5gQ6AEwAHoECAQQAw Images of the Gods: Khmer Mythology in Cambodia, Thailand and Laos], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.536 [[ISBN]]: 9749863038 </ref> * [[ប្រាសាទប្រែរូប]] គ.សករាជ 961 AD.<ref> Martin Lerner (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=2BjWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+pre+rup+961&dq=Rajendravarman+II+pre+rup+961&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjTt7713djxAhWTN94KHU9BA4wQ6AEwAXoECAsQAw Ancient Khmer Sculpture], Publisher: Chinese Porcelain Company, Original from the University of Michigan p.67 </ref> * [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ.សករាជ 967 AD.<ref> Phnom Penh (Cambodia). Musée national du Cambodia, Madeleine Giteau (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8hfWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+banteay+srei&dq=Rajendravarman+II+banteay+srei&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwikiLaB59jxAhVHAd4KHWZbDY84FBDoATAAegQICRAD Guide du Musée national de Phnom-Penh, Volume 1], Publisher: Office national de tourisme, Original from the University of Michigan p.278 </ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៦៨)''}} {{Succession box|before= [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''គ.ស ៩៤៤–៩៦៨'''|after=[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]]}} {{S-end}} == ឯកសារ​យោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} h1s9yen6ldtq1twu2ou0krura5riyck 340909 340908 2026-09-24T20:56:40Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 340909 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Banteay Srei 67.jpg | caption = [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] សាងសង់ដោយព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ | reign = គ.ស ៩៤៤-៩៦៨ | coronation = គ.ស ៩៤៧ | full name = ព្រះគម្ដែងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] | successor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]] | spouse = ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] (អគ្គមហេសីឆ្វេង)<br/>ព្រះនាង[[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] (អគ្គមហេសីស្តាំ) | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទី៥]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|កៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវរ្ម័ន]] | mother = ព្រះនាង[[មហេន្ទ្រទេវី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ៩៦៨ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}}  '''រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Rajendravarman II) (Kh-pronoun: Reajendra Varaman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤៤-៩៦៨) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជជាផ្លូវការ​ណ៍ ឆ្នាំ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះគម្ដែងអញស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ"''' តាមពង្សសាវតា ព្រះអង្គត្រូវជាប្អូនបង្កើត ព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ស្រីហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចូឡា ([[អង់គ្លេស]]: Chola dynasty) វាយចូលកាន់កាប់ [[កោះកេរ្តិ៍| រាជធានីកោះកេរ្តិ៍]] អស់រយៈពេល ​៣ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ៩៤៤ ដល់ឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទើបព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ លើកទ័ពមកបណ្ដេញ ចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញ ។ <ref> George B. Walker (1955) [https://books.google.com.kh/books?id=WQFwAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+944&dq=Rajendravarman+II+944&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjp_5LikNHxAhV9wjgGHbznAXQQ6AEwAHoECAsQAw Angkor Empire], Publisher: Signet Press, Original from the University of Michigan p.132 </ref> == ការវិលត្រឡប់មកយសោធរៈបុរៈវិញ == ក្រោយពេលព្រះបាទ "រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" លើកទ័ពបណ្ដេញចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ រយៈពេល ៣ឆ្នាំបន្ទាប់ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គ​សំរេចចិត្តផ្លាសរាជធានីត្រឡប់ទៅ "[[យសោធរបុរៈ|យសោធរបូរ]]" វិញ និងបានសាងសង់សំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មជាច្រើនឡើងវិញក្នុងតំបន់នោះ មានដូចជា៖ [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទប្រែរូប]]...ល.។ <ref> Henri Parmentier (1959) [https://books.google.com.kh/books?id=pZbpAAAAMAAJ&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwCHoECAsQAw Henri Parmentier's Guide to Angkor], Publisher: A. Portail, Original from the University of Michigan p.220 </ref> <ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwAnoECAUQAw A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> ក្រោយពីព្រះអង្គគ្រងរាជសម្បត្តិ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ដដែល ព្រះបាទ រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ ដែលជាស្ដេចសឹកសង្គ្រាមយ៉ាងខ្លាំងពូកែ បានវាយប្រយុទ្ធតទល់និងពួកចាម្ប៉ា ដែលជាចាមម៉ាឡេ បានវាយសងសឹកសង្គ្រប់យ៉ាងខ្លាំងក្លា ជួសព្រះរាមរបស់ខ្លួនគឺព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចាម នៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) ចាប់យកជាឈ្លើយសឹករួចធ្វើឃាតនៅទីនោះ សង្គ្រាមរយៈពេល ២ឆ្នាំ កងទ័ព​ចាមម៉ាឡេបានចុះទន់ខ្សោយ ព្រះបាទ រាជេន្វម៌្មទេវៈទី២​ ក៏បានឡោមព័ទរឹបយករាជធានី "ស្រីវិជ័យ" ([[អង់គ្លេស]]: Srivijaya) បានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ៩៥២ នៃគ​.សករាជ ។ <ref> George Coedes (1948) [https://www.jstor.org/stable/2049727 The Hinduized States of Southeast Asia: A Review], Publisher: Association for Asian Studies p.376-393 </ref> == សិល្បៈ​ក្បាច់លម្អ == '''Rajendravarman II Art Ornament''' [[File:Banteay Srei 65a.jpg|thumb|left|Banteay Srei art ornament, Ravana Divide 10 heads and 20 arms and shake Mount Kailash in the story of Mahabharata in 10th century.]] សិល្បៈចម្លាក់​ក្បាច់​លម្អ​នៃស្ថាប័ត្យកម្មខ្មែរ​ក្នុងរាជព្រះបាទ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ដែលបានរចនាចម្លាក់ បង្ហាញ​​ដូចផ្ទាំងគំនូរផុសបែប (3D) ដែលពណ៌នាអំពី​ ខ្សែររឿងទេវៈកថាជាច្រើនដូចជា៖ ​[[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|មហាភារតៈ]] [[រឿងរាមកេរ្តិ៍|រាមកេរ្តិ៍]] [[នរសិង្ហ|អវតារនរៈសិង្ហ]] និងខ្សែររឿងទេពទេវៈកថា ជាច្រើនផ្សេងទៀត ដែលមើលទៅប្រកបដោយភាពរស់រវើក ក្នុងរចនាបថ (Style) នៃស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គដែលត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូរជាច្រើនលើកយកមកសិក្សាអំពី ចម្លាក់ក្បាច់រចនាតែងលម្អប្រាសាទរបស់ព្រះអង្គក្នុងបែបបទស្ថាប័ត្យកម្ម ។ <ref> Martin Polkinghorne (2008) [https://www.jstor.org/stable/43486571 Khmer decorative lintels and the allocation of artistic labour], Publisher: École française d’Extrême-Orient p.21-35 </ref> == រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម == '''Architectural style''' [[File:Banteay Srei 32a.jpg|thumb|[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ្រិស្ដសករាជ ៩៦៧]] រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម ក្នុងរាជព្រះបាទ ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ត្រូវបានគេជឿថាជា ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្ពង់ខ្ពស់មួយ ដែលត្រូវបានប្រើប្រាសនូវប្រភេទថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូក ([[អង់គ្លេស]]:Pink sandstone) ដ៏កម្រ ក្នុងសំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គ ដែលត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងល្អិតល្អន់បំផុត ។ <ref> National Geographic Society (U.S.) (1960) [https://books.google.com.kh/books?id=ym8vAAAAYAAJ&q=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&dq=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAzeuK6djxAhUxEnAKHQBjDqkQ6AEwBHoECAgQAw National Geographic, Volume 117], Publisher: National Geographic Society, Original from Cornell University. </ref> ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាសាទដ៏មនោរម្យដែលមានភាពទាក់ទាញដោយថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូ រកឃើញដោយព្រាហ្មណ៍​បាគូប្រចាំរាជវាំងនាម "យជ្ញវរាហៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Yajnavaraha) ដែលត្រូវជាចៅព្រះបាទ "[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហស៌វម៌្មទេវៈទី១]]" ដែលនាំយកប្រភេទថ្មពណ៌ផ្កាឈូកមកសាងសង់សំណង់[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] ដែលជាប្រាសាទមានរចនាបថដ៏ល្អឯក ។ <ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=AKzqy2_RSq4C&dq=rajendravarman+ii+pink+sandstone&source=gbs_navlinks_s The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត]] គ.សករាជ 952 AD.<ref> Contributor: 東南アジア史学会 (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=-4QdAQAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+952&dq=Rajendravarman+II+952&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4uPfT3dPxAhUtzjgGHTHUCZM4FBDoATABegQIChAD 東南アジア, 歴史と文化, Volumes 1-6], Publisher: 平凡社, Original from the University of Wisconsin - Madison. </ref> * [[ប្រាសាទបាទជុំ]] គ.សករាជ 953 AD. ស្នាដៃស្ថាប័ត្យកម្ម ដោយព្រះគ្រូ "កវិន្ទ្រារិមថន" ([[អង់គ្លេស]]: Kavindrarimthana) <ref> Vittorio Roveda (2005) [https://books.google.com.kh/books?id=tv7VAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+temple+built&dq=Rajendravarman+II+temple+built&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjiuYO_4NjxAhXyQfUHHXJjD5gQ6AEwAHoECAQQAw Images of the Gods: Khmer Mythology in Cambodia, Thailand and Laos], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.536 [[ISBN]]: 9749863038 </ref> * [[ប្រាសាទប្រែរូប]] គ.សករាជ 961 AD.<ref> Martin Lerner (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=2BjWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+pre+rup+961&dq=Rajendravarman+II+pre+rup+961&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjTt7713djxAhWTN94KHU9BA4wQ6AEwAXoECAsQAw Ancient Khmer Sculpture], Publisher: Chinese Porcelain Company, Original from the University of Michigan p.67 </ref> * [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ.សករាជ 967 AD.<ref> Phnom Penh (Cambodia). Musée national du Cambodia, Madeleine Giteau (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8hfWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+banteay+srei&dq=Rajendravarman+II+banteay+srei&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwikiLaB59jxAhVHAd4KHWZbDY84FBDoATAAegQICRAD Guide du Musée national de Phnom-Penh, Volume 1], Publisher: Office national de tourisme, Original from the University of Michigan p.278 </ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៦៨)''}} {{Succession box|before= [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''គ.ស ៩៤៤–៩៦៨'''|after=[[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]]}} {{S-end}} == ឯកសារ​យោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 2zsu2jnwivhbcb5d2wyr9kcag89f31u 0 43741 340968 340086 2026-09-24T23:37:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340968 wikitext text/x-wiki {{About|អតីតប្រទេស|តំបន់ភូមិសាស្ត្រ|វៀតណាមភាគខាងត្បូង}} {{Infobox former country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋវៀតណាម | native_name = Việt Nam Cộng hòa {{small|([[ភាសាវៀតណាម]])}} | common_name = South Vietnam | status = | p1 = រដ្ឋវៀតណាម | flag_p1 = Flag of South Vietnam.svg | s1 = រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង{{!}}សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង | flag_s1 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | image_flag = Flag of South Vietnam.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករវៀតណាម|វរលញ្ឆករ]]'''<br />(១៩៦៧–១៩៧៥) | image_map = South Vietnam (orthographic projection).svg | map_caption = ដែនដីរដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងចាស់ រីឯ[[វៀតណាមខាងជើង|ដែនដីទាមទារ]]ត្រូវបានសម្គាល់ដោយពណ៌បៃតងខ្ចី | national_motto = Tổ Quốc – Danh Dự – Trách Nhiệm<br />"មាតុភូមិ – កិត្តិយស – ករណីយកិច្ច" | national_anthem = {{lang|vi|[[អំពាវនាវដល់ប្រជាជនពលរដ្ឋ|Tiếng Gọi Công Dân]]|nolink=yes}}<br />"អំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋ"{{parabr}}{{center|[[File:South Vietnamese national anthem on AFVN radio.mp3]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]] | coordinates = {{coord|10|46|37|N|106|41|43|E|type:country|display=inline, title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] | languages = {{ubli|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=yl1uAAAAMAAJ&pg=PA141&dq=%22french+language%22+in+south+vietnam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjhm_vSzoCOAxVidUEAHTaIIZQQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22french%20language%22%20in%20south%20vietnam&f=false ''U.S. Army Area Handbook for Vietnam''], American University (Washington, D.C.). Foreign Areas Studies Division, United States. Army 1962, page 141</ref> |[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាកន្តាំង|ចិនកាតាំង]] |[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] |ភាសាភាគតិចដទៃទៀត}} | languages_type = ភាសាដទៃ | government_type = {{ubl|[[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រធានាធិបតីនិយម]]ផ្ដាច់ការ|(១៩៥៥–១៩៦៣)<hr>[[របបយោធា|អំណាចយោធាផ្ដាច់ការ]]|(១៩៦៣–១៩៦៧)<hr>[[ឯកត្តរដ្ឋ]][[សភានិយម]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]|(១៩៦៧–១៩៧៥)}} | title_leader = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]] | leader1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] | year_leader1 = ១៩៥៥–១៩៦៣ | leader2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_leader2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | leader3 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] | year_leader3 = ១៩៦៧–១៩៧៥ | leader4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_leader4 = ១៩៧៥ | leader5 = [[ឌឿង វ៉ាន់មីញ]] | year_leader5 = ១៩៧៥ | title_deputy = [[មេដឹកនាំវៀតណាម#អនុប្រធានាធិបតី|អនុប្រធានាធិបតី]] | deputy1 = [[ង្វៀន ង៉ុកធឺ]] | year_deputy1 = ១៩៥៦–១៩៦៣ | deputy2 = ''ទំនេរ'' (ក្រោមអំណាចយោធា) | year_deputy2 = ១៩៦៣–១៩៦៧ | deputy3 = [[ង្វៀន កាវគី]] | year_deputy3 = ១៩៦៧–១៩៧១ | deputy4 = [[ច្រឹន វ៉ាន់ហឿង]] | year_deputy4 = ១៩៧១–១៩៧៥ | deputy5 = [[ង្វៀន វ៉ាន់ហួយិន]] | year_deputy5 = ១៩៧៥ | title_representative = [[មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង#ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | representative1 = [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]{{refn|group=ស|ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋវៀតណាម}} | year_representative1 = ១៩៥៤–១៩៥៥ (ដំបូង) | representative2 = [[វូ វ៉ាន់មូវ]] | year_representative2 = ១៩៧៥ (ក្រោយ) | legislature = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | era = [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] | event_start = [[រដ្ឋវៀតណាម]] | date_start = | year_start = ១៩៤៩ | event2 = [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|វៀតណាមចែកជាពីរ]] | date_event2 = ២១ កក្កដា ១៩៥៤ | event3 = ប្រកាសជា[[#សាធារណរដ្ឋទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] | date_event3 = ២៦ តុលា ១៩៥៥ | event4 = កំណើត[[វៀតកុង]] | date_event4 = ២០ ធ្នូ ១៩៦០ | event5 = [[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៣]] | date_event5 = ២ វិច្ឆិកា ១៩៦៣ | event6 = [[#សាធារណរដ្ឋទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាស | date_event6 = [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|១ មេសា ១៩៦៧]] | event7 = {{nowrap|[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]}} | date_event7 = ២៧ មករា ១៩៧៣ | event_end = [[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] | date_end = ៣០ មេសា | year_end = ១៩៧៥ | area_km2 = 173809 | stat_year1 = ១៩៥៥ | stat_pop1 = ប្រ. ១២ លាន | stat_year2 = ១៩៦៨ | stat_pop2 = ១៦,២៥៨,៣៣៤ | stat_year3 = ១៩៧៤ | stat_pop3 = ១៩,៥៨២,០០០ | currency = [[ដុងវៀតណាមខាងត្បូង|ដុង]] | time_zone = [[ម៉ោងនៅវៀតណាម|ម៉ោងស្តង់ដាសៃហ្គន]] (SST) | utc_offset = +៨ | drives_on = ស្ដាំ }} '''វៀតណាមខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលជាសម័យកាលដែលប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[វៀតណាម]]ជាសមាជិកនៃ[[ប្លុកខាងលិច]]នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ដោយមានឈ្មោះថា[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលកាលនុះនៅជារដ្ឋចំណុះក្រោម[[សហភាពបារាំង]]នៅឡើយ និងមានរដ្ឋធានីនៅ[[ព្រៃនគរ|សៃហ្គន]] (អតីតក្រុង[[ព្រៃនគរ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុងហូជីមិញនៅឆ្នាំ១៩៧៦) មុនពេលក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៥។ វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង [[ប្រទេសឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅភាគខាងលិច និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ អធិបតេយ្យភាពរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចំនួន ៨៧ ផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបរាជ័យក្នុងការចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាលទ្ធផលនៃសិទ្ធិវ៉េតូរបស់សូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។<ref>{{Cite book |last=Prugh |first=George S. |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |title=Law at War: Vietnam 1964–1973 |date=1991 |publisher=Department of the Army |location=Washington, D.C. |pages=61–63 |orig-year=first printed 1975 |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101232725/https://history.army.mil/html/books/090/90-14/CMH_Pub_90-14.pdf |date=2021-11-01 }}</ref><ref name="Doyle2010">{{Cite book |last=Doyle |first=Robert C. |url=https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |title=The Enemy in Our Hands: America's Treatment of Enemy Prisoners of War from the Revolution to the War on Terror |publisher=University Press of Kentucky |year=2010 |isbn=978-0-8131-2589-3 |page=[https://archive.org/details/enemyinourhandsa0000doyl/page/269 269] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083324/https://books.google.com/books?id=ZBryc3ANF6IC |url-status=live }}</ref> ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] កម្លាំងទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុនមួយបានលេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេសវៀតណាម ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តម្នាក់ឈ្មោះ [[ហូ ជីមិញ]] ហើយលោកបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]នាអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite news |last=Huynh |first=Dien |date=30 March 2018 |title=The End of South Vietnam |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=1 មីនា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301095834/https://www.nytimes.com/2018/03/30/opinion/the-end-of-south-vietnam.html |url-status=live }}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៩ អ្នកនយោបាយដែលជំទាស់នឹងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តបានរួមគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រឆាំងមួយនៅទីក្រុងសៃហ្គនដោយមានការដឹកនាំពីអតីតអធិរាជវៀតណាមនាម [[បាវ ដាយ]]។ ការធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥]] អំពីអនាគតរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមបានទទួលរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាលទ្ធផល ព្រះចៅបាវ ដាយត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ដែលក្រោយមកបានប្រកាសខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋថ្មីនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥។<ref name="Bühler2001p71">{{Cite book |last=Bühler |first=Konrad G. |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories Versus Political Pragmatism |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn=978-90-411-1553-9 |pages=[https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl–8C&pg=PA71 71] |access-date=10 ធ្នូ 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225083317/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពី [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] រដ្ឋមួយនេះបានបោះបង់ចោលការទាមទាររបស់ខ្លួនចំពោះផ្នែកខាងជើងនៃប្រទេស ហើយបានបង្កើតអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួននៅលើទឹកដីប៉ែកខាងត្បូងវៀតណាមពោលគឺតំបន់[[កូសាំងស៊ីន]] (''ណាំគី'') និងមួយផ្នែកនៃដែនដី[[អណ្ណាម]] (''ជុងគី'')។ លោកឌៀមត្រូវបានគេ[[ចំណាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលោកង៉ូ ឌិញឌៀម|ធ្វើឃាត]]នៅអំឡុងរដ្ឋប្រហារយោធាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដោយមានជំនួយពី [[ទី​ភ្នាក់​ងារ​ស៊ើប​ការណ៍កណ្តាល|សេអ៊ីអា]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយរដ្ឋាភិបាលយោធាថ្មីមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចបានមួយរយៈពេលខ្លី។ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកឱ្យមាន[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតឡើងដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ១៩៦៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែល[[វៀតកុង|រណសិរ្សរំដោះជាតិវៀតណាមខាងត្បូង]] (វៀតកុង) បានធ្វើសកម្មភាពបះបោរនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការគាំទ្រប្រដាប់អាវុធពី[[វៀតណាមខាងជើង]] និងព្រមទាំងការគាំទ្របន្ថែមផ្សេងៗទៀតពី[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះបានឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ នៅពេលដែលអាមេរិកបានលូកដៃធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមដូចជា ការបញ្ជូនទ័ពរបស់ខ្លួនឱ្យប្រយុទ្ធផ្ទាល់ និងហ្វឹកហ្វាត់ណែនាំយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។ យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកជាប្រចាំនៅវៀតណាមខាងជើងត្រូវបានធ្វើឡើងជារឿយៗនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៦ និងឆ្នាំ១៩៦៧។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានឈានចូលដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការតេត]]នៃខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាមួយនឹងវត្តមានទាហានវៀតណាមខាងត្បូងជាងមួយលាននាក់ និងទាហានអាមេរិកប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ ទោះបីជាមានការយល់ស្របគ្នាលើបទឈប់បាញ់នៃ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានបញ្ចប់នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ បន្ទាប់ពីការចរចារគ្នាអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្តី ការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នានូវតែបន្តដដែរ។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកម្លាំងវៀតកុងបានចាប់ផ្តើម[[យុទ្ធនាការរដូវផ្ការីក|ធ្វើការលុកលុយជារួមលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានផ្តួលរំលំសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយជោគជ័យ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (វៀតណាមខាងជើង) បានរួបរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ស្ថាបនកម្ម=== {{See also|រដ្ឋវៀតណាម}} [[សាធារណរដ្ឋនិយម|គោលគំនិតសាធារណរដ្ឋ]]បាននាំចូលមកក្នុង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]ដោយចិននិជប៉ុននៅកំឡុងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយវាបានណែនាំនូវគោលគំនិតថ្មីៗស្ដីអំពីរដ្ឋជាតិបែបសម័យទំនើប។<ref>{{Cite journal |last=Goscha |first=Christopher E. |date=2016a |title=Aux origines du républicanisme vietnamien: Circulations mondiales et connexions coloniales |journal=Vingtième Siècle. Revue d'histoire |issue=3 #131 |pages=17–35 |doi=10.3917/ving.131.0017}}</ref> គិតមកត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គោលគំនិតនេះត្រូវបានឥស្សរជនវៀតណាមឱបក្រសោប ដោយក្នុងនោះមានទាំងអ្នកបដិវត្តន៍ និងអ្នកកំណែទម្រង់និយម។ ក្រុមពួកគេបានជះឥទ្ធិពលដល់ចលនាឯករាជ្យវៀតណាម តែទោះយ៉ាងណាត្រូវអាជ្ញាធរអាណានិគមបារាំងបង្ក្រាបគាបសង្កត់ទៅវិញ។ សកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋនាពេលនោះគឺមានប្រជាប្រិយភាពជាងភាគីខាងកុម្មុយនីស្ត ពិសេសនៅក្នុងបរិបទភាពជាអ្នកដឹកនាំនៃចលនាជាតិនិយម។<ref name="Rethink">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Rethinking Vietnamese Republicanism |in1=Tran |in2=Vu |year=2022 |id=2022a }}</ref>{{Rp|៣}} ដូច្នេះ បំណែងចែកមនោគមវិជ្ជានៅវៀតណាមគឺមានតាំងសម័យអាណានិគមមកម៉្លេះ ពោលគឺមុនសង្គ្រាមត្រជាក់សកល និងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅទៀត។<ref name="Perspect">{{cite book |last1=Vu |first1=Tuong |last2=Fear |first2=Sean |chapter=Introduction |in1=Vu |in2=Fear |year=2020 |id=2020a }}</ref>{{Rp|១០}} ====ជាប់ផុងខ្លួនរវាងកុម្មុយនីស្ត និងអាណានិគម==== [[សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|នៅកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទឹកដីឥណ្ឌូចិនបានកំពុងស្ថិតក្រោមអាជ្ញាធរ[[បារាំងវីឈី]] ហើយត្រូវជប៉ុនចូលត្រួតត្រាបន្ថែមមួយជាន់ទៀតចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារជប៉ុនក្នុងសហភាពឥណ្ឌូចិន|អំណាចរដ្ឋបាលបារាំងត្រូវបានដក]]ចេញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយជប៉ុនបាន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|សុំចុះចាញ់សង្គ្រាម]]នៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ ប្រជាជាតិវៀតណាមបានខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញជោគវាសនារបស់ខ្លួននៅក្រោយសម័យអាណានិគម។<ref name="Reilly 2016">{{cite journal |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Sovereign States of Vietnam, 1945–1955 |journal=Journal of Vietnamese Studies |date=2016 |volume=11 |issue=3–4 |pages=103–139 |doi=10.1525/jvs.2016.11.3-4.103}}</ref> ស្មារតីជាតិនិយមវៀតណាមបានពុះកញ្ជ្រោលកាន់តែខ្លាំងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ រីឯក្រុមកុម្មុយនីស្ត[[វៀតមិញ]] ដោយបន្លំលាក់ខ្លួនជាបក្សពួកជាតិនិយម បានឆក់យកឱកាសមហិមានេះផ្ដួលរំលំរបប[[ចក្រភពវៀតណាម]]តាមរយៈ[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] រួចបានប្រកាសបង្កើត[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]] (ស.ប.វ.) ឡើងនៅទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គេបានកំណត់យកខ្សែស្របទី១៦ នៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងផតស្តាំ]]ដើម្បិពុះចែកទឹកដីវៀតណាមជាពីរតំបន់យោធា៖ [[ការត្រួតត្រារបស់ចិននៅវៀតណាមភាគខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|កងកម្លាំងជាតិនិយមចិនកាន់កាប់ប៉ែកខាងជើង]] និងកងកម្លាំងអង់គ្លេសកាន់កាប់ប៉ែកខាងត្បូង ដើម្បីដកហូតអាវុធពីកងទ័ពជប៉ុន។ នៅប៉ែកខាងត្បូង កងកម្លាំងរបស់ដោយអង់គ្លេសបានគាំទ្រជួយសម្រួលបារាំងក្នុងការស្តារនឹមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនឡើងវិញ ដោយពួកគេត្រូវ[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ប្រយុទ្ធបង្ក្រាបក្រុមប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]ជាច្រើនក្រុម ដើម្បីធានាការគ្រប់គ្រងលើទីក្រុងសៃហ្គន និងមជ្ឈមណ្ឌលទីប្រជុំជនផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]]បានអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងបារាំងចូលជំនួសកងកម្លាំងចិននៅទឹកដីភាគខាងជើងលើខ្សែស្របទី១៦ ហើយបានសម្រួលបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាង ស.ប.វ. និងបារាំង ដោយចំណុចខាងក្រោយនេះបានជួយពង្រឹងគោលជំហរនិងឥទ្ធិពលរបស់វៀតមិញ ខណៈធ្វើឱ្យក្រុមជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha 2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370}}</ref>{{rp|២០៤–៨}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅដើមរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីលុបបំបាត់ក្រុមជាតិនិយមដទៃ ដែលមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង។<ref name="Kort 2017">{{Cite book |author-link=Michael Kort |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199}}</ref>{{rp|៨៣–៨៤}}{{sfn|Tran|2023|pp=699–700}}<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 |archive-date=22 May 2022 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=22 ឧសភា 2022 }}</ref>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |archive-date=11 June 2025 |access-date=2 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611233019/https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121 |url-status=live }}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}} តាមរយៈការកម្ចាត់បក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងនេះហើយ វៀតមិញបានបង្ខូចនូវសមត្ថភាពដ៏ទូលំទូលាយរបស់វៀតណាមក្នុងការទប់ទល់នឹងដំណើរស្តារអាណានិគមត្រួតត្រារបស់បារាំង។<ref name="Vu 1966">{{cite journal |author=Vu Van Thai |author-link=Vũ Văn Thái |title=Vietnam: Nationalism under Challenge |url=https://archive.org/details/sim_vietnam-perspectives_1966-11_2_2/page/8 |journal=Vietnam Perspectives |year=1966 |volume=2 |issue=2 |pages=8–9 |jstor=30182492 }}</ref><ref name="Kort 2017"/>{{rp|៨៥}} មិនយូរ [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលកងកម្លាំងបារាំងបានព្យាយាមគ្រប់គ្រងទីក្រុងហាណូយ និងទីក្រុងដទៃទៀតនៅវៀតណាមភាគខាងជើង។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប្រឆាំងអាណានិគម ក៏ដូចជាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន បានជាប់ផុងខ្លួននៅចន្លោះភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ដោយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសយកអព្យាក្រឹតភាព (គេនិយមហៅថា ''attentistes'') ក្នុងនោះរួមមានលោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] និងក្រុមអ្នកនយោបាយ[[គណបក្សជាតិនិយមដាយវៀត|ដាយវៀត]]មួយចំនួន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Attentisme |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/historical-dictionary/83-attentisme.html }}</ref> ====ការតស៊ូជំនះការបែកបាក់សាមគ្គី==== ដោយសកម្មភាពព្យាយាមកម្ទេចចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដោយវៀតមិញ ក្រុមបក្សពួកជាតិនិយមក៏ដូចជាសាសនាបានប្រមូលផ្តុំគ្នាគាំទ្រអតីតព្រះចៅអធិរាជ[[បាវ ដាយ]]ឱ្យបើកការចរចាជាមួយបារាំង។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៤១}} ជាលទ្ធផល [[រដ្ឋវៀតណាម]] (រ.វ.ណ.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងក្រុមបក្សប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត និងបារាំងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប្រទេស[[ចិន]] [[សហភាពសូវៀត]] និងបណ្ដារដ្ឋកុម្មុយនីស្តដទៃបានរួមគ្នាទទួលស្គាល់ ស.ប.វ. ខណៈ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដទៃបានទទួលស្គាល់ រ.វ.ណ.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងសង្គ្រាមអាណានិគមនៅឥណ្ឌូចិនមកដល់ចំណុចនេះក៏បានក្លាយជាវិបត្តិអន្តរជាតិ និងជាប់ទាក់ទងជាមួយ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]សកល។{{sfn|Asselin|2024|pages=90–95}} [[File:Vietnamese refugees board LST 516 during Operation Passage to Freedom, October 1954 (030630-N-0000X-001).jpg|thumb|ជនភៀសខ្លួនប្រមាណមួយលាននាក់បានរត់គេចចេញពីវៀតណាមខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៥៥]] រដ្ឋវៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពី[[សហភាពបារាំង]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|២៨៦}} នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បារាំងនិងវៀតមិញបានព្រមព្រៀងគ្នានៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]]ថា រដ្ឋប្រទេសវៀតណាមនឹងត្រូវបែងចែកជាពីរនៅចំណុចខ្សែស្របទី ១៧ ជាបណ្តោះអាសន្ត ហើយរដ្ឋវៀតណាមនឹងកាន់កាប់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៧ នោះ ដោយនឹងរង់ចាំដំណើរការបង្រួបបង្រួមជាប្រទេសតែមួយវិញតាមការបោះឆ្នោតដែលនឹងរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ រដ្ឋវៀតណាម និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះដំណោះស្រាយចុងក្រោយនៅទីក្រុងហ្សឺណែវនេះ ក៏ដូចជាការបែងចែកវៀតណាមជាពីរផ្នែក។<ref name="Pentagon A5">{{Cite web |year=2011 |orig-year=1969 |editor=United States Department of Defense |title=Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date=2 July 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref>{{Rp|៧}} កំឡុងពេលចាំការបោះឆ្នោតមកដល់ ប្រជាជនវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បានផ្លាស់ទីឆ្លងចូលមកវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈ[[ប្រតិបត្តិការដំណើរឆ្លងទៅសេរីភាព|ប្រតិបត្តិការ]]គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ឬដោយមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite journal |last=Catton |first=Philip E. |date=2014 |title=“It Would Be a Terrible Thing if We Handed These People over to the Communists”: The Eisenhower Administration, Article 14(d), and the Origins of the Refugee Exodus from North Vietnam |journal=Diplomatic History |volume=39 |issue=2 |pages=331–358 |doi=10.1093/dh/dhu002}}</ref> សាសនិកកាតូលិកយ៉ាងហោចចំនួន ៥០០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរមកភាគខាងត្បូងដោយហេតុផលផ្សេងៗ ដែលក្នុងនោះគេភាគច្រើនខ្លាចត្រូវវៀតមិញធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ក៏បានធ្វើដំណើររត់មកភាគខាងត្បូងដូចគ្នាដែរ<ref name="Goscha 2016"/>{{rp|280}} និងក៏ដូចជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀតដូច [[ចិននុង|នុង]] [[ជនជាតិមឿង|មឿង]] [[ជនជាតិតៃ (វៀតណាម)|តៃ]] [[ជនជាតិតៃថូ|តៃថូ]] [[ជនជាតិយ៉ាវ (អាស៊ី)|ម៉ាន]] និង[[ជនជាតិហ្មុង|ម៉េវ]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Nguyễn Trắc Dĩ |title=Đồng bào các Sắc tộc Thiểu số Việt Nam |publisher=Bộ Phát triển Sắc tộc |year=1972 |pages=101–121}}</ref> ទស្សនៈប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយក្រុមបញ្ញវន្តចំណាកស្រុកពីខាងជើង{{sfn|Hoang|2009|page=19}} ដោយពួកគេបានអះអាងថា ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញបានក្បត់នឹងបុព្វហេតុជាតិនិងឯករាជ្យភាពជាតិ។{{sfn|Tran|2023|p=694, 702–704}} ដំណាលគ្នានេះដែរ សមាជិកវៀតមិញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលកម្មាភិបាលប្រមាណពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងគោលដៅពង្រីកសកម្មភាពនយោបាយ និងកោលាហល។<ref name="Pentagon A5"/> គណៈកម្មាធិការសន្តិភាពសៃហ្គន-ឆូលុង ដែលជារណសិរ្ស[[វៀតកុង]]ដំបូងគេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ក្នុងនាមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតកុង។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|១៦០}} ដោយសារគណៈប្រតិភូទីក្រុងសៃហ្គនមិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះ ដូច្នេះរដ្ឋវៀតណាមក៏អាចមិនប្រតិបត្តិតាមសំណើនិងដំណោះស្រាយនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះដែរ។<ref name="Cheng1997p11" /> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានប្រកាសថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងមិនចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានបញ្ជាក់នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវនោះទេ ដោយអះអាងថា ការបោះឆ្នោតដែលធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើងក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តគឺមិនមានអ្វីសេរីឡើយ។<ref name="Tuyen bo">{{cite news |author= |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lời tuyên bố truyền thanh của Ngô Thủ-tướng ngày 16-7-1955 |work=Tin điễn |issue=238 |location=Saigon |date=18 July 1955 |url=https://gpa.eastview.com/crl/sean/newspapers/tndn19550718-01.1.1 |page= |quote= |via=​ }}<br />{{Cite book |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Con đường Chính nghĩa: Độc lập, Dân chủ |volume=II |year=1956 |location=Saigon |publisher=Sở Báo chí Thông tin, Phủ Tổng thống |chapter= ‘Lời tuyên bố truyền thanh của Thủ tướng Chánh phủ ngày 16-7-1955 về hiệp định Genève và vấn đề thống nhất đất nước’; ‘Tuyên ngôn của Chánh phủ Quốc gia Việt Nam ngày 9-8-1955 về vấn đề thống nhất lãnh thổ’ |url= |pages=11–13}}</ref><ref name="Cheng1997p11">{{Cite book |last=Ang Cheng Guan |url=https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC |title=Vietnamese Communists' Relations with China and the Second Indochina War (1956–62) |publisher=McFarland |year=1997 |isbn=978-0-7864-0404-9 |location=Jefferson, North Carolina |page=[https://books.google.com/books?id=2ONOHIXGnrEC&pg=PA11 11] |access-date=5 July 2026 }}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]បានថ្លែងបញ្ជាក់បន្ថែមថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលក្ខខណ្ឌសេរីទាំងក្នុងពីរតំបន់មែននោះ ពួកកុម្មុយនីស្តនឹងមិនអាចឈ្នះសំឡេងគាំទ្រអ្វីឡើយ។<ref name="Pentagon A5"/>{{Rp|៩}} ===សាធារណរដ្ឋទីមួយ (១៩៥៥–១៩៦៣)=== {{see also|ង៉ូ ឌិញឌៀម|សមរភូមិទីក្រុងសៃហ្គន (១៩៥៥)|ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥}} [[File:President NGO DINH DIEM welcomed by H.M. BHUMIBOL ADULADEJ King of Thailand.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀមនៅក្នុងពិធីស្វាគមន៍ដោយព្រះរាជាសៀមព្រះបាទ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] នៅទីក្រុងបាងកក ឆ្នាំ១៩៥៧។]] [[File:330-ps-8389-aps-57-10505 16217622129 o.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីឌៀម និងអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ អេ. ឃ្វើលស៍]] កំពុងឈរពិនិត្យមើលកងឆ្មាំកិត្តិយសនៅឯមន្ទីរបញ្ចកោណ រដ្ឋវើជីញ៉ា ឆ្នាំ១៩៥៧។]] លោកឌៀមបានរៀបចំធ្វើ[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយ]]នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដើម្បីកំណត់អនាគតប្រព័ន្ធនយោបាយនៃប្រទេស។ នៅក្នុងសន្លឹកឆ្នោត ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមានជម្រើសអាចបោះឆ្នោតរើសយកសាធារណរដ្ឋ ដែលនឹងដកព្រះចៅបាវ ដាយចេញពីតំណែងព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ចំនួនសន្លឹកឆ្នោតត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យមើលពីប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមគឺលោក[[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយលទ្ធផលចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ឌៀមបានទទួលសំឡេងគាំទ្រប្រមាណដល់ ៩៨ ភាគរយឯណោះ។<ref name="Karnow">{{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=0-670-84218-4}}</ref>{{rp|២៣៩}} នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ ឌៀមបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមថ្មីដែលទើបនឹងប្រកាសថ្មីថ្មោង។<ref name="historyplace">{{Cite web |title=The Vietnam War: Seeds of Conflict: 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=6 July 2026 |website=historyplace.com |archive-date=17 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062228/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |url-status=live}}</ref> មកដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥ វៀតណាមខាងត្បូងក្រោមអំណាចឌៀមបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយបានដកតំណាងខ្លួនចេញពីសភាសហភាពបារាំង។<ref>{{Cite web |year=2011 |orig-year= |editor=United States Department of Defense |title=U.S. and France's Withdrawal from Vietnam, 1954–1956 |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf |series=The Pentagon Papers |website=National Archives and Records Administration |pages= |access-date= |archive-date= |archive-url= }}</ref>{{Rp|v}} ដោយឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែបង្កើនអន្តរាគមន៍នៅវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែច្រើនឡើងៗ ហើយណាមួយខ្លួនត្រូវការទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី|អាល់ហ្សេរី]]ទៀតនោះ ដូច្នេះបារាំងក៏បានសម្រេចតិត្តដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានចេញពីប្រទេសវៀតណាមទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦។<ref name=historyplace/> ថ្វីបើមានការកំណត់រៀបចំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីរើសយករដ្ឋាភិបាលជាតិដឹកនាំប្រទេសវៀតណាមរួមមួយមែននោះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលជាតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា ដំណើរបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌និងមិនលម្អៀងគឺមិនអាចធ្វើទៅរួចនោះទេ ព្រោះថាភាគីទាំងសងខាងមិនបានគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់នៅទីក្រុងហ្សឺណែវនោះឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Woodruff |first=Mark |title=Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese |url=https://archive.org/details/unheraldedvictor0000wood |publisher=Presidio Press |year=2005 |isbn=0-8914-1866-0 |page=[https://archive.org/details/unheraldedvictor0000wood/page/6 6]}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ ឌៀមដោយមានការជួយជំរុញគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លីមួយដោយកំណត់ទំហំស្រែចម្ការស្រូវឱ្យនៅត្រឹមអតិបរមា ២៤៧ ហិចតាក្នុងមួយម្ចាស់ដី ដោយដីលើសទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែលក់ឱ្យកសិករឯទៀតដែលគ្មាន ឬខ្វះដីធ្លី។ ជាលទ្ធផល ដីកសិកម្មប្រមាណជាង ១.៨ លានហិចតាត្រូវបានដាក់លក់ ខណៈអាមេរិកជាអ្នកចេញមុខបង់ប្រាក់ឱ្យម្ចាស់ដី ហើយលើសពីនេះ ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះផងដែរអាចទទួលបានប្រាក់ដែលបង់ដោយអ្នកទិញដីរហូតដល់ទៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ។ កំណែទម្រង់ដីធ្លីនេះត្រូវបានអាមេរិកចាត់ទុកថាជាជំហានដ៏សំខាន់ចាំបាច់មួយដើម្បីបង្កើនការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងដែលទើបនឹងកើតថ្មី និងបង្ខូចកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឃោសនារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |publisher=Boston Publishing Company |year=1984 |isbn=978-0-939526-12-3 |url-access=registration}}</ref>{{rp|១៤}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើង]]បានប្រកាសអនុម័ត "ប្រជាសង្គ្រាម" លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងសម័យប្រជុំមួយក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានបញ្ជាក់បន្ថែមដោយការិយាល័យនយោបាយនៅក្នុងខែមីនា។<ref name=historyplace/> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៩ [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍ[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ដែលកាលនុះជាផ្លូវចុះឡើងភ្នំឆ្លងកាត់ប្រទេសឡាវចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង។ កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅភាគខាងត្បូងតាមផ្លូវនេះនៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសឹក។<ref>{{Cite book |last=Pribbenow |first=Merle |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam |url=https://archive.org/details/victoryinvietnam0000unse_u7j3 |publisher=University Press of Kansas |year=2002 |isbn=0-7006-1175-4 |page=xi}}</ref> គិតមកដល់ឆ្នាំ១៩៦០ ដំណើរការកំណែទម្រង់ដីធ្លីវៀតណាមខាងត្បូងបានជាប់គាំង ក៏ព្រោះតែឌៀមមិនដែលមានបំណងគាំទ្រកំណែទម្រង់ពិតប្រាកដនោះឡើយ ដោយសារតែបក្សពួកអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់លោកភាគច្រើនគឺសុទ្ធសឹងជាម្ចាស់ដីធ្លីខ្នាតធំ។ ខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានគំរាមកំហែងកាត់ផ្តាច់ជំនួយ លុះត្រាតែកំណែទម្រង់ដីធ្លីត្រូវបន្ត លោកឌៀមបានមិនអើពើដោយវាយតម្លៃយ៉ាងត្រឹមត្រូវថា អាមេរិកគឺគ្រាន់តែនិយាយបំភ័យប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Collision/>{{rp|១៦}} ពេញមួយរយៈកាលនេះ កម្រិតនៃជំនួយនិងការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវៀតណាមខាងត្បូងបានកើនឡើងជាលំដាប់។ តែទោះយ៉ាងណាក្តី របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានចារកម្មរបស់អាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា "ពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ជនបទទាំងមូលនៅភាគខាងត្បូងនិងនិរតីនៃទីក្រុងសៃហ្គន ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងជើង គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ តំបន់មួយចំនួនខ្លះវិញមិនមានអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់ឡើយ ដោយគ្មានវត្តមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសំខាន់ណាមួយទេ។ កម្លាំងវៀតកុងវិញបានរីកហុំព័ទ្ធតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសៃហ្គន ហើយថ្មីៗនេះបានកំពុងចាប់ផ្តើមរំកិលខ្លួនបន្តិចម្តងៗចូលទៅកៀកទីក្រុង"។<ref name="auto">{{Cite book |last1=Sheehan |first1=Neil |url=https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |title=The Pentagon Papers: The Secret History of the Vietnam War |last2=Smith |first2=Hedrick |last3=Kenworthy |first3=E. W. |last4=Butterfield |first4=Fox |date=2017 |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=978-1-63158-293-6 |access-date=6 July 2026 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316070621/https://books.google.com/books?id=YjM5DwAAQBAJ&q=one-half+of+the+entire+rural+region+south+and+southwest+of+Saigon&pg=PT135 |url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ដដែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានដកស្រង់នៅក្នុង ''The Pentagon Papers'' បានបន្តថា "មនុស្សជាច្រើនមានអារម្មណ៍ថា [ឌៀម] មិនអាចប្រមូលកម្លាំងប្រជាជនឱ្យរួបរួមគ្នាដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តបានឡើយ ព្រោះតែរូបលោកច្រើនពឹងផ្អែកលើអំណាចគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលម្នាក់ (ពោលគឺសាមីខ្លួនលោក) ខណៈអំពើពុករលួយត្រូវបានលើកលែងទៅលើក្រុមមនុស្សជិតស្និទ្ធរបស់លោក និងណាមួយ លោកតែងបដិសេធមិនព្រមបន្ធូរបន្ថយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសាធារណៈដ៏តឹងរ៉ឹង"។<ref name="auto"/> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦២ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរបស់ខ្លួនដោយបញ្ជូនយុទ្ធជននិងសម្ភារៈបន្ថែមចូលមកក្នុងវៀតណាមខាងត្បូង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ បន្ទាប់ពីបែកមិត្តភាពនឹងសូវៀត ហើយបដិសេធគោលនយោបាយ "រួមរស់ដោយសន្តិភាព" របស់ទីក្រុងម៉ូស្គូជាមួយលោកខាងលិច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏បានបង្កើនជំនួយឥទ្ធិពលបន្ថែមដល់ទីក្រុងហាណូយដោយផ្តល់វៀតកុងនូវអាវុធធុនតូច និងធុនធ្ងន់សំខាន់ៗ។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref>{{rp|២១}} ===របបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧)=== {{See also|វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា}} របបរដ្ឋាភិបាលឌៀមបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងទូទៅ និងពី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី|រដ្ឋបាលខេនណឹឌី]] ដោយសារតែការគ្រប់គ្រងដឹកនាំស្ថានការណ៍មិនល្អទាក់ទិននឹងសកម្មជនព្រះពុទ្ធសាសនា និងការបរាជ័យក្នុងសមរភូមិក្រោមថ្វីដៃវៀតកុង។ នៅក្នុងនោះ អាជ្ញាធររដ្ឋបាលឌៀមបានបើក[[ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារហ្វេហ្វាត់ដាំន|ការបាញ់ប្រហារ]]ទៅលើក្រុមអ្នកបាតុករដោយផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សប្រាំបួននាក់ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យផ្ទុះ[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]ឡើង ក៏ដូចជាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកច្រើនកន្លែង។ ស្ថានភាព​បានបន្តវិវត្ត​ដល់​កម្រិត​ធ្ងន់ធ្ងរ​នៅ​ពេល​ដែល​[[កងទ័ពនៃកងកម្លាំងពិសេសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|កងកម្លាំង​ពិសេស]]​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ចូល[[ការវាយឆ្មក់វត្តអារាមសាឡឺយ|វាយ​ឆ្មក់]]​ក្នុង​បរិវេណវត្ត​អារាម​ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស ដែលបណ្ដាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បាត់បង់ជីវិតប្រមាណរាប់​រយ​នាក់។ ទីបំផុត លោកឌៀមត្រូវ​បានដកអំណាច​តាមរយៈ​[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦|រដ្ឋប្រហារ​មួយ]]​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ ក្រោយពីមាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សម្ងាត់​ពី​អាមេរិក។ ការទម្លាក់ឌៀមចេញពីអំណាច ក៏ដូចជា[[ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម|ឃាតកម្មលើរូបលោក]] បានបង្កឱ្យកើតមានអស្ថិរភាពនយោបាយ និងការធ្លាក់ធម្មានុរូបភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងសៃហ្គន។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី មុនពេលលោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងដោយ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤|រដ្ឋប្រហារមួយទៀត]]នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន ខាញ់]]។ បន្ទាប់មក លោក[[ហ្វាន់ ខាកស៊ូ]]ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតគឺស្ថិតក្នុងដៃរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍ខាញ់ទៅវិញទេ។ ទន្ទឹមគ្នានេះ [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៃថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ បានបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិកចូលអន្តរាគមន៍នៅក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ហើយគិតត្រឹមចុងឆ្នាំនោះ កងទ័ពអាមេរិកជិត ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកវៀតណាម។ ខាញ់បានព្យាយាមឆក់ឱកាសពីវិបត្តិនេះដោយតាក់តែង[[ធម្មនុញ្ញវ៉ុងតាវ]]ឡើង ពោលជារដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលនឹងកាត់បន្ថយសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនិងប្រមូលផ្តុំអំណាចមកនៅក្រោមបាតជើងលោក ប៉ុន្តែវាត្រូវបានរំសាយទៅវិញក្រោយត្រូវប្រឈមនឹងការតវ៉ាបាតុកម្មនិងកូដកម្មពីមហាជន។ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤|ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] និង[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៥|ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥]] ដែលរដ្ឋប្រហារចុងក្រោយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ នាំឱ្យសេនាប្រមុខទ័ពអាកាស លោក[[ង្វៀន កាវកី]]ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ។ ===សាធារណរដ្ឋទីពីរ (១៩៦៧–១៩៧៥)=== [[File:Woman casting ballot in 1967 South Vietnamese elections.jpg|thumb|upright|ស្ត្រីម្នាក់កំពុងបោះសន្លឹកឆ្នោតចូលក្នុងហឹបឆ្នោតក្នុងកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៧]]]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់គី​និងធៀវ វៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថេរភាពនយោបាយឡើងវិញ ខណៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តបានពង្រឹកម្តងទៀត ប៉ុន្តែសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋវិញនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងដូចមុនដដែរ។ ដោយត្រូវរងសម្ពាធពីអាមេរិក ពួកគេបានសម្រេចចិត្តប្រកាសរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី និងតំណាងរាស្ត្រសម្រាប់ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៧ ដោយធៀវបានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីជាមួយនឹងសំឡេងគាំទ្រ ៣៤%។ រីឯ[[ការបោះឆ្នោតសភាវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៧|ការបោះឆ្នោតសភា]]វិញបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៨ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] និងវៀតកុងបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយប្រទូសរ៉ាយចំថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[តេត]] (បុណ្យចូលឆ្នាំចិន)។ [[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកកំឡុងបុណ្យតេតនេះ]]មិនបានបំពេញសម្រេចគោលដៅរបស់ពួកកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែវាបានបង្ហាញថា​ វៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅតែមានកម្លាំងនិងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកយុទ្ធនាការវាយលុកធំៗ។ ដោយមើលឃើញដូច្នេះ [[រីឆាដ​និចសុន|រដ្ឋបាលនិចសុន]]ក៏បានណែនាំគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]] ដើម្បីកាត់បន្ថយអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយដើម្បីបើកផ្លូវផ្ដើមការចរចាជាមួយវៀតណាមខាងជើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ នៅចន្លោះពីខែមេសាដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧០ កងកម្លាំងអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|ការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់]]ទៅលើមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ/មីនា ឆ្នាំ១៩៧១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩|ការឈ្លានពាន]]វាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែត្រូវវៀតណាមខាងជើងវាយខ្ទប់វិញ ដោយគេបានចាត់ទុកវានេះថាជាការបរាជ័យដ៏ធំមួយនៃគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម។ ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយមិនមានសំឡេងប្រឆាំងនៅក្នុងការ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧១|បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]]នៅថ្ងៃទី២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧១។ វៀតណាមខាងជើងវិញបានចាប់ផ្តើមបើក[[យុទ្ធនាការវស្សាន–និទាឃរដូវ|ការឈ្លានពាន]]លើវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧២ មុនពេលត្រូវបានរុញច្រានថយទៅវិញនៅខែតុលាក្រោយអាមេរិកបានជួយគាំទ្រកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងតាមផ្លូវអាកាស។ ====ឆ្នាំចុងក្រោយ៖ ១៩៧៣–១៩៧៥==== ស្របទៅតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីវៀតណាមខាងត្បូងនៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបន្តឈរជើងដោយមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងឡើយ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នោះនឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ។ កំឡុងពេលដែលកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានវាយរុញច្រានវៀតកុងឱ្យឃ្លៀតចេញពីទីក្រុងសៃហ្គនបណ្ដើរៗ ហើយដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងវិញនោះ វៀតណាមខាងជើងក៏បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីតាមរយៈការកោះហៅកិច្ចប្រជុំសំខាន់ៗនៅទីក្រុងហាណូយក្នុងកំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ នេះយោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]]។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទាំងនោះ គេបានរៀបចំផែនការពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានមានប្រសាសន៍ថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចូលអន្តរាគមន៍យោធាវិញ ប្រសិនបើភាគីកុម្មុយនីស្តហ៊ានរំលោភលើបទឈប់បាញ់។ សម្ដីរបស់លោកបានទាក់ទាញនូវប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីសាធារណជនអាមេរិក ហើយនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកក៏បានអនុម័តវិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី ដើម្បីហាមឃាត់ការនូវដំណើរអន្តរាគមន៍ណាមួយចូលក្នុងសង្គ្រាមវិញ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣|ការផ្ទុះឡើងនៃតម្លៃប្រេង]]នៅកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ បានបង្កជាផលវិបាកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Cooper |first=Andrew Scott |title=The Oil Kings: How the U.S., Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East |url=https://archive.org/details/oilkingshowusira0000andr |date=2011 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |page=[https://archive.org/details/oilkingshowusira0000andr/page/205 205] }}</ref> ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែងមួយគឺករណីដែលរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងខ្វះលទ្ធភាពបើកប្រាក់ខែដល់ទាហានរបស់ខ្លួន ហើយបានដាក់កំហិតលើការបម្រើបម្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនិងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាចំនួនពីរលើកដែលបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត លោកប្រធានាធិបតីធៀវក៏បានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមបានចាប់ផ្តើមម្តងទៀតហើយ រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក៏អស់សុពលភាពដែរ។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេលនៃធរមានបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់និងរបួសដោយអាវុធនៅវៀតណាមខាងត្បូងមានជាង ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed |url=http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225151920/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=1592 |archive-date=25 February 2009}}</ref> នៅកំឡុងខែដដែរនោះ យោធាចិនបានវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនៅឯ[[សមរភូមិប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល|ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល]] ដោយដណ្តើមគ្រប់គ្រងកោះទាំងនោះបានដោយជោគជ័យ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ លោកនិចសុនត្រូវបង្ខំខ្លួនលាលែងពីតំណែងដោយសារតែ[[រឿងអាស្រូវវ៉ាធើហ្កេត]] (Watergate) ខណៈសភាអាមេរិកបានបោះឆ្នោតកាត់បន្ថយជំនួយចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំមកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារ។ កំឡុងពេលនេះដែរ ផ្លូវលំហូជីមិញ ដែលធ្លាប់ជាផ្លូវឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំកណ្ដាលព្រៃព្រឹក្សា ត្រូវបានអភិវឌ្ឍក្លាយជាផ្លូវវិថីក្រាលថ្មកៅស៊ូដែលអាចបើកបរយានជំនិះបានដោយស្រួល ប្រកបជាមួយនឹងស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើក[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|ការឈ្លានពានចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]]របស់វៀតណាមខាងត្បូង ដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្លាំងប្រយុទ្ធនិងឆន្ទៈនយោបាយវៀតណាមខាងត្បូង និងថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឆ្លើយតបដោយកម្លាំងយោធាឬអត់។ ដោយគ្មានជំនួយយោធាពីអាមេរិក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងគឺខ្វះសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងការឈ្លានពាននោះ ហើយជាលទ្ធផល កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយកាន់កាប់ភូមិស្រុកជាច្រើននៅជុំវិញទីរួមខេត្តហ្វឿកឡុងដោយជោគជ័យ និងបានធ្វើឱ្យកម្លាំងឈរជើងវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុខេត្តនេះធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ ប្រធានាធិបតីធៀវក្រោយមកបានបញ្ជាឱ្យដកទ័ព បោះបង់ខេត្តហ្វឿកឡុងចោលនៅដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ចុងក្រោយ ក្រុងហ្វឿកឡុងបានក្លាយជាទីរួមខេត្តនៅលើទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដំបូងគេដែលបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Conboy |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |title=The NVA and Viet Cong |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78096-766-0 |access-date=9 July 2026 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612055546/https://books.google.com/books?id=cyvDCwAAQBAJ&q=Phuoc+Long+and+PAVN&pg=PT49 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយលុកនៅ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|បួនម៉ាធួត]]ក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមការពារនិងវាយបកវិញដែរតែមិនបានជោគជ័យ ព្រោះតែខ្លួនមានកម្លាំងបម្រុងតិច ក៏ដូចជាកង្វះខាតគ្រឿងបន្លាស់និងគ្រាប់រំសេវផង។ ជាលទ្ធផល ធៀវបានបញ្ជាឱ្យដកកងអង្គភាពសំខាន់ៗចេញពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដែលធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍យោធាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ ហើយទាហានខ្លួនក៏ចាប់ផ្ដើមបាត់បង់ស្មារតីជឿទុកចិត្តលើថ្នាក់ដឹកនាំគេបណ្ដើរៗដែរ។ កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងនេះទៅទៀតនោះ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារពីចេញភាគខាងជើងនិងកើត ពោលចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងឡាវ ដោយវាយដណ្តើមបាន[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ទីក្រុងហ្វេនិងដាណាង]] មុនពេលបន្តរុលបន្ថែមឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលស្ថានភាពយោធាកាន់តែពិបាក កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់បានសម្រេចចិត្តរត់ចោលជួរ។ មកដល់ដើមខែមេសា កម្លាំងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តបានលុកលុយស្ទើរតែ ៣/៥ នៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងទៅហើយ។ លោកប្រធានាធិបតីធៀវបានស្នើសុំជំនួយពីប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]] ប៉ុន្តែព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកមិនព្រមបញ្ចេញថវិកាបន្ថែមជាជំនួយដល់វៀតណាមខាងត្បូងនោះឡើយ ហើយណាមួយ ច្បាប់ដែលទើបអនុម័តថ្មីបានចងដៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនឱ្យចូលធ្វើអន្តរាគមន៍បន្ថែមនៅវៀតណាម។ ដោយអស់សង្ឃឹម លោកធៀវក៏បានកោះហៅលោកកាវកីឱ្យចេញពីនិវត្តន៍មកបម្រើការជាមេបញ្ជាការយោធាម្តងទៀត។ ====ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន៖ មេសា ១៩៧៥==== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[File:Vietnamese UH-1 pushed over board, Operation Frequent Wind.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកទទេមួយគ្រឿងត្រូវបាននាវិករួមគ្នារុញទៅជ្រុងម្ខាងនៃនាវាដឹកយន្តហោះ ដើម្បីបើកកន្លែងសម្រាប់ឱ្យអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសបន្ថែមទៀតបានចុះចត។]] ស្មារតីប្រយុទ្ធតតាំងរបស់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរ៉ោករ៉ាកដុនដាប ខណៈពេលដែលកងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកំពុងវាតទីកាន់កាប់ទឹកដីបន្ថែម បង្កៀកជិតរដ្ឋធានីសៃហ្គនពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ កិច្ខប្រឹងប្រែងបង្កើតរបាំងការពារចុងក្រោយត្រូវបានរៀបចំដោយ[[កងពលធំទី១៨ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលធំទី១៨]] នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]]ចាប់ពីថ្ងៃទី៩–២១ ខែមេសា។ ប្រធានាធិបតីធៀវបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ មុនពេលភៀសខ្លួនរត់ទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។ មុនពេលចាកចេញ លោកបានតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]ជាអ្នកស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតី។ លោកវ៉ាន់ហឿងបានកាន់អំណាចបានត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ មុនពេលត្រូវសភាជាតិវៀតណាមខាងត្បូងបោះឆ្នោតផ្ទេរតំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ក៏ព្រោះតែគេមើលឃើញឧត្តមសេនីយ៍មិញជាឥស្សរជនមួយរូបដែលមានចិត្តគំនិតចង់ផ្សះផ្សាជាមួយភាគីខាងជើង ហើយណាមួយ គេសង្ឃឹមថា លោកអាចចរចារកដំណោះស្រាយដែលអំណោយផលជាងមុនដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំពោះភាគីវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគេមិនមានចំណាប់អារម្មណ៍ចរចាអ្វីនោះទេ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន កម្លាំងកុម្មុយនីស្តក៏បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|វាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គន]]ដោយជោគជ័យ។ មិញក្រោយមកបានសុំចុះចាញ់ដោយព្រមប្រគល់ទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងដែលខ្លួននៅកាន់កាប់ទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite web |title=Fall of Saigon - 1975 Year in Review - Audio - UPI.com |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2/ |website=UPI |access-date=9 July 2026 |archive-date=28 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428100111/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1975/Fall-of-Saigon/12305821478075-2 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងកំឡុងពេលប៉ុន្មានម៉ោងមុនការប្រកាសសុំចុះចាញ់ សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការជម្លៀសបុគ្គលិករដ្ឋាភិបាលអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងជនស៊ីវិលមួយចំនួនផងដែរ ដែលគេមើលឃើញថាអាចត្រូវពួកកុម្មុយនីស្តទំនងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រសិនជាចាប់បាន។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានជម្លៀសជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេដឹកដោយផ្ទាល់តាមឧទ្ធម្ភាគចក្រទៅកាន់នាវាដឹកយន្តហោះជាច្រើនគ្រឿងដែលកំពុងទន្ទឹងរង់ចាំនៅឯនាយសមុទ្រក្បែរបណ្ដោយឆ្នេរប្រទេសវៀតណាម។ ===រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} បន្ទាប់ពីសុំចុះចាញ់ប្រគល់ទីក្រុងសៃហ្គនទៅឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ [[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]ក៏បានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលផ្លូវការនៃវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបង្រួបបង្រួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដើម្បីបង្កើត[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦។<ref>{{Cite web |title=About Vietnam |url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 |access-date=9 July 2026 |website=vietnam.gov.vn/portal |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217215154/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English/TheSocialistRepublicOfVietnam/AboutVietnam/AboutVietnamDetail?categoryId=10000103&articleId=10001012 }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== វៀតណាមខាងត្បូងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]]នៅភាគពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[ថៃ]]តាម[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]នៅភាគនិរតី។ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ទំនាបឆ្នេរ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ល្វែងម៉ោងនៃវៀតណាមខាងត្បូងគឺដើរលឿនជាងវៀតណាមខាងជើងមួយម៉ោង ពោលគឺវៀតណាមខាងត្បូងប្រកាន់ល្វែងម៉ោង [[UTC+០៨]] ដែលជាតំបន់ម៉ោងតែមួយគ្នាដូចនឹងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សិង្ហបុរី]] ចិន តៃវ៉ាន់ និងអូស្ត្រាលីខាងលិច។ ក្រៅពីទឹកដីចម្បងនៅដីគោក សាធារណរដ្ឋវៀតណាមក៏គ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]] និង[[ប្រជុំកោះស្ព្រែតលី|ស្ព្រែតលី]]ផងដែរ។ ប្រទេសចិនបានវាយកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែលទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ បន្ទាប់ពីកងទ័ពជើងទឹកវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមវាយប្រហារលើផ្នែកកោះដែលស្ថិតក្រោមប្រទេសចិន។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== វៀតណាមខាងត្បូងជាឯកត្តរដ្ឋ<ref name="Unitary 1">{{cite web |last1=A. JOINER |first1=CHARLES |last2=VAN THUAN |first2=NGUYEN |date=June 1962 |title=PUBLIC ADMINISTRATION IN THE SAIGON METROPOLITAN AREA |url=https://vietnamproject.archives.msu.edu/recordFiles/159-547-3742/UA17-95_000585.pdf |publisher=MICHIGAN STATE UNIVERSITY }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Organizing Bureaucrats: South Viet Nam's National Revolutionary Civil Servants' League |url=https://www.jstor.org/stable/3023589 |author1=Charles A. Joiner |author2=Roy Jumper |publisher=JSTOR }}</ref> និងមជ្ឈការនិយម<ref name="Centralized 1">{{cite web |title=The Situation in South Vietnam |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000874872.pdf |date=17 September 1963 |publisher=Central Intelligence Agency |format=PDF }}</ref><ref name="Centralized 2">{{cite web |title=Examining the Leaders of North and South Vietnam |url=https://www.dummies.com/article/academics-the-arts/history/world/examining-the-leaders-of-north-and-south-vietnam-200157/ |publisher=For Dummies }}</ref> ដែលបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធនយោបាយជាច្រើនលើកច្រើនសារកាលនៅមានអត្ថិភាព។ ពីដំបូង ព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]បានបម្រើការជាព្រះប្រមុខរដ្ឋវៀតណាម នៅពេលដែលប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ មុនពេលព្រះអង្គត្រូវបានគេដកចេញ។ នយោបាយក្នុងស្រុកនៅសាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ការវិវត្តន៍ដ៏ច្របូកច្របល់ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ដោយផ្លាស់ប្តូរពីរបបផ្តាច់ការ (១៩៥៥–១៩៦៣) ទៅរបបសឹកយោធា (១៩៦៣–១៩៦៧) និងទីបំផុតទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ (១៩៦៧–១៩៧៥)។<ref name="Voices">{{cite book |last1=Taylor |first1=K. W. |chapter=Voices from the South |in1=Taylor |year=2015 |id=2015a }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]បានរៀបចំប្រជាមតិមួយដើម្បីសម្រេចថាតើរដ្ឋវៀតណាមនឹងនៅបន្តប្រកាន់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យ ឬផ្លាស់ប្ដូរទៅជាសាធារណរដ្ឋ។ រចនាបទនៃប្រជាមតិនោះមាននិន្នាការគាំទ្រសាធារណរដ្ឋតាំងពីដំបូង ពោលនៅពេលប្រកាសលទ្ធផល​ គេមិនត្រឹមតែឃើញថាមានសំឡេងគាំទ្រសាធារណរដ្ឋលើសលប់រហូតដល់ទៅ ៩៨% ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចំនួនសំឡេងឆ្នោតមានច្រើនជាងចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតសរុបរហូតដល់ទៅ ៣៨០,០០០ សំឡេង។ ឧទាហរណ៍នៅទីក្រុងសៃហ្គន លោកឌៀមត្រូវបានគេប្រកាសថាទទួលបានសំឡេងគាំទ្រដល់ទៅ ១៣៣%។ យ៉ាងណា លទ្ធផលប្រជាមតិនៅតែមានគេទទួលស្គាល់ ហើយឌៀមក៏បានប្រកាសរូបលោកជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបបង្កើតថ្មី។ នៅក្រោមរបបដឹកនាំរបស់លោកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំដំបូង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់ការវិវឌ្ឍ​ និងអភិវឌ្ឍជោគជ័យដោយរលូន ក៏ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅមើលលក្ខណៈរបៀបដឹកនាំរបស់ឌៀមវិញគឺប្រៀបបានដូចនឹងមេដឹកនាំផ្ដាច់ការម្នាក់អញ្ចឹង។<ref>''Encyclopedia Britannica Online'' (2025) [1998], "[https://www.britannica.com/biography/Ngo-Dinh-Diem Ngo Dinh Diem]": "Ngo Dinh Diem... served as president, with dictatorial powers, of what was then South Vietnam, from 1955 until his assassination."</ref> ដោយប្រើប្រាស់អំណាចផ្ដាច់មុខដែលខ្លួនមាន លោកបានយកទស្សនៈបុគ្គលផ្ទាល់ខ្លួនទៅបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយជាតិដោយចាត់ទុកវាថាជាផ្លូ​​វមធ្យោបាយទីបី (ឬកណ្ដាល) "រវាងសមូហភាពម៉ាក្សនិយម និងមូលធនបុគ្គលនិយមលោកខាងលិច"។<ref>{{cite book|title=Beyond Political Skin:Colonial to National Economies in Indonesia and Vietnam (1910s-1960s)|isbn=9789811337116|publisher=Springer Nature Singapore|author1=Phạm Văn Thuỷ|date=January 2019 |page=65}}</ref><ref>{{cite book|page=17|title=Reading South Vietnam's Writers: The Reception of Western Thought in Journalism and Literature|isbn=9789819910434|publisher=Springer Nature Singapore|year=2023}}</ref> ថ្វីបើឌៀមនិងបក្សពួកលោកបានយល់ស្របថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាមពិតជាត្រូវការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរួមប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមែន ប៉ុន្តែគំនិតអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសាមគ្គីភាពរបស់គេគឺខុសគ្នាឆ្ងាយនឹងទស្សនៈទូទៅធម្មតា ពោលគឺឌៀមមើលឃើញថា ដើម្បីអភិវឌ្ឍសក្តានុពលរបស់មនុស្សតាមលំនាំប្រជាធិបតេយ្យគឺយើងត្រូវចាប់ផ្តើមផ្ដោតលើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាមុនសិន ទើបបានធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយក្រោយ។ លោកបានអះអាងបន្ថែមទៀតថា ប្រជាជនវៀតណាមភាគច្រើនគឺនៅក្រីក្រខ្លាំង មិនគួរអាចប្រកាន់អនុវត្តសិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយបានពេញលេញទេ ដូច្នេះការអភិវឌ្ឍធនធានសម្ភារៈគឺត្រូវតែមានមុនជាចាំបាច់។{{sfn|Tran|2022|page=123}} ដោយសារការបិទសិទ្ធិសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋនេះឯង ទើបបានជាប្រជាប្រិយភាពឌិញចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ហើយដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម ឌិញក៏បានប្រើអំណាចនយោបាយបង្ក្រាបគាបសង្កត់ ជាពិសេសតាមការអនុវត្តគោលនយោបាយផ្សេងៗដូចជា [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ជាដើម។ ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា]] មន្ត្រីយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដឹកនាំដោយនាយឧត្តមសេនីយ៍[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទម្លាក់ឌៀមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយឌៀមក្រោយមកត្រូវបានគេធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលភ្លាមៗក្រោយបាត់បង់អំណាច។ ក្រុមយោធាបានកាន់កាប់រដ្ឋាភិបាលជាបណ្តោះអាសន្នមួយរយៈពេលខ្លីមុនពេលនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន ខាញ់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយទៀតទម្លាក់មិញនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងមានវិវាទផ្ទៃក្នុងបានសម្រេចចិត្តប្រគល់អំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់វិញ ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចស្ដារស្ថិរភាពនិងសាមគ្គីភាពជាតិម្តងទៀត។ សភាធម្មនុញ្ញដែលទើបបានជ្រើសតាំង រួមទាំងតំណាងនៃគ្រប់សាខាយោធាទាំងអស់ បានសម្រេចចិត្តប្តូរប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសទៅប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ ក្រុមយោធាបានបរាជ័យក្នុងការស្ដារស្ថិរភាព ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងកង្វះបទពិសោធន៍នយោបាយបានបង្កឱ្យក្រុមផ្សេងៗក្នុងជួរយោធាធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក បណ្ដាលឱ្យជួរថ្នាក់ដឹកនាំមានភាពវឹកវរខ្លាំង។ ស្ថានការណ៍ក្នុងជួរយោធាបានចាប់ផ្ដើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥ ក្រោយពេលដែលមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម លោក[[ង្វៀន កៅកី]]បានឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី កីបានពង្រឹងអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបានដឹកនាំប្រទេសដោយប្រើកណ្តាប់ដៃដែក។<ref name="Farber">{{Cite book |last=David Farber |title=The Sixties Chronicle |url=https://archive.org/details/sixtieschronicle0000unse |publisher=Legacy Publishing |year=2004 |isbn=978-1-4127-1009-1}}</ref>{{rp|273}} ដោយតែងតែមានទឹកចិត្តសរសើរវប្បធម៌លោកខាងលិចមួយចំនួនជាសាធារណៈ<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} កីបានទទួលការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្ដាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកផ្សេងៗទៀត<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ការមន្ទិលសង្ស័យក្នុងចំណោមមន្ត្រីបស្ចិមលោកបានចាប់ផ្ដើមឮរំពងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ទាក់ទិននឹងសមត្ថភាពកីក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name=Farber/>{{rp|២៦៤}} ជាមេដឹកនាំដ៏ឃោរឃៅម្នាក់ កីត្រូវបានជនរួមជាតិស្អប់ខ្ពើមរអា។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ភាពឃោរឃៅក្នុងការដឹកនាំរបស់លោកត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញច្បាស់ៗនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៦ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃដ៏មានប្រជាប្រិយភាពមួយអង្គព្រះនាម[[ធិច ឈីក្វាង]]បានដឹកនាំ[[ការបះបោរព្រះពុទ្ធសាសនា|បាតុកម្មបះបោរ]]នៅឯស្រុកកំណើតព្រះអង្គក្នុងក្រុងដាណាង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} ការបះបោរនោះត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃតាមបញ្ជារបស់កី ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កីក៏បានបន្តយុទ្ធនាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពុទ្ធសាសនិកជននៅទូទាំងប្រទេសថែមទៀតផង។<ref name=Farber/>{{rp|២៧៣}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ កីបានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតំណាងមួយ និងផ្តល់សច្ចាប័នលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្ដល់សិទ្ធីសេរីភាពប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេនៅមិនទាន់ដឹងពីហេតុផលច្បាស់លាស់នៅពីក្រោយការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មរបស់កីនោះទេ ពោលគ្មានការដាក់សម្ពាធអ្វីពីអាមេរិកទាក់ទិននឹងប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ហើយសង្គមស៊ីវិលវិញក៏គ្មានសំឡេងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានការផ្លាស់ប្ដូរនោះដែរ។<ref name="rv">{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/Republican_Vietnam_1963_1975/Ud3QEAAAQBAJ?&pg=PA65 | title=Republican Vietnam, 1963–1975 | website=Google Books | author1=David L. Prentice | author2=George J. Veith | author3=Thanh Cam Hoang | author4=Phạm Thị Hồng Hà | author5=Trương Thùy Dung}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ កីគឺដូចគ្នានឹងមេដឹកនាំយោធាដទៃៗដែរអញ្ចឹង ពោលគឺរូបលោកផ្ទាល់មិនបានឱ្យតម្លៃដល់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ ហើយជឿថា របបដឹកនាំផ្តាច់ការគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបន្តរក្សាអត្ថិភាពវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>Veith, George J. Drawn Swords in a Distant Land: South Vietnam's Shattered Dreams. Encounter Books, 2021, pg. 340</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ [[ឯកសភា|ប្រព័ន្ធឯកសភា]]របស់វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានប្ដូរជំនួសវិញដោយ[[ទ្វេសភា|ប្រព័ន្ធទ្វេសភា]] ដែលមានសភាតំណាងរាស្ត្រជាសភាជាន់ទាប (Hạ Nghị Viện) និងព្រឹទ្ធសភាជាសភាជាន់ខ្ពស់ (Thượng Nghị Viện) ហើយលើសពីនេះ ការបោះឆ្នោតជាលើកដំបូងនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីក៏គ្រោងនឹងរៀបចំឡើងដែរ។ ក្រុមពួកយោធាបានតែងតាំងលោកង្វៀន វ៉ាន់ធៀវជាបេក្ខជនតំណាងឱ្យពួកគេ ហើយធៀវក៏បានជាប់ឆ្នោតជាលទ្ធផលដោយប្រមូលបានសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាមិនសុក្រឹតសុចរិត។<ref name="Karnow"/> ថ្វីបើសិទ្ធិសេរីភាពនៅក្រោមប្រព័ន្ធថ្មីនេះមានភាពទូលំទូលាយខ្លាំងជាងប្រព័ន្ធមុនៗមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អំណាចនយោបាយនៅតែស្ថិតក្រោមយោធាដដែរ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ធៀវក៏បានបង្រួបបង្រួមអំណាចឱ្យស្ថិតក្រោមបាតជើងខ្លួនស្រដៀងទៅនឹងមេដឹកនាំមុនៗដូចគ្នា។ ចំណុចដែលខុសពីមុននោះគឺវត្តមាននៃបណ្ដាអង្គការសង្គមស៊ីវិលដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលព្យាយាមបកអាក្រាតរាល់ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលមានទំនោរឆ្ពស់ទៅរកភាពផ្ដាច់ការ។ ដោយកត្តានេះហើយ ជាពិសេសនៅក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ក្រុមពួកមេដឹកនាំនយោបាយនិងសាសនាតាមរយៈស្ថាប័នសង្គមស៊ីវិលបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិសេរីភាពនយោបាយដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានដើម្បីអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបញ្ឈប់ធ្វើសង្គ្រាម និងប្រកួតប្រជែងដើម្បីដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅក្នុងសង្គមមួយដែលបែកបាក់សាមគ្គីស្ទើរខ្សត់។ និយាយជារួម នៅក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេសម្ដៅថា "មានភាពផ្តាច់ការបង្កឱ្យខូចប្រជាប្រិយភាពនិងសាមគ្គីភាព ហើយមានប្រជាធិបតេយ្យតែគ្មានប្រសិទ្ធភាព"។<ref>{{Cite web | url=https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/223928/1/Sean%20Fear%20-%20Saigon%20War%20Politics%201968-1975%20Full%20Draft.pdf | author=Fear, S. | year=2024 | title=5 - Saigon War Politics, 1968-1975 | website=eprints.whiterose.ac.uk}}</ref><ref name="rv"/><ref>{{Cite web | url=https://www.google.com/books/edition/The_ARVN_and_the_Fight_for_South_Vietnam/62lCEAAAQBAJ?&pg=PA166 | title=The ARVN and the Fight for South Vietnam | website=Google Books}}</ref> ធៀវបានជាប់ឆ្នោតម្តងទៀតដោយស្ទើរតែគ្មានសំឡេងជំទាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រខ្ពស់ដ៏គួរឱ្យសង្ស័យ ៩៤% ពីអ្នកបោះសន្លឹកឆ្នោត ៨៧%។ ធៀវបានបន្តដឹកនាំរហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ដោយបានលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ អនុប្រធានាធិបតី លោកជិន វ៉ាន់ហឿងបានឡើងកាន់អំណាចបន្តបានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ ដោយនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា សភាទាំងពីរថ្នាក់បានបោះឆ្នោតផ្ទេរអំណាចប្រធានាធិបតីទៅឱ្យលោកសឿង វ៉ាន់មិញ ដោយរូបលោកត្រូវជាប្រធានាធិបតីចុងក្រោយនៃប្រទេសមួយនេះ និងជាអ្នកដែលបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទៅកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ថ្វីបើកម្លាំងសង្គមស៊ីវិលចម្រុះ ដូចជាពុទ្ធសាសនិកជន កាតូលិក និងនិស្សិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនត្រូវបែកបាក់គ្នាមែន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វានៅតែមានភាពសកម្មនិងឥទ្ធិពលច្រើននៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្រុមពួកគេនេះហើយដែលបានជួយឱ្យកើតមានដំណើរប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម លើកកម្ពស់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី និងជំរុញឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Wsrd">{{Harvc |last1=Luu |first1=Trinh M. |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, the Second Republic, and the Diaspora |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៤}} ក្រោយពីប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យថ្មីបានប្រកាស ភាពតានតឹងរវាងស្ថាប័នសារព័ត៌មាននិងរដ្ឋាភិបាលគឺនៅតែកើតមានដែរ តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាបសង្កត់សេរីភាពប្រជាជនដោយរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងនៅចំណុចនេះអាចចាត់ទុកបានថាធូរស្រាលជាងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីដទៃទៀតដែលមានសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រ រួមមានដូចជា ប្រទេសថៃ តៃវ៉ាន់ និងកូរ៉េខាងត្បូងជាដើម។<ref name="Press">{{Harvc |last1=Hoang |first1=Thanh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=War, Nation-Building, and the Role of the Press in the Second Republic |in1=Luu |in2=Vu |year=2023 }}</ref>{{Rp|៦៧–៦៩}} នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋទីពីរ គេសង្កេតឃើញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតំណាងគឺកំពុងផ្ដល់ស្ថិរភាពខ្លាំងជាងការប្រមាណ។ ប្រជាពលរដ្ឋមកពីគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមដូចជាគ្រូបង្រៀន អ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកនយោបាយ សហគ្រិន មន្ត្រីរដ្ឋបាល មេធាវី ចៅក្រម មន្ត្រីយោធា និងអ្នកការទូតជាដើម បានចូលរួមកម្លាំងធ្វើការដើម្បីបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលមានមូលដ្ឋានលើការបោះឆ្នោតបើកចំហរអមដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ នីតិបញ្ញត្តិ និងតុលាការដ៏ប្រសិទ្ធភាព។<ref name="Voices"/>{{Rp|១, ៤}} និយាយជារួម ដូចដែលលោកភីធើរ ហ្ស៊ីណូមែនបានសរសេរលើកឡើង៖ ខណៈដែលវៀតណាមខាងត្បូងជាគម្រោងមួយពោរពេញទៅដោយរបបផ្តាច់ការ យោធានិយម និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីអាមេរិក ផ្នែកមួយទៀតរបស់វាគឺមានសង្គមស៊ីវិលដ៏សកម្មស្វាហាប់ ជីវិតបញ្ញានិងវប្បធម៌ដែលមានផលិតភាពរស់រវើក និងវប្បធម៌នយោបាយដែលចាក់ឫសគល់ទៅក្នុងចលនានិស្សិតឯករាជ្យ សហជីពពលកម្ម និងសារព័ត៌មានក្រៅរដ្ឋាភិបាល ទោះជាអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង "មិនតែងតែគោរពវា" ក្ដី។<ref name="Moment">{{Harvc|last1=Zinoman|first1=Peter|chapter=A Republican Moment in the Study of Modern Vietnam|in1=Tran|in2=Vu|year=2022}}</ref>{{Rp|២៧–៣៣}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំ១៩៧៤ អង្គការ[[ហ្វ្រីឌឹមហោស]] (''Freedom House'') បានវាយពិន្ទុកម្រិតសេរីភាពនៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រឹម ៤.៥/៧ ពិន្ទុ (ពិន្ទុកាន់តែខ្ពស់ កម្រិតសេរីភាពកាន់តែទាប)។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនទៀតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានកម្រិតសេរីភាព លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់ឆ្ងាយណាស់ (ពិសេសប្រៀបនឹងវៀតណាមខាងជើង) និងនៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើនដូចជា សិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គល សារព័ត៌មាន សាសនា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នៅតំបន់ទីប្រជុំជន ដោយវៀតណាមខាងត្បូងឈរនៅពីក្រោយតែប្រទេសម៉ាឡេស៊ីមួយប៉ុណ្ណោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងក្រុមប្រទេស "មានសេរីភាពដោយផ្នែក"។ យ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាប្រចាំថាបានចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកទោសនយោបាយមួយចំនួនធំ ដោយចំនួនពិតប្រាកដគឺនៅជាប្រធានបទវែកញែកនៅឡើយ។ [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]] នៅក្នុងរបាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ បានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនអ្នកទោសស៊ីវិលនៅវៀតណាមខាងត្បូងចាប់ពី ៣៥,២៥៧ នាក់ (ជាតួលេខដែលបានបញ្ជាក់ដោយទីក្រុងសៃហ្គន) ទៅដល់ ២០០,០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ ប្រមាណ ២២,០០០–៤១,០០០ នាក់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនយោបាយ "កុម្មុយនីស្ត"។<ref>Report No. ASA 41/001/1973, [https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf "Political Prisoners in South Vietnam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117190403/https://www.amnesty.org/download/Documents/204000/asa410011973en.pdf |date=17 January 2018 }}, Amnesty International, 1 January 1973, p. 6-8.</ref> ===មេដឹកនាំ=== {{Main|បញ្ជីរាយនាមថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង}} * ១៩៤៩–១៩៥៥៖ '''រដ្ឋវៀតណាម''' (''Quốc gia Việt Nam'')។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០។ នៅក្រោមរបបនេះ ទឹកដីប្រទេសវៀតណាមប្រមាណ ៦០ ភាគរយបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[វៀតមិញ]] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តំបន់ដីសណ្ដនិងទីប្រជុំជនភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៃរដ្ឋវៀតណាមនេះឯង។ រដ្ឋវៀតណាមទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកនៅត្រង់[[រង្វង់​នៃរយៈទទឹងរវាងខ្សែស្របខាងជើងទី១៥ និងខ្សែស្របខាងជើងទី២០#ខ្សែស្របទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ** [[បាវ ដាយ]] (១៩៤៩–១៩៥៥)៖ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យក្នុងនាមជាព្រះចៅអធិរាជយួន (រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ក្រោយពីកងកម្លាំងជប៉ុនកាន់កាប់ទឹកដីវៀតណាមបានទម្លាក់អាវុធចុះសុំចុះចាញ់បិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ព្រះអង្គក្រោយមកបានបម្រើការជាប្រមុខរដ្ឋនៃរបបមួយនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៥។ * ១៩៥៥–១៩៧៥៖ '''សាធារណរដ្ឋវៀតណាម''' (''Việt Nam Cộng Hòa'')។ របបនេះបានប្រឡូកចូលក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ, ១៩៥៩–១៩៧៥) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងហាណូយ។ ** [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] (១៩៥៥–១៩៦៣)៖ ជាបុគ្គលដែលអាមេរិកធ្លាប់បានគាំទ្រសរសើរមិនដាច់ពីមាត់ លោកត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនិងធ្វើឃាតសម្លាប់ចោលនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ** ១៩៦៣–១៩៦៥៖ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលអំណាចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារ ក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដោយក្នុងនោះភាគច្រើនត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[សឿង វ៉ាន់មិញ]] ឬ[[ង្វៀន ខាញ់]]។ ** [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] (១៩៦៥–១៩៧៥)៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ង្វៀន កាវកី]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃរបបសឹកយោធាចុងក្រោយនៃឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៧ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបន្ទាប់ពីបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនិងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកវ៉ាន់ធៀវក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មី។ ** [[ជិន វ៉ាន់ហឿង]] (១៩៧៥) ** [[សឿង វ៉ាន់មិញ]] (១៩៧៥)៖ លោកបានសុំចុះចាញ់ដោយប្រគល់រដ្ឋអំណាចវៀតណាមខាងត្បូងទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យវៀតណាមខាងជើងកាន់កាប់។ * ១៩៧៥–១៩៧៦៖ '''[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង]]''' (''Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam'')។ **​ [[ហ៊ូអ៊ែន តាំនហ្វាត់]] (១៩៧៥–១៩៧៦) ===ក្រសួង=== សាធារណរដ្ឋវៀតណាម​ ឬវៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថាប័នក្រសួងដូចខាងក្រោម៖ * ក្រសួងវប្បធម៌ និងអប់រំ (''Bộ Văn hóa Giáo dục'')<ref name="Doling">{{Cite book |last=Doling |first=Tim |title=Exploring Saigon-Cholon – Vanishing Heritage of Ho Cho Minh City |publisher=Thế Giới Publishers |year=2019 |isbn=978-604-77-6138-8}}</ref>{{rp|២៤៣}} * [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]] (''Bộ Ngoại giao'')<ref name=Doling/>{{rp|១៦១–២}} * ក្រសួងសុខាភិបាល (''Bộ Y tế'')<ref name=Doling/>{{rp|៣៣០}} * ក្រសួងយុត្តិធម៌ (''Bộ Tư pháp'')<ref name=Doling/>{{rp|២៩០}} * [[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ក្រសួងការពារជាតិ]] (''Bộ Quốc phòng''<ref name=Doling/>{{rp|១៣៩–៤០}}) * [[នគរបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ក្រសួងនគរបាល]] (''Bộ Tư lệnh Cảnh sát Quốc gia'')<ref name=Doling/>{{rp|៤៦៦}} * ក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ (''Bộ Công chính và Truyền thông'')<ref name=Doling/>{{rp|១៩១}} * ក្រសួងបដិវត្តន៍អភិវឌ្ឍន៍ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ====ខេត្ត==== [[File:Southvietmap.jpg|thumb|ផែនទីនៃតំបន់រដ្ឋបាល និងយោធភូមិភាគនៃវៀតណាមខាងត្បូង]] វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបែងចែកទៅជាសែសិបបួនខេត្ត៖ {|class=wikitable !ឈ្មោះ!!ចំនួនប្រជាជន<br />(ប៉.ស្ម. ១៩៦៨)<ref>{{Cite web |date=1 July 1968 |title=Pacific Stars and Stripes MACV Orientation Edition |url=https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=/images/1310/13100201002.pdf |access-date=18 July 2026 |publisher=Pacific Stars and Stripes |page=9 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308144921/https://www.vietnam.ttu.edu/reports/images.php?img=%2Fimages%2F1310%2F13100201002.pdf |url-status=live}}</ref>!!ទីរួមខេត្ត |- |[[ខេត្តក្វាងជិ]]<br>Quảng Trị||២៧៩,០៨៨||[[សង្កាត់ក្វាងជិ|ក្វាងជិ]] |- |[[ហ្វេ|ខេត្តធួធៀន]]<br>Thừa Thiên||៦៣៣,៧៩៩||[[ហ្វេ (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វេ]] |- |[[ខេត្តក្វាងណាម]]<br>Quảng Nam||៩១៥,១២៣||[[ហូយអាន (ក្រុង)|ហូយអាន]] |- |[[ខេត្តក្វាងទីន]]<br>Quảng Tín||៣០៦,៥១៨||[[តាមគី]] |- |[[ខេត្តក្វាងង៉ាយ]]<br>Quảng Ngãi||៦៧៨,៦០៦||[[ក្វាងង៉ាយ (ក្រុង)|ក្វាងង៉ាយ]] |- |[[ខេត្តកនទុម]]<br>Kon Tum||១០៤,២៤១||[[កនទុម]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឌិញ]]<br>Bình Định||៩០២,០៨៥||[[គ្វីញើន]] |- |[[ខេត្តប៉្លីគូ]]<br>Pleiku||១៩២,៦៨២||[[ផ្លាយគូ|ប៉្លីគូ]] |- |[[ខេត្តហ៊្វូប៊ុន]]<br>Phú Bổn||៥១,៣១៣||[[អាយ៉ុនប៉ា|ហោប៊ុន]] |- |[[ខេត្តហ្វូអៀន]]<br>Phú Yên||៣២៩,៤៦៤||[[ទ្វីហ្វា]] |- |[[ខេត្តដាក់ឡាក់]]<br>Đắk Lắk||២៩៣,១៩៤||[[បួនម៉ាធួត]] |- |[[ខេត្តខាញ់ហូ]]<br>Khánh Hòa||៤០៣,៩៨៨||[[ញ៉ាត្រាង]] |- |[[ខេត្តដាក់ណុង|ក្វាងឌឹក]]<br>Quảng Đức||២៨,៨៦៣||[[យ៉ាងៀ]] |- |[[ខេត្តទ្វៀនឌឹក]]<br>Tuyên Đức||៩៣,៦៤៦||[[ដាឡាត់]] |- |[[ខេត្តនិញថ្វឹន]]<br>Ninh Thuận||១៥៦,១៩៤||[[ផាន់រាំង-ថាប់ចាម|ផាន់រាំង]] |- |[[ខេត្តឡឹមដុង]]<br>Lâm Đồng||៦៥,៥៦១||[[បាវឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញថ្វឹន]]<br>Bình Thuận||២៦៧,៣០៦||[[ហ្វានធៀត]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]<br>Phước Long||១០៤,២១៣||[[ហ្វឿកឡុង (ប៊ិញហ្វឿក)|ហ្វឿកប៊ិញ]] |- |[[ខេត្តឡុងខាញ់]]<br>Long Khánh||១៤៤,២២៧||[[ឡុងខាញ់ (ទីក្រុង)|ស៊ួនឡុក]] |- |[[ខេត្តប៊ិញទុយ]]<br>Bình Tuy||៥៩,០៨២||[[ឡាហ្គី|ហាំតឹន]] |- |[[ខេត្តប៊ិញឡុង]]<br>Bình Long||៧០,៣៩៤||[[អានឡុក]] |- |[[ខេត្តរោងដំរី|ខេត្តតីនិញ]]<br>Tây Ninh||២៣៥,៤០៤||[[តីនិញ (ទីក្រុង)|តីនិញ]] |- |[[ខេត្តប៊ិញសឿង]]<br>Bình Dương||២៣៥,៤០៤||[[ធូសឹវម៉ុត|ហ្វូកឿង]] |- |[[ខេត្តបៀនហ្វា]]<br>Biên Hòa||៤៤៩,៤៦៨||[[បៀនហ្វា]] |- |[[ខេត្តហ្វឿកទុយ]]<br>Phước Tuy||||[[បាសៀ|ហ្វឿកឡេ]] |- |[[ខេត្តហឺវងៀ]]<br>Hậu Nghĩa||២៧៩,០៨៨||[[ហឺវងៀ|ហៀមកឿង]] |- |[[ខេត្តយ៉ាឌិញ]]<br>Gia Định||១,០៨៩,៧៧៣||[[យ៉ាឌិញ]] |- |[[ខេត្តកំពង់គោ|ខេត្តឡុងអាំន]]<br>Long An||||[[តឹនអាន]] |- |[[ខេត្តហ្គរកុង]]<br>Gò Công||||[[ហ្គរកុង (ទីក្រុង)|ហ្គរកុង]] |- |[[ខេត្តឌិញទឿង]]<br>Định Tường||||[[មីថរ]] |- |[[ខេត្តគៀកទឿង]]<br>Kiến Tường||៤២,៥៩៧||[[គៀកទឿង|ម៉ុកហ្វា]] |- |[[ខេត្តផ្សារដែក|ខេត្តគៀនហ្វុង]]<br>Kiến Phong||||[[កាវឡាញ់]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តចឺវដុក]]<br>Châu Đốc||៥៧៥,៩១៦||[[ចឺវដុក|ចឺវហ្វូ]] |- |[[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអានសាង]]<br>An Giang||៤៩១,៧១០||[[ឡងស្វៀន]] |- |[[ខេត្តសាឌេក]]<br>Sa Đéc||២៦៤,៥១១||[[សាឌេក (ទីក្រុង)|សាឌេក]] |- |[[ខេត្តក្រមួនស|ខេត្តគៀនយ៉ាង]]<br>Kiên Giang||៣៨៧,៦៣៤||[[រ៉ាក់យ៉ា]] |- |[[ខេត្តហ្វុងឌិញ]]<br>Phong Dinh||៤២៦,០៩០||[[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|កឹនថឺ]] |- |[[ខេត្តលង់ហោរ|ខេត្តវិញឡង]]<br>Vĩnh Long||៥០០,៨៧០||[[វិញឡង]] |- |[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី|ខេត្តគៀនហ្វា]]<br>Kiến Hòa||៥៨២,០៩៩||[[បេនជេ|ឈូកយ៉ាង]] |- |[[ខេត្តវិញប៊ិញ]]<br>Vĩnh Bình||៤០៤,១១៨||[[ត្រាវិញ|ហ្វូវិញ]] |- |[[ខេត្តឈឿងធៀន]]<br>Chương Thiện||២៤៨,៧១៣||[[វិថាញ់ (ទីក្រុង)|វិថាញ់]] |- |[[ខេត្តឃ្លាំង|ខេត្តបាស៊ៀន]]<br>Ba Xuyên||៣៥២,៩៧១||[[ទីរួមខេត្តឃ្លាំង|ខាញ់ហ៊ឹង]] |- |[[ខេត្តពលលាវ|ខេត្តបាកលៀវ]]<br>Bạc Liêu||២៥៩,៨៩១||[[ទីរួមខេត្តពលលាវ|វីញឡឺយ]] |- |[[ខេត្តអានស្វៀន]]<br>An Xuyên||២៣៥,៣៨៩||[[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ក្វ័នឡុង]] |- |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សៃហ្គន]]<br>Saigon||១,៦២២,៦៧៣||សៃហ្គន |} ====តំបន់==== ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងបានអនុវត្តកំណែទម្រង់ជាច្រើនដែលនាំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ទម្រង់ទឹកដីរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions">{{Cite web |date=2021 |title=Significant Collections > Fonds of the Tòa Đại Biểu Chánh Phủ Tại Trung Nguyên Trung Phần or the Office of the Government's Representative in Central Midlands |url=https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |access-date=19 July 2026 |website=Royal Woodblocks of Nguyễn Dynasty – World Documentary Heritage |publisher=The National Archives Center No. 4 (State Records and Archives Department of Vietnam) |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412140547/https://mocban.vn/en/about-us/significant-collections/#2ed77c7ea1169d011b4e6674590c3125 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកប្រធានាធិបតីឌៀមបានអនុម័តកំណែទម្រង់លើប្រព័ន្ធបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមក្នុងក្រឹត្យលេខ ១៤៧ក/ណវ (147a/NV)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រឹត្យមួយនេះបានបែងចែក[[វៀតណាមកណ្ដាល|តំបន់កណ្តាល]]ប្រទេសវៀតណាម (Trung phần) ទៅជាពីរតំបន់ផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់កណ្តាលក្នុង (Trung nguyên Trung phần) និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (Cao nguyên Trung phần)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ក្រោមក្រឹត្យដដែរនោះ ការិយាល័យតំណាងរបស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាលដែលបានតែងតាំង ក៏ដូចជាការិយាល័យជំនួយការតំណាងត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់តំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ដោយការិយាល័យតំណាងចម្បងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុង[[បួនម៉ាធួត]] ខណៈជំនួយការវិញគឺមានការិយាល័យនៅទីក្រុងហ្វេ។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំឌៀមនៃឆ្នាំ១៩៦៣ តំណាងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅក្នុងតំបន់កណ្ដាល (Trung Phần) ត្រូវបានប្ដូរចេញបន្តិចម្តងៗដោយជំនួសវិញដោយមេបញ្ជាការតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ (Tư lệnh Vùng Chiến thuật) ដែលស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលយោធា។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> យ៉ាងណា តំបន់រដ្ឋបាលយោធានោះត្រូវបានលុបជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលស៊ីវិលវិញក្រោយការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រោមលោកប្រធានាធិបតីធៀវបានប្រកាសច្បាប់ ០០១/៦៩ ចូលជាធរមាន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវការិយាល័យតំណាងនិងជំនួយការតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ក្រឹត្យលេខ ៥៤៤ – NĐ/ThT/QTCS ក៏ត្រូវបានអនុម័តបន្ថែមដោយលុបចោលទាំងស្រុងនូវរដ្ឋបាលស៊ីវិលនៃ Trung Nguyen Trung Phần និងជំនួសវិញដោយរដ្ឋបាលយោធា (Tư lệnh Vùng Chiến thuật)។<ref name="Mocban-South-Vietnam-administrative-divisions" /> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម}} កងកម្លាំងយោធានៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (Quân lực Việt Nam Cộng hòa – QLVNCH) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite book |last1=Rottman |first1=Gordon |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75, Men-at-arms series 458 |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |publisher=Osprey Publishing Ltd |year=2010 |isbn=978-1-84908-182-5 |page=7}}</ref> ដោយកើតចេញពីអតីតអង្គភាពជំនួយអាណានិគមឥណ្ឌូចិននៃកងទ័ពសហភាពបារាំង។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាប្រភេទអង្គភាពធំៗសំខាន់ៗមានដូចជា៖ * [[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងអាកាសនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] * [[កងពលម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] តួនាទីរបស់ពួកគេត្រូវបានកំណត់ដូចតទៅ៖ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជាតិវៀតណាមសេរីនិងនៃសាធារណរដ្ឋ ការផ្តល់សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នយោបាយ សង្គម និងនីតិរដ្ឋ ដើម្បីការពារសាធារណរដ្ឋវៀតណាមដែលទើបទទួលបានឯករាជ្យពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ (និងផ្ទៃក្នុង) និងទីបំផុត ដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមឡើងវិញ។ កាព្វកិច្ចយោធាត្រូវបានអនុវត្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ប៉ុន្តែក៏មានបើកឱ្យចូលរួមដោយស្ម័គ្រចិត្តផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ការអនុវត្តកាព្វកិច្ចយោធានោះគឺមានភាពធូររលុងមិនដូចច្បាប់ចែងឡើយ។ កាព្វកិច្ចយោធានៅវៀតណាមខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ដោយដំបូងឡើយគឺតម្រូវឱ្យមនុស្សប្រុសពេញវ័យដែលមានអាយុ ២០ និង ២១ ឆ្នាំចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែក្នុងជួរយោធា។ ច្បាប់ជុំវិញកាព្វកិច្ចត្រូវបានកែប្រែ និងផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា ឧទាហរណ៍៖ ពេលប្ដូររដ្ឋាភិបាលថ្មីជាដើម។<ref>{{Cite web |title=South Vietnam - Conscription |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/rvn-af-draft.htm |access-date=2026-07-19 |website=www.globalsecurity.org}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |url=https://books.google.com/books?id=9l61CwAAQBAJ |title=Army of the Republic of Vietnam 1955–75 |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |pages=40 |isbn=978-1-84908-182-5 |via=Google Books}}</ref> បារាំងបានបញ្ឈប់ហ្វឹកហ្វឺនកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ហើយរាល់កាព្វកិច្ចបណ្តុះបណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យទីប្រឹក្សាអាមេរិកជាអ្នករ៉ាប់រង ដោយជាហេតុបើកផ្លូវឱ្យអាមេរិករៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាទៅតាមលំដាប់ថ្នាក់ឡើងវិញតាមបែបស្តង់ដាយោធាអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Spector |first=Ronald |url=https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |title=United States Army in Vietnam Advice and Support: The Early Years 1941–1960 |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-0-02-930370-2 |access-date=19 July 2026 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116221027/https://history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926064301/http://www.history.army.mil/html/books/091/91-1/CMH_Pub_91-1-B.pdf |date=26 កញ្ញា 2012 }}</ref>{{rp|២៥៤–៥}} ពីជើងមកត្បូង ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកចេញជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រកងពលចំនួនបួនធំៗ ពោលគឺ៖ [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|កងពលទី១]] [[កងពលទី១ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី២]] [[កងពលទី៣ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៣]] [[កងពលទី៤ (វៀតណាមខាងត្បូង)|ទី៤]] និងយោធភូមិភាគរដ្ឋធានីសៃហ្គន។ នៅពេលកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសបានចុះ វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានទំហំកងកម្លាំងយោធាធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក ពោលគឺមានកងទ័ពប្រមាណមួយលានកន្លះនាក់ឯណោះ ដោយជាលទ្ធផលនៃ[[កម្មវិធីបង្កើន និងបង្កើនបូក]]របស់អាមេរិក។ កង្វះការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងការពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកជាចម្បងសម្រាប់គ្រឿងបន្លាស់ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបានបង្កឱ្យកើតមានជាបញ្ហាកង្វះថែរក្សាគ្រឿងសព្វាវុធ និងភស្តុភារ។ [[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងដាំក្បាលចុះ អតិផរណាឡើងកប់ពពក ហើយបូករួមនឹងការថយចុះជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងកាត់ការចំណាយ ខណៈយោធាខ្លួនត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតនៅលើសមរភូមិ។<ref name="LeGro">{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from Cease Fire to Capitulation |publisher=United States Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |access-date=19 July 2026 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |date=17 មេសា 2019 }}</ref>{{rp|២៨}}<ref name="Veith">{{Cite book |last=Veith |first=George |title=Black April The Fall of South Vietnam 1973–75 |url=https://archive.org/details/blackaprilfallof0000veit |publisher=Encounter Books |year=2012 |isbn=978-1-59403-572-2}}</ref>{{rp|៨៣}} ==ទំនាក់ទំនងបរទេស== {|class="wikitable" style="float:right; margin:1em; margin-top:0;" |+ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃវៀតណាមខាងត្បូង<ref name="FPIP">"A Foreign Policy of Independence and Peace". ''Vietnam Bulletin''. Vol XI No 1 January 1974. pp 4–5</ref> |- style="background:lightgrey;" ! តំបន់ ! ប្រជាជាតិ/រដ្ឋ |- |អាស៊ី (២២) || [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|កម្ពុជា]] [[កាតា]] [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] [[គុយវ៉ែត]] [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] [[ជប៉ុន]] [[តួកគី]] [[ថៃ]] [[នេប៉ាល់]] [[បារ៉ែន]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមនៃសហភាពភូមា|ភូមា]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[លីបង់]] [[សិង្ហបុរី]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៩៦៥–១៩៨៦)|ហ្វីលីពីន]] [[ហ្សកដានី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] [[អ៊ីរ៉ង់ប៉ាហ្លាវី|អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ឥណ្ឌា]] [[បទបញ្ជាថ្មី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |- |អឺរ៉ុប (២០) || [[ក្រិក]] [[ដាណឺម៉ាក]] [[ន័រវែស]] [[បារាំង]] [[បែលហ្ស៊ិក]] [[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ម៉ូណាកូ]] [[លុចសំបួ]] [[សហរាជាណាចក្រ]] [[ស៊ីប]] [[ស៊ុយអែត]] [[សានម៉ារីណូ]] [[ស្វីស]] [[ហុល្លង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[អ៊ីស្លង់]] [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] [[អូទ្រីស]] [[អៀរឡង់]] [[អេស្ប៉ាញ]] |- |អាមេរិក (២៥) || [[កាណាដា]] [[កូស្តារីកា]] [[កូឡុំប៊ី]] [[ក្រឺណាត]] [[ក្វាតេម៉ាឡា]] [[គុយយ៉ាន]] [[ឈីលី]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] [[នីការ៉ាក្វា]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] [[ប៉េរូ]] [[បូលីវី]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[វេណេស៊ុយអេឡា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[ហៃទី]] [[ហ្សាម៉ាអ៊ីក]] [[អ៊ូរុយគ្វេ]] [[អាហ្សង់ទីន]] [[អេក្វាឌ័រ]] [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] |- |អាហ្វ្រិក (២២) || [[កូតឌីវ័រ]] [[កេនយ៉ា]] [[ឆាដ]] [[តូហ្គោ]] [[ទុយនីស៊ី]] [[នីហ្សេ]] [[នីហ្សេរីយ៉ា]] [[បុតស្វាណា]] [[ម៉ារ៉ុក]] [[ម៉ាឡាវី]] [[រ៉្វានដា]] [[លីបេរីយ៉ា]] [[វ៉ុលតាលើ]] [[សៀរ៉ាលេអូន]] [[អេស្វាទីនី|ស្វាស៊ីឡង់]] [[ហ្កាណា]] [[ហ្កំប៊ី]] [[ហ្សាអៀ]] [[ឡឺសូតូ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[អេត្យូពី]] |- ||អូសេអានី (៥) || [[តុងហ្កា]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[សាម័រ|សាម័រខាងលិច]] [[ហ្វីជី]] [[អូស្ត្រាលី]] |} [[File:Countries that had recognised the Republic of Vietnam (South Vietnam) as of August 7, 1958.svg|thumb|360px|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៨។ {{legend|#ffd42a|វៀតណាមខាងត្បូង}}{{legend|#ff0000|វៀតណាមខាងជើង}}{{legend|#0066ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមជាផ្លូវការ}}{{legend|#80e5ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''វាទរហិត'' និង ''នីតិន័យ''។}}{{legend|#80b3ff|បណ្ដាប្រទេសដែលបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋវៀតណាមដោយ ''ព្រឹទ្ធន័យ''។}}]] កាលពីពេលមានអត្ថិភាព វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយបណ្ដាប្រទេសដូចជា កម្ពុជា (រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៣ និងពីឆ្នាំ១៩៧០) កាណាដា [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សាធារណរដ្ឋចិន ជប៉ុន ថៃ បារាំង ប្រេស៊ីល នូវែលហ្សេឡង់ [[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–វៀតណាម#ទំនាក់ទំនងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៧ ដល់ ១៩៧៥)|ម៉ាឡេស៊ី]] សហរាជាណាចក្រ សហរដ្ឋអាមេរិក សិង្ហបុរី ហ្វីលីពីន ឡាវ អ៊ីរ៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត [[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] អេស្ប៉ាញ អូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូណេស៊ី (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៦៤)។ ===សមាជិកភាពក្នុងអន្តរជាតិ=== វៀតណាមខាងត្បូងធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស]], [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]], [[ធនាគារពិភពលោក]]​ [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]], [[សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]], [[អង្គការផ្កាយរណបទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[អង្គការនគរបាលព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]], [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]។ វៀតណាមខាងត្បូងក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសមាជិកសង្កេតការណ៍មួយដែរនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈឯវៀតណាមខាងជើងវិញគឺគ្មានវត្តមានទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជាក់ជាលើកទីពីរថា វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់សមាជិកភាពហើយ និងគួរតែត្រូវទទួលជារដ្ឋសមាជិក ប៉ុន្តែកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងពីរលើកត្រូវបានសហភាពសូវៀតបោះឆ្នោតវេតូបដិសេធ។ ក្នុងនាមជារដ្ឋស្នងពីអតីតរដ្ឋវៀតណាម សាធារណរដ្ឋវៀតណាមបានរក្សាសមាជិកភាពក្នុងបណ្ដាភ្នាក់ងារឯកទេសជាច្រើនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមមាន [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]], [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]], [[យូណេស្កូ|អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (យូណេស្កូ), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]], [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]], [[អង្គការអាកាសចរស៊ីវិលអន្តរជាតិ]], [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]], [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] និងបណ្ដាអង្គការជាច្រើនផ្សេងទៀត។<ref>{{cite book |last1=Bühler |first1=Konrad G. |title=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism |date=2001 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |url= |isbn=9789041115539 |pages=75, 82, 83}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[File:A186254.jpg|thumb|កងកម្លាំងម៉ារីនអាមេរិកកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលាយនកម្មព្រះខែ]]នៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែធ្នូ​ ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅក្នុងកំឡុងមួយអត្ថិភាពរបស់ខ្លួន វៀតណាមខាងត្បូងគឺមានសម្ព័ន្ធភាពយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាមេរិកនេះឯងជាកម្លាំងចរករដ៏សំខាន់ជួយទប់ទល់នឹង[[វៀតណាមខាងជើង]]និយមកុម្មុយនីស្ត។ នៅក្នុងសន្និសីទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ទាំងរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនិងរដ្ឋវៀតណាមបានសហការគ្នាមិនព្រមចុះហត្ថលេខាលើឯកសារណាដែលមានលក្ខខណ្ឌពុះខណ្ឌចែកប្រទេសវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានជំទាស់យ៉ាងមោះមុតចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមក្នុងគ្រប់រូបភាព ប៉ុន្តែការទទូចរបស់ពួកគេត្រូវបានច្រានចោលក្រោយពេលដែលបារាំងបានយល់ព្រមទទួលយកសំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ លោក[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 134.</ref> ដែលបានស្នើពីមធ្យោបាយបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី "គណៈកម្មការមូលដ្ឋាន ឬក្នុងស្រុក"។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 119.</ref> ខ្សែបន្ទាត់បែងចែកវៀតណាមនោះដែរមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រំប្រទល់បណ្ដោះអាសន្ននោះទេ តែជាព្រំដែនខណ្ឌចែកដាច់តែម្តង។<ref>{{Cite web |last=Vũ Khoan |date=13 July 2014 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Hiệp định Giơ-ne-vơ, 60 năm nhìn lại |url=https://www.qdnd.vn/quoc-te/binh-luan/hiep-dinh-gio-ne-vo-60-nam-nhin-lai-447282 |website=Quân đội Nhân dân }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយដាក់ចេញនូវ "ផែនការអាមេរិក" ដោយមានការគាំទ្រពីរដ្ឋវៀតណាម និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140">''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 140.</ref> នៅក្នុងផែនការនេះ អាមេរិកបានស្នើឱ្យមានរៀបចំការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមជាតិវៀតណាមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យឃ្លាំមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្ដី សំណើផែនការនេះត្រូវបានប្រឆាំងបដិសេធដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត និងវៀតមិញ។<ref name="The Pentagon Papers 1971 p. 140"/> ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ គឺលោក[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ]]បានសរសេរថា "ខ្ញុំមិនដែលនិយាយ ឬឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកជំនាញកិច្ចការឥណ្ឌូចិនណាម្នាក់ ដែលមិនយល់ស្របថា ប្រសិនបើការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានោះ ប្រជាជនវៀតណាមខ្ទង់ប៉ែតសិបភាគរយអាចនឹងបោះឆ្នោតឱ្យជនកុម្មុយនីស្តហូ ជីមិញជាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេជាជាងព្រះប្រមុខរដ្ឋបាវ ដាយ។ ជាការពិតណាស់ កង្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំនិងវត្តមានបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់ដែលស្ថិតនៅក្នុងដួងចិត្តប្រជាជនវៀតណាមនីមួយៗ ដែលបានខ្សឹបប្រាប់គ្នីគ្នាថាវាគ្មានហេតុផលអ្វីត្រូវស៊ូប្រយុទ្ធឱ្យនោះទេ"។<ref>[[ដ្វាយត៍ ឌី. អាយសិនហោវើ|Dwight D. Eisenhower]]. ''Mandate for Change.'' Garden City, New Jersey. Doubleday & Company, 1963, p. 372.</ref> បើយោងតាមឯកសារ ''Pentagon Paper'' បានបង្ហើបឱ្យដឹងថា ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៦ "លោកង៉ូ ឌិញឌៀមពិតជាសម្រេចបានសមិទ្ធផលដ៏មហាស្ចារ្យ" នៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 252.</ref> ដោយ "វាស្ទើរតែប្រាកដណាស់ថា នៅឆ្នាំ១៩៥៦ សមាមាត្រអ្នកដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ក្នុងការបោះឆ្នោតសេរី) ប្រឆាំងនឹងលោកឌៀមគឺនឹងប្ដូរមកស្ថិតក្នុងទំហំតូចជាងប៉ែតសិបភាគរយ" វិញ។<ref>''The Pentagon Papers'' (1971), Beacon Press, vol. 3, p. 246.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដា ដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ បានបញ្ជាក់រួមគ្នាថា ការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀងគឺមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចឡើយ ដោយមូលហេតុថា ទាំងវៀតណាមខាងត្បូងនិខាងជើងគឺមិនបានគោរពអនុវត្តតាមកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បានខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref>Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. ISBN 0-8914-1866-0. P.6: "''The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the ICC, comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.''"</ref> ការបរាជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ បានគឺជាកត្តាមួយដែលបានជំរុញឱ្យបង្កើត[[វៀតកុង|រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង]]ឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ (ដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា វៀតកុង ឬយៀកកុងនោះ) ដោយក្រុមនេះមានគោលដៅផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងតាមរយៈធ្វើការបះបោរ និងបញ្ឆេះកុបកម្មឱ្យរាលដាលឡើង។ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើ ដំបូងឡើយ បានបញ្ជូនត្រឹមតែទីប្រឹក្សាយោធាដើម្បីទៅហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ។ ពេលចូលមកដល់អាណត្តិប្រធានាធិបតី[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ទំហំចំនួនកម្លាំងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកក៏បានកើនឡើងលើសពីមុនដល់ទៅបួនដង ហើយណាមួយ ពួកគេក៏អាចចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធបានដែរ។ [[File:President Johnson, Gen. Westmoreland, Nguyen Van Thieu, Nguyen Cao Ky.jpg|thumb|right|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ៖ លោកប្រធានាធិបតីចនសុន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកធៀវ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីកី នៅឯ[[ឆកកាំសាញ]] ឆ្នាំ១៩៦៦]] ថ្វីបើបានសន្យាថានឹងមិនបញ្ជូនទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាមនៅក្នុងកំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦៤ របស់ខ្លួន លោក[[លីនដឹន ប៊ី. ចនសុន]]បានក្បត់នឹងពាក្យសន្យានេះក្រោយជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី ដោយបានបន្តបញ្ជូនកងទ័ពមកដដែរក្នុងចំនួនធំច្រើនជាងមុនទៅទៀត ដែលនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]ពុះឆេះកញ្ជ្រោលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឆ្លងមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រោយប្រតិបត្តិការវាយលុកតេតបានបញ្ចប់ តួនាទីនិងសកម្មភាពវៀតកុងត្រូវបានកាត់បន្ថយ និងជំនួសវិញដោយអង្គភាពកម្លាំងនិយតនៃវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានដកទ័ពចេញពីសង្គ្រាមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងបានបន្តប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមខាងជើងដោយឯកឯង រហូតដល់ត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងព័ទ្ធបិទជិតពីគ្រប់ទិសសមរភូមិ និងទីបំផុតបានសុំចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃដែលទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកកុម្មុយនីស្ត។ វៀតណាមខាងជើងបន្ទាប់មកបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងត្បូងដោយប្រើកម្លាំងយោធា ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានតម្លើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅទីបំផុត រដ្ឋប្រទេសទាំងពីរក៏បានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាវិញនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយបង្កើតបានជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្រៅពីរឿងសឹកសង្គ្រាម ស្ថានទូតនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមប្រចាំទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏បានបរិច្ចាគខ្សែភាពយន្តផលិតនៅវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥២៧ រ៉ូលទៅ[[បណ្ណាល័យសភា]]អាមេរិកផងដែរ នៅពេលដែលស្ថានទូតខ្លួនបានបិទទ្វារក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន ហើយខ្សែភាពយន្តទាំងនោះនៅតែវត្តមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យសភាអាមេរិករហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref name="IATH">{{Cite web |last=Johnson |first=Victoria E. |title=Vietnam on Film and Television: Documentaries in the Library of Congress |url=http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |access-date=21 July 2026 |publisher=University of Virginia |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215071425/http://www2.iath.virginia.edu/sixties/HTML_docs/Resources/Bibliographies/VN_on_TV/VN_on_TV_09.html |url-status=live}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូង}} វៀតណាមខាងត្បូងបានរក្សា[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ|សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី]]មូលធននិយម ដែលមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទនឹងលោកខាងលិច។ សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងមួយផ្នែកធំត្រូវបានអាមេរិកជួយសម្រួលជាកញ្ចប់ជំនួយ ក៏ដូចជាវត្តមានជនជាតិអាមេរិកមួយចំនួនធំនៅក្នុងប្រទេសនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមខាងត្បូងបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អ៊ែរវៀតណាម]]ឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យអាកាសចរណ៍ជាតិ។<ref>{{Cite web |title=Air Vietnam |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314172843/https://airlinehistory.co.uk/airline/air-vietnam/ |archive-date=2026-03-14 |access-date=2026-07-21 |website=Airline History}}</ref> ផលិតកម្មអគ្គិសនីបានកើនឡើងច្រើនជាងមុនរហូតដប់ទៅបួនដងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ ខណៈពេលដែលទិន្នផលឧស្សាហកម្មវិញបានកើនឡើងជាមធ្យម ៦.៩ ភាគរយជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Kim">Kim, Youngmin, "[http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html The South Vietnamese Economy During the Vietnam War, 1954–1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513042801/http://www.zum.de/whkmla/sp/0708/ym/ym1.html |date=13 May 2013 }}"</ref> ក្នុងរយៈពេលដូចគ្នា ទិន្នផលស្រូវបានកើនឡើងប្រមាណ ២០៣ ភាគរយ ហើយចំនួននិស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យបានកើនឡើងពី ២,០០០ នាក់រហូតដល់ទៅ ៩០,០០០ នាក់។<ref name="Kim"/> ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈានឡើងដល់ចំណុចកំពូលបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ដែលមានចំនួនជាថវិកាស្មើនឹង ២.៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ប៉ុន្តែវាបានធ្លាក់ចុះវិញមកត្រឹម ១.១ ពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំបន្ទាប់។<ref name="Wiest">Wiest, Andrew A., ''The Vietnam War, 1956–1975'', p. 80.</ref> អតិផរណាបានកើនឡើងរហូតដល់ ២០០ ភាគរយ នាំឱ្យវៀតណាមខាងត្បូងធ្លាក់លិចលង់ទៅក្នុងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការថយចុះនៃជំនួយរបស់អាមេរិក ក៏ដូចជាវិបត្តិតម្លៃប្រេងនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="Wiest"/> ក្រោយប្រទេស​វៀតណាមបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តបានដាក់អនុវត្តនូវសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលដូចនឹងវៀតណាមខាងជើងពីមុនអញ្ចឹង។ លទ្ធផលសិក្សាមួយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលមាននៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ ''Diplomatic History'' បានរកឃើញថា អ្នករៀបចំផែនការសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងបានព្យាយាមរៀបចំនិងអនុវត្តផែនការដោយយកគំរូតាមសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសតៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុន ដោយចាត់ទុកប្រទេសទាំងនេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃរបៀបធ្វើទំនើបកម្មសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឱ្យជោគជ័យរីកចម្រើន។<ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Simon |date=2017 |title=Imagining Taiwan: The Nixon Administration, the Developmental States, and South Vietnam's Search for Economic Viability, 1969–1975 |journal=Diplomatic History |volume=41 |issue=4 |pages=772–798 |doi=10.1093/dh/dhw057 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |access-date=21 July 2026 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129001207/https://eprints.whiterose.ac.uk/115839/7/Simon%20Toner_Imagining_Taiwan_Accepted%20Manuscript.pdf |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:RVN-Population.png|thumb|ផែនទីដង់ស៊ីតេវៀតណាមខាងត្បូង]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចំនួនប្រជាជននៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៦,២៥៩,៣៣៤ នាក់ ដោយក្នុងនោះប្រមាណមួយភាគប្រាំនៃប្រជាជនទាំងអស់បានរស់នៅក្នុងប៉ែកខាងត្បូងបង្អស់នៃប្រទេសវៀតណាម (ពោលគឺតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ-ដុងណាយ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ប្រមាណ ៩០% នៃចំនួនប្រជាជនជា[[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិគិញ]] (វៀត) និង ១០% ជា[[ជនជាតិហ័រ]] (ចិនយួន) [[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ម៉ុងតាញ៉ា]] [[ខ្មែរក្រោម|ខ្មែរ]] [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] អឺរ៉ាស៊ី និងជនជាតិដទៃទៀត។ ភាសាវៀតណាមគឺជាភាសាផ្លូវការ ហើយត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ។ ថ្វីបើរបបអាណានិគមបារាំងបានបញ្ចប់ហើយក្ដី ភាសាបារាំងនៅតែមានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយគេច្រើនប្រើវានៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល អប់រំ (ជាពិសេសនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងកម្រិត​​វិទ្យាល័យមហាវិទ្យាល័យ) ពាណិជ្ជកម្ម និងការទូត។ ឥស្សរជនមានអំណាចធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនក៏ចេះនិយាយភាសាបារាំងដែរ។<ref name=Karnow/>{{rp|២៨០–៤}} ដោយសារ​ការចូលរួម​អន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិក​ក្នុង​សង្គ្រាម​វៀតណាម ភាសាអង់គ្លេស​ក៏​ត្រូវបាន​ណែនាំបង្រៀនប្រើប្រាស់​នៅក្នុងជួរ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ហើយ​បាន​ក្លាយជា​ភាសា​ការទូត​បន្ទាប់បន្សំពីភាសាបារាំង។ ភាសា​ដែល​និយាយ​ដោយ​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​រួមមាន​ភាសាចិន [[ភាសាខ្មែរ]] [[ភាសាចាម្ប៍|ភាសាចាម]] និង​ភាសា​ដទៃៗទៀត​ដែល​និយាយ​ប្រើប្រាស់ដោយ​ក្រុមជនជាតិ​ម៉ុងតាញ៉ា។<ref>{{Cite conference |last=Thinh |first=Do Huy |date=2006 |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |conference=19th Annual EA Education Conference 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323194849/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |archive-date=2012-03-23 |access-date=2026-07-22 |archivedate=2007-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref> ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ រដ្ឋាភិបាលង៉ូ ឌិញឌៀមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសមានកម្មចំពោះជនជាតិដើមភាគតិចម៉ុងតាញ៉ានៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ក៏ដូចជាជនជាតិចាម ដោយហាមប្រាមការប្រើភាសាចាមនៅក្នុងសាលារៀនរដ្ឋ ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិច និងប្រគល់ដីធ្លីទាំងនោះទៅដល់ជនជាតិគិញ។{{sfn|Lafont|2007|p=225}} កត្តានេះបានដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយម និងការគាំទ្រចំពោះឯករាជ្យភាពក្នុងចំណោមជនជាតិចាម និងជនជាតិដើមភាគតិចដទៃទៀត។ ជនជាតិចាមខ្លះបានរត់ទៅចូលរួមជាមួយវៀតកុង ហើយខ្លះទៀតបានចូលរួមជាមួយ[[រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ សកម្មជនសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងអង្គការឯករាជ្យរបស់ពួកក្រុមជនជាតិដើមភាគតិច រួមទាំងអង្គការរបស់ជនជាតិចាមផងដែរនោះ ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានទៅជា[[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់]]ដើម្បីតស៊ូប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង និងក្រោយមក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមរហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។<ref>{{cite book|last=Lafont|first=Pierre-Bernard|year=2007|title=Le Campā: Géographie, population, histoire|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-162-6}} pp. 219–220</ref><ref>{{citation |last=McLeod |first=Mark W. |title=Indigenous Peoples and the Vietnamese Revolution, 1930–1975 |journal=Journal of World History |volume=10 |issue=2 |pages=353–389 |year=1999 |jstor=20078784 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi=10.1353/jwh.1999.0017 |s2cid=162242219}}</ref> វៀតណាមខាងត្បូងមានសេរីភាពខាងសាសនាច្រើនឆ្ងាយជាងវៀតណាមខាងជើង។<ref name="Nguyen Quoc">{{cite web |last1=Nguyen Quoc |first1=Tan Trung |title=Rethinking History and News Media in South Vietnam |url=https://usvietnam.uoregon.edu/en/rethinking-history-and-news-media-in-south-vietnam/ |website=US–Vietnam Research Center |publisher=University of Oregon |date=November 20, 2023}}</ref>{{sfn|Nguyen|2018}} [[លទ្ធិខុងជឺ]]គឺជាទស្សនវិជ្ជាក្រមសីលធម៌ដ៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងមួយនៅក្នុងសង្គមវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=September 2014 |title=Reestablishment of Human Nature and Social Morality: A Study of the Anniversary of Confucius' Birthday in South Vietnam 1955–1975 |conference=International Conference in Commemorating 2565th Anniversary of Confucius' Birthday}}</ref><ref>{{Cite conference |last=Nguyễn Tuấn Cường |date=November 2014 |title=Nationalism, Decolonization, and Tradition: The Promotion of Confucianism in South Vietnam 1955–1975 and the Role of Nguyễn Đăng Thục |conference=Sixth "Engaging with Vietnam – An Interdisciplinary Dialogue" Conference (Frontiers and Peripheries: Vietnam Deconstructed and Reconnected)}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៣ អ្នកកាន់លទ្ធិខុងជឺមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ ហើយមនុស្សប្រមាណចន្លោះពី ៣ ទៅ ៤ លាននាក់ ឬរហូតដល់ ២៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបបានប្រកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (រាប់ទាំងនិកាយទាំងអស់)។ [[លទ្ធិកាវដៃ]] និង[[លទ្ធិហឿហាវ|ហឿហាវ]]បូករួមគ្នាមានអ្នកកាន់គោរពចន្លោះពី ២.៥ ទៅ ៣ លាននាក់។ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយលានកន្លះ ឬប្រហែល ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ជាអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]។ ប្រជាពលរដ្ឋដទៃៗទៀតមានជំនឿទៅខាង[[វិញ្ញាណនិយម]] លទ្ធិតាវ គ្រិស្តប្រូតេស្តង់ ហិណ្ឌូ ឬឥស្លាម។<ref name="Moyar2006">{{Cite book| title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 | url=https://archive.org/details/triumphforsakenv0000moya_t2u6 |first=Mark |last=Moyar |author-link=Mark Moyar |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780511511646}}</ref>{{Rp|២១៥}} ==វប្បធម៌== គ្រួសារជាច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូងមានសមាជិករាប់បីជំនាន់រស់នៅក្រោមដំបូលតែមួយ។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ វណ្ណៈកណ្តាលនិងយុវជនវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តោតលើទំនើបកម្មរស់នៅដោយស៊ីវិល័យ ដោយទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសង្គមពីលោកខាងលិច ពិសេសចំពោះរចនាបទម៉ូដសម្លៀកបំពាក់ទំនើបៗ តន្ត្រី និងលក្ខណៈតួយ៉ាងសង្គមទំនើបផ្សេងៗទៀត ដែលច្រើនប្រមូលផ្ដុំនៅតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនធំៗដូចជាទីក្រុងសៃហ្គនជាដើម។ វប្បធម៌សង្គមវៀតណាមខាងត្បូងបានដើរទៅមុខដោយរីកចម្រើន ដូចជានៅក្នុងវិញ្ញត្តិសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែប។<ref name="VN turn">{{Cite web |last=Nguyen |first=Nathalie Huynh Chau |date=2025 |title=The Vietnamese Turn |url=https://sydneyreviewofbooks.com/interviews/the-vietnamese-turn |website=Sydney Review of Books |publisher=Writing and Society Research Centre, Western Sydney University}}</ref> ===អប់រំ=== ប្រព័ន្ធអប់រំនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមមានភាពចម្រុះច្រើន ដោយមានទាំងស្ថាប័នរដ្ឋនិងឯកជន ក៏ដូចជាសាលារៀនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច និងនិកាយសាសនាផ្សេងៗផងដែរ។<ref name=":0">{{cite book |last1=Dror |first1=Olga |url=https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-55616-3 |archive-date=31 December 2021 |access-date=22 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231001558/https://www.cambridge.org/core/books/making-two-vietnams/BE086D9C1DA355B33EDBABC1C628701A |url-status=live }}</ref>{{rp|៤៩}} សមាជអប់រំក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ បានកំណត់គោលការណ៍សំខាន់ៗចំនួនបីនៅក្នុងវិស័យអប់រំជាតិ៖ [[ការអប់រំមនុស្សនិយម|មនុស្សនិយម]] (nhân bản) [[ជាតិ]] (nân tộc) និង[[ការអប់រំសេរី|សេរីនិយម]] (khai phóng)។<ref name=":0"/>{{rp|៥៥–៥៦}} វប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនៅតាមមហាវិទ្យាល័យនានានៅវៀតណាមខាងត្បូង ក៏ដូចជាទិនានុប្បវត្តិ [[សមាគមអក្សរសាស្ត្រ]] និងក្រុមវប្បធម៌ផ្សេងៗគឺមានភាពចម្រុះខុសៗគ្នា។ ខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាដូចជា កាតូលិក ព្រះពុទ្ធ និងហឿហាវ ឯខ្លះមានលក្ខណៈបែបមូលវិវដ្តខាងនយោបាយ ខ្លះទៀតមានលក្ខណៈអភិរក្សនិយម ហើយខ្លះទៀតកម្រនិយាយពិភាក្សាអំពីនយោបាយតែម្ដង។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023">{{cite book |last=Gadkar-Wilcox |first=Wynn |chapter=Universities and Intellectual Culture in the Republic of Vietnam |pages=57–75 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |url=https://tupress.temple.edu/books/toward-a-framework-for-vietnamese-american-studies |isbn=978-1-4399-2288-0}}</ref>{{rp|៥៧}} លំហវប្បធម៌អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តនេះត្រូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈសំខាន់ៗចំនួនបួន៖ ទីមួយគឺតាមបែបសកល ដែលទាញយកគំនិតនិងឥទ្ធិពលពីជុំវិញពិភពលោក ទីពីរគឺទំនើបនិយម ដែលច្រើនផ្តោតលើទិដ្ឋភាពអភិវឌ្ឍនាថ្ងៃអនាគត ដោយដើមឡើយ វាត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលពីបារាំងហើយក្រោយមកពីអាមេរិក និងចុងក្រោយ ទីបីនិងទីបួនគឺក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តនិងសាធារណរដ្ឋនិយម ដែលផ្ដោតលើគំនិតផ្ទុយពីកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Gadkar-Wilcox 2023"/>{{rp|៥៨}} ===ឃោសនាផ្សព្វផ្សាយ=== ដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងមានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយចម្បងពីរគឺ វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍។ [[File:Radio VN Broadcast Hours card.jpg|thumb|ប័ណ្ណបញ្ជាក់ម៉ោងផ្សព្វផ្សាយរបស់វិទ្យុវៀតណាម ដែលបង្ហាញពីពេលវេលា និងរលកសញ្ញាប្រេកង់នៃការផ្សាយតាមវិទ្យុក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៦២។]] វៀតណាមខាងត្បូងមានស្ថានីយ៍វិទ្យុ AM ចំនួនបួន និង FM មួយ ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមមានឈ្មោះថា [[វិទ្យុវៀតណាម]]។ វិទ្យុមួយក្នុងចំណោមវិទ្យុទាំងនោះត្រូវបានគេកំណត់ទុកផ្សព្វផ្សាយបែបស៊ីវិលនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈមួយទៀតសម្រាប់ការបម្រើយោធា ហើយស្ថានីយ៍ពីរផ្សេងទៀតរួមមានស្ថានីយ៍ផ្សាយជាភាសាបារាំង និងស្ថានីយ៍ភាសាបរទេសដែលផ្សាយជាភាសាចិន អង់គ្លេស ខ្មែរ និងថៃ។ វិទ្យុវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមបើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីង៉ូ ឌិញឌៀម ហើយបានបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយបានចេញផ្សាយសេចក្ដីប្រកាសថ្លែងការណ៍សុំចុះចាញ់ដោយសឿង វ៉ាន់មិញ។ ទូរទស្សន៍វិញត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៦ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធ FCC រូបភាពស-ខ្មៅ។ ការផ្សព្វផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ច្រើនដណ្តប់លើបណ្ដាទីក្រុងធំៗនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយដំបូងបានចាប់ផ្តើមការផ្សាយរយៈពេលមួយម៉ោងជារៀងរាល់ថ្ងៃ មុនពេលបានកើនឡើងេពេលវេលាផ្សព្វផ្សាយរហូតដល់ប្រាំមួយម៉ោងនៅពេលល្ងាចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ វៀតណាមខាងត្បូងមានបុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ធំៗចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺ [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍វៀតណាម]] ឬ THVN-TV (Truyền hình Việt Nam-TV) នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ៩ ដែលមានកម្មវិធីជាភាសាវៀតណាម ព័ត៌មាន និងការប្រកាសពិសេសៗពីទីក្រុងសៃហ្គន។ បុស្តិ៍ទីពីរគឺ AFVN-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ ១១ ដែលស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[សេវាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ (បច្ចុប្បន្នហៅ [[បណ្តាញកងកម្លាំងអាមេរិក]]) វាផ្តល់ការផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗដល់កងទ័ពអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយរាល់ការផ្សាយទាំងអស់ជាភាសាអង់គ្លេស។ បុស្តិ៍ទូរទស្សន៍នេះក៏ផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីកម្សាន្តជាច្រើនផងដែរដូចជា កម្មវិធីជជែកពិភាក្សា ឬកីឡាជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានចេញផ្សាយព័ត៌មាន និងសេចក្ដីប្រកាសពិសេសៗពីរដ្ឋាភិបាល និងមេបញ្ជាការយោធាអាមេរិកផងដែរ។ == មើលផងដែរ == *[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] *[[វៀតណាមខាងជើង]] *[[វៀតកុង]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' ===អត្ថបទ និងជំពូកសិក្សា=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយអក្សរ --> *{{cite book <!-- Deny Citation Bot--> |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url=https://tuannyriver.com/wp-content/uploads/2025/06/2009-chapter-tuan-hoang.pdf |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999}} *{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The August Revolution, the Fall of Saigon, and Postwar Reeducation Camps: Understanding Vietnamese Diasporic Anticommunism |pages=76–94 |editor-last1=Peché |editor-first1=Linda Ho |editor-last2=Vo |editor-first2=Alex-Thai Dinh |editor-last3=Vu |editor-first3=Tuong |title=Toward a Framework for Vietnamese American Studies: History, Community, and Memory |date=2023 |publisher=Temple University Press |isbn=978-1-4399-2288-0}} *{{cite journal |last1=Nguyen |first1=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |year=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 |s2cid=165729774 |hdl=1993/34017 |hdl-access=free}} *{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 |s2cid=256739269}} {{Refend}} ===ឯកលេខនា និង​សៀវភៅ​កែសម្រួល=== {{refbegin|30em}} <!-- តាមលំដាប់លំដោយវេលាបោះពុម្ភ --> *{{Cite book |last=Miller |first=Edward |title=Misalliance: Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam |year=2013 |publisher=Harvard University Press |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674072985 |isbn=978-0-674-07298-5}} *{{Cite book |last=Chapman |first=Jessica M. |title=Cauldron of Resistance: Ngo Dinh Diem, the United States, and 1950s Southern Vietnam |year=2013 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780801450617/cauldron-of-resistance/ |isbn=978-0-8014-5061-7}} *{{Cite book |editor-last=Taylor |editor-first=K. W. |editor-link=Keith Taylor (historian) |title=Voices from the Second Republic of South Vietnam (1967–1975) |date=2015 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780877277958/voices-from-the-second-republic-of-south-vietnam-19671975/ |isbn=978-0-87727-795-8}} *{{Cite book |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Fear |editor-first2=Sean |title=The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building |year=2020 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745126/the-republic-of-vietnam-19551975/ |isbn=978-1-5017-4512-6}} *{{Cite book |last=Stur |first=Heather Marie |title=Saigon at War: South Vietnam and the Global Sixties |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/saigon-at-war/EB311133B08D56E148BDDFB86923B6B5 |isbn=978-1-316-67675-2}} *{{Cite book |last=Tran |first=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=978-0-8248-8786-5}} *{{Cite book |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |year=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/building-a-republican-nation-in-vietnam-1920-1963/ |isbn=978-0-8248-9211-1}} *{{Cite book |editor-last1=Luu |editor-first1=Trinh M. |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Republican Vietnam, 1963–1975: War, Society, Diaspora |year=2023 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/republican-vietnam-1963-1975-war-society-diaspora/ |isbn=978-0-8248-9518-1}} *{{Cite book |last=Nguyen-Marshall |first=Van |title=Between War and the State: Civil Society in South Vietnam, 1954–1975 |year=2023 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501770579/between-war-and-the-state/ |isbn=9781501770579}} * {{Cite book |last1=Asselin |first1=Pierre |title=Vietnam's American War: A New History |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/vietnams-american-war/034EEB484F83DC3976982F33AB5B8C51 |isbn=9781009229302}} *{{Cite book |last=Nguyen |first=Phi-Van |title=A Displaced Nation: The 1954 Evacuation and Its Political Impact on the Vietnam Wars |year=2024 |publisher=Cornell University Press |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501778612/a-displaced-nation/ |isbn=9781501778612}} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons category|South Vietnam|វៀតណាមខាងត្បូង}} * [[:commons:File:UA17-95 001105.pdf This is the Republic of Vietnam.pdf |''This is the Republic of Vietnam'']], ក្រសួងឃោសនាការ និងសង្គ្រាមផ្លូវចិត្ត, ១៩៥៥ * [[:commons:Category:Vietnam Fights and Builds |''Vietnam Fights and Builds'']], ទស្សនាវដ្តីព័ត៌មានដោយសាធារណរដ្ឋវៀតណាម, ១៩៦៤–១៩៦៦ * [[:commons:File:The War in Viet-Nam, Liberation Or Aggression? (White Paper).pdf |''The War in Vietnam: Liberation or Aggression?'']], ក្រសួងការបរទេស, ១៩៦៨ * [https://web.archive.org/web/20090325135755/http://archive.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390309002.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៥៦] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [https://archive.org/details/lapquyendan-00035-63670862/page/n30/mode/1up ''Hiến-Pháp Việt-Nam Cộng-Hòa 1956''] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://web.archive.org/web/20151123035738/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADX591.pdf រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម ឆ្នាំ១៩៦៧] (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ [[:commons:File:Constitution_of_ROV_1967_from_Hien_phap_chu_thich.pdf |''Hiến Pháp Việt Nam Cộng Hòa 1967'']] (ជាភាសាវៀតណាម) * [https://usvietnam.uoregon.edu/en/nu-anh-trans-collection-on-the-first-republic-1954-1963/ Nu-Anh Tran’s Collection on the First Republic, 1954-1963] {{s-start}} {{s-bef|before=[[រដ្ឋវៀតណាម]]}} {{s-ttl|title=សាធារណរដ្ឋវៀតណាម|years=១៩៥៥–១៩៧៥}} {{s-aft|after={{nowrap|[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ន]]}}}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វៀតណាមខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] o4fvfl75531d7g0b1vj5w1vqh3cc74x 0 44602 340983 339004 2026-09-25T00:16:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340983 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=អាឡាឌីន|released={{Film date|1992|11|25}}|based on=''Aladdin and the Magic Lamp'' from ''One Thousand and One Nights''{{efn|name=Origins|''[[Aladdin and the Magic Lamp]]'' was authored by [[Hanna Diyab]],<ref name=":2">Arafat A. Razzaque, [https://ajammc.com/2017/09/14/who-wrote-aladdin/ 'Who “wrote” Aladdin? The Forgotten Syrian Storyteller'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525110047/https://ajammc.com/2017/09/14/who-wrote-aladdin/ |date=May 25, 2019 }}, ''Ajam Media Collective'' (14 September 2017).</ref><ref name="Horta">{{cite book |last1=Horta |first1=Paulo Lemos |title=Aladdin: A New Translation |date=2018 |publisher=[[Liveright Publishing]] |isbn=9781631495175 |pages=8–10 |url=https://books.google.com/books?id=im1SDwAAQBAJ&pg=PT8 |access-date=23 May 2019 |archive-date=September 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925092601/https://books.google.com/books?id=im1SDwAAQBAJ&pg=PT8 |url-status=live }}</ref> and was added to the ''One Thousand and One Nights'' by [[Antoine Galland]], appearing in his French translation ''[[Les mille et une nuits]]''.<ref>{{Cite book|title=Volume 16, Tome I: Kierkegaard's Literary Figures and Motifs: Agamemnon to Guadalquivir|last1=Nun|first1=Katalin|last2=Stewart|first2=Dr Jon|date=2014|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|pages=31}}</ref>}}|gross=$504.1&nbsp;លាន<ref name="boxoffice"/>|budget=$28&nbsp;លាន<ref name="boxoffice">{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=aladdin.htm|title=Aladdin box office info|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=March 17, 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090215092824/http://boxofficemojo.com/movies/?id=aladdin.htm| archive-date= February 15, 2009 | url-status=live}}</ref>|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩០ នាទី|distributor=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures]]|image=Aladdin-logo.svg|editing=[[H. Lee Peterson]]|music=[[Alan Menken]]|starring={{plainlist| * [[Scott Weinger]] * [[Robin Williams]] * [[Linda Larkin]] * [[Jonathan Freeman (actor)|Jonathan Freeman]] * [[Frank Welker]] * [[Gilbert Gottfried]] * [[Douglas Seale]]}}|story={{unbulleted list|[[Burny Mattinson]]|[[Roger Allers]]|[[Daan Jippes]]|Kevin Harkey|[[Sue Nichols]]|[[Francis Glebas]]|[[Darrell Rooney]]|Larry Leker|James Fujii|Kirk Hanson|[[Kevin Lima]]|Rebecca Rees|David S. Smith|[[Chris Sanders]]|[[Brian Pimental]]|Patrick A. Ventura}}|screenplay={{Plainlist| * Ron Clements * John Musker * [[Ted Elliott (screenwriter)|Ted Elliott]] * [[Terry Rossio]] }}|producer={{Plainlist| * John Musker * Ron Clements }}|director={{Plainlist| * [[John Musker]] * [[Ron Clements]] }}|studio={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]] }}|ចំណងជើងដើម=Aladdin}}'''''អាឡាឌីន''''' ({{Lang-en|Aladdin}}) គឺជាខ្សែរភាពយន្តបែបគំនូរជីវចល ដែលផលិតដោយ [[ដឹ វ៉លត៍ ឌីសនីយ៍|ឌីស្នី]] ឆ្នាំ១៩៩២ ដោយលោក John Musker និង Ron Clements. ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានផលិត និងដឹកនាំដោយ Ron Clements និង John Musker ហើយត្រូវបានផ្អែកលើរឿងនិទានអារ៉ាប់ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នាពីរឿង មួយពាន់ និងមួយយប់។ តួសម្តែងមាន Scott Weinger, Robin Williams, Linda Larkin និង Jonathan Freeman ។ == សាច់រឿង == អាឡាឌីន (Aladdin) គឺជាបុរសតាមដងផ្លូវដែលរស់នៅក្នុងទីក្រុងដ៏ធំ និងមមាញឹកមួយកាលពីយូរយារមកហើយជាមួយមិត្តស្វាដ៏ស្មោះត្រង់របស់គាត់ឈ្មោះ អាប៊ូ (Abu) ។ នៅពេលដែលម្ចាស់ក្សត្រី Jasmine ធុញទ្រាន់នឹងការបង្ខំឱ្យស្នាក់នៅក្នុងវាំងដែលមើលរំលងទីក្រុង នាងបានលួចទៅផ្សារ ដែលនាងបានជួប អាឡាឌីនដោយចៃដន្យ។ ក្រោមការបញ្ជារបស់ Jafar អាក្រក់ (ទីប្រឹក្សារបស់ស្តេចស៊ុលតង់) អាឡាឌីនត្រូវបានចាប់ដាក់ក្នុងគុក ហើយជាប់នៅក្នុងផែនការរបស់ Jafar ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដី ដោយមានជំនួយពីចង្កៀងអាថ៌កំបាំង។ រឿងព្រេង​និទាន​មាន​តែ​មនុស្ស​ម្នាក់​ដែល​ជា "ពេជ្រ​ក្នុង​រដិបរដុប" ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​អាច​យក​ចង្កៀង​ពី​ល្អាង​អច្ឆរិយៈ​បាន។ អាឡាឌីនអាចសមនឹងការពិពណ៌នានោះ ប៉ុន្តែវាមិនគ្រប់គ្រាន់ទេក្នុងការរៀបការជាមួយព្រះនាង ដែលត្រូវតែ (តាមច្បាប់) រៀបការជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់។ == តួអង្គ == * Scott Weinger - អាឡាឌីន (Aladdin) * Robin Williams - Genie * Linda Larkin - Jasmine * Jonathan Freeman - Jafar * Frank Welker - អាប៊ូ (Abu) * Gilbert Gottfried - អ៊ីអាហ្គោ (Iago) * Douglas Seale - ស៊ុលតង់ (Sultan) * Jim Cummings - Razoul * Charlie Adler - Gazeem * Corey Burton - Prince Achmed == រង្វាន់ == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | រង្វាន់ |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! សមាគម ! ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ! អ្នកទទួល ! លទ្ធផល ! ឯកសារយោង |- | rowspan="5"| [[65th Academy Awards|Academy Awards]] | [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Score]] | [[Alan Menken]] | {{won}} | rowspan="5" align="center"| <ref name="Oscars1993">{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1993 |title=The 65th Academy Awards (1993) Nominees and Winners |access-date=October 22, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> |- | rowspan="2"| [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | "[[A Whole New World]]" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by [[Tim Rice]] | {{won}} |- | "[[Friend Like Me]]" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by [[Howard Ashman]] | {{nom}} |- | [[Academy Award for Best Sound|Best Sound]] | [[Terry Porter (sound engineer)|Terry Porter]], [[Mel Metcalfe]], [[David J. Hudson]], and [[Doc Kane]] | {{nom}} |- | [[Academy Award for Best Sound Editing|Best Sound Effects Editing]] | [[Mark Mangini]] | {{nom}} |- | [[21st Annie Awards|Annie Awards]] | colspan="2"| [[Annie Award for Best Animated Feature|Best Animated Feature]] | {{won}} | align="center"| <ref>{{cite web |url=https://annieawards.org/legacy/21st-annie-awards |title=21st Annual Annie Awards |website=[[Annie Awards]] |access-date=June 6, 2021 |archivedate=កញ្ញា 26, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926131105/https://annieawards.org/legacy/21st-annie-awards |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2"| [[American Society of Composers, Authors and Publishers|ASCAP Film and Television Music Awards]] | Top Box Office Films | Howard Ashman, Alan Menken, and Tim Rice | {{won}} | rowspan="2" align="center"| |- | Most Performed Songs from Motion Pictures | "A Whole New World" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by Tim Rice | {{won}} |- | rowspan="2"| [[BMI Film & TV Awards]] | Film Music Award | Alan Menken | {{won}} | rowspan="2" align="center"| |- | Most Performed Song from a Film | "A Whole New World" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by Tim Rice | {{won}} |- | rowspan="6"| [[50th Golden Globe Awards|Golden Globe Awards]] | colspan="2"| [[Golden Globe Award for Best Motion Picture – Musical or Comedy|Best Motion Picture – Musical or Comedy]] | {{nom}} | rowspan="6" align="center"| <ref>{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/aladdin |title=Aladdin – Golden Globes |website=[[HFPA]] |access-date=July 5, 2021 |ref={{harvid|HFPA|1993}}}}</ref> |- | [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] | Alan Menken | {{won}} |- | rowspan="3"| [[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song]] | "A Whole New World" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by Tim Rice | {{won}} |- | "Friend Like Me" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by Howard Ashman | {{nom}} |- | "[[Prince Ali (song)|Prince Ali]]" <br> Music by Alan Menken; <br> Lyrics by Howard Ashman | {{nom}} |- | Special Achievement Award | [[Robin Williams]] | {{won}} |- | [[Motion Picture Sound Editors#Golden Reel Awards|Golden Reel Awards]] | [[Golden Reel Award for Outstanding Achievement in Sound Editing – Sound Effects, Foley, Dialogue and ADR for Animated Feature Film|Best Sound Editing – Animated Feature]] | Doc Kane, Vince Caro, and Mark Mangini | {{won}} | align="center"| |- | colspan="3"| [[Goldene Leinwand|Golden Screen Awards]] | {{won}} | align="center"| |- | rowspan="8"| [[36th Annual Grammy Awards|Grammy Awards]] | [[Grammy Award for Record of the Year|Record of the Year]] | "A Whole New World" – [[Peabo Bryson]], [[Regina Belle]], and [[Walter Afanasieff]] | {{nom}} | rowspan="8" align="center"| <ref>{{cite web| url=https://www.grammy.com/grammys/awards/36th-annual-grammy-awards| title=1993 Grammy Award Winners| publisher=Grammy.com| access-date=1 May 2011| archivedate=6 មេសា 2019| archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406100418/https://www.grammy.com/grammys/awards/36th-annual-grammy-awards| url-status=dead}}</ref> |- | [[Grammy Award for Song of the Year|Song of the Year]] | "A Whole New World" – Alan Menken and Tim Rice | {{won}} |- | [[Grammy Award for Best Pop Performance by a Duo or Group with Vocals|Best Pop Performance by a Duo or Group with Vocals]] | "A Whole New World" – Peabo Bryson and Regina Belle | {{won}} |- | [[Grammy Award for Best Musical Album for Children|Best Musical Album for Children]] | ''[[Aladdin (1992 soundtrack)|Aladdin: Original Motion Picture Soundtrack]]'' – Various Artists | {{won}} |- | [[Grammy Award for Best Spoken Word Album for Children|Best Spoken Word Album for Children]] | ''Aladdin Sound & Story Theatre'' – Various Artists | {{nom}} |- | [[Grammy Award for Best Score Soundtrack for Visual Media|Best Instrumental Composition Written for a Motion Picture or for Television]] | ''Aladdin: Original Motion Picture Soundtrack'' – Alan Menken | {{won}} |- | rowspan="2"| [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written Specifically for a Motion Picture or for Television]] | "A Whole New World" – Alan Menken and Tim Rice | {{won}} |- | "Friend Like Me" – Alan Menken and Howard Ashman | {{nom}} |- | [[Hugo Award]]s | [[Hugo Award for Best Dramatic Presentation|Best Dramatic Presentation]] | [[Ron Clements]], [[John Musker]], [[Ted Elliott (screenwriter)|Ted Elliott]], [[Terry Rossio]], <br> [[Burny Mattinson]], [[Roger Allers]], [[Daan Jippes]], Kevin Harkey, <br> [[Sue Nichols]], [[Francis Glebas]], [[Darrell Rooney]], Larry Leker, <br> James Fujii, Kirk Hanson, [[Kevin Lima]], Rebecca Rees, <br> David S. Smith, [[Chris Sanders]], [[Brian Pimental]], and Patrick A. Ventura | {{nom}} | align="center"| <ref>{{cite web |url=https://www.thehugoawards.org/hugo-history/1993-hugo-awards/ |work=[[Hugo Award]]s |title=1993 Hugo Awards |date=July 26, 2007 |access-date=November 1, 2008}}</ref> |- | ICG Publicists Awards | colspan="2"| Maxwell Weinberg Publicist Showmanship Award | {{won}} | align="center"| <ref>{{cite web |url=https://www.icg600.com/ABOUT-US/Awards/Publicists-Awards/Maxwell-Weinberg-Publicist-Showmanship-Awards |title=Maxwell Weinberg Publicist Showmanship Award |website=ICG Publicists Awards |access-date=May 15, 2021 |archivedate=ធ្នូ 3, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191203205753/https://www.icg600.com/ABOUT-US/Awards/Publicists-Awards/Maxwell-Weinberg-Publicist-Showmanship-Awards |url-status=dead }}</ref> |} == កំណត់ចំណាំ == {{Notelist}} == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រោម == * {{imdb title|0103639|អាឡាឌីន}} * {{Amg movie|1338|អាឡាឌីន}} * {{mojo title|aladdin}} * {{rotten-tomatoes|1042582_aladdin|អាឡាឌីន}} * {{bcdb|4-Aladdin|អាឡាឌីន}} * {{douban|1299513}} * {{mtime|10060|អាឡាឌីន}} *{{Siamzone movie|2458|អាឡាឌីន}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តភាសាអង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តគំនូរជីវជល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តឌីសនីយ៍]] g2c2cyfhcuen09vhquepij2acuxvh1n 0 44630 340933 336044 2026-09-24T22:29:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340933 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}}{{ការបកប្រែរដុប}} {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' |គ.ស. ២០២១ |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២១ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៥ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន]]''' |២០២១ ''MMXXI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៤ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧០ ԹՎ ՌՆՀ |- |'''[[ប្រតិទិនអាសស៊ើរ]]''' |៦៧៧១ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៧៧–១៧៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤២–១៩៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្គាល់]]''' |១៤២៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ឺរប៊ឺរ]]''' |២៩៧១ |- |'''[[ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេចអង់គ្លេស|ឆ្នាំរជ្ជកាលរបស់អង់គ្លេស]]''' |៦៩ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] – ៧០ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សីនទីន]]''' |៧៥២៩–៧៥៣០ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |庚子年 <small>([[ជូត]]ធាតុដែក)</small> ៤៧១៧ ឬ ៤៦៥៧  ''— ដល់ —'' 辛丑年 <small>([[ឆ្លូវ]]ធាតុដែក)</small> ៤៧១៨ ឬ ៤៦៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៣៧–១៧៣៨ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីសកូរឌៀន]]''' |៣១៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៣–២០១៤ |- |'''[[ប្រតិទិនហេព្រើរ]]''' |៥៧៨១–៥៧៨២ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៧៧–២០៧៨ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤២–១៩៤៣ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២១–៥១២២ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនហូឡូសេន]]''' |១២០២១ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីកបូ]]''' |១០២១–២០២២ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៣៩៩–១៤០០ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤២–១៤៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៣]] <small>(令和３年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៤–១៩៥៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលៀន]]''' |ហ្គ្រេហ្គោរៀនដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៤ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១០ <small>民國110年</small> |- |'''[[ប្រតិទិននានក្សាហី]]''' |៥៥៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៤ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阳金鼠年 <small>(ជួតឈ្មោលធាតុដែក)</small> ២១៤៧ ឬ ១៧៦៦ ឬ ៩៩៤    ''— ដល់ —'' 阴金牛年 <small>(ឆ្លូវញីធាតុដែក)</small> ២១៤៨ ឬ ១៧៦៧ ឬ ៩៩៥ |- |[[ម៉ោងយូនីក|'''ម៉ោងយូនីក''']] |១៦០៩៤៥៩២០០ – ១៦៤០៩៩៥១៩៩ |} '''គ.ស. ២០២១''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៥ ជា[[ឆ្នាំធម្មតាចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃសុក្រ]]នៅក្នុង[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី|ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន]] និងជា * ឆ្នាំ[[ឆ្លូវ]] ត្រីសក ចុល្លសករាជ ១៣៨៣ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃថ្លើងសក) * ឆ្នាំទី ២ របស់[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២១ របស់[[សតវត្សទី ២១]] និងឆ្នាំទី ២១ របស់[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] * '''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃសន្តិភាព និងទំនុកចិត្ត'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/73/338|title=International Year of Peace and Trust|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> '''ឆ្នាំសេដ្ឋកិច្ចច្នៃប្រឌិតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពសកល'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/74/198|title=International Year of Creative Economy for Sustainable Development|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> '''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃផ្លែឈើ និងបន្លែ'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/74/244|title=International Year of Fruits and Vegetables|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> និង '''ឆ្នាំការលុបបំបាត់ពលកម្មកុមារ'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_713925/lang--en/index.htm|title=2021 declared International Year for the Elimination of Child Labour|website=International Labour Organization|language=en|access-date=November 27, 2020}}</ref> ប្រកាសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២១}} * '''ព្រះមហាក្សត្រ''': [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]] (១៤ តុលា គ.ស. ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន) * '''នាយករដ្ឋមន្ត្រី''': [[ហ៊ុន សែន|សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន]] (៣០ វិច្ឆិកា គ.ស. ១៩៩៨ – បច្ចុប្បន្ន) == ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ == === មករា === * [[១ មករា]] – [[តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ចូលជាធរមាន<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/1/1/after-months-of-covid-delays-african-free-trade-bloc-launches|title=After months of COVID delays, African free trade bloc launches|publisher=Al Jazeera|date=1 January 2021|access-date=3 January 2021}}</ref> * [[៤ មករា]] – [[ព្រំដែនកាតា-អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|ព្រំដែន]]​រវាង​[[កាតា]] និង​[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]​បើក​ឡើងវិញ<ref>{{cite web|last1=Salem|first1=Mostafa|last2=Alam|first2=Hande Atay|date=5 January 2021|title=Saudi Arabia and Qatar agree to reopen airspace and maritime borders|url=https://edition.cnn.com/2021/01/04/world/qatar-and-saudi-arabia-reopen-airspace-intl/index.html|publisher=CNN}}</ref> * [[៦ មករា]] – អ្នកគាំទ្[[បញ្ចីរាយនាមប្រធានាធីបតីនៅសហរដ្ឋអាមេរិច|រប្រធានាធិបតី]] [[ដូណាល់ ត្រាំ]] ដែលកំពុងចាកចេញ វាយប្រហារវិមាន[[កាពីតូលសហរដ្ឋអាមេរិក|សភាសហរដ្ឋអាមេរិក]] ការរំខានដល់ការបញ្ជាក់នៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០២០]] និងបង្ខំឱ្យ[[សភាសហរដ្ឋអាមេរិក|សភា]]ជម្លៀសចេញ ទាំង ៥​ នាក់​បាន​ស្លាប់​ក្នុង​ការ​បះបោរ រួម​មាន​មន្ត្រី​ប៉ូលិស​ម្នាក់ និង​ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ត្រូវ​គេ​បាញ់​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​អគារ​កាពីតូល<ref>{{cite news|last1=Diaz|first1=Jaclyn|last2=Chappell|first2=Bill|last3=Moore|first3=Elena|date=7 January 2021|title=Police Confirm Death Of Officer Injured During Attack On Capitol|newspaper=NPR|publisher=National Public Radio, Inc.|url=https://www.npr.org/sections/insurrection-at-the-capitol/2021/01/07/954333542/police-confirm-death-of-officer-injured-during-attack-on-capitol|access-date=8 January 2021}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា[[ភេរវកម្មក្នុងស្រុកនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ក្នុងស្រុក និងទាញ[[ប្រតិកម្មអន្តរជាតិចំពោះការវាយប្រហារឆ្នាំ ២០២១ របស់សហរដ្ឋអាមេរិក|ការថ្កោលទោសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/06/trump-blows-up-us-democracy-the-world-watches-on-in-horror|title=World leaders react with horror to 'disgraceful' storming of US Capitol|website=The Guardian|date=7 January 2021|access-date=7 January 2021}}</ref> * [[១០ មករា]] – [[គីម ជុងអ៊ុន|គីម ចុងអ៊ុន]] ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[អគ្គលេខាបក្សពលករកូរ៉េ|អគ្គលេខាធិការ]]នៃ[[គណបក្សពលករកូរ៉េ|គណបក្សពលករ]]ដែលកំពុងកាន់អំណាចនៃប្រទេសកូរ៉េ ទទួល​មរតក​ពី​ឪពុក​របស់​លោក[[គីម ចុងអ៊ីល]]ដែល​បាន​ទទួល​មរណភាព​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១១ * [[១៣ មករា]] – នៅ[[លីយ៉ុង]] ប្រទេស[[បារាំង]] [[ការប្តូរសរីរាង្គ|ការ​ប្តូរ]]​ដៃ​និង​ស្មា​លើក​ដំបូង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​លើ​អ្នកជំងឺ​ជនជាតិ​អ៊ី​ស្លង់​នៅ​មន្ទីរពេទ្យអេឌូអាដ ហឺរីយ៉ូត<ref>{{Cite web|title=Double greffe des bras et des épaules à Lyon, une première mondiale|url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/os-et-muscles/double-greffe-du-bras-et-des-epaules-a-lyon-une-premiere-mondiale_150843|date=15 January 2021|access-date=24 January 2021|website=Sciences et Avenir|language=fr}}</ref> * [[១៤ មករា]] – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូហ្គងដា ឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២១ របស់អ៊ូហ្គង់ដា]]ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2020-06-17|title=Uganda to hold elections in early 2021, campaign rallies banned|language=ja|work=Reuters|url=https://jp.reuters.com/article/us-health-coronavirus-uganda-election-idUSKBN23N24K|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite news|last=Biryabarema|first=Elias|date=2020-07-21|title=Uganda's Museveni seeks re-election to extend rule to four decades|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-uganda-politics-idUSKCN24M0YH|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2021-01-17|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=2021-06-05}}</ref> * [[១៥ មករា]] ** [[បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ]]បានជ្រើសរើសលោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ|អគ្គលេខាធិការ]]ថ្មីរបស់ខ្លួន ជំនួសតំណែងលោក[[ប៊ុនយ៉ាំង វ៉រ៉ាជីត]]ដែលចូលនិវត្តន៍ លោកថងលូនត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំជាមេដឹកនាំកំពូលនៅក្នុងប្រទេស[[ឡាវ]]<ref>{{cite news|date=15 January 2021|title=Laos Communist Party names PM Thongloun as new leader|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-laos-politics/laos-communist-party-names-pm-thongloun-as-new-leader-idUSKBN29K0YU|access-date=15 January 2021}}</ref> ** [[ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារកូវីដ-១៩ ឡើងដល់ ២ លាននាក់<ref>{{cite web|date=15 January 2021|title=COVID-19: Global coronavirus deaths pass two million - just over a year since outbreak began|url=https://news.sky.com/story/covid-19-global-coronavirus-deaths-pass-two-million-just-over-a-year-since-outbreak-began-12188462|access-date=15 January 2021|publisher=Sky News}}</ref> * [[២០ មករា]] – លោកចូ បៃដិន បានសម្ពោធជា[[បញ្ចីរាយនាមប្រធានាធីបតីនៅសហរដ្ឋអាមេរិច|ប្រធានាធិបតី]]ទី ៤៦ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web|title=59th Inaugural Ceremonies|url=https://www.inaugural.senate.gov/59th-inaugural-ceremonies/|access-date=10 November 2020|website=The Joint Congressional Committee on Inaugural Ceremonies}}</ref> * [[២២ មករា]] – [[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] កិច្ចព្រមព្រៀង​អន្តរជាតិ​ដំបូង​ដែល​ត្រូវ​បាន​ចង​ច្បាប់​ដើម្បី​ហាមប្រាម​អាវុធ​នុយក្លេអ៊ែរ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ ចូលជាធរមាន<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/01/1082702|title=Guterres hails entry into force of treaty banning nuclear weapons|date=22 January 2021|website=UN News|access-date=9 មករា 2022|archivedate=24 មេសា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424161740/https://news.un.org/en/story/2021/01/1082702|url-status=dead}}</ref> * [[២៤ មករា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្គាល់ឆ្នាំ ២០២១]]: ប្រធានាធិបតីដែលកំពុងកាន់អំណាចលោក[[ម៉ាសេឡូ រេបេលូ ដឺ សូសា]] ត្រូវបានជ្រើសរើសឡើងវិញ<ref>{{cite news|date=25 January 2021|title=President Rebelo de Sousa wins landslide reelection in Portugal|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/president-rebelo-de-sousa-wins-landslide-re-election-in-portugal/|access-date=27 January 2021}}</ref> * [[២៦ មករា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន​ករណី​ឆ្លង COVID-19 ដែល​បាន​បញ្ជាក់​មាន​លើស​ពី ១០០ លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក<ref>{{cite news|date=26 January 2021|title=COVID-19: 100 million coronavirus cases recorded worldwide - a year after virus first officially diagnosed|work=Sky News|url=https://news.sky.com/story/covid-19-100-million-coronavirus-cases-recorded-worldwide-a-year-after-virus-first-officially-diagnosed-12191487|access-date=27 January 2021}}</ref> * [[២៩ មករា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: សហភាពអឺរ៉ុបបានអំពាវនាវដល់[[ពិធីសារអៀរឡង់ខាងជើង|មាត្រា ១៦ នៃពិធីសារអៀរឡង់ខាងជើង]] បន្ទាប់ពីមានជម្លោះជុំវិញការផ្គត់ផ្គង់[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ​ ១៩|វ៉ាក់សាំង COVID-19]] មុនពេលបដិសេធការសម្រេចចិត្ត<ref>{{cite news|date=31 January 2021|title=What is Article 16 and why did the EU make a U-turn after triggering it?|agency=Sky News|url=https://news.sky.com/story/what-is-article-16-and-why-did-the-eu-make-a-u-turn-after-triggering-it-12202915|access-date=2 February 2021}}</ref> * [[៣១ មករា]] – លោក[[ង្វៀន ហ៊្វូចុង]] ​បាន​ជ្រើសរើស​ឡើង​វិញ​សម្រាប់​អាណត្តិ​ទី​បី​រយៈពេល​ប្រាំ​ឆ្នាំ​ជា​[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|អគ្គលេខាធិការ​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​វៀតណាម]]<ref>{{cite news|title=Vietnam ruling Communist Party chief Trong re-elected for third term|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-congress/vietnam-ruling-communist-party-chief-trong-re-elected-for-third-term-idUSKBN2A005T|access-date=31 January 2021}}</ref> === កុម្ភៈ === [[ឯកសារ:2021_Myanmar_Protest_in_Hleden.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការ​តវ៉ា​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា​បន្ទាប់​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារ]] * [[១ កុម្ភៈ]] ** [[រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារ]]​នៅ​[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]​ដក​លោកស្រី​[[អ៊ុងសានស៊ូជី]]ចេញពី​អំណាច និងស្ដារការគ្រប់គ្រងរបស់[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធមីយ៉ាន់ម៉ា|យោធា]] ដែលនាំឲ្យមាន[[ការតវ៉ារបស់មីយ៉ាន់ម៉ា ឆ្នាំ ២០២១|បាតុកម្មរីករាលដាលនៅទូទាំងប្រទេស]]<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/03/1088822|title=Myanmar: 'Significant action' needed by Security Council to prevent 'bloodbath'|publisher=United Nations News|date=31 March 2021|website=news.un.org|access-date=24 មករា 2022|archivedate=2 មេសា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210402160847/https://news.un.org/en/story/2021/03/1088822|url-status=dead}}</ref><ref name="un-children">{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/04/1088952|title=Stop 'widespread violence' against children in Myanmar, UN officials urge|publisher=United Nations News|date=2 April 2021|website=news.un.org|access-date=24 មករា 2022|archivedate=7 មេសា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210407220919/https://news.un.org/en/story/2021/04/1088952|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Military takes control of Myanmar; Suu Kyi reported detained|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/reports-military-coup-myanmar-suu-kyi-detained-75602314|website=ABC|access-date=1 February 2021|date=1 February 2021}}</ref> ** [[កូសូវ៉ូ]] បង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការជាមួយអ៊ីស្រាអែល និងប្រកាស​គម្រោង​[[ស្ថានភាពក្រុងយេរូសាឡឹម|បើក​ស្ថានទូត]]​នៅ​ក្រុង​[[​យេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=Kosovo Formally Establishes Ties With Israel, To Open Embassy In Jerusalem|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=https://www.rferl.org/a/kosovo-formally-establishes-ties-with-israel-to-open-embassy-in-jerusalem/31079492.html|access-date=3 February 2021}}</ref> ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ​ ១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ១០០ លាន<ref>{{cite news|date=2 February 2021|title=Covid-19 Vaccinations Surpass 100 Million Doses Worldwide|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/graphics/covid-vaccine-tracker-global-distribution/|access-date=1 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=More than 100 million people vaccinated globally|url=https://www.rte.ie/news/2021/0202/1194498-covid19-world/|website=RTÉ|access-date=2 February 2021|date=2 February 2021}}</ref> * [[៤ កុម្ភៈ]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ចូ បៃដិន]]ប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឈប់ផ្តល់អាវុធដល់[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] និង[[សហព័ន្ធ​អារ៉ាប់រួម|អារ៉ាប់រួម]] (UAE) សម្រាប់[[អន្តរាគមន៍​ដឹកនាំ​ដោយ​អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត​នៅ​យេម៉ែន|ប្រើប្រាស់]]ក្នុង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (ឆ្នាំ ២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]]<ref>{{Cite web|last=Doucet|first=Lyse|date=|title=Yemen war: Joe Biden ends support for operations in foreign policy reset|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-55941588|access-date=4 February 2021|website=}}</ref> * [[៩ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ការស៊ើបអង្កេតរួមគ្នារបស់[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]-ប្រទេស[[ជំងឺរាតត្បាត COVID-19 នៅចិនដីគោក|ចិន]] ទៅលើប្រភពនៃការផ្ទុះឡើងនៃមេរោគនេះបានបញ្ចប់ អ្នកស៊ើបអង្កេតចាត់ទុកការលេចធ្លាយមន្ទីរពិសោធន៍[[អ៊ូហាន]]ថា "មិនទំនងទាល់តែសោះ" ជាមួយនឹង "អាងស្តុកទឹកធម្មជាតិ" នៅក្នុងសត្វ[[ប្រចៀវ]]គឺជាប្រភពទំនងកាន់តែច្រើន<ref>{{cite news|date=9 February 2021|title=Covid: WHO says 'extremely unlikely' virus leaked from lab in China|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-55996728|access-date=9 February 2021}}</ref> ** យានអវកាស ''Hope'' ដែលមិនទាន់បង្ហោះរបស់សហព័ន្ធអារ៉ាប់រួមក្លាយជាបេសកកម្មដំបូងគេរបស់[[ពិភពអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] ដែលបានចូលគន្លងតារាវិថីជុំវិញ[[ភពអង្គារ]]ដោយជោគជ័យ<ref>{{cite news|date=9 February 2021|title=Emirates Mars Mission: Hope spacecraft enters orbit|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-55998848|access-date=9 February 2021}}</ref> * [[១៣ កុម្ភៈ|១៣]]-[[១៧ កុម្ភៈ]] – [[ព្យុះរដូវរងានៅអាមេរិកខាងជើងថ្ងៃទី ១៣-១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១|ព្យុះរដូវរងាដ៏ធំ]]មួយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ 136 នាក់ និងបណ្តាលឱ្យដាច់ចរន្តអគ្គីសនីជាង 9.9 លាននាក់នៅក្នុង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]<ref>{{Cite news|date=21 February 2021|title=58 people died in last week's frigid weather. Some of them were just trying to stay warm.|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2021/02/18/winter-storm-deaths/}}</ref> * [[១៨ កុម្ភៈ]] – បេសកកម្ម​នៅ​[[ភព​អង្គារ​ឆ្នាំ ២០២០]] របស់ [[ណាសា|NASA]] (មានយន្តហោះដ្រូន Perseverance rover និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ Ingenuity) បាន​ចុះ​ចត​លើ​[[ភព​ព្រះអង្គារ​|ភព​ព្រះអង្គារ]]​នៅរណ្ដៅភ្នំភ្លើង[[ជេហ្សេរ៉ូ]] បន្ទាប់ពីប្រាំពីរខែនៃការធ្វើដំណើរ<ref>{{Cite web|last=mars.nasa.gov|title=Mars 2020 Perseverance Rover|url=https://mars.nasa.gov/mars2020/|access-date=18 February 2021|website=mars.nasa.gov}}</ref> * [[១៩ កុម្ភៈ]] – សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ចូល​រួម​ជា​ផ្លូវ​ការ​ក្នុង​[[កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​ទីក្រុង​ប៉ារីស]] ១០៧ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការចាកចេញ<ref>{{cite news|date=19 February 2021|title=US makes official return to Paris climate pact|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/19/us-official-return-paris-climate-pact|access-date=19 February 2021}}</ref> * [[២០ កុម្ភៈ]] – [[ការផ្ទុះជំងឺ H5N8​ នៅឆ្នាំ ២០២០-២១]]: បុគ្គល ៧ នាក់បានធ្វើតេស្តវិជ្ជមានចំពោះជំងឺផ្តាសាយបក្សី [[មេរោគគ្រុនផ្តាសាយ A ប្រភេទរង H5N8|H5N8]] នៅកសិដ្ឋានបសុបក្សីមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ក្លាយជាករណីដំបូងគេបង្អស់របស់មនុស្ស<ref>{{Cite web|date=20 February 2021|title=Russia reports first human cases of H5N8 bird flu|url=https://bnonews.com/index.php/2021/02/russia-first-human-cases-of-h5n8-bird-flu/|access-date=20 February 2021|website=BNO News}}</ref> * [[២២ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ដំបូង​គេ​ដែល​មាន​អ្នក​ស្លាប់​លើស​ពី ៥០ ម៉ឺន​នាក់​ដោយសារ​មេរោគ​នេះ<ref>{{Cite news|date=22 February 2021|title=Half a million dead in US, confirming virus's tragic reach|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/us-deaths-over-500k-coronavirus-acab3cc916330a3f068b7589350a18cd|access-date=22 February 2021}}</ref> ** លោក[[លូកា អាតតាណាស៊ីអូ]] ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអ៊ីតាលីប្រចាំសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ត្រូវបាន[[ការសម្លាប់របស់លោកលូកា អាតតាណាស៊ីអូ|សម្លាប់]]នៅជិត[[ហ្គោម៉ា]]<ref>{{Cite web|date=2021-02-22|title=Italian ambassador killed in DR Congo attack|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56151600|access-date=2021-08-06|website=BBC News|language=en-GB}}</ref> * [[២៤ កុម្ភៈ]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: គំនិតផ្តួចផ្តើមចែករំលែកវ៉ាក់សាំង [[កូវ៉ាក្ស|COVAX]] ផ្តល់វ៉ាក់សាំងដំបូងរបស់ខ្លួន ផ្តល់ថ្នាំចំនួន ៦ សែនដល់បុគ្គលិកថែទាំសុខភាពនៅប្រទេស[[ហ្គាណា]]<ref>{{Cite news|date=24 February 2021|title=Covid: WHO scheme Covax delivers first vaccines|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56180161|access-date=24 February 2021}}</ref> * [[២៥ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារ COVID-19 កើនលើស ២.៥ លាននាក់<ref>{{Cite news|date=26 February 2021|title=Worldwide coronavirus deaths top 2.5 million|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/news/world/article/3123189/worldwide-coronavirus-deaths-top-25-million|access-date=26 February 2021}}</ref> ** យោធា[[អាមេនី]] អំពាវនាវឱ្យលោក[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាមេនី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[នីកូល ផាស៊ីនហាន]] លាលែងពីតំណែង លោកផាស៊ីនហានចោទ​យោធា​ថា​[[វិបត្តិនយោបាយអាមេនីឆ្នាំ ២០២១|ប៉ុនប៉ង​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ]]<ref>{{Cite web|last=Child|first=David|date=25 February 2021|title=Protests rock Armenia as PM slams 'coup' attempt: Live updates|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/25/armenia-pm-accuses-top-military-of-coup-attempt-live-updates|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 February 2021|title=Armenia PM Nikol Pashinyan accuses army of attempted coup|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56194421|website=[[BBC]]}}</ref> === មីនា === * [[៦ មីនា]] – [[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រ]][[ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រទៅកាន់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ ២០២១|ជួបជាមួយ]] [[ម៉ាចា|មហាអាយ៉ាតូឡា]] [[អាលី អាល ស៊ីស្តានី]] នៅ[[ណាចាហ្វ]] ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ាក់]] ​ជា​ជំនួប​លើក​ដំបូង​មិន​ធ្លាប់​មាន​រវាង​[[សម្ដេចប៉ាប|សម្តេច​ប៉ាប]] និង​មហា​អាយ៉ាតូឡា<ref>{{cite news|date=6 March 2021|title=Pope, top Iraq Shiite cleric deliver message of coexistence|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/middle-east-islamic-state-group-ali-al-sistani-pope-francis-iraq-f95098b179f6a82157e87a7cb6cc0c3d|access-date=13 March 2021}}</ref> * [[១៥ មីនា|១៥]] - [[១៧ មីនា]] – [[ការបោះឆ្នោតទូទៅរបស់ប្រទេសហូឡង់ឆ្នាំ ២០២១|ការ​បោះឆ្នោត​ទូទៅ​របស់​ហូឡង់]]​សម្រាប់​[[សភាតំណាងរាស្រ្ត (ហូឡង់)|សភា​តំណាង​ប្រទេស​ហូឡង់]]​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ<ref>{{Cite web|title=Tweede Kamerverkiezingen 2021|url=https://www.parlement.com/id/vl4ai9zklwpy/tweede_kamerverkiezingen_2021|access-date=2021-03-18|website=www.parlement.com|language=nl}}</ref> * [[១៩ មីនា]] – [[កូរ៉េខាងជើង]]​[[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី-កូរ៉េខាងជើង|ផ្តាច់ចំណង​ការទូត]]​ជាមួយ​[[​ម៉ាឡេស៊ី|ម៉ាឡេស៊ី]] ដោយសារ​ពលរដ្ឋ​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​បត្យាប័ន​ទៅ​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​ប្រឈម​នឹង​ការចោទប្រកាន់​ពី​ការ​លាង​លុយ អាជ្ញាធរម៉ាឡេស៊ីបញ្ជាឱ្យមន្ត្រីកូរ៉េខាងជើងចាកចេញពីប្រទេសក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង<ref>{{cite web|title=N Korea to cut ties with Malaysia over US extradition ruling|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/19/n-korea-to-cut-ties-with-malaysia-over-us-extradition-ruling|access-date=15 April 2021}}</ref> * [[២០ មីនា]] – [[ប្រធានាធិបតីទួរគី]]លោក[[រេចិប តៃយីប អ៊ែរដូអាន់]] ប្រកាសដកប្រទេសរបស់លោកចេញពី[[អនុសញ្ញាអ៊ីស្តង់ប៊ុល|អនុសញ្ញាទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល]] ប្រទេសដំបូងគេដែលធ្វើដូច្នេះ<ref>{{Cite web|date=19 March 2021|title=CUMHURBAŞKANI KARARI 3718|url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf|access-date=20 March 2021|website=Official Gazette of Turkey|language=tr}}</ref> * [[២១ មីនា]] – [[ការប៉ះទង្គិចអាពូរ៉េឆ្នាំ​ ២០២១|ការប៉ះទង្គិច]]គ្នានៅ[[អាពូរេ]]រវាងក្រុមអ្នកប្រឆាំង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍នៃកូឡុំប៊ី]] (FARC) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិបូលីវ៉ារៀនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវេណេស៊ុយអេឡា]] បណ្តាលអោយមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៨ នាក់រងរបួស ព្រម​ទាំង​ជម្លៀស​ជនជាតិ​វេណេស៊ុយអេឡា​ចំនួន ៤ ពាន់​នាក់<ref>{{cite news|date=27 March 2021|title=Venezuela says six members of 'armed groups' killed near Colombia|agency=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/27/venezuela-says-six-members-of-armed-groups-killed-near-colombia-border}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-03-26|title=Reportan nuevo enfrentamiento armado en Apure este viernes|url=https://www.elnacional.com/venezuela/videos-reportan-nuevo-enfrentamiento-armado-en-apure-que-genera-nuevos-desplazamientos-forzados/|access-date=2021-03-27|website=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]}}</ref> * [[២៣ មីនា]] ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិរបស់អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតទូទៅរបស់អ៊ីស្រាអែល]] ប្រព្រឹត្តទៅ ការបោះឆ្នោតនេសសិត (Knesset) ទីបួនក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/03/23/world/israel-live-election|title=Israel Election Live Updates: Polls to Close Soon|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2021}}</ref> ** ''[[អេវ័រ ហ្គីវេន]] (Ever given)'' កប៉ាល់កុងតឺន័រដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក [[ការស្ទះប្រឡាយស៊ុយអេឆ្នាំ ២០២១|ហូរច្រោះ]] និងរាំងស្ទះ[[ប្រឡាយស៊ុយអេ]] រំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មសកល<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-56522178|title=Suez Canal: Owner of cargo ship blocking waterway apologises|publisher=BBC News|date=March 25, 2021|access-date=March 25, 2021}}</ref> កប៉ាល់ត្រូវបានដោះលែងនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែមីនា<ref>{{Cite news|date=2021-03-29|title=Suez Canal: Giant ship blocking Suez Canal finally freed|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56567985|access-date=2021-03-29}}</ref> * [[២៥ មីនា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ ១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ៥០០ លាន<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/world/covid-vaccinations-tracker.html|title=Tracking Coronavirus Vaccinations Around the World|access-date=9 March 2021|date=9 March 2021|work=The New York Times}}</ref> === មេសា === * [[២ មេសា]] – រុស្ស៊ី​ព្រមាន​[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អូតង់]]​មិន​ឲ្យ​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​ជួយ​អ៊ុយក្រែន ចំពេល​មាន​សេចក្តីរាយការណ៍​អំពី​ការ​បង្កើត​[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|យោធា​រុស្ស៊ី]]​ដ៏​ធំ​មួយ​នៅ​ព្រំដែន​របស់ខ្លួន<ref>{{cite web|title=Kremlin says that any NATO troop deployment to Ukraine would raise tensions|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia-kremlin/kremlin-says-that-any-nato-troop-deployment-to-ukraine-would-raise-tensions-idUSKBN2BP0O6|website=reuters.com|date=April 2, 2021|access-date=April 3, 2021}}</ref> * [[៤ មេសា]] ** [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្គារីឆ្នាំ ២០២១]] ប្រព្រឹត្តទៅ<ref>{{Cite web|last=Андонова|first=Здравка|date=2021-01-14|title=Президентът насрочи парламентарните избори на 4 април|url=https://www.dnevnik.bg/politika/2021/01/14/4163573_prezidentut_nasrochi_izborite_na_4_april/|access-date=2021-04-05|website=Dnevnik|language=bg}}</ref> ** មនុស្សជាង 270 នាក់បានស្លាប់នៅក្នុងប្រទេស[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] និង[[ទីម័រខាងកើត]] បន្ទាប់ពី[[ព្យុះស៊ីក្លូនសេរ៉ូចា]]វាយប្រហារ[[នូសាតិនហ្គារ៉ាភាគខាងកើត]] និងកោះ[[ទីម័រ]]<ref>{{cite web|title=Korban tewas siklon tropis Seroja jadi 167 orang|url=https://www.aa.com.tr/id/nasional/korban-tewas-siklon-tropis-seroja-jadi-167-orang-/2203664|publisher=Anadolu Agency|language=ID|access-date=4 April 2021}}</ref> * [[៩ មេសា]] – សហគ្រាសរដ្ឋ[[រ៉ូសកូសម៉ូស]]ចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម [[Soyuz MS-18]] ដឹក ៣ [[Expedition 65]] សមាជិកនាវិកទៅកាន់[[ស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{cite web|last1=Harwood|first1=William|title=Soyuz launch kicks off series of launches and landings for space station crew rotation|url=https://www.cbsnews.com/news/soyuz-launch-astronauts-space-station-crew-rotation/|website=[[CBS News]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005615/https://www.cbsnews.com/news/soyuz-launch-astronauts-space-station-crew-rotation/|archive-date=May 8, 2021|date=April 9, 2021|quote=NASA astronaut Mark Vande Hei and two cosmonauts blasted off from Kazakhstan Friday...|url-status=live}}</ref> * [[១១ មេសា]] ** ប្រទេស[[ប៉េរូ]] រៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតទូទៅប៉េរូឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតទូទៅ]]ជាមួយលោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីឡូ]] និង[[គណបក្សសេរីប៉េរូ]]សេរីនិយមឆ្វេងនិយមឈ្នះការបោះឆ្នោតយ៉ាងជិតស្និទមិនគួរឱ្យជឿ<ref>{{cite web|url=https://www.as-coa.org/articles/explainer-perus-2021-general-elections|title=Explainer: Peru's 2021 General Elections|work=[[Americas Society|AS/]] [[Council of the Americas|COA]]|access-date=12 April 2021|date=6 April 2021}}</ref> ** អ៊ីរ៉ង់​ចោទ​អ៊ីស្រាអែល​ពី​​ «​ភេរវកម្ម​នុយក្លេអ៊ែរ» និងប្តេជ្ញាសងសឹកបន្ទាប់ពីការផ្ទុះដ៏ធំមួយបំផ្លាញប្រព័ន្ធថាមពលខាងក្នុងរបស់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|រោងចក្រចម្រាញ់សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមណាតានហ្ស៍]]<ref>{{cite web|title=Iran vows revenge for 'Israeli' attack on Natanz nuclear site|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-56715520|website=bbc.co.uk|date=April 12, 2021|access-date=April 12, 2021}}</ref> ** លោក[[ហ៊ីដិគិ ម៉ាត្ស៊ឹយ៉ាម៉ា]]ឈ្នះការប្រកួត[[ម៉ាស្ទ័រធួរណាម៉េនត៍ឆ្នាំ ២០២១]] ក្លាយជាបុរសដំបូងគេមកពីប្រទេសជប៉ុនដែលឈ្នះជើងឯកវាយកូនហ្គោលធំ<ref>{{Cite web|last=Fields|first=Bill|date=11 April 2021|title=Matsuyama Carves His Place in History|url=https://www.masters.com/en_US/news/articles/2021-04-11/matsuyama_carves_his_place_in_history.html|access-date=23 May 2021|website=Masters.com}}</ref> * [[១៣ មេសា]] ** [[រដ្ឋាភិបាលជប៉ុន]]យល់ព្រម[[ការបោះចោលទឹកវិទ្យុសកម្មនៃរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្វឹគឹស្ស៊ិម៉ា ដៃអ៊ិឈិ]]ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងរយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ ដោយមានការគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងពី[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] ការ​សម្រេច​ចិត្ត​នេះ​គឺ​ប្រឆាំង​ដោយ​ប្រទេស​ចិន កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង និង​តៃវ៉ាន់<ref>{{cite web|title=China, Taiwan, S.Korea oppose Japan's plan to release Fukushima water into ocean|url=https://www.nationthailand.com/news/30404865|website=The Nation Thailand|date=April 14, 2021|access-date=April 14, 2021}}</ref> ** [[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ របស់ចនសុនអែនដ៍ចនសុន|វ៉ាក់សាំង Janssen COVID-19]] ត្រូវបានផ្អាក ដោយសារការបង្កកំណកឈាមដ៏កម្ម<ref>{{Cite web|date=April 13, 2021|title=Johnson & Johnson vaccine paused over rare blood clots|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-56733715|website=BBC News}}</ref> * [[១៥ មេសា]] – អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រកាសថាពួកគេបានចាក់បញ្ចូលកោសិកាដើមរបស់[[មនុស្ស]]ដោយជោគជ័យទៅក្នុងអំប្រ៊ីយ៉ុងរបស់ស្វា បង្កើត[[គីមេរ៉ា]]-អំប្រ៊ីយ៉ុង<ref>{{Cite news|date=15 April 2021|title=Human cells grown in monkey embryos spark ethical debate|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-56767517|access-date=2021-04-16}}</ref> * [[១៧ មេសា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារកូវីដ-១៩ កើនលើស ៣ លាននាក់<ref>{{cite web|title=Covid-19 deaths pass three million worldwide|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-56783878|website=BBC News|date=April 17, 2021|access-date=April 17, 2021}}</ref> ** [[រដ្ឋាភិបាលឆេក]]បានសន្និដ្ឋានថា [[នាយកសំខាន់នៃអគ្គសេនាធិការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|GRU]] រុស្ស៊ីជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះ[[ការផ្ទុះឃ្លាំងអាវុធវឺរបេទីសឆ្នាំ​ ២០១៤|ការផ្ទុះឃ្លាំងអាវុធចំនួនពីរ]]នៅ[[វឺរបេទីស]]ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ អ្នកការទូតរុស្សី១៨នាក់ និងអ្នកស៊ើបការដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ត្រូវបានបណ្តេញចេញជាបន្តបន្ទាប់<ref>{{Cite web|last=televize|first=Česká|title=Do výbuchu ve Vrběticích byli zapojení ruští agenti, oznámil Babiš. Česko jich osmnáct vyhostí|url=https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3299339-do-vybuchu-municniho-arealu-ve-vrbeticich-byly-podle-zjisteni-ceskych-bezpecnostnich|access-date=2021-05-08|website=ČT24 - Česká televize|language=cs}}</ref> ** បេសកកម្ម [[Soyuz MS-17]] បានបញ្ចប់ ការបញ្ជូននាវិកបីនាក់របស់ [[Expedition 64]] មក[[ផែនដី]]វិញពី[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{cite web|last1=Strickland|first1=Ashley|title=NASA astronaut Kate Rubins and two Russian cosmonauts have landed back on Earth|url=https://edition.cnn.com/2021/04/16/world/nasa-space-station-crew-landing-scn/index.html|website=[[CNN]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005716/https://edition.cnn.com/2021/04/16/world/nasa-space-station-crew-landing-scn/index.html|archive-date=May 8, 2021|date=April 17, 2021|quote=Russian cosmonauts Sergey Ryzhikov and Sergey Kud-Sverchkov and NASA astronaut Kate Rubins ended their 185-day mission on the space station Friday. Their departure in the Soyuz MS-17 spacecraft aired live on NASA's TV channel and website.|url-status=live}}</ref> * [[១៨ មេសា]] ** ក្លឹបបាល់ទាត់ចំនួន ១២ រួមទាំង៣នាក់មកពី[[ឡាលីហ្គា]] និងក្លឹបនាំមុខគេមកពី[[ព្រីមៀរលីគ]]និង[[សេរីអា]] យល់​ព្រម​ចូល​រួម​[[​លីគ​កំពូល​អឺរ៉ុប|លីគ​កំពូល​អឺរ៉ុប]]​ផ្តាច់​ព្រ័ត្រ​ថ្មី ជំរុញឱ្យមានការថ្កោលទោសអន្តរជាតិ<ref>{{cite web|title=European Super League: Premier League's big six agree to join new league|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56795811|website=BBC News|date=April 18, 2021|access-date=April 19, 2021}}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមក បន្ទាប់ពីការតវ៉ាដ៏ធំពីសំណាក់អ្នកគាំទ្រ ក្លឹបនិងអ្នកនយោបាយផ្សេងទៀត [[ម៉ែនឈេស្ទ័រស៊ីទី F.C.|ម៉ែនឈេស្ទ័រស៊ីទី]]ដកខ្លួនចេញពីលីគ; នេះជំរុញឱ្យក្លឹប Premier League ដែលនៅសល់ទាំងអស់ និងបីផ្សេងទៀតធ្វើដូចគ្នា<ref>{{cite web|title=Man City withdraw|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56823501|website=BBC Sport|date=April 20, 2021|access-date=April 20, 2021}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប៊ូវើរឌីឆ្នាំ ២០២១]] ប្រព្រឹត្តទៅ<ref>{{cite web|url=https://www.africanews.com/2021/04/18/cape-vede-votes-in-election-that-could-see-first-female-prime-minister/|title=Cape Verde votes in election that could see first female prime minister|website=Africanews|date=18 April 2021}}</ref> * [[១៩ មេសា]] ** ឧទ្ធម្ភាគចក្រ''[[អ៊ីនជេនូអ៊ីទី]]''របស់ ផ្នែករបស់បេសកកម្ម [[Mars 2020]] អនុវត្តការហោះហើរថាមពលលើកដំបូងនៅលើភពមួយផ្សេងទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ<ref name="NY Times 19/04/2021">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|date=19 April 2021|title=Live Updates: NASA Waits for Results From Mars Helicopter's First Flight|website=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/19/science/nasa-mars-helicopter.html|url-access=limited|access-date=19 April 2021|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/19/science/nasa-mars-helicopter.html|archive-date=2021-12-28}}{{cbignore}}</ref><ref name="Tech_Demo">{{cite web|title=Mars Helicopter Tech Demo|work=Watch Online|publisher=[[NASA]]|date=April 18, 2021|url=https://mars.nasa.gov/technology/helicopter/#Watch-Online|access-date=2021-04-18}}</ref> ** [[រ៉ាអ៊ូល កាស្ត្រូ]] លាលែងពីតំណែង[[លេខាទីមួយរបស់គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|លេខាទី១]] របស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]] បញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងជាង ៦២ ឆ្នាំដោយ[[ហ្វីឌែល កាស្ត្រូ|បងប្អូនកាស្ត្រូ]]ក្នុងប្រទេសគុយបា<ref>{{cite web|url=https://www.ap.org/live-and-location-services/events/raul-castro-cuba|title=Raul Castro expected to step down|website=[[Associated Press]]|agency=Associated Press|access-date=17 November 2020|archivedate=3 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303092516/https://www.ap.org/live-and-location-services/events/raul-castro-cuba|url-status=dead}}</ref> * [[២០ មេសា]] – ប្រធានាធិបតី[[ឆាដ]] [[អ៊ីឌ្រីស ដេប៊ី]] ត្រូវ​បាន​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​[[ការវាយលុករបស់ឆាដខាងជើងឆ្នាំ ២០២១|ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​ជាមួយ​នឹង​កង​កម្លាំង​ឧទ្ទាម]]​បន្ទាប់​ពី​កាន់​អំណាច​បាន​៣០​ឆ្នាំ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆាដឆ្នាំ ២០១៨|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ត្រូវបានព្យួរ ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាយោធាអន្តរកាល (ឆាដ)|ក្រុមប្រឹក្សាយោធាអន្តរកាល]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសសម្រាប់រយៈពេល១៨ខែ<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Chad's President Idriss Déby dies 'in clashes with rebels'|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56815708|access-date=2021-04-20}}</ref> * [[២១ មេសា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ជាមួយនឹងចំនួនករណីសកលខិតជិតដល់កំពូលទីពីរ ប្រទេសឥណ្ឌារាយការណ៍ពីការឆ្លងចំនួន ៣១៥,០០០ ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង ចំនួនសរុបមួយថ្ងៃខ្ពស់បំផុតត្រូវបានកត់ត្រាគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងពិភពលោករហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន<ref>{{cite web|title=Covid: India sees world's highest daily cases amid oxygen shortage|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-56826645|website=BBC News|date=April 22, 2021|access-date=April 22, 2021}}</ref> * [[២២ មេសា]] – មេដឹកនាំពិភពលោកប្រារព្ធ[[ទិវាផែនដី]]ដោយធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកិច្ចប្រជុំកំពូលនិម្មិតស្តីពី[[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី|ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] ក្នុងអំឡុងពេលដែលគោលដៅមានមហិច្ឆតាបន្ថែមទៀតសម្រាប់ការកាត់បន្ថយ[[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់]]ត្រូវបានស្នើឡើង រួមទាំងការកាត់បន្ថយ ៤០% នៅឆ្នាំ ២០៣០ សម្រាប់សហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{cite web|title=Biden: This will be 'decisive decade' for tackling climate change|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56837927|website=BBC News|date=April 22, 2021|access-date=April 22, 2021}}</ref> * [[២៣ មេសា]] ** [[ស្ពេសអិច|SpaceX]] ចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម [[ស្ពេសអិចគ្រូវធូ|Crew-2]] ដឹកសមាជិកនាវិកបួននាក់របស់ [[Expedition 65]] និង [[Expedition 66|66]] ទៅកាន់ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិនៅលើនាវា [[SpaceX Dragon 2|Crew Dragon]] ''[[Crew Dragon Endeavour|Endeavour]]''<ref>{{cite news|last1=Davenport|first1=Christian|date=April 23, 2021|title=SpaceX launches NASA's Crew-2 to orbit, its third human spaceflight in less than a year|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/04/23/spacex-launches-nasas-crew-2-orbit-its-third-human-spaceflight-less-than-year/|url-status=live|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005834/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/04/23/spacex-launches-nasas-crew-2-orbit-its-third-human-spaceflight-less-than-year/|archive-date=May 8, 2021|quote=SpaceX successfully launched another crew of astronauts to the International Space Station in a predawn liftoff Friday [...] beginning a day-long journey to the space station, where the crew of four astronauts will join seven others now aboard the orbiting laboratory.}}</ref> ** [[សហភាពសហព័ន្ធបាល់ទាត់អឺរ៉ុប]]ប្រកាសថា ដោយសារកង្វះការធានាទាក់ទងនឹងអ្នកទស្សនា ដែលបណ្តាលមកពីជំងឺរាតត្បាត COVID-19 [[កីឡដ្ឋានអាវីវ៉ា]]ក្នុងទីក្រុង[[ដាប់លីន]] អៀរឡង់​នឹង​ត្រូវ​ដក​ចេញ​ពី​ការ​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​សម្រាប់​ការ​ប្រកួត UEFA Euro 2020<ref>{{Cite web|date=23 April 2021|title=Change of venues for some UEFA EURO 2020 matches announced|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/news/0268-121bc78c82d5-1ba16401b4f0-1000/|website=UEFA}}</ref> * [[២៤ មេសា]] ** បន្ទាប់ពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអន្តរជាតិ កងទ័ពជើងទឹកឥណ្ឌូនេស៊ីរាយការណ៍ពីការលិចនាវា [[KRI Nanggala (402)|KRI ''Nanggala'']] ជាមួយនាវិក ៥៣ នាក់ ការបាត់បង់ជីវិតដ៏ធំបំផុតនៅលើនាវាមុជទឹកចាប់តាំងពីឆ្នាំ [[នាវាមុជទឹកចិន ៣៦១|២០០៣]]<ref>{{cite web|title=Indonesian submarine sank off Bali, navy says|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-56871694|website=BBC News|date=April 24, 2021|access-date=April 24, 2021}}</ref> ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនវ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ១ ពាន់លាន ពាក់កណ្តាលនៃកម្រិតថ្នាំទាំងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងក្នុងប្រទេសតែបីប៉ុណ្ណោះ (សហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងឥណ្ឌា)<ref>{{cite web|title=1bn COVID jabs given globally – but over half in just 3 countries|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/24/billion-coronavirus-vaccine-doses-administered-globally|website=Al Jazeera|access-date=25 April 2021}}</ref> * [[២៥ មេសា]] – [[អាល់បានី]]រៀបចំការ[[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់បានីឆ្នាំ ២០២១|បោះឆ្នោតសភា]]<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/25/exit-polls-suggest-tight-race-in-albanias-parliamentary-election|title=Exit polls suggest tight race in Albania's parliamentary election|date=25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web|title=Exit Polls Show Tight Race in Albania's Parliamentary Vote|url=https://balkaninsight.com/2021/04/25/exit-polls-show-tight-race-in-albanias-parliamentary-vote/|date=25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=[[Balkan Insight]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/albania/478999|title=Parliamentary Elections, 25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=[[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]}}</ref> * [[២៨ មេសា]] ** យ៉ាងហោចណាស់មនុស្ស ៥៥ នាក់បានស្លាប់ និងជិត ៥០,០០០ នាក់ទៀតត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅនៅក្នុង[[ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​រវាង​កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន-តាហ្ស៊ីគីស្ថានឆ្នាំ ២០២១|ការប៉ះទង្គិចដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ]]នៅ[[អាស៊ីកណ្តាល]] បន្ទាប់ពីជម្លោះព្រំដែនរវាង[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]]និង[[តាហ្ស៊ីគីស្ថាន]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-rises-to-55-from-kyrgyz-tajik-border-clashes/2230340|title=Death toll rises to 55 from Kyrgyz-Tajik border clashes|website=www.aa.com.tr|author=Bahtiyar Abdülkerimov|date=May 5, 2021|access-date=May 9, 2021}}</ref> ** សហភាពអឺរ៉ុបអនុម័តលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម និងសហប្រតិបត្តិការសហភាពអឺរ៉ុប-សហរាជាណាចក្រ]] គ្រប់គ្រងទំនាក់ទំនងរវាង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]និង[[សហរាជាណាចក្រ]]បន្ទាប់ពី[[ប្រែក្ស៊ីត]]<ref>{{cite web|title=Brexit: European Parliament backs UK trade deal|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-56899831|website=BBC News|date=April 28, 2021|access-date=April 28, 2021}}</ref> ** ក្រុមអ្នកតវ៉ាបាន[[ការតវ៉ារបស់កូឡុំប៊ីឆ្នាំ ២០២១|ប្រមូលផ្តុំគ្នា]]នៅក្នុងទីក្រុងធំៗរបស់ប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]] ប្រឆាំងនឹងការដំឡើងពន្ធ និងកំណែទម្រង់ថែទាំសុខភាពដែលស្នើឡើងដោយ[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតី]] [[អ៊ីវ៉ាន ឌូកេ ម៉ាហ្គេស]] បណ្តាលឱ្យមានអំពើហឹង្សារបស់ប៉ូលីស និងការស្លាប់របស់បាតុកររាប់សិបនាក់ ដែលត្រូវបានថ្កោលទោសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/05/10/americas/colombia-protests-pandemic-police-intl-latam/index.html|title=Analysis: In Colombia's protests, pandemic pressures collide with an existential reckoning for police|first=Analysis by Stefano|last=Pozzebon|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/may/04/colombia-protests-violence-deaths-missing-un|title=UN condemns violent repression of Colombia protests after at least 18 die|date=4 May 2021|website=The Guardian}}</ref> * [[២៩ មេសា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន​ករណី​ឆ្លង COVID-19 ដែល​បាន​បញ្ជាក់​មាន​លើស​ពី ១៥០ លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក.<ref>{{cite web|url=https://medicalxpress.com/news/2021-04-worldwide-covid-cases-million.html|title=Worldwide COVID-19 cases pass 150 million|date=30 April 2021|access-date=30 April 2021|work=Medical Press}}</ref> ** [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន|រដ្ឋបាល​លំហ​ជាតិ​ចិន]]​បាន​ចាប់ផ្តើម​ដំណើរការ​ម៉ូឌុល​ទីមួយ​នៃ​[[ស្ថានីយ​អវកាសធានហ្គង]]របស់ខ្លួន មានឈ្មោះថា ''[[ម៉ូឌុលស្នូលធានហឺ|ធានហឺ]]'' ចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរយៈពេល ២ ឆ្នាំដើម្បីសាងសង់ស្ថានីយ៍នៅក្នុងគន្លង<ref>{{cite web|title=China launches first module of new space station|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56924370|website=[[BBC News]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508002009/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56924370|archive-date=May 8, 2021|date=April 29, 2021|quote=China has launched a key module of a new permanent space station, the latest in Beijing's increasingly ambitious space programme. The Tianhe module - which contains living quarters for crew members - was launched from the Wenchang Space Launch Centre on a Long March-5B rocket. [...] Beijing plans to have at least 10 more similar launches, carrying all the additional equipment into orbit, before the completion of the station next year.|url-status=live}}</ref> === ឧសភា === * [[២ ឧសភា]] – បេសកកម្ម [[SpaceX Crew-1]] បានបញ្ចប់ ការបញ្ជូនសមាជិកនាវិកបួននាក់របស់ [[Expedition 64]] និង [[Expedition 65|65]] មកផែនដីវិញពីស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិនៅលើ Crew Dragon Resilience<ref>{{cite web|last1=Chang|first1=Kenneth|title=SpaceX Makes First Nighttime Splash Down With Astronauts Since 1968|url=https://www.nytimes.com/2021/05/02/science/spacex-nasa-landing.html|website=[[The New York Times]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://archive.today/20210502090520/https://www.nytimes.com/2021/05/02/science/spacex-nasa-landing.html|archive-date=2 May 2021|date=May 2, 2021|quote=Half a year ago, a SpaceX rocket lifted off with the four astronauts — three from NASA, one from Japan’s space agency — who were sitting inside one of the company’s Crew Dragon capsules. On Sunday, the same capsule, named Resilience, safely returned to Earth, just before 3 a.m. Eastern time.|url-status=live}}</ref> * [[៥ ឧសភា]] – [[SpaceX]] បានជោគជ័យហោះហើរ ចុះចត និងយកគំរូដើម [[SpaceX Starship|Starship]] មកវិញជាលើកដំបូង បន្ទាប់​ពី​ការ​ព្យាយាម​លើក​មុន​មិន​បាន​ជោគជ័យ​ចំនួន​បួន<ref>{{cite web|last1=Roulette|first1=Joey|url=https://www.theverge.com/2021/5/5/22421845/spacex-starship-sn15-successful-landing|title=SpaceX successfully landed a Starship prototype for the first time|website=[[The Verge]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507040645/https://www.theverge.com/2021/5/5/22421845/spacex-starship-sn15-successful-landing|archive-date=7 May 2021|date=May 5, 2021|quote=SpaceX launched a high-altitude Starship prototype rocket and successfully landed it for the first time on Wednesday, overcoming a key challenge in Elon Musk’s whirlwind quest to build a fully reusable Mars rocket.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Gorman|first1=Steve|title=SpaceX Starship rocket prototype achieves first safe landing|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/spacex-starship-rocket-prototype-achieves-first-safe-landing-2021-05-06/|website=[[Reuters]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://archive.today/20210508005128/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/spacex-starship-rocket-prototype-achieves-first-safe-landing-2021-05-06/|archive-date=8 May 2021|date=May 5, 2021|quote=SpaceX achieved the first successful touchdown of its prototype Starship rocket during the latest test flight of the next-generation launch vehicle in south Texas on Wednesday, after four previous landing attempts ended in explosions.|url-status=live}}</ref> * [[៧ ឧសភា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]ផ្តល់បញ្ជីប្រើប្រាស់បន្ទាន់ដល់[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ BIBP-CorV របស់ស៊ីណូហ្វាម]] វ៉ាក់សាំងមិនមែនលោកខាងលិចដំបូងគេដែលត្រូវបានអនុញ្ញាត<ref>{{cite press release|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|date=7 May 2021|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=7 May 2021}}</ref> * [[១១ ឧសភា]] – [[វិបត្តិអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ ២០២១]]: អ៊ីស្រាអែលវាយលុកតំបន់[[ដែនជ្រោយកាសា]] ជាមួយនឹង[[វិបត្តិអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ ២០២១|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]] ខណៈដែលក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បង្កើនការបាញ់រ៉ុក្កែត<ref>{{Cite news|last1=Kingsley|first1=Patrick|last2=Kershner|first2=Isabel|date=2021-05-11|title=Israel Hits Gaza With Airstrikes as Hamas Increases Rocket Fire|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/05/11/world/middleeast/israel-gaza-airstrikes.html|url-access=limited|access-date=2021-05-11|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/05/11/world/middleeast/israel-gaza-airstrikes.html|archive-date=2021-12-28|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> រឿង​នេះ​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​អ៊ីស្រាអែល​ចាប់​ផ្តើម​ផ្លាស់​ប្តូរ​[[ជនជាតិ​ប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងសង្កាត់[[សែខយ៉ារ៉ា]]នៃក្រុង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]<ref>{{Cite web|date=2021-05-10|title=East Jerusalem's Sheikh Jarrah becomes emblem of Palestinian struggle|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/east-jerusalems-sheikh-jarrah-becomes-emblem-palestinian-struggle-2021-05-10/|access-date=2021-05-19|website=Reuters}}</ref> * [[១៤ ឧសភា]] – [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន]] ចុះចតយាន [[Zhurong]] របស់ខ្លួននៅ Utopia Planitia នៅលើភពអង្គារ ធ្វើឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសទីបួនដែលបានចុះចតយានអវកាសនៅលើភពផែនដី ហើយមានតែទីពីរប៉ុណ្ណោះដែលបានចុះចតយានអវកាស<ref>{{Cite news|date=2021-05-15|title=China lands its Zhurong rover on Mars|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|access-date=2021-05-15}}</ref><ref>{{cite web|title=China lands its Zhurong rover on Mars|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|website=[[BBC News]]|access-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515015422/https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|archive-date=May 15, 2021|date=May 15, 2021|quote=China has successfully landed a spacecraft on Mars, state media announced early on Saturday. The six-wheeled Zhurong robot was targeting Utopia Planitia...|url-status=live}}</ref> * [[១៥​ ឧសភា]] – ការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីន នៅតែបន្តកើនឡើង ខណៈ​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​កើន​លើស​​ ១៥០​ នាក់ ការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល បំផ្លាញអគារការិយាល័យខ្ពស់មួយនៅ[[ដែនជ្រោយកាសា|ហ្គាហ្សា]] កាន់កាប់ដោយ[[សមាគមន៍សារព័ត៌មាន]] [[អាល់យ៉ាហ្ស៊ីរ៉ា]] និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផ្សេងទៀត<ref>{{Cite news|date=2021-05-16|title=Israel Gaza conflict: Netanyahu vows to continue strikes|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-57131272|access-date=2021-05-16}}</ref> * [[១៧ ឧសភា]] – [[ឌីស្កូវើរី|ឌីស្កូវើរី Inc.]] យល់ព្រមទិញក្រុមហ៊ុនប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ[[វ័រនើរមេឌា]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធទាំងអស់របស់ខ្លួនពី [[AT&T]] ក្នុងតម្លៃ ៤៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក​ ការរួមបញ្ចូលគ្នានេះត្រូវបានកំណត់ថានឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំបន្ទាប់<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kovach|first1=Steve|last2=Meredith|first2=Sam|date=2021-05-17|title=AT&T announces $43 billion deal to merge WarnerMedia with Discovery|url=https://www.cnbc.com/2021/05/17/att-to-combine-warnermedia-and-discovery-assets-to-create-a-new-standalone-company.html|access-date=2021-05-17|website=CNBC|language=en}}</ref> * [[១៨ ឧសភា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ឥណ្ឌារាយការណ៍ថាមានអ្នកស្លាប់ជាង ៤,៥០០ នាក់ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង ចំនួនអ្នកស្លាប់ក្នុងមួយថ្ងៃខ្ពស់បំផុតដែលបានកត់ត្រានៅក្នុងប្រទេសណាមួយ<ref>{{cite web|title=Covid News: India Reports Highest Daily Death Toll of Any Country|url=https://www.nytimes.com/live/2021/05/18/world/covid-vaccine-coronavirus-mask|website=NYTimes|date=April 18, 2021}}</ref> * [[១៨ ឧសភា|១៨]]–[[២២ ឧសភា]] – [[ការប្រលងចម្រៀងអឺរ៉ូវីសន់ឆ្នាំ ២០២១]] ធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[រ៉តធឺរដាម]] ប្រទេសហូឡង់ បន្ទាប់ពីការលុបចោល[[ការប្រលងចម្រៀងអឺរ៉ូវីសន់ឆ្នាំ ២០២០|ការប្រកួតឆ្នាំ ២០២០]] ដោយសារជំងឺរាតត្បាត COVID-19<ref>{{Cite news|date=16 May 2020|title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021|newspaper=Eurovision.tv|publisher=Eurovision Song Contest|url=https://www.eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021|access-date=29 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dates for Eurovision 2021 announced|url=https://www.eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced|date=15 June 2020|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=15 June 2020}}</ref>​ ការប្រលងឆ្នាំ ២០២១ ត្រូវបានឈ្នះដោយអ្នកចូលសញ្ជាតិ[[អ៊ីតាលី]] ក្រុម[[ម៉ូណេស្គីន]] ជាមួយនឹងបទចម្រៀង "Zitti e buoni"<ref>{{Cite web|title=Congratulations ITALY: Måneskin win Eurovision Song Contest 2021|url=https://eurovision.tv/story/congratulations-italy-maneskin-win-eurovision-2021|date=22 May 2021|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 May 2021}}</ref> * [[២០ ឧសភា]] – បន្ទាប់​ពី​សម្ពាធ​អន្តរជាតិ ហើយ​មនុស្ស​ជិត ២៥០​នាក់​ស្លាប់ អ៊ីស្រាអែលយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះជាមួយពួកសកម្មប្រយុទ្ធនៅ[[ដែនជ្រោយកាសា]] មានប្រសិទ្ធិភាពនៅថ្ងៃបន្ទាប់នៅម៉ោង ២:០០ ម៉ោងក្នុងស្រុក<ref>{{Cite news|date=2021-05-20|title=Israel approves Gaza ceasefire to halt 11-day conflict|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/20/israels-security-cabinet-approves-gaza-ceasefire-reports|access-date=2021-05-20}}</ref> * [[២៣ ឧសភា]] – [[Ryanair ជើងហោះហើរលេខ ៤៩៧៨]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះចតដោយអាជ្ញាធរបេឡារុស្សដើម្បីឃុំខ្លួនអ្នកកាសែតប្រឆាំងលោក[[រ៉ូម៉ាំង ប៉្រូតាសេវីច]]<ref>{{Cite news|date=2021-06-04|title=Belarus Ryanair flight diverted: Passengers describe panic on board|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57180275}}</ref> * [[២៤ ឧសភា]] – [[រដ្ឋប្រហារម៉ាលីឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារ]]​នៅ​ប្រទេស​[[​ម៉ាលី|ម៉ាលី]] ដក​ប្រធានាធិបតី​បណ្តោះអាសន្ន លោក[[បា អិនដោ]]និង​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ស្តីទីលោក[[ម៉ុកតា អួន]]​ដពីអំណាច និងស្ដារការគ្រប់គ្រងដោយយោធា ដែលនាំឱ្យប្រទេសត្រូវបានព្យួរពី[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនៃរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងលិច]]និង[[សហភាពអាហ្វ្រិក]] ក៏ដូចជាបារាំងផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេស<ref name="MSAU">{{Cite news|date=June 2, 2021|title=Mali suspended from African Union, threatened with sanctions|website=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/2/mali-suspended-from-african-union-after-second-coup-in-9-months|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Mali President, PM Resign After Arrest, Confirming 2nd Coup in 9 Months|url=https://www.voanews.com/africa/mali-president-pm-resign-after-arrest-confirming-2nd-coup-9-months|publisher=VOA News|access-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529190248/https://www.voanews.com/africa/mali-president-pm-resign-after-arrest-confirming-2nd-coup-9-months|archive-date=29 May 2021|date=26 May 2021|url-status=live}}</ref> * [[២៦ ឧសភា]] ** ក្រុមហ៊ុន[[ក្រុមហ៊ុនប្រេងស៊េល|ស៊េល]]ក្លាយ​ជា​ក្រុមហ៊ុន​ដំបូង​គេ​ដែល​មាន​កាតព្វកិច្ច​ស្រប​ច្បាប់​ដើម្បី​តម្រឹម​ការ​បំភាយ​កាបូន​របស់​ខ្លួនជាមួយនឹង[[កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស|កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]] បន្ទាប់ពីការកាត់ក្តីរបស់តុលាការនៅប្រទេសហូឡង់<ref>{{Cite news|date=2021-05-27|title=Shell: Netherlands court orders oil giant to cut emissions|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57257982|access-date=2021-05-28}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស៊ីរីឆ្នាំ២០២១]]​ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/26/c_139970582.htm|title=Presidential election kicks off in Syria|date=May 26, 2021|website=[[Xinhua News Agency]]|access-date=June 20, 2021|archivedate=កញ្ញា 26, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230926081208/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/26/c_139970582.htm|url-status=dead}}</ref> * [[២៩ ឧសភា]] – [[ក្លិបបាល់ទាត់ឆេលស៊ី]]បាន​យក​ឈ្នះ​ក្លឹបបាល់ទាត់​អង់គ្លេស[[ក្លឹបបាល់ទាត់មែនឆេស្ទ័រស៊ីទី|មែនឆេស្ទ័រស៊ីទី]] ក្នុង​[[វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រយូហ្វាឆេមពៀនលីកឆ្នាំ២០២១|លទ្ធផល]] ១-០ ដើម្បី​លើក​ពាន[[យូហ្វាឆេមពៀនលីកឆ្នាំ២០២០-២០២១|យូហ្វាឆេមពៀនលីក]]ជា​លើក​ទី​ពីរ<ref>{{cite news|date=29 May 2021|title=Man. City 0–1 Chelsea: Havertz gives Blues second Champions League triumph|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12650cedca55-37515f69768e-1000/|access-date=29 May 2021}}</ref> * [[៣០ ឧសភា]] – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{Cite web|title=ΒΟΥΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ 2021|url=http://www.dmrid.gov.cy/dmrid/research.nsf/home/home?opendocument|access-date=2022-03-03|website=www.dmrid.gov.cy|language=el}}</ref><ref>{{Cite web|title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Cypriot House of Representatives Elections 2021|url=https://www.electionguide.org/elections/id/3638/|access-date=2022-03-03|website=www.electionguide.org}}</ref> === មិថុនា === * [[២ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង និងឈ្នះដោយលោក[[អ៊ីសាក ហេហ្សុក]]<ref>{{cite web|title=Isaac Herzog Wins Israeli Presidential Election, Defeating Miriam Peretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-isaac-herzog-wins-israeli-presidential-election-defeating-miriam-peretz-1.9867198|access-date=8 June 2021|work=Haaretz|date=2 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Isaac Herzog elected Israel's 11th president, with 87 votes of Knesset's 120|url=https://www.timesofisrael.com/isaac-herzog-elected-israels-11th-president-with-87-votes-of-knessets-120/|work=The Times of Israel|date=2 June 2021|access-date=8 June 2021}}</ref> ដើម្បីដកលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[បេនចាមីន នេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] ចេញពីអំណាច លោក[[ណាហ្វតាលី បេនណេត]] យល់ព្រមបង្កើតក្រុមចម្រុះជាមួយក្រុមប្រឆាំងអ៊ីស្រាអែលជា[[រដ្ឋាភិបាលបង្វិល]]ដែលនឹងចូលជាធរមានបន្ទាប់ពីដប់មួយថ្ងៃ<ref>{{cite news|last1=Kingsley|first1=Patrick|date=2 June 2021|title=Live Updates: Netanyahu Faces Ouster as Foes Reach Deal for New Government|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/live/2021/06/02/world/israel-government-netanyahu-bennett|access-date=13 June 2021}}</ref> * [[៥ មិថុនា]] – [[ក្រុម ៧|G7]] យល់ស្របលើ[[អត្រាពន្ធសាជីវកម្មអប្បបរមាជាសកល|អត្រាពន្ធសាជីវកម្មអប្បបរមា]]ជាសកល ១៥% ដែលមានបំណងទប់ស្កាត់[[ការគេចពន្ធ|ការគេច]]វេសពីប្រទេសចម្រុះជាតិសាសន៍ធំៗមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក<ref>{{Cite news|date=2021-06-05|title=G7: Rich nations back deal to tax multinationals|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-57368247|access-date=2021-06-05}}</ref> * [[៧ មិថុនា]] – យានអវកាស [[Juno]] ធ្វើ​ការហោះហើរ​តែមួយ​គត់​របស់​ព្រះច័ន្ទ[[ហ្គានីមេដ (ព្រះ​ច័ន្ទ)|ហ្គានីមេដ]]របស់​ភពព្រហស្បតិ៍ ការហោះហើរលើកដំបូងរបស់ព្រះច័ន្ទដោយយានអវកាសណាមួយក្នុងរយៈពេលជាង ២០ ឆ្នាំ<ref>{{cite web|last1=Agle|first1=D.C.|last2=Fox|first2=Karen|last3=Johnson|first3=Alana|last4=Schmid|first4=Deb|title=NASA's Juno to Get a Close Look at Jupiter's Moon Ganymede|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-to-get-a-close-look-at-jupiter-s-moon-ganymede|website=[[NASA]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603202011/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-to-get-a-close-look-at-jupiter-s-moon-ganymede/|archive-date=3 June 2021|date=3 June 2021|quote=On Monday, June 7 [...] NASA’s Juno spacecraft will come within 645 miles (1,038 kilometers) of the surface of Jupiter’s largest moon, Ganymede. The flyby will be the closest a spacecraft has come to the solar system’s largest natural satellite since NASA’s Galileo spacecraft made its penultimate close approach back on May 20, 2000.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Berger|first1=Eric|title=NASA extends Juno, turning spacecraft into an Io, Europa, and Ganymede explorer|url=https://arstechnica.com/science/2021/01/nasa-extends-missions-to-jupiter-and-mars-expect-lots-of-jovian-moon-flybys/|website=[[Ars Technica]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603202029/https://arstechnica.com/science/2021/01/nasa-extends-missions-to-jupiter-and-mars-expect-lots-of-jovian-moon-flybys/|archive-date=3 June 2021|date=12 January 2021|quote=As part of a research plan submitted by Scott Bolton, Juno's principal investigator, the spacecraft will fly to within 1,000km of the surface of Ganymede...|url-status=live}}</ref> * [[៩ មិថុនា]] ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{cite web|title=Former Mongolian Prime Minister Ukhnaa Khurelsukh wins presidency|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/9/former-mongolian-prime-minister-khurelsukh-wins-presidency|work=Al Jazeera|date=9 June 2021|access-date=9 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Mongolia votes for new president amid COVID-19 campaign curbs|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/mongolia-votes-new-president-amid-covid-19-campaign-curbs-2021-06-08/|work=Reuters|date=8 June 2021|access-date=9 June 2021}}</ref> ** [[សភានីតិបញ្ញត្តិនៃអែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]អនុម័តច្បាប់ដើម្បីអនុម័ត[[ប៊ីតខោយន៍]] (Bitcoin) ជា[[ការដេញថ្លៃស្របច្បាប់]]នៅក្នុងប្រទេស ក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលទទួលយករូបិយប័ណ្ណគ្រីបតូ រួមជាមួយប្រាក់[[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារអាមេរិក]]<ref name="btcsalvador32">{{Cite news|last=Jagtiani|first=Sunil|date=9 June 2021|title=El Salvador President Says Nation Adopts Bitcoin as Legal Tender|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-09/el-salvador-president-says-nation-adopts-bitcoin-as-legal-tender|access-date=2021-06-09}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ostroff|first=Caitlin|date=2021-06-09|title=El Salvador Becomes First Country to Approve Bitcoin as Legal Tender|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/el-salvador-becomes-first-country-to-approve-bitcoin-as-legal-tender-11623234476|access-date=2021-06-09|issn=}}</ref> * [[១០ មិថុនា]] – [[សូរ្យគ្រាសជារង្វង់ថ្ងៃទី១០ មិថុនា ឆ្នាំ២០២១|សូរ្យគ្រាស]]ជារង្វង់អាចមើលឃើញពីប្រទេស[[កាណាដា]] [[ហ្គ្រីនឡែន]] [[ប៉ូល​ខាងជើង]] និង[[រុស្ស៊ីចុងបូព៌ា]]<ref>{{Cite web|title=NASA - Annular Solar Eclipse of 2021 June 10|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20210610|access-date=3 August 2020|website=eclipse.gsfc.nasa.gov|archivedate=13 កញ្ញា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913083028/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20210610|url-status=dead}}</ref> * [[១១ មិថុនា]] – [[១១ កក្កដា]] – [[ជើងឯកបាល់ទាត់អឺរ៉ុប UEFA ឆ្នាំ ២០២០]] រៀបចំឡើងដោយប្រទេសចំនួន ១១ ផ្សេងៗគ្នា<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024447_fr.pdf|title=Full Time Summary – Turkey v Italy|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=11 June 2021|access-date=11 June 2021|archivedate=11 មិថុនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210611210448/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024447_fr.pdf|url-status=dead}}</ref> ហើយ​ត្រូវ​បាន​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]​ឈ្នះ​បន្ទាប់​ពី​យក​ឈ្នះ​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]​ដោយ​បាល់​ប៉េណាល់ទី<ref>{{cite web|title=Euro 2020: Fans' despair as England lose to Italy in final|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-57800036|website=BBC News|date=July 12, 2021|access-date=July 12, 2021}}</ref> * [[១១ មិថុនា]] – [[១៣ មិថុនា]] – មេដឹកនាំពិភពលោកជួបប្រជុំគ្នាក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូល G7 លើកទី៤៧]] រៀបចំដោយសហរាជាណាចក្រ ជាមួយនឹងប្រធានបទនៃការពិភាក្សា រួមទាំង[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាត COVID-19]] [[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី]] និងការយកពន្ធសាជីវកម្មនៃពហុជាតិសាសន៍<ref>{{cite web|title=Biden and world leaders meet at 2021 G7 summit|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/biden-g7-summit-updates-intl-06-11-2021/|work=CNN|date=11 June 2021|access-date=11 June 2021}}</ref> * [[១២ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើងដើម្បី​ជ្រើសរើស​អាសនៈ​ទាំង ៤០៧ នៅក្នុង[[រដ្ឋសភាជាតិប្រជាជន]]<ref>{{cite web|last=AfricaNews|date=2021-06-15|title=Algeria's ruling party wins legislative elections|url=https://www.africanews.com/2021/06/15/algeria-s-ruling-party-wins-legislative-elections/|access-date=2022-03-03|website=Africanews|language=en}}</ref> * [[១៣ មិថុនា]] – [[១០ កក្កដា]] – [[កូប៉ាអាមេរិកាឆ្នាំ ២០២១]] រៀបចំ​ដោយ​ប្រទេស​ប្រេស៊ីល ដែល​រៀបចំ​ដោយ​បិទទ្វារ<ref>{{cite web|url=https://copaamerica.com/en/|title=CONMEBOL Copa America 2021|work=CONMEBOL.com|publisher=Confederación Americana de Fútbol|date=13 June 2021|access-date=13 June 2021}}</ref> និង[[កូប៉ាអាមេរិកាឆ្នាំ ២០២១​ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ|ឈ្នះ]]ដោយអាហ្សង់ទីន * [[១៣ មិថុនា]] – លោក[[បេនចាមីន នេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ដែល​កាន់​អំណាច​យូរ​បំផុត​របស់​អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបោះឆ្នោតចេញពីតំណែង; លោក[[ណាហ្វតាលី បេនណេត]] និងលោក[[យ៉ាអ៊ីរ ឡាពីដ]] ស្បថចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល និងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលជំនួស]]​ រៀងៗខ្លួន<ref>{{cite news|date=13 June 2021|title=Netanyahu out as new Israeli government approved|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-57462470|access-date=13 June 2021}}</ref> * [[១៧ មិថុនា]] – [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន]]បញ្ជូនអវកាសយានិកបីនាក់ដំបូងរបស់ខ្លួនទៅកាន់កាប់[[ស្ថានីយអវកាសធានហ្គង]] ស្ថានីយ៍អវកាសដំបូងរបស់ប្រទេស<ref>{{cite news|date=17 June 2021|title=China space station: Shenzhou-12 delivers first crew to Tianhe module|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57504052|access-date=17 June 2021}}</ref> * [[១៨ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង{{cn|date=February 2022}} * [[២០ មិថុនា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ប្រេស៊ីលក្លាយជាប្រទេសទីពីរដែលមានអ្នកស្លាប់លើសពីកន្លះលាននាក់ដោយសារវីរុសនេះ<ref>{{cite news|date=20 June 2021|title=Covid: Brazil hits 500,000 deaths amid 'critical' situation|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-57541794|access-date=20 June 2021}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ ២០២១]]: នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទី [[នីកូល ប៉ាស៊ីនយ៉ាន]] ឈ្នះការបោះឆ្នោតដ៏ខ្ជាប់ខ្ជួនរបស់ប្រទេស ជាមួយនឹងភាគី[[កិច្ចសន្យាស៊ីវិល (អាមេនី)|កិច្ចសន្យាស៊ីវិល]]របស់គាត់ទទួលបាន ៥៤% នៃសម្លេងឆ្នោត<ref>{{cite news|date=21 June 2021|title=Armenia election: PM Nikol Pashinyan wins post-war poll|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57549208|access-date=21 June 2021}}</ref> * [[២៣ មិថុនា]]– [[ការប្រកួតជើងឯកពិភពលោក ICC ឆ្នាំ ២០២១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ]]: នូវែលសេឡង់ឈ្នះជើងឯកការប្រកួតជើងឯកពិភពលោក ICC ឆ្នាំ ២០១៩-២០២១<ref>{{cite news|title=World Test Championship final: New Zealand beat India on sixth day to become world champions|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57581441|access-date=23 June 2021}}</ref> * [[២៤ មិថុនា]] – [[ការដួលរលំខុនដូសឺហ្វសាយដ៍]]: ផ្នែកមួយនៃអគារ[[ខុនដូ]]ឆេមផ្លេនសៅថ៍ថាវវ័របានដួលរលំនៅក្នុង[[សឺហ្វសាយដ៍, រដ្ឋផ្លរីដា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បណ្តាលឲ្យមនុស្ស ៩៨នាក់ស្លាប់<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/local/community/miami-dade/miami-beach/article253036578.html|title=Police identify final missing victim from Surfside condo collapse, which killed 98|last=Hanks|first=Douglas|date=26 July 2021|website=Miami Herald|access-date=26 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Alfonso III|first1=Fernando|last2=Chowdhury|first2=Maureen|last3=Rahim|first3=Zamira|last4=Elassar|first4=Alaa|date=2021-06-26|title=June 26, 2021 Florida building collapse news|url=https://www.cnn.com/us/live-news/miami-florida-building-collapse-06-26-21-intl/index.html|access-date=2021-07-14|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Martínez|first1=Andrés R.|last2=Morales|first2=Christina|last3=Medina|first3=Eduardo|last4=Robertson|first4=Campbell|date=2021-06-28|title=11 People Confirmed Dead in Florida Condo Collapse|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/live/2021/06/28/us/building-collapse-miami-beach|access-date=2021-06-29|issn=0362-4331}}</ref> អ្នកនៅរស់រានមានជីវិតម្នាក់ត្រូវបានទាញចេញពីការបាក់បែក ខណៈដែល 35 នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្នែកដែលមិនទាន់ដួលរលំនៃអគារ<ref>{{Cite web|date=2021-06-24|title=Condo Collapse: 'We Pulled 35 Occupants That Were Trapped; Rescue Operation Ongoing,' Miami-Dade Fire Rescue Officials|url=https://miami.cbslocal.com/2021/06/24/condo-collapse-we-pulled-35-occupants-that-were-trapped-assistant-fire-chief-raide-jadallah/|access-date=2021-06-29|website=CBS Miami}}</ref> * [[២៨ មិថុនា]] – [[សង្គ្រាមទីហ្គ្រាយ]]: [[កងកម្លាំងការពារទីហ្គ្រាយ]]ដណ្តើមកាន់កាប់[[មេកេឡេ]] រដ្ឋធានីរបស់ទីហ្គ្រាយភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលអេត្យូពីប្រកាសបទឈប់បាញ់<ref>{{cite web|date=29 June 2021|title=Ethiopia's Tigray conflict: Street celebrations as rebels seize capital|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57645282|access-date=29 June 2021|publisher=bbc}}</ref> * [[២៩ មិថុនា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ៣ ពាន់លាន<ref>{{cite web|title=World passes three billion vaccine mark in race to contain Covid|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210629-world-passes-three-billion-vaccine-mark-in-race-to-contain-covid|website=France 24|date=29 June 2021|access-date=29 June 2021}}</ref> === កក្កដា === [[ឯកសារ:Drones_durante_a_abertura_das_Olimpíadas_de_Tóquio.jpg|រូបភាពតូច|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០នៅតូក្យូ ប្រទេសេជប៉ុន ប្រារព្ធឡើងជាមួយនឹងពិធីសារជំងឺកូវីដដ៏តឹងរឹង]] * [[៣ កក្កដា]] – [[ភ្លើងឆេះព្រៃ]]ជាង ១៣០ បញ្ឆេះដោយ[[ផ្លេតបន្ទោរ|រន្ទះ]]បាញ់ ឆេះ​ពេញ​[[កាណាដា​ខាង​លិច​|កាណាដា​ខាង​លិច]]​បន្ទាប់​ពី​[[រលកកំដៅនៅអាមេរិកខាងជើងឆ្នាំ ២០២១|រលក​កំដៅ]]​បំបែក​ឯតទគ្គកម្ម​នៅ​អាមេរិក​ខាង​ជើង​ដែល​បណ្តាល​ឱ្យ​មនុស្ស​ស្លាប់​ជាង​៦០០​នាក់<ref>{{Cite news|date=2021-07-03|title=Canada heatwave: Lightning triggers wildfires in British Columbia|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-57703853|access-date=2021-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harvey|first=Sarah|date=2021-07-03|title=Canada heatwave: Lightning strikes trigger British Columbia wildfires|url=https://www.standard.co.uk/news/world/canada-heatwave-lightning-strikes-british-columbia-wildfires-b943934.html|access-date=2021-07-14|website=www.standard.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web|last=Langton|first=Kaisha|date=2021-07-03|title=Canada fires: 125 wildfires rage across Canada - evacuation orders as 450 hectares ablaze|url=https://www.express.co.uk/news/world/1457780/Canada-wildfires-map-today-spread-of-wildfire-british-columbia-fires-latest-EVG|access-date=2021-07-03|website=Express.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web|last=Warburton|first=Moira|date=2021-07-02|editor-last=Thomas|editor-first=Denny|editor2-last=Gregorio|editor2-first=David|title=Western Canada lightning strikes up tenfold, stoking fires|url=https://www.reuters.com/world/americas/western-canada-lightning-strikes-up-tenfold-stoking-fires-2021-07-02/|access-date=2021-07-14|website=Reuters}}</ref> * [[៥ កក្កដា]] – ទាហាន​អាហ្វហ្គានីស្ថាន​ជាង​ ១,០០០ នាក់​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​កាន់​ប្រទេស​[[តាជីគីស្ថាន]]​ជិត​ខាង ក្រោយ​[[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ឆ្នាំ ២០២១|ការ​ប៉ះ​ទង្គិច]]​ជាមួយ​ពួក​សកម្មប្រយុទ្ធ​តាលីបង់<ref>{{Cite news|date=2021-07-05|title=Afghanistan: Soldiers flee to Tajikistan after militant clashes|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57720103|access-date=2021-07-05}}</ref> * [[៧ កក្កដា]] – [[ការធ្វើឃាតរបស់លោកចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]]: លោក[[ចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]] ប្រធានាធិបតីហៃទី​ត្រូវ​បាន​គេ​បាញ់​សម្លាប់​នៅ​ម៉ោង ១ រំលង​អធ្រាត្រ​ម៉ោង​ក្នុង​ស្រុក​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​គាត់ ជំទាវទីមួយលោកស្រី[[ម៉ាទីន ម៉ូអ៊ីស]] រងរបួស និងបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យ<ref>{{Cite news|date=2021-07-07|title=Haiti President Jovenel Moïse killed in attack at home|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-57750358|access-date=2021-07-07}}</ref> * [[៨ កក្កដា]] – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]: ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារកូវីដ-១៩ កើនលើស ៤លាននាក់<ref>{{cite web|title=The world's known Covid death toll passes four million.|url=https://www.nytimes.com/2021/07/08/world/covid-death-toll-four-million.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/07/08/world/covid-death-toll-four-million.html|archive-date=2021-12-28|url-access=limited|website=[[The New York Times]]|date=July 8, 2021|access-date=July 8, 2021}}{{cbignore}}</ref> * [[១០ កក្កដា]]–[[១ សីហា]] – [[ខនកាខេហ្វហ្គោលដ៍ខាប់ ២០២១]]​ (2021 CONCACAF Gold Cup) ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុង ហើយ[[ខនកាខេហ្វហ្គោលដ៍ខាប់ ២០២១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ|ត្រូវបានឈ្នះ]]ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web|title=Concacaf announces host cities and stadiums for 2021 Gold Cup|date=22 April 2021|url=https://www.concacaf.com/gold-cup/article/concacaf-announces-host-cities-and-stadiums-for-2021-gold-cup/|publisher=CONCACAF|access-date=22 April 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2021/aug/01/gold-cup-final-usa-mexico-miles-robinson-goal|title=Miles Robinson's last-gasp header lifts USA over Mexico in Gold Cup final|date=2 August 2021|work=Guardian|access-date=3 August 2021}}</ref> * [[១១ កក្កដា]] ** [[ជនជាតិគុយបា]]រាប់ពាន់នាក់ ពួកគេភាគច្រើននៅក្មេង ចូលរួម[[ការ​តវ៉ា​របស់​គុយបាឆ្នាំ២០២១|ការតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដ៏កម្រមួយ]]នៅ[[សានអង់តូនីអូដឺឡូសបាញ៉ូស]]ដើម្បីប្រឆាំងទៅនឹងការកើនឡើងនៃកង្វះខាតស្បៀងអាហារ និងថ្នាំពេទ្យ ដែលបណ្តាលមកពីការរាតត្បាតនៃ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ នៅគុយបា|ជំងឺកូវីដ-១៩]]<ref>{{Cite web|title=Thousands join rare anti-government protests in Cuba|date=11 July 2021|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210711-thousands-join-rare-anti-government-protests-in-cuba|publisher=France 24|access-date=14 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hundreds of Protesters Take To Miami Streets As Mayor Asks For U.S. Led Intervention in Cuba|url=https://www.nbcmiami.com/news/hundreds-of-protesters-take-to-miami-streets-as-mayor-asks-for-u-s-led-intervention-in-cuba/2492603/|publisher=NBC6|date=11 July 2021|access-date=14 July 2021}}</ref> ** ប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]រៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ុលដាវីឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតសភា]] ជាមួយ[[គណបក្សសកម្មភាពនិងសាមគ្គីភាព]] (គ.ស.ស., PAS) ទទួលបានអាសនៈភាគច្រើន<ref>{{cite news|last=Rosca|first=Matei|date=12 July 2021|title=Moldova on pro-EU course after elections|newspaper=[[Politico]]|url=https://www.politico.eu/article/moldova-pro-eu-election-center-right-pas-parliament/}}</ref> ** ប្រទេសប៊ុលហ្គារីរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្គារី|ការបោះឆ្នោតសភា]] ជាមួយ[[គណបក្សមានមនុស្សបែបនេះ]] (គ.ម.ប., ITN) នាំមុខ<ref>{{Cite news|date=2021-07-11|title=Voters apathetic in Bulgaria's early parliamentary election|work=San Antionio Express-News|url=https://www.mysanantonio.com/news/article/Bulgarians-elect-new-parliament-amid-corruption-16306749.php|url-status=dead|access-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715102955/https://www.mysanantonio.com/news/article/Bulgarians-elect-new-parliament-amid-corruption-16306749.php|archive-date=July 15, 2021}}</ref> * [[១២ កក្កដា]] – [[ទឹកជំនន់នៅអឺរ៉ុប ឆ្នាំ ២០២១]]: ភ្លៀង​ធ្លាក់​ខ្លាំង​បង្ក​ទឹក​ជំនន់​នៅ​តំបន់​ព្រំដែន​អាល្លឺម៉ង់ និង​បែលហ្ស៊ិក បណ្តាលឲ្យមនុស្សស្លាប់ ២២៩នាក់ រួមទាំង ១៨៤ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់ ៤២ នាក់​នៅ​ប្រទេស​បែលហ្ស៊ិក ដោយ​មនុស្ស ១ នាក់​នៅ​បាត់​ខ្លួន​នៅ​ទីនោះ<ref name="bbf">{{Cite news|date=2021-07-16|title=Germany floods: At least 80 people die, houndreds are unaccounted for|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57858829|access-date=2021-07-16}}</ref> និង ២ នាក់​នៅ​ប្រទេស​រ៉ូម៉ានី<ref>{{cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-esential-24928707-bilantul-inundatiilor-din-romania-bode-2-persoane-murit-iar-81-persoane-fost-evacuate-fost-afectate-80-localitati-din-20-judete.htm|title=Bilanțul inundațiilor din România. Bode: Două persoane au murit, iar alte 81 au fost evacuate / Au fost afectate 80 de localități din 20 de județe|work=HotNews.ro|last=O.|first=N.|date=20 July 2021}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ថា​ជា​ការ​ធ្លាក់​[[ជេតស្ទ្រីម]]បណ្តាលមកពី[[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី|ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]]<ref name="bbf" /> * [[១៣ កក្កដា]] – បន្ទាប់​ពី​[[តុលាការ​កំពូល​របស់នេប៉ាល់|តុលាការ​កំពូល]]​បាន​ប្រកាស​ថា​ការ​កាន់​អំណាច​របស់​លោក​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ លោក[[ខេ. ភី.​ អូលី]]ត្រូវបានបន្តដោយលោក[[សេរ ពហាទុរ ទេឧព្វា]] (សេរ បាហាឌូរ ដេអ៊ូបា) ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនេប៉ាល់]]ទី ៤៣<ref>{{Cite web|title=देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त, सपथको तयारी|url=https://www.setopati.com/politics/243073/|access-date=2021-07-13|website=Setopati|language=Nepali|archivedate=2021-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027220534/https://www.setopati.com/politics/243073/|url-status=dead}}</ref> * [[១៨ កក្កដា]] – [[គម្រោងភេហ្គាស៊ុស|ការស៊ើបអង្កេតអន្តរជាតិ]]បង្ហាញថា[[កម្មវិធីចារកម្ម]] (Spyware) លក់ដោយ [[ក្រុម NSO]] របស់អ៊ីស្រាអែលំពោះរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នា ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីកំណត់គោលដៅប្រមុខរដ្ឋ យ៉ាងយូរជាមួយសកម្មជនរាប់ពាន់នាក់ អ្នកកាសែត និងអ្នកប្រឆាំងជុំវិញពិភពលោក<ref>{{cite web|title=Pegasus: Spyware sold to governments 'targets activists'|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-57881364|website=BBC News|date=July 19, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Revealed: leak uncovers global abuse of cyber-surveillance weapon|url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/18/revealed-leak-uncovers-global-abuse-of-cyber-surveillance-weapon-nso-group-pegasus|website=The Guardian|date=July 18, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref> * [[១៩ កក្កដា]] ** ក្រុមហ៊ុន[[ប្ល៊ូអូរីជីន]]ធ្វើ[[Blue Origin NS-16|ការហោះហើរសាកល្បងមនុស្សដំបូង]]ដោយជោគជ័យ ជាមួយនឹងរ៉ុក្កែត[[ញូវស៊ែផាដ]] (New Shepard) ដែលអាចប្រើឡើងវិញបានបញ្ជូនសមាជិកនាវិកបួននាក់ទៅកាន់លំហ: ស្ថាបនិកគឺលោក[[ហ្ស៊ីហ្វ បេហ្សុស]] បងប្រុសរបស់លោកហ្ស៊ីហ្វគឺម៉ាក [[អូរីវឺរ ដេម៉េន]] អាយុ ១៨ ឆ្នាំ (ដែល​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ក្មេង​បំផុត​ដែល​បាន​ទៅ​ក្នុង​លំហ) និងអ្នកបើកយន្តហោះអាយុ ៨២ ឆ្នាំ និងសមាជិករបស់[[មឺរឃូរី ១៣]] (Mercury 13) គឺលោក[[វ៉ាល់លី ហ្វានក៍]] (ដែល​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ចាស់​បំផុត​ដែល​បាន​ទៅ​ក្នុង​លំហ)<ref>{{cite web|title=Jeff Bezos launches to space aboard New Shepard rocket ship|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57849364|website=BBC News|date=July 20, 2021|access-date=July 20, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Replay - New Shepard First Human Flight|url=https://www.youtube.com/watch?v=tMHhXzpwupU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/tMHhXzpwupU|archive-date=2021-12-11|url-status=live|website=YouTube|date=July 20, 2021|access-date=July 20, 2021}}{{cbignore}}</ref> ** គ្រូ​សាលា​ឆ្វេងនិយម​លោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីឡូ]]ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជាក់​ថា​ជា​[[​ប្រធានាធិបតី​ប៉េរូ​|ប្រធានាធិបតី​ប៉េរូ]]​ជាង​មួយ​ខែបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ ២០២១]]<ref>{{Cite news|last1=Taj|first1=Mitra|last2=Turkewitz|first2=Julie|date=20 July 2021|title=Pedro Castillo, Leftist Political Outsider, Wins Peru Presidency|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/07/19/world/americas/peru-election-pedro-castillo.html|url-access=limited|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/07/19/world/americas/peru-election-pedro-castillo.html|archive-date=2021-12-28}}{{cbignore}}</ref> ** ថ្ងៃនៃពិធីបុណ្យ[[ហាច់]]: ស្ត្រីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលរួមដោយគ្មានអាណាព្យាបាលបុរស (''ម៉េរ៉េម'') ប្រសិនបើពួកគេចូលទៅក្នុងក្រុមដែលគួរឱ្យទុកចិត្ត<ref>{{cite news|author=AFP|date=2021-07-20|title=In Mecca, Women Take Part in Hajj as 'Guardian' Rule Dropped|publisher=[[VOA]]|url=https://www.voanews.com/middle-east/mecca-women-take-part-hajj-guardian-rule-dropped|access-date=2021-07-20}}</ref> * [[២១ កក្កដា]] – [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]ផ្តល់រង្វាន់ដល់[[ប៊្រីសបែន]]នូវសិទ្ធិធ្វើម្ចាស់ផ្ទះ[[អូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០៣២]]<ref>{{Cite web|date=2021-07-21|title=IOC elects Brisbane 2032 as Olympic and Paralympic host - Olympic News|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-elects-brisbane-2032-as-olympic-and-paralympic-host|access-date=2021-07-21|website=International Olympic Committee|language=en}}</ref> * [[២៣ កក្កដា]]–[[៨ សីហា]] – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០២០]] ធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[តូក្យូ]] ប្រទេសជប៉ុន ដើមឡើយគេគ្រោងធ្វើនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២០ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេល ដោយសារ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]]<ref>{{cite web|title=Tokyo Olympics and Paralympics: New dates confirmed for 2021|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52091224|website=BBC Sport|access-date=31 March 2020|date=30 March 2020}}</ref> * [[២៣ កក្កដា]] – សាលាឧទ្ធរណ៍នៃប្រទេសសាម័របានចាត់ទុកការស្បថចូលកាន់តំណែងរបស់លោកស្រី[[ហ្វីអាមេ ណាអូមី ម៉ាតាអាហ្វា]] និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញ បញ្ចប់[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាម័រឆ្នាំ ២០២១|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរយៈពេលបីខែ]]<ref name="SOResolved">{{cite web|url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/87898|title=F.A.S.T. declared new Government as appeal upheld|publisher=Samoa Observer|author=Lanuola Tusani Tupufia - Ah Tong|date=23 July 2021|access-date=23 July 2021}}</ref> * [[២៥ កក្កដា]] – ប្រធានាធិបតី[[ទុយនីស៊ី]] លោក[[កាអ៊ីស សៃអ៊ីដ]]ចូល[[វិបត្តិនយោបាយទុយនីស៊ីឆ្នាំ ២០២១-២០២២|កាន់អំណាច]]ជាផ្លូវការក្នុងប្រទេស ព្យួរ[[សភាតំណាងរាស្រ្ដប្រជាជន|សភា]] និងបណ្តេញ[[ហ៊ីជេម មេជីជី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]<ref>{{cite web|title=Tunisia's PM sacked after violent Covid protests|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57958555|website=BBC Sport|access-date=27 July 2021|date=26 July 2020}}</ref> * [[២៨ កក្កដា]] – ការសង្កេតដោយផ្ទាល់ជាលើកដំបូងរបស់[[ពន្លឺ]]ពីខាងក្រោយ[[ប្រហោងខ្មៅ]]ត្រូវបានរាយការណ៍ បញ្ជាក់ទ្រឹស្តីរបស់អែងស្តែងនៃ[[ទំនាក់ទំនងទូទៅ]]<ref>{{cite news|date=28 July 2021|title=Astronomers detect light behind black hole for first time|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2021/jul/28/astronomers-detect-light-behind-black-hole-for-first-time|access-date=29 July 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=28 July 2021|title=Stanford astrophysicists report first detection of light from behind a black hole|work=Stanford|url=https://news.stanford.edu/2021/07/28/first-detection-light-behind-black-hole/|access-date=29 July 2021}}</ref> * [[២៩ កក្កដា]] ** មន្ទីរពិសោធន៍ ''Nauka'' របស់[[រ៉ូសខូសម៉ូស]]ចូលចតជាមួយ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]] បន្ទាប់ពីការអភិវឌ្ឍន៍រយៈពេលដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ និងការបាញ់បង្ហោះនៅថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ប៉ុន្មានម៉ោងបន្ទាប់ពីការចត ដំណើរការខុសប្រក្រតីនៃម៉ាស៊ីនរុញរបស់វាបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្ននៃស្ថានីយ៍ បង្វិលវារហូតដល់ ៤៥ ដឺក្រេពី[[ការគ្រប់គ្រងអាកប្បកិរិយា|ឥរិយាបថគន្លង]]ធម្មតា<ref>{{Cite news|date=2021-07-30|title=Russian module mishap destabilises International Space Station|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58021394|access-date=2021-08-01}}</ref> ** នាវាដឹកប្រេង [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រអូម៉ង់ខែកក្កដាឆ្នាំ២០២១|Mercer Street]] ត្រូវបានវាយប្រហារនៅឆ្នេរសមុទ្រ[[អូម៉ង់]]<ref>{{Cite web|title=UK and US blame Iran for oil tanker attack which killed Briton|url=https://news.sky.com/story/uk-and-us-blame-iran-for-oil-tanker-attack-which-killed-briton-12370157|access-date=2021-08-01|website=Sky News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran blamed as two killed in strike on Israeli-managed ship|url=https://www.jpost.com/breaking-news/israeli-ship-attacked-in-gulf-of-oman-report-675389|access-date=2021-08-01|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en-US}}</ref> === សីហា === * [[August 3]] ** The oil tanker ''[[Asphalt Princess]]'' is [[August 2021 Gulf of Oman incident|hijacked]] off the coast of the [[United Arab Emirates]].<ref>{{Cite news|date=2021-08-03|title=MV Asphalt Princess: Ship hijacked off UAE ordered to sail to Iran|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-58078506|access-date=2021-08-03}}</ref> ** [[2021 Greece wildfires|Wildfires in Greece]] begin.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/07/uk-sends-firefighters-to-greece-to-help-the-battle-against-wildfires|title=UK sends firefighters to Greece to help the battle against wildfires|date=7 August 2021|website=the Guardian}}</ref> * [[August 4]] ** [[2020 Summer Olympics]]: Belarusian sprinter [[Krystsina Tsimanouskaya]] is given [[political asylum]] in Poland through a [[humanitarian visa]] after attempts by the [[Belarus Olympic Committee]] to [[Belarus 2020 Summer Olympics scandal|repatriate her against her will]].<ref>{{cite web|date=2021-08-04|title=Belarus sprinter leaves Tokyo on flight to Vienna after seeking refuge|url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/04/belarus-sprinter-krystsina-tsimanouskaya-poland|access-date=2021-08-04|website=The Guardian}}</ref> ** COVID-19 pandemic: The number of confirmed COVID-19 cases surpasses 200 million worldwide.<ref>{{cite web|date=2021-08-04|title=Covid cases surpass 200 million around the globe as delta variant spreads|url=https://www.nbcnews.com/news/world/covid-cases-surpass-200-million-around-globe-delta-variant-spreads-n1275980|access-date=2021-08-06|website=NBC}}</ref> * [[August 5]] – [[Tigray War]]: The [[Tigray Defense Forces]] seize the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage Site]] of [[Lalibela]].<ref>{{cite web|date=5 August 2021|title=Lalibela: Ethiopia's Tigray rebels take Unesco world heritage town|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58101912|access-date=6 August 2021|publisher=BBC}}</ref> * [[August 9]] – The [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] releases the first part of its [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]], which concludes that the effects of human-caused [[climate change]] are now "widespread, rapid, and intensifying".<ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Climate change: IPCC report is 'code red for humanity'|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-58130705|access-date=9 August 2021|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Major climate changes inevitable and irreversible – IPCC's starkest warning yet|url=https://www.theguardian.com/science/2021/aug/09/humans-have-caused-unprecedented-and-irreversible-change-to-climate-scientists-warn|access-date=9 August 2021|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Climate change widespread, rapid, and intensifying – IPCC|url=https://www.ipcc.ch/2021/08/09/ar6-wg1-20210809-pr/|access-date=9 August 2021|publisher=IPCC}}</ref> * [[August 12]] – The [[2021 Zambian general election]] is held.<ref>{{cite news|author=Farai Mutsaka|date=14 August 2021|title=Celebrations as Zambian opposition candidate leads in count|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/early-election-results-show-zambian-opposition-leader-ahead/2021/08/14/0baba694-fcec-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|access-date=14 August 2021}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/africa/zambians-await-vote-results-after-massive-turnout|title=Zambians Await Vote Results After Massive Turnout|date=13 August 2021|access-date=14 August 2021|work=[[Voice of America|VOA]]|author=Peter Clottey}}</ref> * [[August 14]] – [[2021 Haiti earthquake|A 7.2-magnitude earthquake]] strikes Haiti, killing more than 2,100 people.<ref>{{cite web|date=14 August 2021|title=High casualties feared as 7.2-magnitude earthquake strikes near Haiti|url=https://apnews.com/article/caribbean-haiti-7dd9920a35433df7d1f18ad2599d94f1|access-date=19 August 2021|publisher=APnews}}</ref> * [[August 15]] – [[2021 Taliban offensive]]: The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|capture Kabul]]; the Afghan government surrenders to the Taliban.<ref>{{Cite web|last=Latifi|first=Ali M.|title='At the gates': Taliban ready to take Afghan capital|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/15/taliban-enter-kabul-from-all-sides|access-date=2021-08-15|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[August 24]]–[[September 5]] – The [[2020 Summer Paralympics]] were held in [[Tokyo]], Japan. They were originally scheduled for 25 August–6 September 2020, but were postponed due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{Cite web|date=2021-08-16|title=Tokyo 2020 Paralympics briefing: two more weeks of glory and despair|url=http://www.theguardian.com/sport/2021/aug/16/tokyo-2020-paralympics-briefing-intercalated-email|access-date=2021-08-30|website=the Guardian|language=en}}</ref> * [[August 26]] – [[2021 Kabul airport attack]]: At least 182 people are killed, including 13 U.S. service members, in a suicide bomb attack at Kabul airport.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan live news: explosion outside Kabul airport amid 'most hectic, dangerous phase' of evacuations {{!}} Afghanistan {{!}} The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/live/2021/aug/26/afghanistan-live-news-updates-evacuation-refugees-taliban-kabul-airport-latest|access-date=2021-08-26|website=amp.theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|date=26 August 2021|title=Civilians and US troops among dozens killed in Kabul|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=26 August 2021|publisher=BBC}}</ref> * [[August 27]] – The United States launches an [[airstrike]] killing the [[Islamic State of Iraq and the Levant – Khorasan Province|Islamic State]] member who is believed to have planned the [[2021 Kabul airport attack|Kabul airport bombings]].<ref>{{cite web|title=US airstrike targets Islamic State member in Afghanistan|url=https://apnews.com/article/asia-pacific-evacuations-kabul-islamic-state-group-7f146c8ae5d9e9ab225025527e421226|website=AP News|date=27 August 2021|publisher=[[AP News]]|access-date=28 August 2021}}</ref> * [[August 29]] – [[Hurricane Ida]] strikes [[New Orleans]], Louisiana, USA.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldvision.org/disaster-relief-news-stories/2021-hurricane-ida-facts|title=2021 Hurricane Ida: Facts, FAQs, and how to help|date=23 September 2021}}</ref> * [[August 30]] ** The [[UN Environment Programme]] announces that [[leaded petrol]] in road vehicles has been phased out globally, a hundred years after its introduction.<ref>{{cite web|title=Highly polluting leaded petrol now eradicated from the world, says UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-58388810|website=BBC News|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Inside the 20-year campaign to rid the world of leaded fuel|url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/inside-20-year-campaign-rid-world-leaded-fuel|website=UN Environment Programme|date=30 August 2021|access-date=30 August 2021}}</ref> ** The United States withdraws its last remaining troops from [[Kabul International Airport|Hamid Karzai International Airport]], [[Kabul]], ending 20 years of [[War in Afghanistan (2001–2021)|operations in Afghanistan]].<ref>{{cite web|title=After 20 years, last US flight departs Kabul, leaving Afghanistan to its fate|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/aug/30/pentagon-kabul-drone-strike-islamic-state|website=The Guardian|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghanistan: Last US military flight departs ending America's longest war|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-58390085|website=BBC News|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref> === កញ្ញា === * [[September 5]] – [[2021 Guinean coup d'état]]: Guinea's President [[Alpha Condé]] is detained by an elite military unit led by a former French legionnaire, [[Mamady Doumbouya|Lt. Col. Mamady Doumbouya]], claiming to have seized power.<ref>{{Cite news|date=5 September 2021|title=Guinea coup attempt: Soldiers claim to seize power from Alpha Condé|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-58453778|access-date=5 September 2021}}</ref> * [[September 7]] – [[El Salvador]] becomes the first country in the world to accept [[Bitcoin]] as an official [[currency]].<ref>{{Cite news|date=6 September 2021|title=Fear and excitement in El Salvador as Bitcoin becomes legal tender|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-58473260|access-date=6 September 2021}}</ref> * [[September 13]] ** [[Prime Minister of Malaysia|Prime Minister]] [[Ismail Sabri Yaakob]] and [[Anwar Ibrahim]], the leader of the main Malaysian opposition coalition [[Pakatan Harapan]], sign a [[confidence and supply]] agreement ending the [[2020–21 Malaysian political crisis|18-month political crisis]] that has led to the fall of two successive governments in Malaysia.<ref>{{cite web|last=<!--Not stated-->|date=14 September 2021|title=Govt, PH sign historic MoU on political stability, transformation|url=https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838|url-status=dead|access-date=13 September 2021|website=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914023905/https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838|archive-date=September 14, 2021|archivedate=14 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210914023905/https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838}}</ref> ** The [[2021 Norwegian parliamentary election]] is held.<ref>{{cite web|last=Norwell|first=Frazer|date=2021-09-13|title=As it happened: 'We did it' – Norway's left-wing opposition triumphs in general election|url=https://www.thelocal.no/20210913/live-norway-set-to-announce-results-of-2021-election/|access-date=16 September 2021|website=The Local Norway}}</ref> * [[September 14]] ** [[North Korea]] demonstrates two short-range ballistic missiles that land just outside Japan's territorial waters; and then only hours later [[South Korea]] demonstrates its first submarine-launched ballistic missile.<ref>{{Cite news|date=15 September 2021|title=North and South Korea test ballistic missiles hours apart|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-58554326|access-date=16 September 2021}}</ref> ** The [[2021–22 UEFA Europa Conference League|inaugural season]] of the [[UEFA Europa Conference League]], the third tier of [[UEFA competitions|European club football]], kicks off with Israeli club [[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]] winning 4–1 against Armenian club [[FC Alashkert]].<ref>{{cite web|title=Embalo scores in Alashkert FC's defeat to Maccabi Tel Aviv|url=https://www.goal.com/en-gh/news/embalo-scores-in-alashkert-fcs-defeat-to-maccabi-tel-aviv/5ba194pym7en1jx3q6uzczqpo|date=14 September 2021|access-date=15 November 2021|work=[[Goal (website)|Goal]]}}</ref> * [[September 15]] ** [[AUKUS]]: A trilateral security pact between Australia, the United Kingdom, and the United States is formed, to counter the influence of China. This includes enabling Australia to build its first [[Nuclear submarine|nuclear-powered submarine]] fleet.<ref>{{Cite news|date=16 September 2021|title=US, UK and Australia forge military alliance to counter China|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2021/sep/15/australia-nuclear-powered-submarines-us-uk-security-partnership-aukus|access-date=16 September 2021}}</ref> ** Several ministers of the Argentine president [[Alberto Fernández]]'s cabinet resign after the government's defeat in the primary elections, triggering a political crisis in the country.<ref>{{cite news|date=15 September 2021|title=Argentina Cabinet Revolt Puts Fernandez in Political Crisis|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-15/argentina-cabinet-revolt-adds-political-pressure-on-fernandez|access-date=21 September 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Argentina's president reshuffles cabinet after political crisis: official|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210918-argentina-s-president-reshuffles-cabinet-after-political-crisis-official|website=France 24|access-date=21 September 2021|date=18 September 2021}}</ref> * [[September 16]] – [[Inspiration4]], launched by [[SpaceX]], becomes the first all-civilian spaceflight, carrying a four-person crew on a three-day orbit of the Earth.<ref>{{Cite news|date=16 September 2021|title=SpaceX makes history with first all-civilian spaceflight|work=NBC News|url=https://www.nbcnews.com/science/space/spacex-makes-history-first-civilian-spaceflight-rcna2027|access-date=16 September 2021}}</ref> * [[September 19]] – The [[2021 Russian legislative election]] is held, with the [[United Russia]] party winning nearly 50% of the vote.<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/09/19/as-it-happened-russia-votes-a75070|title=As it Happened: Russia Votes|first=The Moscow|last=Times|date=19 September 2021|website=The Moscow Times}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Osborn|first1=Andrew|last2=Nikolskaya|first2=Polina|date=20 September 2021|title=Rivals allege mass fraud as Russian pro-Putin party wins big majority|newspaper=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/pro-putin-party-heads-russian-election-win-after-navalny-clampdown-2021-09-19/|via=www.reuters.com}}</ref> * [[September 20]] – The [[2021 Canadian federal election]] is held, with [[Justin Trudeau]] and the [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] retaining a [[minority government]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/21/canada-general-election-2021-full-results|title=Canada election 2021: full results|date=21 September 2021|website=the Guardian}}</ref> * [[September 25]] – The [[2021 Icelandic parliamentary election]] is held.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/25/iceland-votes-as-government-hangs-by-a-thread|title=Iceland votes amid splintered political landscape|work=[[Al Jazeera]]|date=25 September 2021|access-date=25 September 2021}}</ref> * [[September 26]] – The [[2021 German federal election]] is held, with the [[Social Democratic Party of Germany|Social Democratic Party]] beating out the [[CDU/CSU]] coalition.<ref>{{cite web|title=German election results show Angela Merkel's party losing ground. But the far-right lost more.|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/german-election-results-show-angela-merkel-s-party-losing-ground-ncna1280190|date=27 September 2021|access-date=27 September 2021|author=Andelman, David|work=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Uncertain start to post-Merkel era after close German vote|url=https://apnews.com/article/business-elections-germany-economy-national-elections-45048b76c22aee85ba7888ae03034283|date=26 September 2021|access-date=27 September 2021|work=[[Associated Press]]|author=Moulson, Geir}}</ref> === តុលា === * [[October 1]] – The [[Expo 2020|2020 World Expo]] in [[Dubai]] begins. Its opening was originally scheduled for 20 October 2020 but was delayed due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{cite web|title=Dubai Expo confirms new dates: 1 October 2021 until 31 March 2022|url=https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed|access-date=14 May 2020|publisher=Khaleej Times|archive-date=4 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504180053/https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed|url-status=dead|archivedate=4 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200504180053/https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed}}</ref> * [[October 3]] – The [[International Consortium of Investigative Journalists]] and assorted media partners publish a set of 11.9 million documents leaked from 14 financial services companies known as the [[Pandora Papers]], revealing offshore financial activities that involve multiple current and former world leaders.<ref>{{Cite news|date=2021-10-03|title=Pandora Papers: Secret wealth and dealings of world leaders exposed|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-58780465|access-date=2021-10-03}}</ref> * [[October 4]] – [[Fumio Kishida]] becomes the 100th [[Prime Minister of Japan]], succeeding [[Yoshihide Suga]].<ref>{{cite web|title=Japan's new PM Fumio Kishida unveils Cabinet|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431|website=CNA|access-date=5 October 2021|date=4 October 2021|archive-date=October 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005102805/https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431|url-status=dead|archivedate=5 តុលា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005102805/https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431}}</ref> * [[October 5]] – [[Roscosmos]] launches the [[Soyuz MS-19]] mission, which carries an [[Expedition 66]] crewmember and two [[Channel One Russia]] personnel to the [[International Space Station]]. The two Channel One crew will perform [[principal photography]] on the film ''Vyzov'' aboard the station.<ref>{{cite web|last1=Quine|first1=Tony|title=Russia to select actress for Soyuz mission in May|url=https://spacenews.com/russia-to-select-actress-for-soyuz-mission-in-may/|website=[[SpaceNews]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://archive.today/20210603211949/https://spacenews.com/russia-to-select-actress-for-soyuz-mission-in-may/|archive-date=3 June 2021|date=27 May 2021|quote=This unusual spaceflight will be connected to the filming of the movie “Vyzov” (“The Challenge”) [...] Pavel Vlasov, head of the Yuri Gagarin Cosmonaut Training Center, has previously stated that Soyuz MS-19 will launch on Sept. 20 [...] However, other sources still give a projected launch date of Oct. 5.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=McHugh|first1=Erin|title=Russia announces team for movie to be made on International Space Station|url=https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c|website=[[WKYC|WKYC Studios]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://archive.today/20210603212249/https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c|archive-date=3 June 2021|date=17 May 2021|quote=Russia said its film crew will take up two of the three seats aboard the October 5th launch of Russia’s Soyuz MS-19 spacecraft.|url-status=dead|archivedate=3 មិថុនា 2021|archiveurl=https://archive.today/20210603212249/https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c}}</ref> * [[October 6]]–[[October 10|10]] – The [[2021 UEFA Nations League Finals]] is held in Italy, and is won by [[France national football team|France]]. They were originally scheduled for 2–6 June 2021, but were moved following the rescheduling of [[UEFA Euro 2020]] to June and July 2021 due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{cite news|date=17 March 2020|title=Resolution of the European football family on a coordinated response to the impact of the COVID-19 on competitions|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|url=https://www.uefa.com/insideuefa/news/newsid=2641077.html|access-date=17 March 2020}}</ref> * [[October 6]] – The [[World Health Organization]] endorses the first [[RTS,S|malaria vaccine]].<ref>{{Cite news|date=2021-10-06|title=WHO endorses use of world's first malaria vaccine in Africa|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/06/who-endorses-use-of-worlds-first-malaria-vaccine-in-africa|access-date=2021-10-07}}</ref> * [[October 8]]–[[October 9|9]] – The [[2021 Czech legislative election]] is held, with the main opposition coalition alliance of [[Spolu (Czech Republic)|SPOLU]] and [[Pirates and Mayors]] gaining a legislative majority.<ref>{{Cite web|last=televize|first=Česká|title=Volby 2021|url=https://ct24.ceskatelevize.cz/volby|access-date=2021-10-09|website=ČT24 - Česká televize|language=cs}}</ref><ref>[https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3397166-zive-spolu-a-pirati-se-starosty-podepisuji-vladni-koalicni-dohodu Lídři SPOLU a Pirátů se Starosty podepsali koaliční smlouvu. Fiala očekává, že Babišova vláda podá demisi koncem týdne]. 8.11.2021. [[ČT24]].</ref> * [[October 9]] – [[Sebastian Kurz]] announces his resignation as [[Chancellor of Austria]] as a result of a [[Kurz corruption probe|corruption probe]] launched against him.<ref>{{cite web|last1=Doherty|first1=Erin|title=Austrian Chancellor Sebastian Kurz resigns amid corruption allegations|url=https://www.axios.com/austrian-chancellor-sebastian-kurz-resigns-f160d239-0cf8-431e-8c2f-92485d6012e7.html|website=Axios|date=October 9, 2021|access-date=9 October 2021|archivedate=28 មីនា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328084723/https://www.axios.com/austrian-chancellor-sebastian-kurz-resigns-f160d239-0cf8-431e-8c2f-92485d6012e7.html|url-status=dead}}</ref> * [[October 16]] – The [[Lucy (spacecraft)|Lucy spacecraft]] is launched by NASA, the first mission to explore the [[Jupiter trojan|Trojan asteroids]].<ref>{{Cite news|date=2021-10-16|title=Nasa's Lucy mission will seek out Solar System 'fossils'|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-58927969|access-date=2021-10-16}}</ref> * [[October 17]] – [[November 14]] – The [[2021 ICC Men's T20 World Cup]] is held in the [[United Arab Emirates]] and [[Oman]], and [[2021 ICC Men's T20 World Cup Final|is won]] by [[Australia national cricket team|Australia]].<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2350367|title=Marsh and Warner take Australia to T20 World Cup glory|work=International Cricket Council|access-date=14 November 2021}}</ref> * [[October 23]] – Colombia's most wanted drug lord, [[Dario Antonio Úsuga]], whose [[Clan del Golfo|Gulf Clan]] controls many smuggling routes into the US and other countries, is captured by Colombia's armed forces.<ref>{{Cite news|date=2021-10-24|title=Colombia's most wanted drug lord Otoniel captured|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-59026214|access-date=2021-10-24}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-10-24|title=Colombia captures its 'most-feared' drug lord Dairo Antonio Usuga|work=CNN|url=https://edition.cnn.com/2021/10/24/americas/colombia-drug-lord-otoniel-intl-hnk/index.html|access-date=2021-10-24}}</ref> * [[October 24]] – The [[2021 Uzbek presidential election]] is held.<ref>{{cite web|title=Uzbekistan's incumbent leader wins 2nd term in office|url=https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php|access-date=14 November 2021|date=25 October 2021|work=[[Westport News]]|archive-date=November 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114235248/https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php|url-status=dead|archivedate=14 វិច្ឆិកា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114235248/https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php}}</ref> * [[October 25]] – The [[Sudan|Sudanese]] [[Sudanese Armed Forces|military]] launches a [[October 2021 Sudanese coup d'état|coup]] against the [[Government of Sudan|government]]. Prime Minister [[Abdalla Hamdok]] is placed under house arrest. President [[Abdel Fattah al-Burhan]] declares a state of emergency and announces the dissolution of the government.<ref>{{Cite news|date=2021-10-25|title=Sudan's military takes power in coup, arrests prime minister|work=AP|url=https://apnews.com/article/middle-east-africa-sudan-arrests-omar-al-bashir-c8d027c0a9e250fcb5a595bdc987d282|access-date=2021-10-25}}</ref> * [[October 31]] ** The [[2021 Japanese general election]] is held, with [[Fumio Kishida]] and the [[Liberal Democratic Party (Japan)|Liberal Democratic Party]] along with its coalition partner [[Komeito]] retaining a majority government.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-59110828|title=Japan election: PM Fumio Kishida declares victory for ruling LDP|work=[[BBC News]]|date=1 November 2021|access-date=5 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-votes-test-new-pm-kishida-political-stability-2021-10-30/|title=Japan's Kishida defies expectations as ruling LDP easily keeps majority|work=[[Reuters]]|date=31 October 2021|access-date=5 November 2021}}</ref> ** [[October 31]] – [[November 13]] – The [[2021 United Nations Climate Change Conference]] is held, after being postponed in 2020 due to [[COVID-19 pandemic|COVID-19]].<ref>{{Cite web|title=Glasgow Climate Change Conference|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/glasgow-climate-change-conference|website=[[United Nations Framework Convention on Climate Change]]}}</ref> A deal is agreed by world leaders, which includes a "phasedown" of unabated [[coal power]], a 30% cut in [[methane emissions]] by 2030, plans for a halt to [[deforestation]] by 2030, and increased financial support for developing countries.<ref>{{cite news|date=14 November 2021|title=What is COP26 and what has been agreed at Glasgow climate conference?|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56901261|access-date=14 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=13 November 2021|title=COP26 Reaches Consensus on Key Actions to Address Climate Change|work=UN|url=https://unfccc.int/news/cop26-reaches-consensus-on-key-actions-to-address-climate-change|access-date=14 November 2021}}</ref> === វិច្ឆិកា === * [[November 1]] – COVID-19 pandemic: The number of recorded deaths from COVID-19 surpasses 5 million.<ref>{{cite web|title=The world has recorded 5 million COVID-19 deaths, but the real toll is likely more than double that|url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-01/five-million-covid19-deaths-but-real-toll-hidden/100568156|website=abc.net.au|date=November 1, 2021|access-date=November 1, 2021}}</ref> * [[November 3]] – COVID-19 pandemic: The [[World Health Organization]] gives emergency use listing to the [[Covaxin|Covaxin COVID-19 vaccine]], the third non–Western vaccine to be authorized.<ref>{{cite news|date=3 November 2021|title=India's first homegrown COVID-19 shot wins WHO emergency use listing|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/india/whos-advisory-group-recommends-emergency-listing-indias-first-homegrown-covid-19-2021-11-03/}}</ref><ref name="WHO PR 20211103">{{cite press release|title=WHO issues emergency use listing for eighth COVID-19 vaccine|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://www.who.int/news/item/03-11-2021-who-issues-emergency-use-listing-for-eighth-covid-19-vaccine|access-date=3 November 2021}}</ref> * [[November 11]] – [[SpaceX]] launches the [[SpaceX Crew-3|Crew-3]] mission, carrying four [[Expedition 66]] crew members to the [[International Space Station]].<ref>{{cite web|last1=Beasley|first1=Courtney|last2=Finch|first2=Josh|last3=Schierholz|first3=Stephanie|title=Kayla Barron Joins NASA's SpaceX Crew-3 Mission to Space Station|url=https://www.nasa.gov/press-release/kayla-barron-joins-nasa-s-spacex-crew-3-mission-to-space-station|website=[[NASA]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213719/https://www.nasa.gov/press-release/kayla-barron-joins-nasa-s-spacex-crew-3-mission-to-space-station/|archive-date=3 June 2021|date=18 May 2021|quote=...SpaceX Crew-3 mission to the International Space Station, which is targeted to launch as early as Oct. 23. [...] When Barron, Chari, Marshburn, and Maurer arrive at the orbiting laboratory, they will become expedition crew members for the duration of their six-month science mission.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bartels|first1=Meghan|title=NASA, SpaceX target Oct. 23 for Crew-3 astronaut launch|url=https://www.space.com/spacex-nasa-crew-3-astronaut-launch-date|website=[[Space.com]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213749/https://www.space.com/spacex-nasa-crew-3-astronaut-launch-date|archive-date=3 June 2021|date=2 April 2021|quote=NASA and SpaceX have announced that the pair's autumn mission to send four astronauts to the International Space Station will launch no earlier than Oct. 23. [...] In conjunction with the Oct. 23 launch window for Crew-3, Crew-2 will return to Earth no earlier than Oct. 31, giving the two cohorts about a week of overlap to transition the space station safely to its next residents.|url-status=live}}</ref> * [[November 14]] ** Unprecedented rain caused by an [[atmospheric river]] bring [[November 2021 Pacific Northwest floods|a series of floods]] to the [[Pacific Northwest]].<ref name="Baker17Nov">{{cite news|last=Baker|first=Rafferty|date=November 17, 2021|title=Trucking industry working to get around catastrophic B.C. highway closures|newspaper=[[CBC News]]|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bc-landslides-trucking-alternative-routes-1.6251759|accessdate=November 17, 2021}}</ref> ** The [[2021 Argentine legislative election]] is held.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/argentines-vote-midterm-trial-by-fire-president-fernandez-2021-11-14/|title=Argentina's Peronists on the ropes after bruising midterm defeat|work=[[Reuters]]|date=15 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> ** The [[2021 Bulgarian general election]] is held.<ref>{{cite web|title=New centrist party wins Bulgarian election, could end months of deadlock|url=https://www.reuters.com/world/europe/new-centrist-party-poised-win-bulgarias-election-partial-results-show-2021-11-15/|date=15 November 2021|access-date=15 November 2021|work=[[Reuters]]}}</ref> * [[November 16]] – Russia draws international condemnation following an [[anti-satellite weapon]] test that creates a cloud of [[space debris]], threatening the [[International Space Station]].<ref>{{cite web|title=Russian anti-satellite missile test draws condemnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59299101|website=BBC News|date=November 16, 2021|access-date=November 16, 2021}}</ref> * [[November 21]] – The [[2021 Chilean general election]] is held.<ref>{{Cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/2064_B.htm|title=IPU PARLINE database: CHILE (Senado), Electoral system|website=archive.ipu.org}}</ref> * [[November 23]] – [[2021 Bulgaria bus crash|A bus crashes]] in [[Pernik Province]], [[Bulgaria]], killing 46 [[North Macedonia|Macedonian]] [[Tourism in Turkey|tourists]] returning from Istanbul.<ref>{{Cite web|title=Bulgaria bus crash: Children among at least 46 killed|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59383852|date=23 November 2021|access-date=20 December 2021|website=BBC}}</ref> * [[November 24]] ** NASA launches the [[Double Asteroid Redirection Test]] (DART), the first attempt to deflect an [[asteroid]] for the purpose of learning how to protect Earth.<ref>{{cite web|title=Nasa Dart asteroid spacecraft: Mission to smack Dimorphos space rock launches|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59327293|website=BBC News|date=November 24, 2021|access-date=November 24, 2021}}</ref> ** [[Magdalena Andersson]] [[2021 Swedish government formation|resigns]] as [[Prime Minister of Sweden|Prime Minister-elect]] of Sweden hours after the [[Riksdag]] voted her in as Sweden's first female Prime Minister. She was due to take office on 26 November.<ref>{{cite news|last1=Nyheter|first1=S. V. T.|date=24 November 2021|title=Detta händer nu i regeringsfrågan|newspaper=SVT Nyheter|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/detta-hander-nu-1|access-date=26 November 2021}}</ref> Instead, she takes office on 30 November.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59459733|title=Magdalena Andersson: Sweden's first female PM returns after resignation|publisher=BBC|language=English|date=30 November 2021|accessdate=30 November 2021}}</ref> * [[November 25]] – COVID-19 pandemic: The [[United Kingdom]] becomes the fourth country to surpass 10 million COVID-19 cases after the [[United States]], [[India]] and [[Brazil]].<ref>{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/covid-19-total-number-of-cases-in-uk-passes-10-million-since-start-of-pandemic-12478490|title=COVID-19: Total number of cases in UK passes 10 million since start of pandemic}}</ref> * [[November 26]] – COVID-19 pandemic: The [[World Health Organization]] convenes an emergency meeting in [[Geneva]] amid concerns over [[SARS-CoV-2 Omicron variant|Omicron]], a highly mutated [[Variants of SARS-CoV-2#Alerts for further monitoring (WHO)|variant of COVID-19]] first identified in [[COVID-19 pandemic in South Africa|South Africa]] that appears more infectious than [[SARS-CoV-2 Delta variant|Delta]].<ref>{{cite web|title=WHO to assess new highly mutated Covid-19 variant as countries ramp up health checks|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/26/who-to-assess-new-highly-mutated-covid-19-variant-as-countries-ramp-up-health-checks|website=The Guardian|date=November 26, 2021|access-date=November 26, 2021}}</ref> * [[November 30]] ** [[Barbados]] becomes a [[Republicanism in Barbados|republic]] on its 55th anniversary of independence while remaining a member of the [[Commonwealth of Nations]].<ref>{{Cite web|last=Davies|first=Caroline|title=Queen congratulates Barbados as it becomes a republic|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/queen-congratulates-barbados-as-it-becomes-a-republic|access-date=2021-11-30|website=The Guardian|date=30 November 2021}}</ref> ** [[November 30]] – [[December 18]] – The [[2021 FIFA Arab Cup]] is held in [[Qatar]], and [[2021 FIFA Arab Cup Final|is won]] by [[Algeria national football team|Algeria]].<ref>{{Cite web|title=Algeria beat Tunisia to win FIFA Arab Cup 2021|url=https://www.aljazeera.com/sports/2021/12/18/algeria-beat-tunisia-to-win-fifa-arab-cup-2021|date=18 December 2021|access-date=18 December 2021|website=Al Jazeera}}</ref> === ធ្នូ === * [[December 4]] – The [[2021 Gambian presidential election]] is held and incumbent [[President of the Gambia|president]] [[Adama Barrow]] is reelected.{{cn|date=February 2022}} * [[December 6]] ** The [[United States]] announces a diplomatic boycott of the [[2022 Winter Olympics]] in [[Beijing]] in response to China's human rights record.<ref>{{cite web|last1=Finn|first1=Teaganne|title=White House announces diplomatic boycott of Beijing Winter Olympics over human rights concerns|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/white-house-announces-diplomatic-boycott-beijing-winter-olympics-over-human-n1285419|website=NBC News|access-date=6 December 2021}}</ref> [[Canada]], the [[United Kingdom]], and [[Australia]] join shortly after. ** COVID-19 pandemic: The [[United States]] becomes the first country to surpass 50 million COVID-19 cases.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/us-records-50-million-covid-cases-rcna8377|title=U.S. records over 50 million Covid cases|date=13 December 2021|work=[[ABC News]]|access-date=24 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=U.S. Hits 50 Million Covid Infections—Here's Where Cases Are Surging|url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2021/12/14/us-hits-50-million-covid-infections---heres-where-cases-are-surging/?sh=5c15e10236f6|date=14 December 2021|access-date=24 December 2021|work=[[Forbes]]}}</ref> * [[December 9]] ** [[Chiapas truck crash|A truck crash]] in [[Chiapas]], [[Mexico]], kills 55 migrants who were being [[People smuggling|smuggled]] in it from [[Guatemala]] through Mexico to [[Mexico–United States border|its border with the United States]].<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/10/xxx-3|title=Dozens of Central American migrants killed in Mexico crash|date=10 December 2021|work=[[Al Jazeera]]}}</ref> ** [[December 9]]–[[December 10|10]] – The [[Summit for Democracy]], a virtual summit, is hosted by the United States "to renew democracy at home and confront autocracies abroad".<ref>{{Cite web|title=The Summit for Democracy—American Leadership or Photo Op?|url=https://www.heritage.org/global-politics/event/the-summit-democracy-american-leadership-or-photo-op|access-date=2021-11-05|website=The Heritage Foundation|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Toosi|first=Nahal|title=An 'Illustrative Menu of Options': Biden's big democracy summit is a grab bag of vague ideas|url=https://www.politico.com/news/2021/11/04/biden-democracy-summit-technology-519530|access-date=2021-11-05|website=POLITICO|language=en}}</ref> * [[December 12]] ** The [[2021 New Caledonian independence referendum]] is held.<ref>{{cite news|last=Fisher|first=Denise|date=22 October 2021|title=New Caledonian independence leaders challenge France over final referendum date|newspaper=The Strategist|url=https://www.aspistrategist.org.au/new-caledonian-independence-leaders-challenge-france-over-final-referendum-date/}}</ref> ** COVID-19 pandemic: [[Russia]] becomes the fifth country to surpass 10 million COVID-19 cases after the [[United States]], [[India]], [[Brazil]] and the [[United Kingdom]].<ref>{{cite web|title=Russia's registered COVID-19 cases surpass 10 million|url=https://www.channelnewsasia.com/world/russia-registered-covid-19-cases-10-million-2374866|date=12 December 2021|work=[[CNA (TV network)|Channel News Asia]]|access-date=13 មីនា 2022|archivedate=5 មីនា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305085605/https://www.channelnewsasia.com/world/russia-registered-covid-19-cases-10-million-2374866|url-status=dead}}</ref> * [[December 17]] – [[COVID-19 pandemic]]: The [[World Health Organization]] gives emergency use listing to the [[Novavax COVID-19 vaccine]].<ref name="WHO PR 20211217">{{cite press release|title=WHO lists 9th COVID-19 vaccine for emergency use with aim to increase access to vaccination in lower-income countries|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://www.who.int/news/item/17-12-2021-who-lists-9th-covid-19-vaccine-for-emergency-use-with-aim-to-increase-access-to-vaccination-in-lower-income-countries|access-date=17 December 2021}}</ref> * [[December 19]] ** The [[2021 Hong Kong legislative election]], originally scheduled for 6 September 2020 but postponed due to the [[COVID-19 pandemic]], is held.<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_hong-kongs-delayed-legislative-elections-set-december/6204550.html|title=Hong Kong's Delayed Legislative Elections Set for December|website=VOANEWS|date=19 November 2021}}</ref> ** The second round of the [[2021 Chilean general election|2021 Chilean presidential election]] is held; leftist candidate [[Gabriel Boric]] is elected [[President of Chile|President]].<ref>{{cite web|last1=Slattery|first1=Gram|last2=Ramos Miranda|first2=Natalia A.|title=Chile headed for divisive election run-off as far-right surges|url=https://www.reuters.com/world/americas/chileans-head-polls-with-two-radically-different-visions-ballot-2021-11-21/|website=Reuters|access-date=23 December 2021|date=22 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=December 20, 2021|title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|access-date=29 December 2021}}</ref> * [[December 25]] – [[NASA]], [[European Space Agency|ESA]], the [[Canadian Space Agency]] and the [[Space Telescope Science Institute]] launch the [[James Webb Space Telescope]], the successor of the [[Hubble Space Telescope]].<ref>{{Cite web|title=The Launch - Webb/NASA|url=https://jwst.nasa.gov/content/about/launch.html|access-date=22 December 2021|website=NASA}}</ref> == ថ្ងៃខួបកំណើត == {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ​២០២១}} * [[៤ មិថុនា]] – លីលីបេត ម៉ៅថ៍បែត្តិន-វិនដ៍ស័រ<ref>{{Cite web|date=6 June 2021|title=Prince Harry and Meghan announce birth of baby girl|url=https://www.bbc.com/news/uk-57378117|access-date=6 June 2021|website=BBC News}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២១}}{{ដើមចំបង|បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២១}}<!-- Only people who have significant international notability should be listed. --> === មករា === * [[៥ មករា]] – [[កូលីន បេល]] (Colin Bell) កីឡាករបាល់ទាត់អង់គ្លេស (កើត [[២៦ កុម្ភៈ]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣|ឆ្នាំ]]​ [[ឆ្នាំ ១៩៤៦|១៩៤៦]])<ref>{{Cite web|last=Pollard|first=Rob|date=|title=Colin Bell: 1946-2021|url=https://www.mancity.com/news/mens/colin-bell-khaldoon-al-mubarak-63745469|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-07|website=Manchester City FC|language=en}}</ref> * [[១១ មករា]] – [[សេលដូន អាឌែលសុន]] (Sheldon Adelson) អ្នកជំនួញជនជាតិអាមេរិក (កើត [[៤ សីហា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣|ឆ្នាំ​ ១៩៣៣]])<ref>{{Cite news|last=Frazier|first=Donald|title=Sheldon Adelson, casino magnate who influenced policy from D.C. to Jerusalem, dies at 87|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/sheldon-adelson-casino-magnate-who-influenced-policy-from-dc-to-jerusalem-dies-at-87/2021/01/12/639974ec-54d8-11eb-a931-5b162d0d033d_story.html|date=January 12, 2021|access-date=January 12, 2021|issn=0190-8286|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112144216/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/sheldon-adelson-casino-magnate-who-influenced-policy-from-dc-to-jerusalem-dies-at-87/2021/01/12/639974ec-54d8-11eb-a931-5b162d0d033d_story.html|url-status=live}}</ref> * [[២០ មករា]] – [[មីរ៉ា ហ្វូឡាន]] (Mira Furlan) តារាសម្ដែងនិងអ្នកចម្រៀងក្រូអាត (កើត [[៧ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៥]])<ref>{{Cite web|last=Stedman|first=Alex|last2=Stedman|first2=Alex|date=2021-01-22|title=Mira Furlan, ‘Babylon 5’ and ‘Lost’ Actress, Dies at 65|url=https://variety.com/2021/tv/news/mira-furlan-dead-babylon-5-lost-1234890117/|access-date=2021-01-22|website=Variety|language=en-US}}</ref> * [[២៣ មករា]] – [[ឡារី ឃីង]] (Larry King) ពិធីករ​ទូរទស្សន៍អាមេរិក (កើត [[១៩ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/01/23/us/larry-king-dies-trnd/index.html|title=Larry King, legendary talk show host, dies at 87|last1=Kludt|first1=Tom|last2=Parks|first2=Brad|website=CNN|date=January 23, 2021|accessdate=January 23, 2021}}</ref> === កុម្ភៈ === * [[៥ កុម្ភៈ]] – [[គ្រីស្តូហ្វឺរ ផ្លាំម៉ឺរ]] (Christopher Plummer) តារាសម្ដែងកាណាដា (កើត [[១៣ ធ្នូ]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/02/05/entertainment/christopher-plummer/index.html|title=Christopher Plummer, Oscar winner and star of 'The Sound of Music,' dead at 91|website=CNN|date=February 5, 2021|accessdate=February 6, 2021}}</ref> * [[៩ កុម្ភៈ]] – [[ឈីក កូរៀ]] (Chick Corea) អ្នកលេងព្យ៉ាណូចាហ្សអាមេរិក (កើត [[១២ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤១]])<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/chick-corea-obit-1127283/|title=Chick Corea, Jazz Pianist Who Expanded the Possibilities of the Genre, Dead at 79|author=Shteamer, Hank|website=[[Rolling Stone]]|date=February 11, 2021|accessdate=February 13, 2021}}</ref> * [[១០ កុម្ភៈ]] – [[ឡារី ហ្វ្លីនត៍]] (Larry Flynt) អ្នកវាយអត្ថបទអាជីវកម្មអាមេរិក (កើត [[១ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2021/02/10/966559853/larry-flynt-porn-mogul-and-hustler-founder-dies-at-78|title=Larry Flynt, Porn Mogul And 'Hustler' Founder, Dies At 78|work=[[NPR]]|date=February 10, 2021|accessdate=February 10, 2021|last=Ulaby|first=Neda}}</ref> * [[២៧ កុម្ភៈ]] – [[អិង ម៉ានតាត]] (吴孟达, Ng Man-tat) តារាសម្ដែងហុងកុង (កើត [[២ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>{{cite web|url=https://thestandard.co/breaking-ng-man-tat-passed-away-by-liver-cancer/|title=BREAKING: อู๋ม่งต๊ะ นักแสดงชื่อดังชาวฮ่องกง เสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งตับ ในวัย 70 ปี|website=The Standard|date=February 27, 2021|accessdate=February 27, 2021}}</ref> === មីនា === * [[១០ មីនា]] ** [[អាលី ម៉ាឌី មូហាំម៉ាដ]] (Ali Mahdi Muhammad, Cali Mahdi Maxamed) ប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីទី ៤ (កើត [[១ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៩]])<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-3-days-of-mourning-after-death-of-ex-president/2172231|title=Somalia: 3 days of mourning after death of ex-president|author=Dhaysane, Mohammed|website=Anadolu Agency|date=March 11, 2021|accessdate=March 12, 2021}}</ref> ** [[ម៉ានូអែល សាថឺរនីណូ ដា កូស្តា]] (Manuel Saturnino da Costa) នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្គីណេ-ប៊ីសទី ៦ (កើត [[២៩ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/guinea-bissau-s-former-pm-manuel-costa-dies-aged-78-3319586|title=Guinea Bissau's former PM Manuel Costa dies, aged 78|author=Vieira, Arnaldi|website=The East African|date=March 11, 2021|accessdate=March 12, 2021|archivedate=មីនា 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210312105824/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/guinea-bissau-s-former-pm-manuel-costa-dies-aged-78-3319586|url-status=dead}}</ref> * [[១២ មីនា]] – [[ហ្គូដវីល ស្វេលីទីនី|សម្តេចព្រះរាជាធិបតីហ្គូដវីល ស្វេលីទីនី កាបេគូហ្ស៊ូលូ]] (Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu) ព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្សូលូ]] (ប្រសូត [[១៤ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៨]])<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/03/12/world/africa/king-zwelithini-dead.html|title=Goodwill Zwelithini ka Bhekuzulu, King of the Zulu Nation, Dies at 72|author=Chutel, Lynsey|website=The New York Times|date=March 12, 2021|accessdate=March 14, 2021}}</ref> * [[១៣ មីនា]] – [[ម៉ាវីន ហាកឡឺ]] (Marvelous Marvin Hagler) អ្នកប្រដាល់អាមេរិក (កើត [[២៣ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៤]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/03/13/sport/marvin-hagler-boxing-obit-spt/index.html|title=Former boxing champion 'Marvelous' Marvin Hagler dies at 66|author1=De la Fuente, Homero|author2=Caldwell, Travis|website=CNN|date=March 14, 2021|accessdate=March 14, 2021}}</ref> * [[១៧ មីនា]] – [[ចន ម៉ាហ្គូហ្វូលី]] (John Magufuli) ប្រធានាធិបតីតង់ហ្សានីទី ៥ (កើត [[២៩ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៩]]) === មេសា === * [[៩ មេសា]] – [[ព្រះអង្គម្ចាស់ភីលីព ឌុកនៃអេឌីនបឺក]] (Prince Philip, Duke of Edinburgh) (ប្រសូត [[១០ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩២១]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/04/09/uk/prince-philip-dies-gbr-intl/index.html|title=Prince Philip, husband of Britain's Queen Elizabeth, dead at 99|website=CNN|author1=Foster, Max|author2=Said-Moorhouse, Lauren|date=April 9, 2021|accessdate=April 9, 2021}}</ref> * [[១៩ មេសា]] ** [[វ៉លធឺរ ម៉ុងដាល]] (Walter Mondale) [[អនុប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក]]ទី ៤២ (កើត [[៥ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៨]])<ref>[https://www.cnn.com/2021/04/19/politics/walter-mondale-dead/index.html Walter 'Fritz' Mondale, former vice president under Jimmy Carter, dead at 93]</ref> ** [[ជីម ស្ទីនម៉ាន់]] (Jim Steinman) អ្នកនិពន្ធ និងផលិតតន្ត្រីអាមេរិក (កើត [[១ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៧]])<ref>[https://www.tmz.com/2021/04/20/rock-legend-jim-steinman-dead-dies-meat-loaf/ Rock Legend Jim Steinman Dead at 73]</ref> * [[២០ មេសា]] – [[អ៊ីឌ្រីស ឌេប៊ី]] (Idriss Déby) ប្រធានាធិបទីឆាដទី ៦ (កើត [[១៨ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/chad-president-idriss-deby-has-died-says-army-spokesman-2021-04-20/ Chad President Idriss Deby dies on front lines, says army spokesman]</ref> * [[២៨ មេសា]] – [[ម៉ៃឃើល ខូលលីនស៍]] (Michael Collins) អ្នកអវកាសអាមេរិក (កើត [[៣១ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣០]]) === ឧសភា === * [[៨ ឧសភា]] – [[ហេលម៉ុត ជេន]] (Helmut Jahn) ស្ថាបត្យករអាឡឺម៉ង់-អាមេរិក (កើត [[៤ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤០]])<ref>[https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-helmut-jahnfamed-architect-dies-20210509-t4co2a6zd5fxzfiyon2hvcud24-story.html Famed architect Helmut Jahn struck by two vehicles, killed while riding bicycle near St. Charles]</ref> * [[២៣ ឧសភា]] – [[ប៉ូឡូ ម៉ែនដេស ដា រ៉ូឆា]] (Paulo Mendes da Rocha) ស្ថាបត្យករប្រេស៊ីល (កើត [[២៥ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៨]])<ref>{{Cite web|url=https://www1.folha.uol.com.br/ilustrada/2021/05/morre-paulo-mendes-da-rocha-o-ultimo-gigante-da-arquitetura-brasileira.shtml|title=Paulo Mendes da Rocha (1928 - 2021) - Morre Paulo Mendes da Rocha, o último gigante da arquitetura brasileira|date=23 May 2021|website=Folha de S.Paulo}}</ref> === មិថុនា === * [[១ មិថុនា]] – [[ព្រះអង្គម្ចាស់អាមេដេអូ ឌុកទី ៥ នៃអូស្តា]] (Prince Amedeo, Duke of Aosta) (ប្រសូត [[២៧ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៣]])<ref>[https://www.lastampa.it/cronaca/2021/06/01/news/lutto-in-casa-savoia-e-morto-il-principe-amedeo-duca-d-aosta-1.40339611 Lutto in casa Savoia: è morto il principe Amedeo Duca d'Aosta] {{in lang|it}}</ref> * [[៦ មិថុនា]] – [[អេអ៊ីឈី ណិហ្គីស៊ី]] (根岸 英一, Ei-ichi Negishi) អ្នកគីមីវិទ្យាជប៉ុន (កើត [[១៤ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៥]])<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/ei-ichi-negishi-dead/2021/06/14/e869eb06-cd1a-11eb-8014-2f3926ca24d9_story.html|title=Ei-ichi Negishi, Nobel-winning chemist who made ‘art in a test tube,’ dies at 85|author=Smith, Harrison|website=Washington Post|date=June 15, 2021|accessdate=June 17, 2021}}</ref> * [[១០ មិថុនា]] – [[ឌីងកូ សិង្ហ]] (Dingko Singh) អ្នកប្រដាល់ស្ម័គ្រចិត្តឥណ្ឌា (កើត [[១ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៩]])<ref>{{Cite web|title=Indian Asian Games gold medallist Dingko Singh dies aged 42|url=https://www.connectedtoindia.com/indian-asian-games-gold-medallist-dingko-singh-dies-aged-42-9221.html|access-date=2021-06-10|website=www.connectedtoindia.com|archivedate=2021-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210610094052/https://www.connectedtoindia.com/indian-asian-games-gold-medallist-dingko-singh-dies-aged-42-9221.html|url-status=dead}}</ref> * [[២០ មិថុនា]] – [[លូអ៊ីស ដេល សូល]] (Luis del Sol) កីឡាករបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ (កើត [[៦ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៥]])<ref>{{Cite web|url=https://www.marca.com/futbol/betis/2021/06/20/60cf764de2704e064a8b45c9.html|title=Muere Luis del Sol, leyenda del Betis|date=20 June 2021|website=MARCA}}</ref> * [[២៤ មិថុនា]] – [[បេនីកណូ អាគីណូទី ៣]] (Benigno Aquino III) ប្រធានាធិបតីទី ១៥ នៃប្រទេសហ្វីលីពីន (កើត [[៨ កុម្ភៈ]] [[ឆ្នាំ ១៩៦០]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/06/23/asia/philippines-benigno-noynoy-aquino-dies-intl-hnk/index.html|title=Former Philippine President Benigno Aquino dies age 61|author1=Regan, Helen|author2=Thornton, Chandler|website=CNN|date=June 24, 2021|accessdate=June 24, 2021}}</ref> * [[២៩ មិថុនា]] – [[ដូណាល់ រ៉ាម្សហ្វេលដ៍]] (Donald Rumsfeld) អ្នកនយោបាយអាមេរិក (កើត [[៩ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣២]])<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/06/30/us/politics/donald-rumsfeld-dead.html|title=Donald Rumsfeld, Defense Secretary Under 2 Presidents, Is Dead at 88|last=McFadden|first=Robert D.|date=June 30, 2021|accessdate=June 30, 2021|work=[[The New York Times]]|archive-date=June 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630194022/https://www.nytimes.com/2021/06/30/us/politics/donald-rumsfeld-dead.html|url-status=live}}</ref> === កក្កដា === * [[៧ កក្កដា]] – [[ចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]] (Jovenel Moïse) ប្រធានាធិបតីហៃទី (កើត [[២៦ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៦៨]])<ref>[https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20210707-haïti-le-président-jovenel-moïse-assassiné-dans-la-nuit-dans-sa-résidence-privée-cabinet-du-premier-ministre Haïti : le président Jovenel Moïse assassiné dans la nuit dans sa résidence privée] {{in lang|fr}}</ref> * [[១២ កក្កដា]] – [[ផូល អ័រដូហ្វ]] (Paul Orndorff) អ្នកចំបាប់អាជីពអាមេរិក (កើត [[២៩ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៩]]) * [[១៥ កក្កដា]] – [[ដានីស ស៊ីដឌីគី]] (Danish Siddiqui) អ្នកថតរូបសារព័ត៌មានឥណ្ឌា (កើត [[១៩ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៨៣]]) * [[២៦ កក្កដា]] – [[ចូអ៊ី ជ័រឌីសុន]] (Joey Jordison) តន្ត្រីករអាមេរិក (កើត [[២៦ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៥]])<ref>{{cite news|last=Atkinson|first=Kate|date=July 27, 2021|title=Ex-Slipknot Drummer Joey Jordison Dies at 46|url=https://www.billboard.com/articles/news/obituary/9606945/joey-jordison-dead-slipknot-drummer/|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=July 27, 2021}}</ref> === សីហា === * [[១៥ សីហា]] – [[ហ្គ្រេដ ម្ញូល័រ]]‎ (Gerd Müller) កីឡាករបាល់ទាត់អាឡឺម៉ង់ (កើត [[៣ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៥]])<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/gerd-muller-death-bayern-munich-germany-b1902889.html|title=Germany and Bayern Munich legend Gerd Muller dies aged 75|author=Rathborn, Jack|website=The Independent|date=August 15, 2021|accessdate=August 15, 2021}}</ref>‎ * [[២១ សីហា]] – [[ព្រះនាងម៉ារីគីនស្គីនៃលីចតេនស្ទីន]] (Countess Marie Kinsky of Wchinitz and Tettau) (ប្រសូត [[១៤ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤០]])<ref>{{cite web|url=https://www.tatler.com/article/princess-marie-of-liechtenstein-dies-aged-81-obituary|title=Princess Marie of Liechtenstein has died aged 81|author=Coke, Hope|website=Tatler|date=August 24, 2021|accessdate=August 25, 2021}}</ref> * [[២៩ សីហា]] ** [[អេដ អាសនើរ]] (Ed Asner) តារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[១៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]])<ref>[https://variety.com/2021/tv/news/ed-asner-dead-lou-grant-1235051373/ Ed Asner, Emmy-Winning ‘Lou Grant’ Star, Dies at 91]</ref> ** [[ហ្សាក់ រ៉ូហ្គឺ]] (Jacques Rogge) [[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]ទី ៨ (កើត [[២ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>[https://www.sail-world.com/news/241104/Former-IOC-President-Jacques-Rogge-passes-away IOC announces passing of former IOC President Jacques Rogge]</ref> === កញ្ញា === * [[១០ កញ្ញា]] – [[ចូជឺ សង់ប៉ាយយ៉ូ]] (Jorge Sampaio) ប្រធានាធិបតីទី ១៨ នៃប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ (កើត [[១៨ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៩]])<ref>[https://www.reuters.com/article/us-portugal-sampaio/jorge-sampaio-who-showed-teeth-in-portuguese-presidential-powers-dies-at-81-idUSKBN2G60Q6 Jorge Sampaio, who showed teeth in Portuguese presidential powers, dies at 81]</ref> * [[១៧ កញ្ញា]] – [[អាប់ដេឡាហ្ស៊ីស ប៊ូទេហ្វ្លីកា]] (Abdelaziz Bouteflika) ប្រធានាធិបតីទី ៧ នៃប្រទេសអាល់ហ្សេរី (កើត [[២ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៧]])<ref>[https://www.reuters.com/world/algerias-former-president-bouteflika-dies-84-2021-09-17/ Algeria's former President Bouteflika dies at 84]</ref> === តុលា === * [[៩ តុលា]] – [[អាបូលហាសាន បានីសាដ្រ]] (Abolhassan Banisadr) ប្រធានាធិបតីទី ១ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ (កើត [[២២ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/former-iranian-president-bani-sadr-dies-paris-2021-10-09/|title=Former Iranian President Bani-Sadr dies in Paris|date=9 October 2021|work=Reuters|accessdate=9 October 2021}}</ref> * [[១៥ តុលា]] – [[ដាវិដ អាម៉េស]] (David Amess) សមាជិក[[សភាសហរាជាណាចក្រ​|សភាសហរាជាណាចក្រ]]​ (កើត [[២៦ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-58930593|title=Sir David Amess: Conservative MP stabbed to death|website=BBC|date=October 16, 2021|accessdate=October 16, 2021}}</ref> * [[១៨ តុលា]] – [[កូលីន ផូវេល]] (Colin Powell) អ្នកនយោបាយអាមេរិក (កើត [[៥ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៧]])<ref>[https://edition.cnn.com/2021/10/18/politics/colin-powell-dies/index.html Colin Powell, military leader and first Black US secretary of state, dies after complications from Covid-19]</ref> * [[២៦ តុលា]] – [[រ៉ូ ថែអ៊ូ]] (노태우, Roh Tae-woo) ប្រធានាធិបតីទី ៦ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (កើត [[៤ ធ្នូ]] [[ឆ្នាំ ១៩៣២]])<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-koreas-former-president-roh-tae-woo-dies-88-yonhap-2021-10-26/ South Korea's former president Roh Tae-woo dies at 88 - hospital]</ref> * [[២៩ តុលា]] – [[ពូនីត រាជកុមារ]] (Puneeth Rajkumar) អ្នកចម្រៀងនិងតារាសម្តែងឥណ្ឌា (កើត [[១៧ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៥]])<ref>{{Cite news|date=2021-10-29|title=Puneeth Rajkumar: Indian film star dies age 46|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-59090072|access-date=2021-10-30}}</ref> === វិច្ឆិកា === * [[១១ វិច្ឆិកា]] – [[ហ្វ្រេឌឺរីក វីលឹម ដឺ ក្លែក]] (F. W. de Klerk) ប្រធានាធិបតីទី ៧ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងសហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង (កើត [[១៨ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៦]])<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-former-president-fw-de-klerk-85-has-died-20211111|title=BREAKING &#124; Former president FW de Klerk, 85, has died|first=Pieter du|last=Toit|website=News24}}</ref> * [[២៣ វិច្ឆិកា]] – [[ឆន ឌូហ្វាន់]] (전두환, Chun Doo-hwan) ប្រធានាធិបតីទី ៥ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (កើត [[១៨ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣១]])<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/former-south-korean-military-dictator-chun-doo-hwan-dies-90-2021-11-23/|title=Former South Korean military dictator Chun Doo-hwan dies at 90|author=Hyonhee Shin|website=Reuters|date=23 November 2021|language=en|access-date=23 November 2021}}</ref> * [[២៨ វិច្ឆិកា]] ** សម្តេចក្រុមព្រះ[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ៣១ នៃប្រទេសកម្ពុជា (ប្រសូត [[២ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៤]])<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/former-cambodian-prime-minister-prince-norodom-ranariddh-has-died-information-2021-11-28/ Former Cambodian prime minister Prince Norodom Ranariddh has died - information minister]</ref> ** [[វឺជីល អែបឡូហ៍]] (Virgil Abloh) អ្នករចនាម៉ូដ និងអ្នកជំនួញអាមេរិក (កើត [[៣០ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៨០]])<ref>{{Cite news|last=Friedman|first=Vanessa|date=2021-11-28|title=Virgil Abloh, Bold Designer of Men’s Wear, Dies at 41|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/11/28/style/virgil-abloh-dead.html|access-date=2021-11-28|issn=0362-4331}}</ref> === ធ្នូ === * [[៥ ធ្នូ]] – [[បូប ដូល]] (Bob Dole) អ្នកនយោបាយ មេធាវី និងអតីតយុទ្ធជនអាមេិក (កើត [[២២ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៣]])<ref name="Watson">{{cite news|title=Bob Dole to lie in state in the Capitol on Thursday|url=https://www.cbsnews.com/news/bob-dole-lie-in-state-capitol-thursday/|publisher=[[CBS News]]|date=December 7, 2021|access-date=December 7, 2021|language=en-US|last=Watson|first=Kathryn}}</ref> * [[៨ ធ្នូ]] – [[ប៊ីពីន រ៉ាវ៉ាត់]] (Bipin Rawat) ឧត្តមសេនីយ៍ផ្កាយបួននៃកងទ័ពឥណ្ឌា (កើត [[១៦ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៨]])<ref>{{Cite news|date=8 December 2021|title=Bipin Rawat: India's top general dies in helicopter crash|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-59576082|access-date=8 December 2021}}</ref> * [[១៨ ធ្នូ]] – [[រីឆាត រ៉ូជ័រ]] (Richard Rogers) ស្ថាបត្យករអង់គ្លេស (កើត [[២៣ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite news|title=Richard Rogers, Architect Behind Landmark Pompidou Center, Dies at 88|url=https://www.nytimes.com/2021/12/18/arts/design/richard-rogers-dead.html|access-date=19 December 2021|work=The New York Times|date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218231543/https://www.nytimes.com/2021/12/18/arts/design/richard-rogers-dead.html|url-status=live}}</ref> * [[២៥ ធ្នូ]] – [[វ៉េន ធីបោដ]] (Wayne Thiebaud) សិល្បករអាមេរិក (កើត [[១៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩២០]])<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|date=2021-12-26|title=Wayne Thiebaud, Playful Painter of the Everyday, Dies at 101|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/26/obituaries/wayne-thiebaud-dead.html|access-date=2021-12-26|issn=0362-4331}}</ref> * [[៣១ ធ្នូ]] – [[បេតធី វ៉ាយថ៍]] (Betty White) តារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[១៧ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២២]]) == រង្វាន់ណូបែល == {{empty section|date=មករា ២០២២}} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២១]] 7g9cz2iaw679j9vzu22vntykx4tyn8h 0 44750 340969 320037 2026-09-24T23:40:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340969 wikitext text/x-wiki {{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox military conflict|conflict=សង្គ្រាមកូរ៉េ|commander1={{plainlist | * '''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[រី ស៊ឹងម៉ាន់]]''' * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ចង អ៊ីលក្វុន]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ផែក សុនយ៉ុប]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ស៊ីន សុងម៉ូ]] }}|notes=|casualties3={{plainlist | * '''Total civilian deaths:''' 2–3 million (est.)<ref name="Cumings p. 35"/><ref name="Lewy pp. 450-453"/> * '''South Koreans:'''<br />''990,968 total casualties''<ref name="ROK Web" /> * '''North Koreans:''' <br />''1,550,000 total casualties'' (est.)<ref name="ROK Web" /> }}|casualties2='''Total dead and missing:''' 398,000–926,000 dead and 145,000+ missing{{efn|335,000–526,000 North Koreans, 208,729–400,000 Chinese, 299 Soviet}}<br>'''Total wounded:''' 686,500 {{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|North Korea|1948|size=23px}}:<br />ស្លាប់ 215,000–406,000 នាក់<ref name="Rummel1997" /><ref name="EB">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Korean-War|title=Korean War &#124; Combatants, Summary, Years, Map, Casualties, & Facts|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><br />303,000 wounded<br />120,000 MIA or POW<ref name="Hickey" /> | {{flagcountry|China|1949|size=23px}}:<br />''Chinese sources'':<ref name="Li111" /><br />197,653 dead<ref>{{cite web |last1=Xu |first1=Yang |title=抗美援朝烈士新确认为197653人 副军长儿子到场 |trans-title = Martyrs from the War to Resist America and Aid Korea are newly identified as 197,653, and the deputy commander's son is present |url=http://world.people.com.cn/n/2014/1030/c1002-25939560.html |website=[[People's Daily|People's Daily Online]] |publisher=[[Central Committee of the Chinese Communist Party]] |access-date=16 July 2021 |language=zh-cn |date=30 October 2014 |quote=在安葬仪式上，记者获悉，现已确认的抗美援朝烈士共有１９７６５３名。确认的抗美援朝烈士名录包括抗美援朝战争期间牺牲和失踪的志愿军官兵、支前民兵民工、支前工作人员，以及停战后至志愿军回国前帮助朝鲜民主主义共和国生产建设牺牲和因伤复发牺牲的人员。 |trans-quote=At the burial ceremony, the reporter was informed that there are now 197,653 confirmed martyrs of the War to Resist America and Aid Korea. The list of confirmed martyrs includes the officers and soldiers of the volunteer army who died and went missing during the War to Resist America and Aid Korea, the militia and militia workers who supported the front, the staff who supported the front, as well as those who died after the armistice until the return of the volunteer army to help the Democratic People's Republic of Korea in production and construction and those who died due to recurrence of injuries. }}</ref><br />383,500 wounded<br />450,000 hospitalized<br />25,621 missing (Those who defected or were captured were included in missing)<ref name="china.org.cn">[http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm "180,000 Chinese soldiers killed in Korean War, says Chinese general"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603132334/http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm |date=3 June 2013 }}. China Daily, 28 June 2010. State Council Information Office, Chinese government, Beijing. "According to statistics compiled by the army's medical departments and hospitals, 114,084 servicemen were killed in military action or accidents, and 25,621 soldiers had gone missing. The other about 70,000 casualties died from wounds, illness and other causes, he said. To date, civil affairs departments have registered 183,108 war martyrs, Xu said."</ref><br />7,110 captured<br />14,190 defected<br />''U.S. estimates'':<ref name="Hickey" /><br />400,000+ dead<br />486,000 wounded | {{flagcountry|Soviet Union|1936|size=23px}}:<br />299 dead<br />335 planes lost<ref name="Krivosheev1997" /> }}|casualties1='''សរុបស្លាប់ និងបាត់ខ្លួន:''' ស្លាប់ 170,927 នាក់ និងបាត់ខ្លួន 32,585 នាក់{{efn|ជនជាតិកូរ៉េខាងត្បូង 162.394 នាក់ ជនជាតិអាមេរិក 36.574 នាក់ 4.544 នាក់ផ្សេងទៀត}}<br>'''Total wounded:''' 566,434 {{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1948|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>137,899 dead<br>450,742 wounded<br>24,495 MIA<br>8,343 POW | {{flagcountry|សហរដ្ឋអាមេរិក|1912|size=23px}}:<br>36,574 dead{{refn | name = USMIA | group = lower-alpha | The remains of 8,075 US servicemen were not recovered,<ref name="DCAS29APR2020">{{cite web |url=https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |title=U.S. Military Casualties&nbsp;– Korean War Casualty Summary |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=29 April 2020 |work=Defense Casualty Analysis System |publisher=United States Department of Defense |access-date=29 April 2020 |archivedate=9 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709022340/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |url-status=dead }}</ref> of which 7,586 continue to be listed as missing.<ref>{{Cite web|url=https://www.dpaa.mil/Our-Missing/Past-Conflicts/|title=Defense POW/MIA Accounting Agency > Our Missing > Past Conflicts|website=www.dpaa.mil}}</ref>}}<ref name="DCAS29APR2020"/><ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/how-many-americans-died-in-korea/|title=How Many Americans Died in Korea?|website=www.cbsnews.com}}</ref><br />103,284 wounded<ref name="DCAS29APR2020"/><br>4,714 POW<ref>{{cite web|url=https://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |title=Records of American Prisoners of War During the Korean War, created, 1950–1953, documenting the period 1950–1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=Access to Archival Databases |publisher=[[National Archives and Records Administration]] |access-date=6 February 2013 |quote=This series has records for 4,714 U.S. military officers and soldiers who were prisoners of war (POWs) during the Korean War and therefore considered casualties. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231911/http://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |archive-date=1 November 2013 }}</ref> | {{flagcountry|សហរាជាណាចក្រ|1801}}:<br />1,109 dead<ref name="BESeoul" /><br>2,674 wounded<ref name="BESeoul">{{cite web |url=http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |title=Korean war |author=Office of the Defence Attaché |date=30 September 2010 |work=British Embassy Seoul |publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]] |access-date=16 February 2013 |archivedate=9 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409080726/http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |url-status=dead }}</ref><br />179 MIA<ref name="ROK Web" /><br>977 POW<ref name="ROK Web" /> | {{flagcountry|តួកគី|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>741 dead<br>2,068 wounded<br>163 MIA<br>244 POW | {{flagcountry|កាណាដា|1921|size=23px}}:<br>516 dead<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |title=Korean War WebQuest |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=11 October 2011 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |archive-date=30 January 2013 |quote=In Brampton, Ontario, there is a 60-metre long "Memorial Wall" of polished granite, containing individual bronze plaques which commemorate the 516 Canadian soldiers who died during the Korean War. |archivedate=30 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |title=Canada Remembers the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1 March 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=27 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006110456/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |archive-date=6 October 2012 |quote=The names of 516 Canadians who died in service during the conflict are inscribed in the Korean War Book of Remembrance located in the Peace Tower in Ottawa. |archivedate=6 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006110456/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |url-status=dead }}</ref><br />1,042 wounded<ref>{{cite web |url=http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |title=Korean War veterans talk of "forgotten war" |author=Aiysha Abdullah |author2=Kirk Fachnie |date=6 December 2010 |work=Canadian Army |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2013 |quote=Canada lost 516 military personnel during the Korean War and 1,042 more were wounded. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523072128/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |archive-date=23 May 2013 |archivedate=23 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523072128/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 }}<br />{{cite web |url=http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |title=Canadians in the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=kvacanada.com |publisher=Korean Veterans Association of Canada Inc. |access-date=28 May 2013 |quote=Canada's casualties totalled 1,558 including 516 who died. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511043518/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |archive-date=11 May 2013 |archivedate=11 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511043518/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm }}<br />{{cite news |title=2013 declared year of Korean war veteran |agency=The Canadian Press |url=http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |newspaper=MSN News |date=8 January 2013 |access-date=28 May 2013 |quote=The 1,558 Canadian casualties in the three-year conflict included 516 people who died. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102154432/http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |archive-date=2 November 2013 }}</ref><br />1 MIA<ref name="ROK Web" /><br />33 POW<ref>{{cite web |url=http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |title=Canadians in Korea |author=Ted Barris |date=1 July 2003 |work=legionmagazine.com |publisher=Royal Canadian Legion |access-date=28 May 2013 |quote=Not one of the 33 Canadian PoWs imprisoned in North Korea signed the petitions. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720042136/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |archive-date=20 July 2013 |archivedate=20 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720042136/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ }}</ref> | {{flagcountry|អូស្ត្រាលី|size=23px}}:<ref>[http://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ Australian War Memorial Korea MIA] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328164845/https://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ |date=28 March 2012 }} Retrieved 17 March 2012</ref><br />339 dead<br />1,216 wounded<br />43 MIA<br />26 POW | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋបារាំងទី ៤|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>262 dead<br />1,008 wounded<br>7 MIA<br>12 POW | {{flagcountry|ព្រះរាជាណាចក្រក្រិក|state|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br>192 dead<br />543 wounded<br>3 POW | {{flagcountry|កូឡុំប៊ី|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>163 dead<br />448 wounded<br>28 POW | {{flagcountry|ថៃ|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>129 dead<br />1,139 wounded<br>5 MIA{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}} | {{flagcountry|ចក្រភពអេត្យូពី|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br>121 dead<br>536 wounded | {{flagcountry|ហូឡង់|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>122 dead<br>645 wounded<br>3 MIA | {{flagcountry|បែលហ្សិក|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>101 dead<br>478 wounded<br>5 MIA<br>1 POW | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីនទី ៣|1936|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002">{{cite book|editor1-last=Sandler |editor1-first=Stanley |title=Ground Warfare: H–Q |series=Volume 2 of Ground Warfare: An International Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA160 |access-date=19 March 2013 |year=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1576073445 |page=160 |quote=Philippines: KIA 92; WIA 299; MIA/POW 97<br />New Zealand: KIA 34; WIA 299; MIA/POW 1 }}</ref><br>92 dead<br>299 wounded<br>97 MIA/POW | {{flagcountry|ជប៉ុន|1947}}:<ref name="auto"/><br>79 dead | {{flagcountry|សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>34 dead<br>9 POW | {{flagcountry|នូវែលសេឡង់|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002" /><br>34 dead<br>299 wounded<br>1 MIA/POW | {{flagcountry|ន័រវែស|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>3 dead | {{flagcountry|លុចសំបួរ|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>2 dead<br>13 wounded | {{flagcountry|ឥណ្ឌា|size=23px}}:<ref name="The Times, 14 August 1950">{{cite news | newspaper = [[The Times]] | date = 14 August 1950 | title = Two War Reporters Killed | location = London | issn = 0140-0460 | ref = {{sfnRef|''The Times'', 14 August 1950}}}}</ref><br>1 dead }}|strength2={{plainlist | '''កម្លាំងកំពូល:''' * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} 1,450,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref><ref>Xiaobing, Li (2009). ''A History of the Modern Chinese Army'' Lexington: University Press of Kentucky. p. 105: "By December 1952, the Chinese forces in Korea had reached a record high of 1.45 million men, including fifty-nine infantry divisions, ten artillery divisions, five antiaircraft divisions, and seven tank regiments. CPVF numbers remained stable until the armistice agreement was signed in July 1953."</ref> * {{flagdeco|North Korea|1948|size=23px}} 266,600<ref>{{cite book|last=Shrader |first=Charles R. |title=Communist Logistics in the Korean War |series=Issue 160 of Contributions in Military Studies |url=https://books.google.com/books?id=UcGs__qQCzgC&pg=PA90 |access-date=17 February 2013 |year=1995 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0313295096 |page=90 |quote=NKPA strength peaked in October 1952 at 266,600 men in eighteen divisions and six independent brigades. }}</ref> * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 26,000<ref name="Whipped">{{cite journal |last1=Kolb |first1=Richard K. |year=1999 |title=In Korea we whipped the Russian Air Force |journal=VFW Magazine |volume=86 |issue=11 |url=https://www.questia.com/read/1P3-43694886 |access-date=17 February 2013 |quote=Soviet involvement in the Korean War was on a large scale. During the war, 72,000 Soviet troops (among them 5,000 pilots) served along the Yalu River in Manchuria. At least 12 air divisions rotated through. A peak strength of 26,000 men was reached in 1952. }}{{Dead link|date=សីហា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} '''រួមគ្នា:''' 1,742,000 '''សរុប:'''<br />{{flagdeco|China|1949|size=23px}} 2,970,000<ref name="xu" /><br>{{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 72,000<ref name="Whipped"/>|strength1={{plainlist | '''កម្លាំងកំពូល:''' * {{flagdeco|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1948|size=23px}} 602,902<ref>{{cite book|others=Korea Institute of Military History |editor1-last=Millett |editor1-first=Allan Reed |title=The Korean War, Volume 3 |url=https://books.google.com/books?id=9JFvmnDiH-gC&pg=PA692 |access-date=16 February 2013 |year=2001 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=978-0803277960 |page=692 |quote=Total Strength 602,902 troops }}</ref> * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 326,863<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |title=Global U.S. Troop Deployment, 1950–2003 |first=Tim |last=Kane |author-link=Tim Kane |date=27 October 2004 |work=Reports |publisher=[[The Heritage Foundation]] |access-date=15 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128071747/http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |archive-date=28 January 2013 }}<br />{{cite news |title=U.S. to keep troop levels the same in South Korea |author=Ashley Rowland |url=http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |newspaper=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]] |date=22 October 2008 |access-date=16 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512203739/http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |archive-date=12 May 2013 }}<br />{{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |title=U.S. Troops Stationed in South Korea, Anachronistic? |author=Colonel Tommy R. Mize, United States Army |date=12 March 2012 |work=[[United States Army War College]] |publisher=Defense Technical Information Center |access-date=16 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408133136/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |archive-date=8 April 2013 |archivedate=8 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130408133136/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 }}<br />{{cite web |url=http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |title=Military Presence: U.S. Personnel in the Pacific Theater |author=Louis H. Zanardi |author2=Barbara A. Schmitt |author3=Peter Konjevich |author4=M. Elizabeth Guran |author5=Susan E. Cohen |author6=Judith A. McCloskey |date=August 1991 |work=Reports to Congressional Requesters |publisher=[[United States General Accounting Office]] |access-date=15 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234749/http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |archive-date=15 June 2013 |archivedate=15 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615234749/http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf }}</ref> * {{flagdeco|United Kingdom|1801|size=23px}} 14,198<ref name="UNC-USFK">{{cite web|url=http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |title=USFK United Nations Command |author=USFK Public Affairs Office |work=United States Forces Korea |publisher=United States Department of Defense |access-date=29 July 2016 |quote=Republic of Korea&nbsp;– 590,911<br />Colombia&nbsp;– 1,068<br />United States&nbsp;– 302,483<br />Belgium&nbsp;– 900<br />United Kingdom&nbsp;– 14,198<br />South Africa&nbsp;– 826<br />Canada&nbsp;– 6,146<br />Netherlands&nbsp;– 819<br />Turkey&nbsp;– 5,453<br />Luxembourg&nbsp;– 44<br />Australia&nbsp;– 2,282<br />Philippines&nbsp;– 1,496<br />New Zealand&nbsp;– 1,385<br />Thailand&nbsp;– 1,204{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}}<br />Ethiopia&nbsp;– 1,271<br />Greece&nbsp;– 1,263<br />France&nbsp;– 1,119 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711030514/http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |archive-date=11 July 2016 }}</ref><ref>{{cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |title=Korean War Order of Battle: United States, United Nations, and Communist Ground, Naval, and Air Forces, 1950–1953 |url=https://books.google.com/books?id=NpOp2OO1-DAC&pg=PA126 |access-date=16 February 2013 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0275978358 |page=126 |quote=A peak strength of 14,198 British troops was reached in 1952, with over 40,000 total serving in Korea. }}<br />{{cite web |url=http://ukindprk.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-dprk/uk-korea-relations |title=UK-Korea Relations |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=9 February 2012 |work=British Embassy Pyongyang |publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]] |access-date=16 February 2013 |quote=When war came to Korea in June 1950, Britain was second only to the United States in the contribution it made to the UN effort in Korea. 87,000 British troops took part in the Korean conflict, and over 1,000 British servicemen lost their lives }}{{Dead link|date=មករា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br />{{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |access-date=17 February 2013 |quote=Other countries to furnish combat units, with their peak strength, were: Australia (2,282), Belgium/Luxembourg (944), Canada (6,146), Colombia (1,068), Ethiopia (1,271), France (1,119), Greece (1,263), Netherlands (819), New Zealand (1,389), Philippines (1,496), Republic of South Africa (826), Thailand (1,294), Turkey (5,455), and the United Kingdom (Great Britain 14,198). |archivedate=19 ឧសភា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200519043212/http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |url-status=dead }}</ref> * {{flagdeco|Canada|1921|size=23px}} 8,123<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |title=Land of the Morning Calm: Canadians in Korea 1950–1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 January 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=22 February 2013 |quote=Peak Canadian Army strength in Korea was 8,123 all ranks. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323093839/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |archive-date=23 March 2013 |archivedate=23 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323093839/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow }}</ref> * {{flagdeco|Turkey|size=23px}} 5,453<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Australia|size=23px}} 2,282<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Third Philippine Republic|1936|size=23px}} 1,496<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|New Zealand|size=23px}} 1,385<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Thailand|size=23px}} 1,290{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}}<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Ethiopian Empire|size=23px}} 1,271<ref name="517KWA" /> * {{flagdeco|Kingdom of Greece|state|size=23px}} 1,263<ref name="UNC-USFK" /><ref name="517KWA" /> * {{flagdeco|French Fourth Republic|size=23px}} 1,185<ref name="517KWA">{{cite book|last=Edwards |first=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA517 |access-date=22 February 2013 |year=2006 |publisher=[[Infobase Publishing]] |isbn=978-0816074679 |page=517 }}</ref> * {{flagdeco|Colombia|size=23px}} 1,068<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Belgium|size=23px}} 900<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Union of South Africa|size=23px}} 826<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Netherlands|size=23px}} 819<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|India|size=23px}} 346<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/the-doctor-heroes-of-war/article17529390.ece|title=The doctor-heroes of war|first=D. p|last=Ramachandran|newspaper=The Hindu|date=19 March 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> * {{flagdeco|Sweden|size=23px}} 170<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Japan|1947|size=23px}} 120<ref name="auto"/> * {{flagdeco|Norway|size=23px}} 105<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Denmark|size=23px}} 100<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Italy|size=23px}} 72<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Luxembourg|size=23px}} 44<ref name="UNC-USFK" /> }} '''រួមគ្នា:''' 972,334<br /> '''សរុប:'''<br />{{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 1,780,000<ref name="Fact Sheet: America's Wars">[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf Fact Sheet: America's Wars".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127070133/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=2019-11-27 }} U.S. Department of Veteran Affairs, Washington D.C., May 2017.</ref>|commander2a={{plainlist | * '''{{flagicon|China|size=23px}} [[Mao Zedong]]''' * {{flagicon|China|size=23px}} [[Peng Dehuai]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Chen Geng]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Deng Hua]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Hong Xuezhi]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Joseph Stalin]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Georgy Malenkov]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Pavel Zhigarev]] }}|commander2={{plainlist | * '''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[គីម អ៊ីលស៊ុង]]''' * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[ផាក ហុនយ៉ុង]] * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[ឆេ យ៉ុងកុន (មេបញ្ជាការកងទ័ព)|ឆេ យ៉ុងកុន]] * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[គីម ឆែក]]{{KIA}} }}|commander1a={{plainlist | * '''{{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Harry S. Truman]]''' * {{nowrap|'''{{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Dwight D. Eisenhower]]'''}} * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Robert A. Lovett]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Douglas MacArthur]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Matthew Ridgway]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Mark W. Clark]] * {{flagicon|United Kingdom|size=23px}} [[Clement Attlee]] * {{flagicon|United Kingdom|size=23px}} [[Winston Churchill]] }}|combatant2a={{plainlist | * '''{{flag|ចិន|size=23px}}''' * {{flagcountry|សហភាពសូវៀត|1936|size=23px}} }} {{Collapsible list | title = គាំទ្រដោយ: | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលហ្គារី|1946|size=23px}} | {{Nowrap|{{flagcountry|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមឆេកូស្លូវ៉ាគី|size=23px}}<ref name="rozhlas cz" />}} | {{flagcountry|អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត|1949}}<ref name="528KWA">{{cite book|last1=Edwards |first1=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |location=New York |isbn=978-0816074679 |page=528 |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |archive-date=4 July 2017 }}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតហុងគ្រី|1949}}<ref name="528KWA"/><ref>{{cite web|last1=Kocsis |first1=Piroska |title=Magyar orvosok Koreában (1950–1957) |trans-title=Hungarian physicians in Korea (1950–1957) |url=http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |website=ArchivNet: XX. századi történeti források |publisher=Magyar Országos Levéltár |access-date=22 November 2016 |location=Budapest |language=hu |date=2005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510103932/http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |archive-date=10 May 2017 }}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|1947|size=23px}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|1948|size=23px}}<ref>{{cite web|title=Romania's "Fraternal Support" to North Korea during the Korean War, 1950–1953 |url=http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |publisher=Wilson Centre |access-date=24 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221013614/http://wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |archive-date=21 February 2013 |date=December 2011 }}</ref> }}|partof=[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] និងការ[[ជម្លោះកូរ៉េ]]|combatant2='''{{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}}'''|combatant1a={{plainlist | * '''{{flagicon|សហប្រជាជាតិ|size=23px}} [[បញ្ជាការអង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]'''{{refn | name = nbUNforces | group = lower-alpha | នៅថ្ងៃទី 9 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1951 សមាសភាពកងទ័ពគឺ: សហរដ្ឋអាមេរិក: 70.4%, កូរ៉េខាងត្បូង: 23.3% បញ្ជាការអង្គការសហប្រជាជាតិផ្សេងទៀត: 6.3%<ref name=kim-1996>{{cite thesis|page=213 |url=http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |title=Anglo-American Relations and the Attempts to Settle the Korean Question 1953–1960 |first=Heesu |last=Kim |publisher=London School of Economics and Political Science |year=1996 |access-date=9 April 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410050726/http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |archive-date=10 April 2017 }}</ref>}} * '''{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក|1912|size=23px}}}}''' {{Collapsible list | title = ការគាំទ្រការប្រយុទ្ធ: | {{flag|សហរាជាណាចក្រ}} | {{flag|កាណាដា|1921|size=23px}} | {{flag|តួកគី|size=23px}} | {{flag|អូស្ត្រាលី|size=23px}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីនទី ៣|1936|size=23px}} | {{flag|នូវែលសេឡង់|size=23px}} | {{flag|ថៃ|1917|size=23px}} | {{flagcountry|ចក្រភពអេត្យូពី|size=23px}} | {{flagcountry|ព្រះរាជាណាចក្រក្រិក|state|size=23px}} | {{flag|សាធារណរដ្ឋបារាំងទី ៤|name=បារាំង|size=23px}} | {{flag|កូឡុំប៊ី|size=23px}} | {{flag|បែលហ្សិក|size=23px}} | {{flagcountry|សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=23px}} | {{flag|ហូឡង់|size=23px}} | {{flag|លុចសំបួរ|size=23px}} }} {{Collapsible list |title= ជំនួយផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្ត:<ref name=medical>{{Cite news|last=임|first=성호|date=2020-06-19|title=[6.25전쟁 70년] 이역만리 한국서 수백만명 살리고 의술 전파까지|work=[[Yeonhap News]]|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20200618138900004?input=1195m|access-date=2021-04-04}}</ref> | {{flag|អ៊ីតាលី|1946}}{{refn | name = ItalyRedCross| group = lower-alpha |ប្រទេសអ៊ីតាលីមិនមែនជាផ្នែកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ 1955 ប៉ុន្តែបានបញ្ជូនមន្ទីរពេទ្យវាលកាកបាទក្រហមអ៊ីតាលី 68 ពីឆ្នាំ 1951<ref>{{cite web |url=http://www.korean-war.com/italianRChospital.html |title=Archived copy |access-date=2012-06-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822103003/http://www.korean-war.com/italianRChospital.html |archive-date=2012-08-22 |archivedate=2012-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822103003/http://www.korean-war.com/italianRChospital.html }}</ref>}}<ref>{{Cite news|date=2016-08-26|title=6.25전쟁 당시 대한민국에 도움의 손길 내밀었던 이탈리아|work=[[Newsis]]|url=https://newsis.com/pict_detail/view.html?pict_id=NISI20160826_0012112661|access-date=2021-04-04|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412053610/https://newsis.com/pict_detail/view.html?pict_id=NISI20160826_0012112661|url-status=dead}}</ref> | {{flag|អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច|size=23px}}<ref name="Germany">{{Cite news|date=2018-06-22|title=독일, 62년만에 6.25 전쟁 의료지원국에 포함…총 6개국으로 늘어|work=[[해럴드 경제]]|url=http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20180622000293|access-date=2021-04-04}}</ref> | {{flag|ឥណ្ឌា|size=23px}} | {{flag|ន័រវេស|size=23px}} | {{flag|ស៊ុយអែត|size=23px}} | {{flag|ដាណឺម៉ាក|size=23px}} }} {{Collapsible list | title = គាំទ្រផ្សេងទៀត: | {{flagcountry|អ៊ីស្រាអែល|size=23px}}<ref>{{cite journal|last1=Young |first1=Sam Ma |title=Israel's Role in the UN during the Korean War |journal=Israel Journal of Foreign Affairs |date=2010 |volume=4 |issue=3 |pages=81–89 |url=http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |archive-date=24 August 2015 |doi=10.1080/23739770.2010.11446616 |s2cid=219293462 }}</ref> | {{flag|សាធារណរដ្ឋចិន|size=23px|name=តៃវ៉ាន់}} | {{flag|ជប៉ុន|1947}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://apjjf.org/2012/10/31/Tessa-Morris-Suzuki/3803/article.html|title=Post-War Warriors: Japanese Combatants in the Korean War−− &#124; The Asia-Pacific Journal: Japan Focus|website=apjjf.org}}</ref> | {{flagdeco|ប៉ាគីស្ថាន|size=23px}} [[ការគ្រប់គ្រងនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន|ប៉ាគីស្ថាន]]<ref>{{cite web|last=Whan-woo|first=Yi|date=16 September 2019|title=Pakistan's Defense Day rekindles Korean War relief aid|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127113137/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html|archive-date=27 November 2020|access-date=2 May 2020|website=[[The Korea Times]]}}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២-៥៩)|size=23px}} | {{flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=23px}} | {{flagcountry|អេស្ប៉ាញនៅក្រោមហ្វ្រង់កូ|size=23px}}<ref>{{cite book|last1=Edles|first1=Laura Desfor|title=Symbol and Ritual in the New Spain: the transition to democracy after Franco|url=https://archive.org/details/symbolritualnews00edle|url-access=limited|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0521628853|page=[https://archive.org/details/symbolritualnews00edle/page/n45 32]}}</ref> }}|combatant1='''{{flag|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|name=កូរ៉េខាងត្បូង|1949|size=23px}}'''|result=មិនអាចសន្និដ្ឋានបាន, ភាពទាល់ច្រកយោធា * ការលុកលុយរបស់កូរ៉េខាងជើង លើកូរ៉េខាងត្បូង បានវាយបក * ការឈ្លានពានរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ទៅលើប្រទេសកូរ៉េខាងជើង * ការលុកលុយរបស់ចិន និងកូរ៉េខាងជើង លើកូរ៉េខាងត្បូង ត្រូវបានវាយបក * [[កិច្ចព្រមព្រៀង​ឈប់​បាញ់​កូរ៉េ]]បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ក្នុង​ឆ្នាំ 1953 * [[ជម្លោះកូរ៉េ]]កំពុងបន្ត|territory=[[តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង * កូរ៉េខាងជើងដណ្តើមបានទីក្រុង[[កែសុង]], ប៉ុន្តែបាត់បង់សរុបចំនួន​{{convert|1506|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}}, រួមទាំងទីក្រុង[[សុកឆូ]] ទៅកាន់កូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite book |last=Birtle |first=Andrew J. |date=2000 |url=https://history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |title=The Korean War: Years of Stalemate |publisher=U.S. Army Center of Military History |page=34 |access-date=21 August 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724211722/https://history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |date=24 កក្កដា 2019 }}</ref>|place=[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]], [[សមុទ្រលឿង]], [[សមុទ្រជប៉ុន]], [[ច្រកកូរ៉េ]], [[ព្រំដែនចិន-កូរ៉េខាងជើង]]|date=25 មិថុនា 1950 – 27 កក្កដា 1953 (''ជាការពិត'')<br /><br />25 មិថុនា 1950 – បច្ចុប្បន្ន (''យោងតាមសិទ្ធិ'')|caption=|image_size=300px|image=|campaignbox={{Campaignbox Korean War}}}} [[ឯកសារ:Korean War Montage 2.png|រូបភាពតូច]] '''សង្គ្រាមកូរ៉េ''' ({{Lang-en|Korean War}}, {{Lang-ko|6·25 전쟁}}) ជា​សង្រ្គាម​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​[[កូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េ​ខាង​ជើង]] និង​[[កូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង]] ពី​ថ្ងៃ​ទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 ដល់ 27 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1953 សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 នៅពេលដែលកូរ៉េខាងជើងបានឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមព្រំដែន និង[[ការបះបោរ]]នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង<ref>"The creation of an independent South Korea became UN policy in early 1948. Southern communists opposed this, and by autumn partisan warfare had engulfed parts of every Korean province below the 38th parallel. The fighting expanded into a limited border war between the South's newly formed Republic of Korea Army (ROKA) and the North Korean border constabulary as well as the North's Korean People's Army (KPA)."{{cite web|last1=Millett (PHD)|first1=Allan|title=Korean War|url=http://www.britannica.com/event/Korean-War|website=britannica.com|access-date=21 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424090911/http://www.britannica.com/event/Korean-War|archive-date=24 April 2016}}</ref>{{sfn|Cumings|2005|pp=247–53}}{{sfn|Stueck|2002|p=71}} ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រទេស[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]] ខណៈដែលកូរ៉េខាងត្បូងត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ជាចម្បង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបញ្ចប់ដោយការឈប់បាញ់នៅថ្ងៃទី 27 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1953 == ឯកសារយោង == <references /> kd2xnc7fhmfmxe9mclt0kx71zheup2j 0 44802 340965 334262 2026-09-24T23:31:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340965 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោង}}{{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox film|name=រ៉ូបូត|studio=[[Blue Sky Studios]]<br />[[20th Century Fox Animation]]|budget=$៧៥ លាន|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩០ នាទី<ref>{{cite web|title=Robots (US domestic version)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=January 22, 2017|archive-date=February 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012538/http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|url-status=live}} {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|released={{flagicon|USA}} ៦ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥ (Westwood, Los Angeles)<br>{{flagicon|USA}} ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥|distributor=[[20th Century Fox]]|editing=[[John Carnochan]]|border=yes|music=[[John Powell (film composer)|John Powell]]|starring={{plainlist| <!-- Starring cast and order is from the poster --> *[[Ewan McGregor]] *[[Halle Berry]] *[[Greg Kinnear]] *[[Mel Brooks]] *[[Amanda Bynes]] *[[Drew Carey]] *[[Robin Williams]]}}|story={{plainlist| *Ron Mita *Jim McClain *David Lindsay-Abaire }}|screenplay={{plainlist| *[[David Lindsay-Abaire]] *[[Lowell Ganz]] *[[Babaloo Mandel]] }}|producer={{plainlist| *Jerry Davis *John C. Donkin *[[William Joyce (writer)|William Joyce]] }}|director=[[Chris Wedge]]|gross=$២៦០.៧ លាន<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|title=Robots (2005)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=February 22, 2008|archive-date=August 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801024529/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|url-status=live}}</ref>|ចំណងជើងដើម=Robots}}'''''រ៉ូបូត''''' ({{Lang-en|Robots}}) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលរបស់អាមេរិកឆ្នាំ ២០០៥ ដែលដឹកនាំដោយ Chris Wedge ។ '''ប្រវត្តិរ៉ូបូត''' ប្រវត្តិនៃមនុស្សយន្តមានដើមកំណើតនៅសម័យបុរាណ។ ក្នុងកំឡុងបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម មនុស្សបានបង្កើតសមត្ថភាពវិស្វកម្មរចនាសម្ព័ន្ធដើម្បីគ្រប់គ្រងចរន្តអគ្គិសនី ដូច្នេះម៉ាស៊ីនអាចដំណើរការដោយម៉ូទ័រតូចៗ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 គំនិតនៃម៉ាស៊ីនមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​មនុស្ស​យន្ត​ទំនើប​ដំបូង​គេ​គឺ​នៅ​ក្នុង​រោងចក្រ​ជា​មនុស្ស​យន្ត​ឧស្សាហកម្ម។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនថេរដែលមានសមត្ថភាពផលិតការងារដែលអនុញ្ញាតឱ្យផលិតជាមួយនឹងការងារមនុស្សតិច។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដែលមានកម្មវិធីឌីជីថលជាមួយ[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000។ '''Early legends''' គំនិតនៃអ្នកបម្រើសិប្បនិម្មិត និងគូកនមានកាលបរិច្ឆេទយ៉ាងហោចណាស់ដូចជារឿងព្រេងបុរាណរបស់ Cadmus ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានសាបព្រួសធ្មេញនាគដែលប្រែទៅជាទាហាននិង Pygmalion ដែលរូបសំណាក Galatea បានរស់ឡើងវិញ។ ទេវកថាបុរាណជាច្រើនរាប់បញ្ចូលទាំងមនុស្សសិប្បនិមិត្ត ដូចជា មេកានិកដែលនិយាយ (ភាសាក្រិចបុរាណ៖ Κουραι Χρυσεαι (Kourai Khryseai); "Golden Maidens"[1]) សាងសង់ដោយព្រះក្រិក Hephaestus (Vulcan to the Romans) ចេញពីមាស។[2] អ្នកប្រាជ្ញព្រះពុទ្ធសាសនា Daoxuan (596-667 AD) បានពណ៌នាអំពី automata របស់មនុស្សដែលផលិតពីលោហធាតុ ដែលសូត្រអត្ថបទពិសិដ្ឋនៅក្នុងកុដិដែលដាក់នាឡិកាដ៏អស្ចារ្យ។ "មនុស្សលោហិត" យំនៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសក្យមុនីសុគត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មរបស់មនុស្សមានលក្ខណៈពិសេសផងដែរនៅក្នុងរឿង Epic of King Gesar ដែលជាវីរបុរសវប្បធម៌អាស៊ីកណ្តាល។[4] រឿងព្រេងចិនដំបូងបង្អស់លើជាងឈើរឿងព្រេងនិទាន Lu Ban និងទស្សនវិទូ Mozi បានពិពណ៌នាអំពីការធ្វើត្រាប់តាមមេកានិចនៃសត្វ និងបិសាច។[5] អត្ថន័យនៃ automatons humanoid ត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុង Liezi (សតវត្សទី 4 នៃគ.ស.) ដែលជាការចងក្រងនៃអត្ថបទ Daoist ដែលបានបន្តក្លាយជាបុរាណ។ នៅក្នុងជំពូកទី 5 ស្តេច Mu of Zhou កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់លោកខាងលិច ហើយនៅពេលសួរសិប្បករ Yan Shi ថា "តើអ្នកអាចធ្វើអ្វីបាន?" រាជវាំងត្រូវបានបង្ហាញជាមួយបុរសសិប្បនិម្មិត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនអាចបែងចែកពីមនុស្សបានទេ ហើយបានអនុវត្តល្បិចផ្សេងៗសម្រាប់ស្តេច និងបក្ខពួករបស់គាត់។ ប៉ុន្តែ​ស្តេច​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ជា​កំហឹង​នៅ​ពេល​ដែល​ជាក់​ស្តែ​ង​ស្វ័យ​ប្រវត្តិ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ចែចង់​ជាមួយ​នឹង​ស្ត្រី​នៅ​ក្នុង​ការ​ចូល​រួម​និង​ការ​គំរាម​កំហែង​ម៉ាស៊ីន​ស្វ័យប្រវត្តិ​នឹង​ការ​ប្រហារ​ជីវិត​។ ដូច្នេះ​សិប្បករ​បាន​កាត់​ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម​បើក​ចំហ ហើយ​បង្ហាញ​ពី​ស្នាដៃ​ខាងក្នុង​របស់​បុរស​សិប្បនិមិត្ត។ ស្តេចមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ហើយធ្វើការពិសោធន៍ជាមួយនឹងមុខងារដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ដោយដកចេញនូវសមាសធាតុសរីរាង្គផ្សេងៗ។ ស្ដេច​ងឿង​ឆ្ងល់​ថា៖ «តើ​ជំនាញ​មនុស្ស​អាច​សម្រេច​បាន​ច្រើន​ដូច​អ្នក​បង្កើត​ឬ?»។ និងបានរឹបអូសស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[6] រឿងនិទានស្រដៀងគ្នាអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរឿងនិទានពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌាសហសម័យដែលនៅជិតនោះ ប៉ុន្តែនៅទីនេះភាពស្មុគ្រស្មាញនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនត្រូវគ្នានឹងលោកម្ចាស់យានទេ។[4] មុន​ការ​ដាក់​បញ្ចូល​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​សករាជ ទស្សនវិទូ​ចិន​មិន​បាន​ពិចារណា​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់​ពី​ភាព​ខុស​គ្នា​រវាង​រូបរាង​និង​ការពិត។ Liezi បដិសេធទស្សនវិជ្ជាពុទ្ធសាសនា ហើយប្រដូចអំណាចច្នៃប្រឌិតរបស់មនុស្សទៅនឹងអ្នកបង្កើត។[7] ការកាត់ឈើរបស់ Elizabethan នៃក្បាល Brazen និយាយ: "ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺកន្លងផុតទៅហើយ" ។ សៀវភៅ Lokapannatti របស់ឥណ្ឌា ដែលជាបណ្តុំនៃវដ្ត និងរឿងដែលផលិតនៅសតវត្សទី 11 ឬ 12 នៃគ.ស. [8] ប្រាប់រឿងរ៉ាវអំពីរបៀបដែលកងទ័ពស្វ័យប្រវត្តិកម្មមួយ (‹ សូមមើល RfD› bhuta vahana yanta ឬ "ម៉ាស៊ីនចលនាវិញ្ញាណ") ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធនៅក្នុងចេតិយសម្ងាត់មួយ។ គម្រោងបង្កើត automatons humanoid បែបនេះត្រូវបានលួចពីនគររ៉ូម ដែលជាពាក្យទូទៅសម្រាប់វប្បធម៌ Greco-Roman-Byzantine។ យោងតាមលោក Lokapannatti ជនជាតិ Yavanas ("អ្នកនិយាយភាសាក្រិច") បានប្រើប្រាស់ automatons ដើម្បីធ្វើការជួញដូរ និងធ្វើកសិកម្ម ប៉ុន្តែក៏ចាប់បាន និងប្រហារជីវិតឧក្រិដ្ឋជនផងដែរ។ អ្នកផលិតស្វ័យប្រវត្តិកម្មរ៉ូម៉ាំងដែលបានចាកចេញពីនគរត្រូវបានដេញតាម និងសម្លាប់ដោយម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ។ តាម​លោក​កប្បញ្ញោ​ទិត្យ ព្រះ​បាទ​អសោក​បាន​ស្តាប់​រឿង​នៃ​ចេតិយ​សម្ងាត់​ហើយ​ក៏​ចេញ​ទៅ​រក ។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នារវាង automatons អ្នកចម្បាំងដ៏កាចសាហាវ Asoka បានរកឃើញវិស្វករដែលមានអាយុវែង ដែលបានសាងសង់ automatons ហើយត្រូវបានបង្ហាញពីរបៀបរុះរើ និងគ្រប់គ្រងពួកគេ។ ដូច្នេះ អធិរាជ​អសោក​គ្រប់គ្រង​បញ្ជា​កង​ទ័ព​ដ៏​ធំ​នៃ​អ្នក​ចម្បាំង​ស្វ័យប្រវត្តិ។ រឿងនិទានឥណ្ឌានេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភ័យខ្លាចនៃការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់សត្វសិប្បនិមិត្ត ដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងទេវកថាក្រិចអំពីកងទ័ពនាគ។[9] ដោយ​បាន​បំផុសគំនិត​ដោយ​រឿងព្រេង​គ្រីស្ទាន​អឺរ៉ុប ជនជាតិ​អឺរ៉ុប​នៅ​មជ្ឈិមសម័យ​បាន​ច្នៃ​ក្បាល​ដែល​អាច​ឆ្លើយ​សំណួរ​ដែល​ចោទ​សួរ​ពួកគេ។ Albertus Magnus ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបានបង្កើតប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ទាំងមូលដែលអាចបំពេញការងារក្នុងស្រុកមួយចំនួន ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបំផ្លាញដោយសិស្សរបស់ Albert លោក Thomas Aquinas សម្រាប់ការរំខានដល់ការគិតរបស់គាត់។[10] រឿងព្រេងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតទាក់ទងនឹងក្បាលលង្ហិនដែលបង្កើតដោយ Roger Bacon ដែលត្រូវបានបំផ្លាញ ឬកម្ទេចចោល បន្ទាប់ពីគាត់ខកខានពេលប្រតិបត្តិការរបស់វា។[10] Automata ដែលស្រដៀងនឹងមនុស្ស ឬសត្វគឺមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងពិភពស្រមើស្រមៃនៃអក្សរសិល្ប៍មជ្ឈិមសម័យ។[11][12] '''Automata''' នៅសតវត្សរ៍ទី 4 មុនគ្រឹស្តសករាជ គណិតវិទូ Archytas នៃ Tarentum បានបង្កើតបក្សីមេកានិចដែលគាត់ហៅថា "The Pigeon" ដែលត្រូវបានជំរុញដោយចំហាយទឹក។ ដោយលើកយកឯកសារយោងពីមុននៅក្នុង Iliad របស់ Homer អារីស្តូតបានប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងនយោបាយរបស់គាត់ (ប្រហែល 322 មុនគ.ស សៀវភៅទី 1 វគ្គ 4) ថា អូតូម៉ាតា នៅថ្ងៃណាមួយអាចនាំមកនូវសមភាពរបស់មនុស្សដោយធ្វើឱ្យអាចធ្វើទៅបាននូវការលុបបំបាត់ទាសភាព: មានលក្ខខណ្ឌតែមួយគត់ដែលយើងអាចស្រមៃថាអ្នកគ្រប់គ្រងមិនត្រូវការអ្នកក្រោមបង្គាប់ ហើយចៅហ្វាយនាយមិនត្រូវការទាសករទេ។ លក្ខខណ្ឌនេះគឺថាឧបករណ៍និមួយៗអាចធ្វើការងាររបស់ខ្លួនតាមពាក្យបញ្ជា ឬដោយការរំពឹងទុកដ៏ឆ្លាតវៃ ដូចជារូបចម្លាក់របស់ Daedalus ឬជើងកាមេរ៉ាដែលធ្វើឡើងដោយ Hephaestus ដែល Homer រៀបរាប់ថា "ចលនារបស់ពួកគេបានចូលទៅក្នុង conclave of Gods on Olympus" ដូចជា shuttle គួរតែត្បាញដោយខ្លួនឯង ហើយការលេងរបស់វាគួរធ្វើ។ មនុស្សយន្តតន្ត្រីរបស់ Ismail al-Jazari នៅពេលដែលក្រិកបានគ្រប់គ្រងប្រទេសអេហ្ស៊ីប វិស្វករបន្តបន្ទាប់គ្នាដែលអាចសាងសង់ automata បានបង្កើតខ្លួនឯងនៅអាឡិចសាន់ឌ្រី។ ចាប់ផ្តើមជាមួយ polymath Ctesibius (285-222 មុនគ។ ស។ Ctesibius បានសាងសង់ automata ស្រដៀងនឹងមនុស្ស ដែលជារឿយៗវាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងពិធីសាសនា និងការថ្វាយបង្គំព្រះ។ វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺដ៏អស្ចារ្យម្នាក់ចុងក្រោយគឺវីរៈបុរសអាឡិចសាន់ឌ្រី (១០-៧០ គ.ស.) បានសាងសង់រោងមហោស្រពអាយ៉ងអូតូម៉ាតា ដែលរូបចម្លាក់ និងឈុតឆាកបានផ្លាស់ប្តូរដោយមធ្យោបាយមេកានិច។ គាត់បានពិពណ៌នាអំពីការសាងសង់ automata បែបនេះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញារបស់គាត់ស្តីពី pneumatics។[14] វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺបានសាងសង់ automata ជាការគោរពចំពោះពាក្យបញ្ជាជាក់ស្តែងរបស់មនុស្សលើធម្មជាតិ និងជាឧបករណ៍សម្រាប់បូជាចារ្យ ប៉ុន្តែក៏បានចាប់ផ្តើមប្រពៃណីមួយដែល automata ត្រូវបានសាងសង់សម្រាប់អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ និងជាចម្បងសម្រាប់ការកម្សាន្តរបស់អ្នកមាន។[15] ប្រពៃណីនៃការផលិត automata បានបន្តនៅក្នុងពិភពក្រិចបានយ៉ាងល្អរហូតដល់មជ្ឈិមសម័យ។ នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់គាត់ទៅកាន់ Constantinople ក្នុងឆ្នាំ 949 ឯកអគ្គរដ្ឋទូត Liutprand នៃ Cremona បានពិពណ៌នាអំពី automata នៅក្នុងវិមានរបស់អធិរាជ Theophilos រួមទាំង "សត្វតោដែលធ្វើពីលង្ហិន ឬឈើស្រោបដោយមាស ដែលវាយដីដោយកន្ទុយ ហើយគ្រហឹមដោយមាត់បើកចំហរ និងអណ្តាតគ្រហឹម" "ដើមឈើសំរឹទ្ធមាស មែករបស់វាពោរពេញដោយសត្វស្លាប ធ្វើអំពីលង្ហិនធ្វើអំពីមាស ហើយសត្វទាំងនេះបន្លឺសំឡេងស្រែកឱ្យសមស្របនឹងប្រភេទសត្វរបស់វា" និង "រាជបល្ល័ង្ក" ដែលធ្វើតាមរបៀបនោះ ពេល​វា​ធ្លាក់​មក​លើ​ដី ខណៈ​ពេល​មួយ​ទៀត​វា​ឡើង​ខ្ពស់​ជាង ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឃើញ​ឡើង​លើ​អាកាស។ automata ស្រដៀងគ្នានៅក្នុងបន្ទប់បល្ល័ង្ក (ច្រៀងបក្សី គ្រហឹម និងសត្វតោដែលកំពុងផ្លាស់ទី) ត្រូវបានពិពណ៌នាដោយសហសម័យរបស់ Luitprand ដែលជាអធិរាជ Constantine Porphyrogenitus នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ Περὶ τῆς Βασιλείου Τά. ដ្យាក្រាមនៃសៀវភៅរបស់ស៊ូសុងឆ្នាំ 1092 នៃគ.ស ដែលបង្ហាញពីការងារខាងក្នុងនៃប៉មនាឡិការបស់គាត់ នៅក្នុងប្រទេសចិន ម៉ាស៊ីន Cosmic ប៉មនាឡិកាប្រវែង 10 ម៉ែត្រ (33 ហ្វីត) ដែលសាងសង់ដោយ Su Song នៅទីក្រុង Kaifeng ប្រទេសចិន ក្នុងឆ្នាំ 1088 នៃគ.ស. បានបង្ហាញនូវរូបចម្លាក់មេកានិកដែលបន្លឺសំឡេងម៉ោង សំឡេងគង ឬកណ្ដឹងក្នុងចំណោមឧបករណ៍ផ្សេងទៀត។[17] មុខងារនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មបានបន្តចូលទៅក្នុងរាជវង្សថាង។ Daifeng Ma បានសាងសង់អ្នកបំរើស្លៀកពាក់ដោយស្វ័យប្រវត្តិសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រិយានី។[18] Ying Wenliang បានសាងសង់បុរស automata ដែលស្នើរសុំនំនៅពិធីជប់លៀង និងស្ត្រីដែលធ្វើពីឈើ automata ដែលលេង sheng ។ ក្នុងចំណោមឯកសារ automata ដ៏ល្អបំផុតនៃប្រទេសចិនបុរាណគឺ Han Zhile ជនជាតិជប៉ុនដែលបានផ្លាស់ទៅប្រទេសចិននៅដើមសតវត្សទី 9 នៃគ។ សង្គមក្រោយបុរាណដូចជា Byzantines និង Arabs បានបន្តការសាងសង់ automata ។ Byzantines បានទទួលមរតកចំណេះដឹងអំពី automata ពី Alexandrians ហើយបានអភិវឌ្ឍវាបន្ថែមទៀតដើម្បីបង្កើតនាឡិកាទឹកជាមួយនឹងយន្តការប្រអប់លេខ ដូចជាឧទាហរណ៍ដែលបានពិពណ៌នាដោយ Procopius អំពី 510។ វាស្ថិតនៅក្នុងពិភពអារ៉ាប់មជ្ឈិមសម័យ ដែលភាពជឿនលឿនដ៏សំខាន់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងការសាងសង់ automata នឹងកើតឡើង។ Harun al-Rashid បានសាងសង់នាឡិកាទឹកជាមួយនឹង Jack ធារាសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ និងផ្លាស់ប្តូររូបមនុស្ស។ នាឡិកាមួយបែបនេះត្រូវបានផ្តល់អំណោយដល់ Charlemagne ស្តេច Franks ក្នុងឆ្នាំ 807។ វិស្វករជនជាតិអារ៉ាប់ដូចជា Banu Musa និង Al-Jazari បានបោះពុម្ភសន្ធិសញ្ញាស្តីពីធារាសាស្ត្រ និងបានអភិវឌ្ឍសិល្បៈនាឡិកាទឹក។ Al-Jazari បានសាងសង់សត្វក្ងោកផ្លាស់ទីដោយស្វ័យប្រវត្តិដែលជំរុញដោយថាមពលវារីអគ្គិសនី។[21] គាត់បានបង្កើតកង់ទឹកដែលមានកាំមេនៅលើអ័ក្សរបស់ពួកគេដែលប្រើសម្រាប់ដំណើរការស្វ័យប្រវត្តិ។[22] អូតូម៉ាតារបស់មនុស្សម្នាក់របស់ អាល់ហ្សាហ្សារី គឺជាអ្នកបម្រើដែលអាចបម្រើទឹក តែ ឬភេសជ្ជៈ។ ភេសជ្ជៈនេះត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងធុងមួយដែលមានអាងស្តុកទឹកពីកន្លែងដែលភេសជ្ជៈធ្លាក់ចូលទៅក្នុងធុងមួយ ហើយបន្ទាប់ពីប្រាំពីរនាទី ចូលទៅក្នុងពែងមួយ ក្រោយមកអ្នកបម្រើបានលេចចេញមកក្រៅទ្វារស្វ័យប្រវត្តិដែលកំពុងបម្រើភេសជ្ជៈ។[23] Al-Jazari បានបង្កើតម៉ាស៊ីនលាងដៃដោយបញ្ចូលនូវយន្តការលាងដៃដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងបង្គន់ទំនើប។ វាមានលក្ខណៈពិសេសមនុស្សស្រី automaton ឈរក្បែរអាងដែលពោរពេញទៅដោយទឹក។ នៅពេលដែលអ្នកប្រើប្រាស់ទាញដងថ្លឹង ទឹកនឹងហូរចេញ ហើយអូតូម៉ាតូនរបស់ស្ត្រីនឹងបំពេញអាង។[24] លើសពីនេះ គាត់បានបង្កើតក្រុមតន្ត្រីមនុស្សយន្ត។[25] យោងតាមលោក Mark Rosheim មិនដូចការរចនាក្រិក Arab automata បានធ្វើការជាមួយនឹងការបំភាន់យ៉ាងខ្លាំង និងរៀបចំការយល់ឃើញរបស់មនុស្សសម្រាប់ការអនុវត្តជាក់ស្តែង។[26] ឧបករណ៍ចម្រៀកដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសៀវភៅចំណេះដឹងនៃឧបករណ៍មេកានិចដ៏ប៉ិនប្រសប់ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពដោយ Al-Jazari មិនយូរប៉ុន្មានមុនពេលគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ 1206 បានបង្ហាញខ្លួន 100 ឆ្នាំក្រោយមកនៅក្នុងនាឡិកាអឺរ៉ុបទំនើបបំផុត។ Al-Jazari ក៏បានបោះពុម្ភសេចក្តីណែនាំស្តីពីការសាងសង់ automata របស់មនុស្សផងដែរ។[27] នាឡិកាទឹកដំបូងដែលយកគំរូតាមការរចនាបែបអារ៉ាប់ត្រូវបានសាងសង់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបប្រហែលឆ្នាំ 1000 នៃគ.ស. ប្រហែលជាផ្អែកលើព័ត៌មានដែលត្រូវបានបញ្ជូនក្នុងអំឡុងពេលទំនាក់ទំនងមូស្លីម-គ្រីស្ទាននៅស៊ីស៊ីលី និងអេស្ប៉ាញ។ ក្នុងចំណោមនាឡិកាទឹកអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានកត់ត្រាគឺរបស់ Gerbert of Aurillac ដែលបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 985 គ.ស.។ ស្នាដៃរបស់វីរៈបុរសលើ automata ត្រូវបានបកប្រែទៅជាឡាតាំងចំពេលដែលក្រុមហ៊ុន Renaissance សតវត្សទី 12 ។ វិចិត្រករ-វិស្វករនៅដើមសតវត្សទី 13 លោក Villard de Honnecourt បានគូសវាសផែនការសម្រាប់ automata ជាច្រើន។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 13 លោក Robert II Count of Artois បានសាងសង់សួនកម្សាន្តមួយនៅឯប្រាសាទរបស់គាត់នៅ Hesdin ដែលរួមបញ្ចូលមនុស្សយន្ត មនុស្ស និងសត្វជាច្រើន។ អ្នកវាយកណ្តឹងដោយស្វ័យប្រវត្តិ ហៅថា jacquemart បានក្លាយជាការពេញនិយមនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី 14 ជាមួយនឹងនាឡិកាមេកានិច។[28] គំរូនៃមនុស្សយន្តរបស់លោក Leonardo ជាមួយនឹងការងារខាងក្នុង។ ប្រហែលជាត្រូវបានសាងសង់ដោយ Leonardo da Vinci នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។[30] ក្នុងចំណោមស្វ័យប្រវត្តិកម្មដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានដំបូងគេគឺរូបមនុស្សដែលត្រូវបានគូរដោយ Leonardo da Vinci (1452-1519) នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។ សៀវភៅកត់ត្រារបស់ Leonardo ដែលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មានរូបគំនូរលម្អិតអំពីមេកានិកម្នាក់នៅក្នុងអាវក្រោះដែលអាចអង្គុយបាន គ្រវីដៃ និងផ្លាស់ទីក្បាល។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1400 លោក Johannes Müller von Königsberg បានបង្កើតឥន្ទ្រីស្វ័យប្រវត្តិ និងហោះហើរធ្វើពីដែក។ ទាំងពីរអាចហោះហើរបាន។ John Dee ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរសម្រាប់ការបង្កើត beetle ឈើដែលមានសមត្ថភាពហោះហើរ។[31] ផ្ទៃខាងក្នុងសម្ងាត់នៃ Turk ការបម្រើតែ karakuri ជាមួយនឹងយន្តការ សតវត្សទី 19 ។ សារមន្ទីរវិទ្យាសាស្ត្រជាតិតូក្យូ។ អ្នកគិតនៅសតវត្សទី 17 René Descartes ជឿថាសត្វ និងមនុស្សគឺជាម៉ាស៊ីនជីវសាស្រ្ត។ ក្នុងដំណើរចុងក្រោយរបស់គាត់ទៅកាន់ប្រទេសន័រវេស គាត់បានយកតុក្កតាមេកានិកដែលមើលទៅដូចជាកូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ Francine ដែលបានស្លាប់ទៅហើយ។[32] នៅសតវត្សរ៍ទី 18 អ្នកផលិតតុក្កតា Jacques de Vaucanson បានសាងសង់សម្រាប់កូនទាស្វ័យប្រវត្តិ Louis XV ដែលមានផ្នែកផ្លាស់ទីរាប់រយ ដែលអាចស៊ី និងផឹកបាន។ Vaucanson បានសាងសង់ជាបន្តបន្ទាប់នូវ automatons humanoid ជាអ្នកវាយស្គរ និងអ្នកលេង fife ត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ភាពស្រដៀងគ្នានៃកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់ពួកគេទៅនឹងមនុស្សពិត។[33] ការបង្កើតរបស់ Vaucanson បានបំផុសគំនិតអ្នកផលិតនាឡិកាអ៊ឺរ៉ុបឱ្យផលិត automata មេកានិច ហើយវាបានក្លាយជាម៉ូដទាន់សម័យក្នុងចំណោមពួកអភិជនអឺរ៉ុប ដើម្បីប្រមូលឧបករណ៍មេកានិចទំនើបសម្រាប់ការកម្សាន្ត។[32] នៅឆ្នាំ 1747 Julien Offray de La Mettrie បានបោះពុម្ភផ្សាយដោយអនាមិកនូវម៉ាស៊ីន L'homme (Man a Machine) ដែលក្នុងនោះគាត់បានហៅ Vaucanson ថាជា "Prometheus ថ្មី" ហើយបានរំលឹកថា "រាងកាយមនុស្សគឺជានាឡិកា ដែលជានាឡិកាដ៏ធំដែលសាងសង់ឡើងដោយជំនាញ និងភាពប៉ិនប្រសប់បែបនេះ"។[34] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1770 ស្វីស Pierre Jaquet-Droz បានបង្កើត automata ផ្លាស់ទីដែលមើលទៅដូចកូនក្មេង ដែលធ្វើអោយ Mary Shelley រីករាយដែលបានបន្តសរសេរប្រលោមលោក Frankenstein ឆ្នាំ 1818 ។ ឬ Prometheus ទំនើប។ ការប៉ុនប៉ងចុងក្រោយនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មគឺ The Turk ដោយ Wolfgang von Kempelen ដែលជាម៉ាស៊ីនដែលមើលទៅហាក់ដូចជាទំនើប ដែលអាចលេងអុកប្រឆាំងនឹងគូប្រជែងរបស់មនុស្ស និងបានទៅលេងនៅអឺរ៉ុប។ នៅពេលដែលម៉ាស៊ីនត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ពិភពលោកថ្មី វាបានជំរុញឱ្យ Edgar Allan Poe សរសេរអត្ថបទមួយ ដែលក្នុងនោះគាត់បានសន្និដ្ឋានថាវាមិនអាចទៅរួចទេសម្រាប់ឧបករណ៍មេកានិចក្នុងការវែកញែក ឬគិត។[32] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ The Mechanical Turk ក្រោយមកត្រូវបានគេបង្ហាញឱ្យដឹងថាជាការបោកបញ្ឆោតដ៏ឧឡារិកមួយ៖ ម៉ាស៊ីនបានលាក់បាំងមនុស្ស ដែលដំណើរការវាពីខាងក្នុង។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 សិប្បករជនជាតិជប៉ុន Hisashige Tanaka ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "អេឌីសុនរបស់ជប៉ុន" បានបង្កើតអារេនៃប្រដាប់ក្មេងលេងមេកានិចដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលខ្លះអាចបម្រើតែ ព្រួញភ្លើងដែលគូរចេញពី quiver ឬសូម្បីតែគូរតួអក្សរអក្សរកានជីរបស់ជប៉ុន។ អត្ថបទសំខាន់ Karakuri Zui (Illustrated Machinery) ត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1796។[35] នៅឆ្នាំ 1898 Nikola Tesla បានបង្ហាញ "teleautomaton" របស់គាត់ដែលជាគំរូដើមនៃទូកដែលគ្រប់គ្រងពីចម្ងាយនៅឯ Madison Square Garden ជា "automaton ដែលបានចាកចេញទៅដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នឹងធ្វើសកម្មភាពហាក់ដូចជាមានហេតុផលនិងដោយគ្មានការគ្រប់គ្រងដោយចេតនាពីខាងក្រៅ" ។ គាត់បានការពារការច្នៃប្រឌិតរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹងអ្នកយកព័ត៌មានរិះគន់ដោយលើកហេតុផលថាវាមិនមែនជា "ឧបករណ៍បំផ្ទុះឥតខ្សែ" ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ "ការប្រណាំងមនុស្សយន្តដំបូងបង្អស់ បុរសមេកានិច ដែលនឹងធ្វើការងារដ៏លំបាករបស់មនុស្សជាតិ។" '''Modern history''' ឆ្នាំ 1900 ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1900 L. Frank Baum បានណែនាំបច្ចេកវិទ្យាសហសម័យទៅក្នុងសៀវភៅកុមារនៅក្នុងស៊េរី Oz ។ នៅក្នុងរឿង The Wonderful Wizard of Oz (1900) Baum បានប្រាប់រឿងរ៉ាវរបស់ Cyborg Tin Woodman ដែលជាជាងកាត់ឈើរបស់មនុស្សដែលមានដៃជើង ក្បាល និងរាងកាយរបស់គាត់ត្រូវបានជំនួសដោយជាងដែក បន្ទាប់ពីពូថៅដ៏អាក្រក់របស់គាត់បានកាត់ពួកគេ។ នៅក្នុង Ozma of Oz (1907) Baum ពិពណ៌នាអំពីបុរសធ្វើនាឡិកាស្ពាន់ Tik-Tok ដែលត្រូវរបួសជាបន្តបន្ទាប់ ហើយរត់ចុះក្រោមក្នុងពេលមិនសមរម្យ។[38] នៅឆ្នាំ 1903 វិស្វករជនជាតិអេស្ប៉ាញ Leonardo Torres Quevedo បានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងវិទ្យុដែលហៅថា "Telekino" នៅបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រប៉ារីស។[39] វា​ត្រូវ​បាន​គេ​បម្រុង​ទុក​ជា​វិធី​មួយ​ក្នុង​ការ​សាក​ល្បង​ការ​រចនា​របស់​គាត់​ផ្ទាល់​ដោយ​មិន​ប្រថុយ​នឹង​ជីវិត​មនុស្ស។ មិនដូចវិធីសាស្រ្តផ្សេងទៀតដែលអនុវត្តសកម្មភាព 'បើក/បិទ' Torres បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្រាប់គ្រប់គ្រងឧបករណ៍មេកានិច ឬអគ្គិសនីដែលមានស្ថានភាពប្រតិបត្តិការខុសៗគ្នា។[40] ឧបករណ៍បញ្ជូនមានសមត្ថភាពក្នុងការផ្ញើក្រុមគ្រួសារនៃពាក្យកូដផ្សេងគ្នាដោយមធ្យោបាយនៃសញ្ញាតេឡេក្រាមប្រព័ន្ធគោលពីរ ហើយអ្នកទទួលអាចកំណត់ស្ថានភាពប្រតិបត្តិការផ្សេងគ្នានៅក្នុងឧបករណ៍ដែលកំពុងប្រើ អាស្រ័យលើពាក្យកូដ។ Telekino អាចប្រតិបត្តិពាក្យបញ្ជាចំនួន 19 ផ្សេងគ្នា។ នៅឆ្នាំ 1905 Torres បានជ្រើសរើសធ្វើតេស្ដតេឡេគីណូដំបូងនៅក្នុងយានជំនិះកង់បីអគ្គិសនី។[41] នៅឆ្នាំ 1906 នៅក្នុងវត្តមានរបស់ទស្សនិកជនដែលរួមមានស្តេចនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ Torres បានបង្ហាញការច្នៃប្រឌិតនៅក្នុងកំពង់ផែ Bilbao ដោយដឹកនាំទូកពីច្រាំងជាមួយនឹងមនុស្សនៅលើយន្តហោះ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងនៅចម្ងាយជាង 2 គីឡូម៉ែត្រ។[42] ឆ្នាំ 1910 នៅឆ្នាំ 1912 លោក Leonardo Torres Quevedo បានសាងសង់ម៉ាស៊ីនស្វយ័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពលេងអុក។ ផ្ទុយទៅនឹង The Turk and Ajeeb ដែលដំណើរការដោយមនុស្ស El Ajedrecista (The Chessplayer) មានស្វ័យប្រវត្តិកម្មរួមបញ្ចូលគ្នាពិតប្រាកដដែលបង្កើតឡើងដើម្បីលេងអុកដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស។ វាបានលេងតែល្បែងចុងក្រោយជាមួយនឹងបំណែកអុកបីប៉ុណ្ណោះ ផ្លាស់ទីស្តេចស និង rook ដោយស្វ័យប្រវត្តិដើម្បីពិនិត្យមើលមិត្តរួមស្តេចខ្មៅដែលផ្លាស់ទីដោយគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។[43][44] នៅឆ្នាំ 1951 El Ajedrecista បានកម្ចាត់ Savielly Tartakower នៅ Paris Cybernetic Conference ដែលជាចៅហ្វាយនាយដំបូងគេដែលត្រូវបានកម្ចាត់ដោយម៉ាស៊ីន។[45] នៅក្នុងក្រដាស Essays on Automatics ឆ្នាំ 1914 របស់គាត់ Torres បានស្នើម៉ាស៊ីនដែលបង្កើត "ការវិនិច្ឆ័យ" ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលចាប់យកព័ត៌មានពីខាងក្រៅ ផ្នែកដែលគ្រប់គ្រងពិភពលោកខាងក្រៅដូចជាអាវុធ ប្រភពថាមពលដូចជាថ្ម និងសម្ពាធខ្យល់ ហើយសំខាន់បំផុតគឺចាប់យកព័ត៌មាន និងព័ត៌មានអតីតកាល។ វាត្រូវបានគេកំណត់ថាជាសារពាង្គកាយដែលអាចគ្រប់គ្រងប្រតិកម្មក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងព័ត៌មានខាងក្រៅ និងសម្របខ្លួនទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងបរិយាកាសដើម្បីផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយារបស់វា។[46][47][48][49] ឆ្នាំ 1920 ពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងនៅក្នុងការលេងដែលបានបោះពុម្ពដោយ Czech Karel Čapek ក្នុងឆ្នាំ 1920. R.U.R. (Rossum's Universal Robots) គឺជាការតិះដៀល មនុស្សយន្តត្រូវបានផលិតឡើងជាជីវសាស្រ្ត ដែលអនុវត្តការងារដោយដៃដែលមិនសប្បាយចិត្តទាំងអស់។[50] យោងទៅតាម Čapek ពាក្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបងប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Josef មកពីពាក្យ Czech robota 'corvée' ឬនៅក្នុងភាសាស្លូវ៉ាគី 'work' ឬ 'labor'។[51] (Karel Čapek កំពុងធ្វើការលើការលេងរបស់គាត់កំឡុងពេលស្នាក់នៅក្នុង Trenčianske Teplice ក្នុងប្រទេសស្លូវ៉ាគី ជាកន្លែងដែលឪពុករបស់គាត់ធ្វើការជាវេជ្ជបណ្ឌិត។) ការលេង R.U.R បានជំនួសការប្រើប្រាស់ដ៏ពេញនិយមនៃពាក្យ "automaton" ។ សាជីវកម្មអគ្គិសនី Westinghouse បានសាងសង់ Televox ក្នុងឆ្នាំ 1926 ។ វាជាការកាត់ក្រដាសកាតុងធ្វើកេសភ្ជាប់ទៅនឹងឧបករណ៍ផ្សេងៗដែលអ្នកប្រើប្រាស់អាចបើក និងបិទបាន។[53] នៅឆ្នាំ 1927 Metropolis របស់ Fritz Lang ត្រូវបានដោះលែង។ The Maschinenmensch ("machine-human") ដែលជាមនុស្សយន្ត gynoid humanoid ដែលត្រូវបានគេហៅថា "Parody", "Futura", "Robotrix" ឬ "Maria impersonator" (សម្តែងដោយតារាសម្តែងអាឡឺម៉ង់ Brigitte Helm) គឺជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅលើខ្សែភាពយន្ត។[54] មនុស្សយន្តជប៉ុនដ៏ល្បីល្បាញបំផុតត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈនៅឆ្នាំ 1927 ។ Gakutensoku ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានតួនាទីការទូត។ ត្រូវបានធ្វើសកម្មភាពដោយខ្យល់ដែលបានបង្ហាប់ វាអាចសរសេរបានយ៉ាងរលូន និងលើកត្របកភ្នែករបស់វា។[19] មនុស្សយន្តជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់នៅមុនថ្ងៃរះនៃយន្តការ servomechanisms ដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ សម្រាប់គោលបំណងទំនាក់ទំនងសាធារណៈរបស់ក្រុមហ៊ុនធំៗ។ ទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនសំខាន់ៗដែលអាចធ្វើស្តង់មួយចំនួនដូចជា automata នៃសតវត្សទី 18 ជាដើម។ នៅឆ្នាំ 1928 មនុស្សយន្តមួយក្នុងចំណោមមនុស្សយន្តដំបូងគេត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅឯការតាំងពិព័រណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃសមាគមវិស្វករគំរូនៅទីក្រុងឡុងដ៍។ បង្កើតឡើងដោយ W. H. Richards មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Eric មានឈុតពាសដែកអាលុយមីញ៉ូម ដែលមានអេឡិចត្រូម៉ាញេទិចចំនួន 11 និងម៉ូទ័រមួយដំណើរការដោយប្រភពថាមពល 12 វ៉ុល។ មនុស្សយន្តនេះអាចរំកិលដៃ និងក្បាលរបស់វា ហើយអាចបញ្ជាដោយការបញ្ជាពីចម្ងាយ ឬការបញ្ជាដោយសំឡេង។[55] ឆ្នាំ 1930 ការរចនាដំបូងបំផុតនៃមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឧបាយកលទាំងនេះមានសន្លាក់ដែលយកគំរូតាម kinetics ស្មា-ដៃ-កដៃរបស់មនុស្ស ដើម្បីចម្លងចលនារបស់មនុស្សដូចជា ទាញ រុញ សង្កត់ និងលើក។ ចលនាអាចត្រូវបានគ្រប់គ្រងតាមរយៈកាមេរ៉ា និងប្តូរកម្មវិធី។ នៅឆ្នាំ 1938 Willard V. Pollard បានដាក់ពាក្យសុំប៉ាតង់ដំបូងសម្រាប់ដៃបែបនេះ "ឧបករណ៍គ្រប់គ្រងទីតាំង" ជាមួយនឹងឧបករណ៍បញ្ជាអេឡិចត្រូនិច ស៊ីឡាំងខ្យល់ និងម៉ូទ័រដែលផ្តល់ថាមពលដល់អ័ក្សចំនួនប្រាំមួយនៃចលនា។ ប៉ុន្តែអង្គចងចាំស្គរធំបានធ្វើឱ្យការសរសេរកម្មវិធីប្រើប្រាស់ពេលវេលា និងពិបាក។[56] នៅឆ្នាំ 1939 មនុស្សយន្តដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Elektro បានបង្ហាញខ្លួននៅឯពិព័រណ៍ពិភពលោក។[57][58] កម្ពស់ 7 ហ្វីត (2.1 ម៉ែត្រ) និងមានទម្ងន់ 265 ផោន (120 គីឡូក្រាម) វាអាចដើរដោយការបញ្ជាដោយសំឡេង និយាយបានប្រហែល 700 ពាក្យ (ដោយប្រើម៉ាស៊ីនថតសំឡេង 78 rpm) ជក់បារី ផ្លុំប៉េងប៉ោង និងផ្លាស់ទីក្បាល និងដៃរបស់វា។ តួខ្លួនមានកាម៉េរាដែក និងគ្រោងម៉ូទ័រដែលគ្របដោយស្បែកអាលុយមីញ៉ូម។[59] នៅឆ្នាំ 1939 Konrad Zuse បានសាងសង់កុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេបង្អស់ដែលអាចបង្កើតកម្មវិធីបាន ដោយចាក់គ្រឹះសម្រាប់ការសាងសង់ម៉ាស៊ីនមនុស្ស ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមនុស្សយន្ត។ ការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃតក្កវិជ្ជាគោលពីរចំពោះកុងតាក់អគ្គិសនីត្រូវបានបង្ហាញដោយ Claude Shannon ប៉ុន្តែម៉ាស៊ីនគិតលេខរបស់គាត់មិនអាចសរសេរកម្មវិធីបានទេ។[61] ឆ្នាំ 1940 នៅឆ្នាំ 1941 និង 1942 លោក Isaac Asimov បានបង្កើតច្បាប់ចំនួនបីនៃមនុស្សយន្ត ហើយនៅក្នុងដំណើរការនេះបានបង្កើតពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ។ លោក​បាន​ព្យាករ​ពី​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​កុំព្យូទ័រ ម៉ាស៊ីន​ដំណើរការ​ពាក្យ​ឌីជីថល ការ​ស្គាល់​សំឡេង និង​ការ​បកប្រែ​ដោយ​ម៉ាស៊ីន។ ក្រោយមកគាត់ត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសដោយ Ted Nelson ដែលជាអ្នកបង្កើត hypertext ។[18] Julian Bigelow នៅវិទ្យាស្ថាន Princeton សម្រាប់ការសិក្សាកម្រិតខ្ពស់ (ពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ Bigelow, Herman Goldstine, J. Robert Oppenheimer និង John von Neumann) នៅឆ្នាំ 1943 Arturo Rosenblueth, Norbert Wiener និង Julian Bigelow បានយកប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់មនុស្សជាគំរូគ្រប់គ្រងសម្រាប់ប្រព័ន្ធអាវុធស្វ័យប្រវត្តិ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ ពួកគេបានត្រួសត្រាយផ្លូវ cybernetics (ភាសាក្រិចសម្រាប់ steersman) និងបានយកគំរូតាមដំណើរការទិន្នន័យ តាមការសន្មត់ថាសត្វមួយបន្តទំនាក់ទំនងបទពិសោធន៍នៃអារម្មណ៍របស់វាទៅកាន់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់វាជាការឆ្លើយតបដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងដោយមិនស្ម័គ្រចិត្ត ដូច្នេះហើយអាចគ្រប់គ្រងដំណើរការដូចជាការដកដង្ហើម ឈាមរត់ និងការរំលាយអាហារ។[62] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ នៅក្នុងសន្និសិទឆ្នាំ 1946 ស្តីពី cybernetics លោក Warren McCulloch បានប្រមូលផ្តុំក្រុមគណិតវិទូ វិស្វករកុំព្យូទ័រ សរីរវិទ្យា និងចិត្តវិទូ ដើម្បីធ្វើការលើប្រតិបត្តិការម៉ាស៊ីនដោយប្រើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្តជាចំណុចចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់ពីការបោះពុម្ភសៀវភៅរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1948 គំនិតរបស់ Wiener ដែលថាប្រព័ន្ធគ្មានជីវិតអាចក្លែងធ្វើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្ត និងសង្គម តាមរយៈការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាបាននាំឱ្យមានការបន្សាំនៃទ្រឹស្ដី cybernetic ចូលទៅក្នុងម៉ាស៊ីនឧស្សាហកម្ម។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍បញ្ជា servo បានបង្ហាញថាមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសម្រេចបាននូវកម្រិតដែលចង់បាននៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[63] មនុស្សយន្តស្វយ័តអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេដែលមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ William Grey Walter នៃវិទ្យាស្ថានសរសៃប្រសាទ Burden នៅទីក្រុង Bristol ប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ 1948 និង 1949 ។ គាត់ចង់បង្ហាញថាទំនាក់ទំនងដ៏សម្បូរបែបរវាងកោសិកាខួរក្បាលមួយចំនួនតូចអាចបង្កឱ្យមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញ - សំខាន់គឺអាថ៌កំបាំងនៃរបៀបដែលខួរក្បាលធ្វើការ។ មនុស្សយន្តដំបូងរបស់គាត់ដែលមានឈ្មោះថា Elmer និង Elsie ត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1948 និង 1949 ហើយជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "សត្វអណ្តើក" ដោយសារតែរូបរាង និងល្បឿននៃចលនាយឺត។ មនុស្សយន្តអណ្តើកកង់បីមានសមត្ថភាព phototaxis ដោយពួកគេអាចស្វែងរកផ្លូវទៅកាន់ស្ថានីយបញ្ចូលថ្ម នៅពេលដែលពួកគេអស់ថាមពលថ្ម។[ត្រូវការការដកស្រង់] លោក Walter បានសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់នៃការប្រើប្រាស់អេឡិចត្រូនិច analogue សុទ្ធសាធ ដើម្បីក្លែងធ្វើដំណើរការខួរក្បាល នៅពេលដែលសហសម័យរបស់គាត់ដូចជា Alan Turing និង John von Neumann ទាំងអស់កំពុងងាកទៅរកទិដ្ឋភាពនៃដំណើរការផ្លូវចិត្តទាក់ទងនឹងការគណនាឌីជីថល។ ការងាររបស់ Walter បានបំផុសគំនិតអ្នកស្រាវជ្រាវមនុស្សយន្តជំនាន់ក្រោយៗដូចជា Rodney Brooks, Hans Moravec និង Mark Tilden ។ ការចាប់កំណើតសម័យទំនើបនៃ "អណ្តើក" របស់ Walter អាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់នៃ BEAM មនុស្សយន្ត។[64] នៅឆ្នាំ 1949 លោក Tony Sale បានបង្កើតមនុស្សយន្តសាមញ្ញ 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) ដែលគាត់បានដាក់ឈ្មោះថា George ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងពីដែកសំណល់អេតចាយពីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក Wellington ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានរក្សាទុកនៅឆ្ងាយក្នុងទ្រុងរបស់អ្នកបង្កើតរបស់វា មនុស្សយន្តនេះត្រូវបានស្ដារឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ 2010 ហើយត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងវគ្គមួយនៃពិភពលោកនៃការច្នៃប្រឌិតរបស់ Wallace & Gromit ។ បន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យសកម្មឡើងវិញ លោក Tony Sale បានបរិច្ចាគលោក George ទៅកាន់សារមន្ទីរជាតិនៃកុំព្យូទ័រ ដែលជាកន្លែងដាក់តាំងបង្ហាញជាសាធារណៈ។ ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្ម Unimate Puma 500 និង Puma 560 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ នៅឆ្នាំ 1951 Walter បានបោះពុម្ភក្រដាស A Machine that learn ដោយចងក្រងជាឯកសារអំពីរបៀបដែលមនុស្សយន្តមេកានិចកម្រិតខ្ពស់របស់គាត់បានដើរតួជាភ្នាក់ងារឆ្លាតវៃ ដោយបង្ហាញពីការរៀនឆ្លុះបញ្ចាំងតាមលក្ខខណ្ឌ។[18] Unimate ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការដោយឌីជីថលដំបូងគេ និងអាចសរសេរកម្មវិធីបានត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ George Devol ក្នុងឆ្នាំ 1950 ហើយ "តំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។" នៅប្រទេសជប៉ុន មនុស្សយន្តបានក្លាយជាតួអង្គសៀវភៅកំប្លែងដ៏ពេញនិយម។ មនុស្សយន្តបានក្លាយជារូបតំណាងវប្បធម៌ ហើយរដ្ឋាភិបាលជប៉ុនត្រូវបានជំរុញឱ្យផ្តល់មូលនិធិដល់ការស្រាវជ្រាវលើមនុស្សយន្ត។ ក្នុងចំណោមតួអង្គដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ Astro Boy ដែលត្រូវបានបង្រៀនពីអារម្មណ៍របស់មនុស្សដូចជា ស្នេហា ភាពក្លាហាន និងការសង្ស័យខ្លួនឯង។ តាមវប្បធម៌ មនុស្សយន្តនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជំនួយការសម្រាប់សមភាគីមនុស្សរបស់ពួកគេ។[67] ការដាក់បញ្ចូលត្រង់ស៊ីស្ទ័រចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 បានកាត់បន្ថយទំហំរបស់វា និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពការងារ។ ដូច្នេះ ការគណនា និងការសរសេរកម្មវិធីអាចត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីជាច្រើន រួមទាំងស្វ័យប្រវត្តិកម្មផងដែរ។[68] នៅឆ្នាំ 1959 អ្នកស្រាវជ្រាវនៃវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត (MIT) បានបង្ហាញការផលិតដោយជំនួយពីកុំព្យូទ័រ។[69] ឆ្នាំ 1960 Devol បានលក់ Unimate ដំបូងទៅក្រុមហ៊ុន General Motors ក្នុងឆ្នាំ 1960 ហើយវាត្រូវបានដំឡើងនៅឆ្នាំ 1961 នៅក្នុងរោងចក្រមួយនៅ Ewing Township រដ្ឋ New Jersey ដើម្បីលើកលោហៈធាតុក្តៅចេញពីម៉ាស៊ីនកិនស្លាប់ ហើយដាក់វានៅក្នុងវត្ថុរាវត្រជាក់។[70][71] "ដោយគ្មានអ្នកគាំទ្រណាមួយឡើយ មនុស្សយន្តធ្វើការដំបូងគេរបស់ពិភពលោកបានចូលរួមក្នុងខ្សែដំឡើងនៅរោងចក្រ General Motors ក្នុងទីក្រុង Ewing ក្នុងរដូវផ្ការីកឆ្នាំ 1961... វាគឺជាផ្សិតដែលបិទដោយស្វ័យប្រវត្ត ដែលបានទម្លាក់ចំណុចទាញទ្វារក្តៅក្រហម និងគ្រឿងបន្លាស់រថយន្តផ្សេងទៀតចូលទៅក្នុងអាងទឹកត្រជាក់នៅលើខ្សែបន្ទាត់ដែលផ្លាស់ទីពួកវាទៅឱ្យកម្មករសម្រាប់កាត់ និងផ្លុំ។" ប៉ាតង់របស់ Devol សម្រាប់ដៃមនុស្សយន្តដែលអាចសរសេរកម្មវិធីបានតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលដំបូងគេតំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។[72] Victor Scheinman នៅសារមន្ទីរ MIT ជាមួយនឹងមនុស្សយន្ត PUMA ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ Rancho Arm ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាដៃមនុស្សយន្ត ដើម្បីជួយអ្នកជំងឺពិការនៅមន្ទីរពេទ្យ Rancho Los Amigos ក្នុងទីក្រុង Downey រដ្ឋ California។ ដៃដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រនេះត្រូវបានទិញដោយសាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដក្នុងឆ្នាំ 1963។ ក្នុងឆ្នាំ 1967 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ប្រកបដោយផលិតភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ មនុស្សយន្ត Versatran ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមហ៊ុន American Machine and Foundry ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ការរចនារ៉ូបូតធារាសាស្ត្រដោយ Unimation ត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុន Kawasaki Heavy Industries។[74] Marvin Minsky បានបង្កើត Tentacle Arm នៅឆ្នាំ 1968 ។ ដៃត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ ហើយសន្លាក់ទាំង 12 របស់វាត្រូវបានដំណើរការដោយធារាសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ 1969 និស្សិតផ្នែកវិស្វកម្មមេកានិក Victor Scheinman បានបង្កើត Stanford Arm ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាដៃមនុស្សយន្តដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេ ដោយសារតែការណែនាំរបស់ Unimate ត្រូវបានរក្សាទុកនៅលើស្គរម៉ាញេទិក។[73] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 សង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាកន្លែងសាកល្បងសម្រាប់បច្ចេកវិទ្យាបញ្ជាដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងបណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា។[75] នៅឆ្នាំ 1966 បន្ទាត់ McNamara ត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងគោលបំណងតម្រូវឱ្យស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងដី។ បណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានៃការរញ្ជួយដី និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាសូរស័ព្ទ ការចាប់យករូបភាព និងការជីកយករ៉ែដីដែលបង្កឡើងដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានេះ ត្រូវបានអនុវត្តតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតម្លៃខ្ពស់ ។[76] មនុស្សយន្តចល័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពវែកញែកអំពីបរិស្ថានជុំវិញរបស់វា Shakey ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1970 ដោយវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ Stanford (ឥឡូវនេះ SRI International)។ Shakey បានរួមបញ្ចូលគ្នានូវការបញ្ចូលឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជាច្រើន រួមទាំងកាមេរ៉ាទូរទស្សន៍ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជួរឡាស៊ែរ និង "ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញារលាក់" ដើម្បីរុករក។[73] ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់បែក GBU-10 Paveway II ដែលជាគ្រាប់បែកដឹកនាំដោយឡាស៊ែររបស់អាមេរិក ដោយផ្អែកលើគ្រាប់បែកគោលបំណងទូទៅ Mk 84 ប៉ុន្តែមានឧបករណ៍ស្វែងរកឡាស៊ែរ និងស្លាបសម្រាប់ការណែនាំ។ ណែនាំក្នុងសេវាកម្ម គ.ឆ្នាំ ១៩៧៦។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់រំសេវ និងអាវុធឆ្លាតវៃត្រូវបានបង្កើតឡើង។ អាវុធក្លាយជាមនុស្សយន្តដោយអនុវត្តការណែនាំស្ថានីយ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមវៀតណាម គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរដំបូងត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយ ដែលអាចស្វែងរកគោលដៅរបស់ពួកគេដោយធ្វើតាមកាំរស្មីឡាស៊ែរដែលត្រូវបានចង្អុលទៅគោលដៅ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1972 គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរ Linebacker បានបង្ហាញប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែនៅតែពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស។ អាវុធបាញ់និងបំភ្លេចក៏ត្រូវបានដាក់ពង្រាយជាលើកដំបូងនៅក្នុងសង្រ្គាមវៀតណាមបិទ ដែលនៅពេលដែលបានចាប់ផ្តើមមិនតម្រូវឱ្យមានការយកចិត្តទុកដាក់ ឬសកម្មភាពបន្ថែមទៀតពីប្រតិបត្តិករ។[76] ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តត្រូវបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមនុស្សយន្តជប៉ុនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ។ សាកលវិទ្យាល័យ Waseda បានផ្តួចផ្តើមគម្រោង WABOT ក្នុងឆ្នាំ 1967 ហើយនៅឆ្នាំ 1972 បានបញ្ចប់ WABOT-1 ដែលជាមនុស្សយន្តឆ្លាតវៃពេញលេញដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។[78] ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងអវយវៈរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាដើរជាមួយនឹងអវយវៈក្រោម ហើយអាចក្តាប់ និងដឹកជញ្ជូនវត្ថុដោយដៃ ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា tactile ។ ប្រព័ន្ធចក្ខុវិស័យរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាវាស់ចម្ងាយ និងទិសដៅទៅកាន់វត្ថុដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទទួលខាងក្រៅ ភ្នែកសិប្បនិម្មិត និងត្រចៀក។ ហើយ​ប្រព័ន្ធ​សន្ទនា​របស់​វា​បាន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​វា​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​ជាមួយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ជា​ភាសា​ជប៉ុន​ជាមួយនឹង​មាត់​សិប្បនិម្មិត​។ វាបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ដំបូង។[79][80] Freddy និង Freddy II គឺជាមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh School of Informatics ដោយ Pat Ambler, Robin Popplestone, Austin Tate និង Donald Mitchie ហើយមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំប្លុកឈើក្នុងរយៈពេលជាច្រើនម៉ោង។ ក្រុមហ៊ុនដែលមានមូលដ្ឋាននៅអាឡឺម៉ង់ KUKA បានបង្កើតមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេរបស់ពិភពលោកជាមួយនឹងអ័ក្សជំរុញដោយមេកានិចចំនួនប្រាំមួយ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា FAMULUS ។ នៅឆ្នាំ 1974 លោក Michael J. Freeman បានបង្កើត Leachim ដែលជាគ្រូបង្រៀនមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានកម្មវិធីជាមួយនឹងកម្មវិធីសិក្សាក្នុងថ្នាក់ ក៏ដូចជាព័ត៌មានអំពីជីវប្រវត្តិមួយចំនួនអំពីសិស្សចំនួន 40 នាក់ ដែល Leachim ត្រូវបានកម្មវិធីដើម្បីបង្រៀន។[83] Leachim មានសមត្ថភាពក្នុងការសំយោគការនិយាយរបស់មនុស្ស។[84] Leachim ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​តេស្ដ​នៅ​ក្នុង​ថ្នាក់​ទី​បួន​ក្នុង​សង្កាត់ Bronx នៃ​ទីក្រុង New York ។ ក្នុងឆ្នាំ 1974 លោក David Silver បានរចនា The Silver Arm ដែលមានសមត្ថភាពធ្វើចលនាល្អ ចម្លងដៃមនុស្ស។ មតិកែលម្អត្រូវបានផ្តល់ដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាប៉ះ និងសម្ពាធ និងវិភាគដោយកុំព្យូទ័រ។[73] SCARA, Selective Compliance Assembly Robot Arm, ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1978 ជាដៃមនុស្សយន្ត 4-axis ដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ ប្រើបានល្អបំផុតសម្រាប់ការរើសគ្រឿងបន្លាស់ និងដាក់វានៅទីតាំងផ្សេងទៀត SCARA ត្រូវបានណែនាំទៅខ្សែដំឡើងនៅឆ្នាំ 1981។[86] រទេះ Stanford បានឆ្លងកាត់បន្ទប់ដែលពេញដោយកៅអីនៅឆ្នាំ 1979 ដោយជោគជ័យ។ វាពឹងផ្អែកជាចម្បងលើចក្ខុវិស័យស្តេរ៉េអូ ដើម្បីរុករក និងកំណត់ចម្ងាយ។[73] វិទ្យាស្ថានមនុស្សយន្តនៅសកលវិទ្យាល័យ Carnegie Mellon ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1979 ដោយ Raj Reddy។ ឆ្នាំ 1980 មនុស្សយន្ត KUKA IR 160/60 ពីឆ្នាំ ១៩៨៣ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តសហការគ្នា (cobots) ធ្វើអន្តរកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយមនុស្សនៅក្នុងតំបន់ធ្វើការរួមគ្នា។[88] តាកែវ កាណាដេ បានបង្កើត "ដៃចង្កូតផ្ទាល់" លើកដំបូងនៅឆ្នាំ 1981 ។ ម៉ូទ័រដៃដំបូងរបស់វាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងមនុស្សយន្តដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ បំបាត់ការបញ្ជូនវែង។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៤ Wabot-2 ត្រូវបានបង្ហាញ។ មានសមត្ថភាពលេងសរីរាង្គ Wabot-2 មានម្រាមដៃចំនួន 10 និងជើងពីរ។ Wabot-2 អាចអានពិន្ទុតន្ត្រី និងអមដំណើរមនុស្សម្នាក់។ នៅឆ្នាំ 1986 ក្រុមហ៊ុន Honda បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍមនុស្សយន្តរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្សដោយជោគជ័យ។[91] មនុស្សយន្ត hexapodal ដែលមានឈ្មោះថា Genghis ត្រូវបានបង្ហាញដោយ MIT ក្នុងឆ្នាំ 1989 ។ Genghis មានភាពល្បីល្បាញដោយសារត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងមានតម្លៃថោកដោយសារតែវិធីសាស្រ្តសាងសង់។ Genghis បានប្រើ microprocessor ចំនួន 4, ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា 22 និង servo motors ចំនួន 12 ។ Rodney Brooks និង Anita M. Flynn បានបោះពុម្ភផ្សាយ "លឿន ថោក និងគ្មានការគ្រប់គ្រង៖ ការលុកលុយមនុស្សយន្តនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ"។ ក្រដាសនេះបានតស៊ូមតិក្នុងការបង្កើតមនុស្សយន្តតូចៗដែលមានតម្លៃថោកជាងក្នុងចំនួនកាន់តែច្រើនដើម្បីបង្កើនពេលវេលាផលិត និងកាត់បន្ថយភាពលំបាកក្នុងការបាញ់បង្ហោះមនុស្សយន្តទៅកាន់លំហ។[93 ឆ្នាំ 1990 នៅឆ្នាំ 1994 ឧបករណ៍វះកាត់ជំនួយដោយមនុស្សយន្តដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតត្រូវបានសម្អាតដោយ FDA ។ Cyberknife ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ John R. Adler ហើយប្រព័ន្ធដំបូងត្រូវបានដំឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford ក្នុងឆ្នាំ 1991។ ប្រព័ន្ធវះកាត់វិទ្យុសកម្មនេះរួមបញ្ចូលគ្នានូវការវះកាត់តាមរូបភាពជាមួយនឹងទីតាំងមនុស្សយន្ត។ ឥឡូវនេះ Cyberknife ត្រូវបានដាក់ពង្រាយដើម្បីព្យាបាលអ្នកជំងឺដែលមានដុំសាច់ខួរក្បាល ឬឆ្អឹងខ្នង។ ម៉ាស៊ីនថតកាំរស្មីអ៊ិចតាមដានការផ្លាស់ទីលំនៅ និងទូទាត់សងសម្រាប់ចលនាដែលបណ្តាលមកពីការដកដង្ហើម។[94] រ៉ូបូតជីវម៉ាទិក RoboTuna ត្រូវបានសាងសង់ដោយនិស្សិតបណ្ឌិត David Barrett នៅវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យា Massachusetts ក្នុងឆ្នាំ 1996 ដើម្បីសិក្សាពីរបៀបដែលត្រីហែលក្នុងទឹក។ RoboTuna ត្រូវ​បាន​រចនា​ឡើង​ដើម្បី​ហែល​ទឹក និង​ស្រដៀង​នឹង​ត្រីធូណា​ព្រុយ​ខៀវ។[95] កុំព្យូទ័រ Deep Blue របស់ IBM បានយកឈ្នះជើងឯកអុកពិភពលោក Garry Kasparov ក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្ត P2 របស់ក្រុមហ៊ុន Honda ត្រូវបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1996 ។ ការឈរសម្រាប់ "គំរូគំរូ 2" P2 គឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សជាតិរបស់ហុងដា។ កម្ពស់ជាង 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) P2 គឺតូចជាងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់វា ហើយមើលទៅដូចជាមនុស្សច្រើនជាងនៅក្នុងចលនារបស់វា។[96] រំពឹងថានឹងដំណើរការត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ Sojourner rover ទីបំផុតបានបិទបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការរយៈពេល 83 ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្តតូចមួយនេះ (ត្រឹមតែ 23 ផោន ឬ 10.5 គីឡូក្រាម) បានធ្វើប្រតិបត្តិការពាក់កណ្តាលស្វយ័តលើផ្ទៃភពអង្គារដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្ម Mars Pathfinder ។ បំពាក់ដោយកម្មវិធីបញ្ចៀសឧបសគ្គ Sojourner មានសមត្ថភាពរៀបចំផែនការ និងរុករកផ្លូវដើម្បីសិក្សាលើផ្ទៃភពផែនដី។ សមត្ថភាពរបស់ Sojourner ក្នុងការរុករកជាមួយនឹងទិន្នន័យតិចតួចអំពីបរិស្ថានរបស់វា និងជុំវិញដែលនៅជិតនោះបានអនុញ្ញាតឱ្យវាប្រតិកម្មទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍ និងវត្ថុដែលមិនបានគ្រោងទុក។[97] មនុស្សយន្ត P3 ត្រូវបានបង្ហាញដោយក្រុមហ៊ុន Honda ក្នុងឆ្នាំ 1998 ដែលជាផ្នែកមួយនៃគម្រោងមនុស្សយន្តដែលកំពុងបន្តរបស់ក្រុមហ៊ុន។[98] នៅឆ្នាំ 1999 ក្រុមហ៊ុន Sony បានណែនាំ AIBO ដែលជាឆ្កែមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្ស។ ម៉ូដែលដំបូងដែលចេញនៅប្រទេសជប៉ុនបានលក់អស់ក្នុងរយៈពេល 20 នាទី។[99] ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញលទ្ធផលកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃគម្រោងមនុស្សធម៌របស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ 2000 ដែលមានឈ្មោះថា ASIMO ។ ASIMO អាចរត់ ដើរ ប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយមនុស្ស ស្គាល់មុខ បរិស្ថាន សំលេង និងឥរិយាបថ និងធ្វើអន្តរកម្មជាមួយបរិស្ថានរបស់វា។[100] ក្រុមហ៊ុន Sony ក៏បានបង្ហាញ Sony Dream Robots របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តតូចៗនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សម្រាប់ការកម្សាន្ត។[101] នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2000 អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មចំនួន 742,500 នៅលើពិភពលោក ដែលក្នុងនោះជាងពាក់កណ្តាលត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។[31](បានកែ) ឆ្នាំ 2000 ម៉ាស៊ីនបូមធូលី Roomba ចតនៅស្ថានីយ៍មូលដ្ឋាន នៅខែមេសាឆ្នាំ 2001 យាន Canadarm2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់គន្លងតារាវិថី ហើយភ្ជាប់ទៅនឹងស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ។ Canadarm2 គឺជាអាវុធដែលមានទំហំធំ និងមានសមត្ថភាពជាងមុនដែលប្រើដោយយានអវកាស ហើយត្រូវបានគេសរសើរថា "ឆ្លាតជាង"។[102] ផងដែរកាលពីខែមេសា យាន Unmanned Aerial Vehicle Global Hawk បានធ្វើការហោះហើរមិនឈប់ដោយស្វ័យភាពលើកដំបូងលើមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស Edwards ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា ទៅកាន់មូលដ្ឋាន RAAF Edinburgh នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអូស្ត្រាលី។ ការហោះហើរត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេល 22 ម៉ោង។[103] Roomba ដ៏ពេញនិយម ដែលជាម៉ាស៊ីនបូមធូលីមនុស្សយន្តត្រូវបានចេញផ្សាយជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2002 ដោយក្រុមហ៊ុន iRobot ។ ក្នុងឆ្នាំ 2002 នៅក្នុងសៀវភៅ Designing Sociable Robots របស់នាង Cynthia Breazeal គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលស្វែងយល់ពីគំនិតរបស់មនុស្សយន្តដែលធ្វើត្រាប់តាមមនុស្ស ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការស្រាវជ្រាវអំពីរបៀបដែលនៅពេលអនាគត ការបង្រៀនមនុស្សយន្តមនុស្សយន្តឱ្យបំពេញកិច្ចការថ្មីអាចមានលក្ខណៈសាមញ្ញដូចគ្រាន់តែបង្ហាញពួកគេ។[105] ពេញមួយដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 Breazeal កំពុងពិសោធជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរសង្គមរវាងមនុស្ស និងមនុស្សយន្តដែលមានមនុស្សយន្ត។ ខណៈពេលដែលនាងបានបញ្ចប់ថ្នាក់បណ្ឌិតនៅ MIT នាងបានធ្វើការលើមនុស្សយន្តមនុស្សយន្ត Kismet, Leonard, Aida, Autom និង Huggable។[106] ការធ្វើបែបនេះ Breazeal បានរកឃើញថាបញ្ហាគឺថាមនុស្សយន្តជាញឹកញាប់ធ្វើអន្តរកម្មជាមួយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមនុស្សទេ ហើយបានណែនាំថាមនុស្សយន្តអាចត្រូវបានប្រើដើម្បីទំនាក់ទំនងកាន់តែប្រសើរឡើងរវាងមនុស្ស។ ក្នុងឆ្នាំ 2005 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តនៃប្លុកម៉ូឌុលដែលមានសមត្ថភាពភ្ជាប់ និងផ្ដាច់ ដែលពិពណ៌នាថាជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពចម្លងដោយខ្លួនឯង ព្រោះវាមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំច្បាប់ចម្លងដោយខ្លួនឯងប្រសិនបើវាត្រូវបានដាក់នៅជិតប្លុកជាច្រើនទៀតដែលបង្កើតវា។[107] បាញ់បង្ហោះនៅឆ្នាំ 2003 នៅថ្ងៃទី 3 និង 24 ខែមករា យាន Mars Rovers Spirit and Opportunity បានចុះចតលើផ្ទៃភពអង្គារ។ មនុស្សយន្តទាំងពីរបានបើកឡានច្រើនដងច្រើនជាងចម្ងាយដែលរំពឹងទុកពីដំបូង ហើយ Opportunity នៅតែដំណើរការរហូតដល់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2018 មុនពេលទំនាក់ទំនងត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារព្យុះធូលីដ៏ធំមួយ។[108] រថយន្តដែលបើកបរដោយខ្លួនឯងបានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 2005 ប៉ុន្តែមានកន្លែងសម្រាប់កែលម្អ។ គ្មានឧបករណ៍ 15 ណាដែលប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង DARPA Grand Challenge (2004) បានបញ្ចប់វគ្គសិក្សាដោយជោគជ័យ។ តាមពិត គ្មានមនុស្សយន្តណាអាចរុករកបានច្រើនជាង 5% នៃផ្លូវបិទផ្លូវ 150 ម៉ាយ (240 គីឡូម៉ែត្រ) ដោយបន្សល់ទុករង្វាន់ 1 លានដុល្លារមិនត្រូវបានទាមទារទេ។[109] ក្នុងឆ្នាំ 2005 ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញកំណែថ្មីនៃមនុស្សយន្ត ASIMO របស់ខ្លួន ដែលធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជាមួយនឹងឥរិយាបថ និងសមត្ថភាពថ្មី។[110] ក្នុងឆ្នាំ 2006 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញមនុស្សយន្ត "Starfish" របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តជើងបួនដែលមានសមត្ថភាពធ្វើគំរូដោយខ្លួនឯង[ត្រូវការការបញ្ជាក់] និងរៀនដើរបន្ទាប់ពីរងការខូចខាត។[111] ក្នុងឆ្នាំ 2007 TOMY បានដាក់ឱ្យដំណើរការនូវមនុស្សយន្តកម្សាន្ត i-sobot ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដើរបានដូចមនុស្ស ហើយអាចដើរបានដូចមនុស្ស និងទាត់ និងដាល់ ព្រមទាំងល្បិចកម្សាន្ត និងសកម្មភាពពិសេសមួយចំនួននៅក្រោម "Special Action Mode"។ ឆ្នាំ 2010 ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ត្រូវបានកំណត់ដោយការកែលម្អទ្រង់ទ្រាយធំនៅក្នុងភាពអាចរកបាន ថាមពល និងភាពអាចប្រើប្រាស់បាននៃសមាសធាតុមនុស្សយន្តដែលមានជាទូទៅ ក៏ដូចជាការរីកសាយដ៏ធំនៃមនុស្សយន្តចូលទៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការរំពឹងទុកសុទិដ្ឋិនិយម និងការព្រួយបារម្ភពីសង្គមថ្មី។ ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តបានបន្តរីកចម្រើន។ Robonaut 2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ នៅលើយានអវកាស Space Shuttle Discovery ក្នុងបេសកកម្ម STS-133 ក្នុងឆ្នាំ 2011 ជាមនុស្សយន្តដំបូងគេនៅក្នុងលំហ។ ខណៈពេលដែលគោលបំណងដំបូងរបស់វាគឺដើម្បីបង្រៀនវិស្វករពីរបៀបដែលមនុស្សយន្ត dextrous មានឥរិយាបទនៅក្នុងលំហ ក្តីសង្ឃឹមគឺថាតាមរយៈការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការជឿនលឿន វាអាចថ្ងៃណាមួយចេញក្រៅស្ថានីយ៍ដើម្បីជួយអ្នកដើរលំហអាកាសធ្វើការជួសជុល ឬបន្ថែមស្ថានីយ ឬធ្វើការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។[112] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តដែលមានរាងដូចមនុស្ស និងសត្វអាចសម្អាតវគ្គពិបាកៗ រក្សាលំនឹង និងថែមទាំងអាចធ្វើលំហាត់កាយសម្ព័ន្ធទៀតផង។[113] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ជំនួសវិញដោយមើលឃើញថាមនុស្សយន្តដែលមិនមែនជាមនុស្សដែលមានឯកទេសកាន់តែតូចជាងមុន កាន់តែមានតម្លៃថោក សមត្ថភាពកាន់តែច្រើន និងកាន់តែទូលំទូលាយ។ ច្បាប់របស់ Moore និងការបង្កើនការរួមបញ្ចូលនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចឌីជីថលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទម្ងន់ស្រាល និងថាមពលនៅលើបន្ទះឈីបដែលអនុញ្ញាតសម្រាប់ការគណនាធ្ងន់ដែលចាំបាច់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការនៃប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយឧបករណ៍តូចៗ និងតូចជាង។ ភាពជឿនលឿនជាច្រើននៃបច្ចេកវិទ្យាបន្ទះឈីប និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាទាំងនេះត្រូវបានជំរុញដោយការរីកចម្រើន និងការរីករាលដាលនៃស្មាតហ្វូន ដែលទាមទារសមាសធាតុថ្មីទាំងនេះ ដើម្បីបំពេញតម្រូវការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ ការចំណាយ និងការកាត់បន្ថយទម្ងន់នៃសមាសធាតុទាំងនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការរីកសាយនៃប្រភេទថ្មីនៃមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេស។ Quadcopters ដែលជាភាពថ្មីថ្មោងនៅដើមទសវត្សរ៍នេះ បានក្លាយជាវេទិកាគ្រប់ទីកន្លែងសម្រាប់ប្រព័ន្ធមនុស្សយន្ត ដែលបង្ហាញពីការរុករកស្វយ័ត និងស្ថេរភាព ហើយមានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលមានអនុភាពកាន់តែខ្លាំងឡើង រួមទាំងកាមេរ៉ាដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ រ៉ាដា និងឧបករណ៍ស្ទង់មតិ។ នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ តម្លៃនៃ quadcopter មនុស្សយន្តដែលមានកាមេរ៉ា 4K និងការរុករកដោយស្វយ័តបានធ្លាក់ចុះក្នុងរង្វង់ថវិកាចំណង់ចំណូលចិត្ត [114] ហើយក្រុមហ៊ុនដូចជា Amazon កំពុងស្វែងរកការប្រើប្រាស់ quadcopters ដើម្បីដឹកជញ្ជូនដោយស្វយ័ត ទោះបីជាការដាក់ពង្រាយប្រព័ន្ធនេះមិនបានកើតឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ 5 ក៏ដោយ។ ទស្សវត្សរ៍នេះក៏បានឃើញការរីកចំរើននៃសមត្ថភាពនៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិតផងដែរ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 សមត្ថភាពនៃកុំព្យូទ័រនៅលើយន្តហោះដែលប្រើក្នុងមនុស្សយន្តបានកើនឡើងដល់ចំណុចដែលមនុស្សយន្តអាចធ្វើសកម្មភាពស្មុគស្មាញកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស ក៏ដូចជាដំណើរការទិន្នន័យដោយឯករាជ្យតាមវិធីស្មុគស្មាញជាង។ ការរីកចម្រើននៃបណ្តាញទិន្នន័យចល័ត និងការបង្កើនថាមពលនៃកាតក្រាហ្វិកសម្រាប់កម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិមិត្តក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមឆ្ងាយៗក្នុងពេលជាក់ស្តែង បង្កើនសមត្ថភាពសូម្បីតែមនុស្សយន្តសាមញ្ញបំផុតក្នុងការរួមបញ្ចូលបច្ចេកទេសបញ្ញាសិប្បនិម្មិតដ៏ទំនើប។ ទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏បានមើលឃើញពីការរីកចម្រើននៃគំរូកម្មវិធីថ្មី ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្ត និងប្រព័ន្ធ AI របស់ពួកគេទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីការកើនឡើងនៃថាមពលកុំព្យូទ័រនេះ។ បណ្តាញសរសៃប្រសាទបានរីកចម្រើនកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដោយក្រុមហ៊ុនដូចជា Google ផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃ និងបើកចំហរចំពោះផលិតផលដូចជា TensorFlow ដែលអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមហ៊ុនផលិតមនុស្សយន្តបញ្ចូលសំណាញ់សរសៃប្រសាទបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានសមត្ថភាពដូចជាការសម្គាល់មុខ និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណវត្ថុនៅក្នុងមនុស្សយន្តតូចបំផុត និងថោកបំផុត។[116] ការរីកចម្រើននៃមនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏ស្របពេលជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃថាមពលនៃចលនាកម្មវិធីប្រភពបើកចំហ ដោយក្រុមហ៊ុនជាច្រើនផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃចំពោះកម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិម្មិតរបស់ពួកគេ។ ផ្នែករឹងប្រភពបើកចំហ ដូចជាខ្សែ Raspberry Pi នៃកុំព្យូទ័របន្ទះតែមួយតូច និងខ្សែ Arduino នៃ microcontrollers ក៏ដូចជាអារេដែលកំពុងកើនឡើងនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចដូចជាឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងម៉ូទ័របានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងថាមពល និងការថយចុះតម្លៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ។ គួបផ្សំជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃនៃបច្ចេកទេសផលិតដូចជាការបោះពុម្ព 3D សមាសធាតុទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកចូលចិត្ត អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកផលិតដូចគ្នា បង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេសយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងថោក ដែលបង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិត ក៏ដូចជាចែករំលែកការរចនារបស់ពួកគេជាមួយអ្នកដទៃជុំវិញពិភពលោក។ រថយន្ត​ដែល​បើក​បរ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពី​ការ​រំពឹង​ទុក​ទៅ​ជា​ការ​លេច​ធ្លោ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​មួយ​ទសវត្សរ៍។ នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ រថយន្តថ្មីភាគច្រើនត្រូវបានផលិតឡើងជាមួយនឹងប្រព័ន្ធរងមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពព្រមានអ្នកបើកបររថយន្តអំពីគ្រោះថ្នាក់ដូចជាយានជំនិះនៅក្បែរ ឬការចាកចេញផ្លូវដែលអាចមានសក្តានុពល។[117] នៅក្នុងឆ្នាំ 2014 រថយន្ត Tesla ថ្មីត្រូវបានបំពាក់ជាមួយនឹងផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រដែលចាំបាច់ដើម្បីគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធកម្មវិធីស្វ័យប្រវត្តិពេញលេញ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធសូហ្វវែរស្វយ័តកាន់តែខ្លាំងឡើងមកដល់ជាការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពក្នុងរយៈពេលក្រោយៗទៀត។[118] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ ការបើកបរដោយស្វ័យភាពអាចធ្វើទៅបាននៅលើផ្លូវធំ ប៉ុន្តែនៅតែទាមទារការត្រួតពិនិត្យរបស់មនុស្ស។[119] ការរីកចម្រើននៃសមត្ថភាពមនុស្សយន្តក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍នេះបានកើតឡើងស្របគ្នានឹងការប្រមូលផ្តុំអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទៅក្នុងដៃរបស់ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិធំៗ ដែលបានជំរុញឱ្យមានការព្រួយបារម្ភថាសមត្ថភាពរបស់មនុស្សយន្តទាំងនេះអាចត្រូវបានរំលោភបំពានដោយក្រុមហ៊ុនដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់។ ការទិញយក Roomba ដោយ Amazon បាននាំឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីអ្នកតស៊ូមតិឯកជនភាពទិន្នន័យថាទិន្នន័យអំពីផ្ទៃខាងក្នុងនៃផ្ទះរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលប្រមូលបានដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងកាមេរ៉ារបស់មនុស្សយន្តអាចត្រូវបានរក្សាទុក ចែករំលែក និងវិភាគដោយគ្មានការយល់ព្រមពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងនោះ។[120] ដូចគ្នានេះដែរ ភាពទូលំទូលាយនៃ quadcopters ហោះហើរខ្នាតតូច ស្វ័យប្រវត្តិកម្មក្នុងផ្ទះ និងសមត្ថភាពសម្គាល់ផ្ទៃមុខដោយមនុស្សយន្តបានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងទាក់ទងនឹងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស រួមទាំងការចោទប្រកាន់អំពីការគាបសង្កត់ជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសចិន[121] និងការព្រួយបារម្ភអំពីការរំលោភសិទ្ធិឯកជនភាពដោយការអនុវត្តច្បាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។[122] ដោយសារប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តបានបង្ហាញពីសមត្ថភាពក្នុងការអនុវត្តការងារកាន់តែច្រើនឡើងៗនៅពេលដែលកំណត់ចំពោះប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស អ្នកសីលធម៌ជាច្រើនបានលើកឡើងពីការព្រួយបារម្ភថាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញអាចមិនមានការការពារខាងសីលធម៌ ឬសីលធម៌ដែលចាំបាច់ដើម្បីធានាសុវត្ថិភាពសាធារណៈ។[123] ពេញមួយទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 មនុស្សបានបន្តពិនិត្យមើលលក្ខណៈនៃទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេជាមួយមនុស្សយន្ត ដោយមាននិន្នាការបង្ហាញពីជំនឿទូទៅថាមនុស្សយន្តគឺជា ឬនឹងក្លាយជាសត្វដឹងខ្លួនដែលសមនឹងទទួលបានសិទ្ធិ និងសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានសក្តានុពល ឬគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។ នៅថ្ងៃទី 25 ខែតុលា ឆ្នាំ 2017 នៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលនៃការវិនិយោគនាពេលអនាគតក្នុងទីក្រុង Riyadh មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Sophia និងសំដៅទៅលើសព្វនាមស្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សញ្ជាតិអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ក្លាយជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមិនធ្លាប់មានសញ្ជាតិ។[124][125] នេះបានទាក់ទាញភាពចម្រូងចម្រាស ដោយសារតែវាមិនច្បាស់ថាតើនេះបង្កប់ន័យថា Sophia អាចបោះឆ្នោត ឬរៀបការ ឬថាតើការបិទប្រព័ន្ធដោយចេតនាអាចចាត់ទុកថាជាឃាតកម្ម។ ដូចគ្នាដែរ វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងការពិចារណាថាតើសិទ្ធិប៉ុន្មានត្រូវបានផ្តល់ឱ្យស្ត្រីអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។[126][127] ស្នាដៃសិល្បៈដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដូចជាការរស់ឡើងវិញរបស់ HBO នៃ Westworld បានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការយល់ចិត្តមនុស្សយន្ត និងស្វែងយល់ពីសំណួរអំពីមនុស្សជាតិ និងមនសិការ។[128] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ អនុវត្តការងារកាន់តែថោក ឬមានភាពត្រឹមត្រូវ និងភាពជឿជាក់ច្រើនជាងមនុស្ស ហើយត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការផលិត ការផ្គុំ និងវេចខ្ចប់ ការដឹកជញ្ជូន ការរុករកផែនដី និងអវកាស ការវះកាត់ អាវុធ ការស្រាវជ្រាវមន្ទីរពិសោធន៍ និងការផលិតទំនិញប្រើប្រាស់ និងឧស្សាហកម្មយ៉ាងច្រើន។[129] ការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់មនុស្សយន្តនៅទូទាំងឧស្សាហកម្ម ក៏ដូចជាក្នុងវិស័យសេវាកម្ម និងក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត ឬជំនាញខ្ពស់ពីមុនមានកំណត់ចំពោះមនុស្ស បាននាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចនៅក្នុងផ្នែកចុងក្រោយនៃទសវត្សរ៍នៃភាពអត់ការងារធ្វើផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា។[130] នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ មនុស្សយន្តបានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនលើមាត្រដ្ឋានណាណូបច្ចេកវិទ្យា។ ក្នុងឆ្នាំ 2019 វិស្វករនៅសាកលវិទ្យាល័យ Pennsylvania បានបង្កើត nanobots រាប់លានក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាដែលខ្ចីពីឧស្សាហកម្ម semiconductor ចាស់ទុំ។ មនុស្សយន្តមីក្រូទស្សន៍ទាំងនេះមានទំហំតូចល្មមអាចចាក់ចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស និងគ្រប់គ្រងដោយឥតខ្សែ នៅថ្ងៃណាមួយអាចផ្តល់ថ្នាំ និងធ្វើការវះកាត់ បដិវត្តន៍ថ្នាំ និងសុខភាព។[131] == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|0358082|Robots}} * {{AllRovi movie|289664|Robots}} * {{mojo title|robots}} * {{Rotten-tomatoes|robots|Robots}} * {{metacritic film|robots}} * {{Siamzone movie|2786|Robots}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តគំនូរជីវជល]] bzb3jgniylnm3w099mrhs42rer9w380 0 45897 340971 338081 2026-09-24T23:43:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340971 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}}{{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox military conflict|{{flag|Costa Rica}}<br />(2003-05) * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[Iran]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Iranian Strategy in Iraq: Politics and 'Other Means' |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead |archivedate=5 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf }}</ref> * {{flagicon image|Seal of the Islamic Republic of Iran Army.svg|border=no}} [[Islamic Republic of Iran Army|Artesh]] ---- {{flag|Iraqi Kurdistan}} * [[Peshmerga]]|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_Ba%27ath_Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation|SCJL]] ** {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order|JRTN]] ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq|AQI]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq|ISI]]<ref name="YouTube">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211214/2a01Rg2g2Z8 |archive-date=2021-12-14 |url-status=live|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}{{cbignore}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq|IAI]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ---- {{flagicon image|Shiism arabic blue.svg}} [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|border|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] ** {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url= https://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7 |title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3=<br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |access-date=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |access-date=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600''' Iraqi deaths in total<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |access-date=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> <br>'''Statistical estimates'''<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web |url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archive-date=7 September 2015 |access-date=5 មីនា 2022 |archivedate=7 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf }}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web |url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006 }}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web |url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |access-date=9 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archive-date=28 November 2007 |archivedate=15 ឧសភា 2016 |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515142928/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf }} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref name="Iraq Family Health Survey">[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=16 September 2007|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=12 July 2020|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (60% violent) (95% CI: 48,000–751,000)<ref name="Hagopian" /> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad |date=2009-09-02 }} // comw.org</ref><ref>[[Press release]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902070831/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html |date=2009-09-02 }}. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=3 September 2009 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003-2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|access-date=6 January 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archive-date=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727084052/https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 |date=27 July 2020 }} Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=US Department of State |access-date=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 US,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |access-date=17 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archive-date=11 October 2009 |archivedate=11 តុលា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |url-status=dead }}</ref> 139 other)<ref>{{cite web |url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |access-date=24 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archive-date=21 March 2011 |archivedate=21 មីនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx }}</ref><br />'''Missing/captured''' (US): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |access-date=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[The New York Times]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 US,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|access-date=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 210+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=13 May 2011 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 1421+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402233014/https://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan |date=2 April 2019 }} [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 210+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official US tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 US,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |access-date=7 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archive-date=2 June 2011 |archivedate=2 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf }}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil/><ref name=icasualties/><ref name=ukcasualties/><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=US Department of Labor |access-date=15 December 2011 |archivedate=8 ធ្នូ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=US Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |access-date=23 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archive-date=27 July 2011 |archivedate=27 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties }}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov"/><ref name="projects.propublica.org"/><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514132150/http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599 |date=14 May 2013 }} 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016 }} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |access-date=14 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archive-date=29 April 2011 |archivedate=29 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 }} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html]total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009 }}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead |archivedate=10 ធ្នូ 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 }}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[Al-Qaeda]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[The Washington Post]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[Peshmerga]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=US Department of State |date=17 July 2009 |access-date=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9|author1=International Institute for Strategic Studies|author-link1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[Routledge]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |author-link1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |access-date=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |access-date=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |url-status=dead |archivedate=2 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm }}</ref> '''[[Peshmerga]]''' 75,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Saddam Hussein]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]] [[ Death by natural causes|#]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Qusay Hussein]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Uday Hussein]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Tariq Aziz]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Musab al-Zarqawi]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[Abu Omar al-Baghdadi]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[Abu Bakr al-Baghdadi]]{{KIA}}<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|Shiism arabic blue.svg}} [[Akram al-Kaabi]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Yahya Rahim Safavi]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Mohammad Ali Jafari]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Qasem Soleimani]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Jalal Talabani]]'''<br />'''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Nouri al-Maliki]]<br/>{{flagicon|Netherlands}} [[Jan Peter Balkenende]] <br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force&nbsp;– Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force&nbsp;– Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force&nbsp;– Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces&nbsp;– Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces&nbsp;– Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[George W. Bush]]'''<br />'''{{flagdeco|United States}} [[Barack Obama]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Donald Rumsfeld]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Robert Gates]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[Tony Blair]]'''<br />'''{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]'''<br />'''{{flagdeco|United Kingdom}} [[David Cameron]]'''<br />'''{{Flagdeco|South Korea}} [[Roh Moo-hyun]]'''<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]'''<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]'''<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Romano Prodi]]'''<br />'''{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br/>{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />'''{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]'''<br />{{flagicon|Iran}} [[Mohammad Salimi]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Ataollah Salehi]]<br />{{flagicon|Iran}} Nasser Mohammadifar<br />{{flagicon|Iran}} [[Mohammad-Hossein Dadras]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Ahmad Reza Pourdastan]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)''' <br /> {{flagdeco|Iraq}} [[Iraq]] <br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force&nbsp;– Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]]<br />(2003–09) | {{flag|United States}}<br />(2003–09) | {{flag|United Kingdom}}<br />(2003–09) | {{flag|Australia}}<br />(2003–09) | {{flag|Romania}}<br />(2003–09) | {{flag|Azerbaijan}}<br />(2003–08) | {{flag|Jordan}}<br />(2003–05) | {{flag|UAE}}<br />(2003) | {{flag|Kuwait}}<br />(2003–08) | {{flag|Estonia}}<br />(2003–09) | {{flag|El Salvador}}<br />(2003–09) | {{flag|Bulgaria}}<br />(2003–08) | {{flag|Moldova}}<br />(2003–08) | {{flag|Albania}}<br />(2003–08) | {{flag|Ukraine}}<br />(2003–08) | {{flag|Denmark}}<br />(2003–08) | {{flag|Czech Republic}}<br />(2003–08) | {{flag|South Korea}}<br />(2003–08) | {{flag|Singapore}}<br />(2003–08) | {{flag|Croatia}}<br />(2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}}<br />(2003–08) | {{flag|Latvia}}<br />(2003–08) | {{flag|Poland}}<br />(2003–08) | {{flag|Kazakhstan}}<br />(2003–08) | {{flag|Mongolia}}<br />(2003–08) | {{flag|Georgia}}<br />(2003–08) | {{flag|Tonga}}<br />(2004–08) | {{flag|Japan}}<br />(2004–08) | {{flag|Armenia}}<br />(2005–08) | {{flag|Slovakia}}<br />(2003–07) | {{flag|Lithuania}}<br />(2003–07) | {{flag|Italy}}<br />(2003–06) | {{flag|Norway}}<br />(2003–06) | {{flag|Hungary}}<br />(2003–05) | {{flag|Netherlands}}<br />(2003–05) | {{flag|Portugal}}<br />(2003–05) | {{flag|New Zealand}}<br />(2003–04) | {{flag|Thailand}}<br />(2003–04) | {{flag|Philippines}}<br />(2003–04) | {{flag|Honduras|1949}}<br />(2003–04) | {{flag|Dominican Republic}}<br />(2003–04) | {{flag|Spain}}<br />(2003–04) | {{flag|Nicaragua}}<br />(2003–04) | {{flag|Iceland}}<br />(2003–04) }}|conflict=Iraq War|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />'''{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}'''<hr>{{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[Ansar al-Islam]]|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />'''{{flag|United States}}'''<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flag icon|Iraq|1959}} [[Iraqi National Congress|INC]]<br /> {{flagicon image|Flag of the KDP.svg}}[[Kurdistan Democratic Party|KDP]]<br /> {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|access-date=26 February 2017|date=12 January 2010|archivedate=3 ធ្នូ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|url-status=dead}}</ref><br>{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2022-03-05|archivedate=2021-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|url-status=dead}}</ref><br /> {{flag |Spain}}<ref>{{cite web|title= Aznar faces 91% opposition to war |url= https://www.theguardian.com/world/2003/mar/29/spain.iraq |work= The Guardian |date= 29 March 2003 |access-date=21 October 2021}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]] * [[Iraqi Civil War (2006–2008)|Civil war]] between 2006 and 2008 * Subsequent reduction in violence and depletion of [[al-Qaeda]] in Iraq in 2008<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|url=https://archive.org/details/usconflictsin21s0002unse|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1440838798|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|US forces from Iraq]] in 2011 * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after US withdrawal]] leading to the rise of the [[Islamic State of Iraq and the Levant]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |access-date=2 August 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=US Department of State|access-date=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of US forces to Iraq in 2014]] * [[Islamic State insurgency in Iraq (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |url=https://archive.org/details/endofiraqhowamer0000galb_p4u8 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0743294249}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015|access-date=1 July 2017|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110003249/http://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref><ref name=us-army-iran-victor /> * [[2019–2021 Iraqi protests|Protests]] against the Iranian intervention in 2019<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/iraqi-protesters-block-major-port-basra-unrest-continues-191102104619357.html|title=Iraqi protesters block major port near Basra as unrest continues|work=[[Al Jazeera]]|date=2 November 2019}}</ref><ref name="iraq arab spring">{{Cite web|url=https://en.qantara.de/content/anti-government-protests-is-this-iraqs-arab-spring|title=Anti-government protests : Is This Iraq's Arab Spring?—Qantara.de|work=[[Qantara.de]]|date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2019/10/27/protests-in-iraq-turn-into-anti-iranian-demonstrations|title=Protests in Iraq turn into anti-Iranian demonstrations|work=[[Daily Sabah]]|date=27 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/29/iraqi-protesters-demonstrations-month-of-violence|title=Iraq's young protesters count cost of a month of violence|first=Ghaith|last=Abdul-Ahad|date=29 October 2019|work=[[The Guardian]]}}</ref>|place=[[Iraq]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|15|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|15}})}}|caption='''Clockwise from top''': US troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; the toppling of the [[Saddam Hussein]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image=Iraq War montage.png|partof=the [[Iraqi conflict (2003–present)|Iraqi conflict]] and the [[War on terror]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់''' គឺជា[[សង្គ្រាម|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធអូសបន្លាយ]]ក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ពីឆ្នាំ 2003 ដល់ឆ្នាំ 2011 ដែលបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់]]ដោយក្រុម[[កម្លាំងចម្រុះជាតិអ៊ីរ៉ាក់|សម្ព័ន្ធដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលបានផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ាក់របស់[[សាដាម ហ៊ូសេន]] ជម្លោះ​នេះ​បាន​បន្ត​អស់​រយៈពេល​ជាច្រើន​ទសវត្សរ៍​បន្ទាប់ ខណៈ​[[ការបះបោរអ៊ីរ៉ាក់ (ឆ្នាំ ២០០៣-២០១១)|ការ​បះបោរ]]​មួយ​បាន​កើត​ឡើង​ដើម្បី​ប្រឆាំង​នឹង​កងកម្លាំង​ចម្រុះ និង​រដ្ឋាភិបាល​អ៊ីរ៉ាក់​ក្រោយ​ការ​ឈ្លានពាន<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|title=Iraq War|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/870845/Iraq-War|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 October 2012}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីរ៉ាក់ប្រមាណពី [[ជនរងគ្រោះរបស់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់|151,000 ទៅ 1,033,000 នាក់]]បានស្លាប់នៅក្នុងជម្លោះពី 3 ទៅ 5 ឆ្នាំដំបូង ទាហាន​អាមេរិក​ត្រូវ​បាន​ដក​ចេញ​ជា​ផ្លូវ​ការ​ក្នុង​ឆ្នាំ 2011 សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ចូល​រួម​ជាសម្ព័ន្ធថ្មី​ក្នុង​ឆ្នាំ 2014 នៅ​ក្នុង​ប្រធាន​ក្រុម​ចម្រុះ​ថ្មី ហើយ​ការ​បះបោរ និង​ទំហំ​ជាច្រើន​នៃ​ជម្លោះ​ប្រដាប់អាវុធ​បាន​បន្ត​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ ការលុកលុយបានកើតឡើងជាផ្នែករបស់សង្រ្គាមលើភេរវកម្មរបស់រដ្ឋបាល ចច ដាបឺលយូ ប៊ូស បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារកាលពីថ្ងៃទី 11 ខែកញ្ញា ទោះបីជាមិនមានទំនាក់ទំនងរវាងការវាយប្រហារ និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏ដោយ<ref name="gen">{{cite book|last1=Gordon|first1=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|url-access=registration|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York}}</ref> == ឯកសារយោង == <references /> bz8oohd3hf268s9nhddp5rvrglpimry 0 46207 340917 338948 2026-09-24T22:02:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340917 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}}{{Infobox film|name=Toy Story|distributor=[[Buena Vista Pictures Distribution]]|gross=$៣៧៣&nbsp;លាន<ref name="BOXMOJO">{{Cite Box Office Mojo |id=0114709 |title=Toy Story |access-date=January 18, 2022|archive-url=https://archive.today/iONwE|archive-date=January 18, 2022|url-status=live}}</ref>|budget=$៣០&nbsp;លាន<ref name="Numbers">{{Cite The Numbers |id=Toy-Story |title=Toy Story |access-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205032848/http://www.the-numbers.com/movie/Toy-Story|archive-date=December 5, 2014|url-status=live}}</ref>|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៨១ នាទី<ref name=Runtime>{{cite web|title=Toy Story|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/toy-story-1970-6|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053353/http://www.bbfc.co.uk/releases/toy-story-1970-6|archive-date=September 21, 2013|url-status=dead|archivedate=កញ្ញា 21, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053353/http://www.bbfc.co.uk/releases/toy-story-1970-6}}</ref>|released={{Film date|1995|11|19|[[El Capitan Theatre]]|1995|11|22|USA}}|editing={{Plainlist| * Robert Gordon * [[Lee Unkrich]] }}|image=Toy Story logo.svg|music=[[Randy Newman]]|starring={{Plainlist| * [[Tom Hanks]] * [[Tim Allen]] * [[Don Rickles]] * [[Jim Varney]] * [[Wallace Shawn]] * [[John Ratzenberger]] * [[Annie Potts]] * [[John Morris (actor)|John Morris]] * [[Erik von Detten]] <!-- From 2015 Blu-ray billing block --> }}|story={{Plainlist| * John Lasseter * [[Pete Docter]] * Andrew Stanton * [[Joe Ranft]] }}|screenplay={{Plainlist| * [[Joss Whedon]] * [[Andrew Stanton]] * [[Joel Cohen (writer)|Joel Cohen]] * [[Alec Sokolow]] }}|producer={{Plainlist| * [[Bonnie Arnold]] * [[Ralph Guggenheim]] }}|director=[[John Lasseter]]|studio={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}}}'''''Toy Story''''' (ថយ ស្តូរី) គឺជាខ្សែភាពយន្តកំប្លែងបែបជីវចលកុំព្យូទ័ររបស់អាមេរិកឆ្នាំ 1995 ដែលផលិតដោយ Pixar Animation Studios និងចេញផ្សាយដោយ Walt Disney Pictures ។ ការដំឡើងលើកដំបូងនៅក្នុងសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់ Toy Story វាគឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលកុំព្យូទ័រដំបូងគេបង្អស់ ក៏ដូចជាខ្សែភាពយន្តដំបូងបង្អស់របស់ Pixar ។ ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយ John Lasseter (នៅក្នុងការសម្តែងដំបូងរបស់គាត់) និងសរសេរដោយ Joss Whedon, Andrew Stanton, Joel Cohen និង Alec Sokolow ពីរឿងដោយ Lasseter, Stanton, Pete Docter និង Joe Ranft ។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានតន្ត្រីដោយ Randy Newman ផលិតដោយ Bonnie Arnold និង Ralph Guggenheim ហើយត្រូវបានប្រតិបត្តិផលិតដោយ Steve Jobs និង Edwin Catmull ។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានសំលេងរបស់ Tom Hanks, Tim Allen, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jim Varney, Annie Potts, R. Lee Ermey, John Morris, Laurie Metcalf, និង Erik von Detten ។ កើតឡើងនៅក្នុងពិភពលោកដែលប្រដាប់ប្រដាក្មេងលេងមកមានជីវិតនៅពេលដែលមនុស្សមិនមានវត្តមាន គ្រោងនេះផ្តោតលើទំនាក់ទំនងរវាងតុក្កតាគង្វាលគោចាស់ដែលមានឈ្មោះ Woody និងតួអង្គអវកាសយានិកទំនើប Buzz Lightyear ខណៈដែលពួកវាវិវត្តន៍ពីគូប្រជែងប្រកួតប្រជែង។ ចំពោះការស្រលាញ់របស់ម្ចាស់គេគឺ Andy Davis ចំពោះមិត្តភក្តិដែលធ្វើការជាមួយគ្នាដើម្បីបានជួបជុំគ្នាជាមួយ Andy បន្ទាប់ពីបែកពីគាត់។ បន្ទាប់ពីទទួលបានភាពជោគជ័យនៃភាពយន្តខ្លី Tin Toy ឆ្នាំ 1988 របស់ពួកគេ Pixar ត្រូវបានក្រុមហ៊ុន Disney ស្នើសុំឱ្យផលិតខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចលកុំព្យូទ័រដែលប្រាប់ពីទស្សនៈរបស់តុក្កតាតូចមួយ។ Lasseter, Stanton, និង Docter បានសរសេរការព្យាបាលរឿងដំបូង ដែលត្រូវបានច្រានចោលដោយ Disney ដែលចង់ឱ្យសាច់រឿងរបស់ភាពយន្តមានភាព "គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍"។ បន្ទាប់ពីការផ្សាយឡើងវិញនូវរឿងដ៏មហន្តរាយជាច្រើន ការផលិតត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយស្គ្រីបត្រូវបានសរសេរឡើងវិញដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យកាន់តែច្បាស់នូវសម្លេង និងប្រធានបទដែល Pixar ចង់បាន៖ "ប្រដាប់ក្មេងលេងចង់ឱ្យក្មេងៗលេងជាមួយពួកគេយ៉ាងខ្លាំង ហើយ ... បំណងប្រាថ្នានេះជំរុញឱ្យមានក្តីសង្ឃឹម ការភ័យខ្លាច និងសកម្មភាពរបស់ពួកគេ" ។ ស្ទូឌីយោដែលបន្ទាប់មកមានបុគ្គលិកមួយចំនួនតូចបានផលិតខ្សែភាពយន្តនេះក្រោមឧបសគ្គផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ == តួអង្គ == * Tom Hanks - Woody * Tim Allen - Buzz Lightyear * Don Rickles - Mr. Potato Head * Jim Varney - Slinky Dog * Wallace Shawn - Rex * John Ratzenberger - Hamm * Annie Potts - Bo Peep * John Morris - Andy Davis * Erik von Detten - Sid Phillips * Laurie Metcalf - Mrs. Davis * R. Lee Ermey - Sergeant * Sarah Freeman - Hannah Phillips * Penn Jillette - Buzz Lightyear TV commercial announcer == រង្វាន់ == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |រង្វាន់<ref>{{cite news|date=2011|title=Toy Story (1995) Awards|work=[[The New York Times]]|department=Movies & TV Dept.|url=https://movies.nytimes.com/movie/132294/Toy-Story/awards|url-status=dead|access-date=March 7, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100225/http://movies.nytimes.com/movie/132294/Toy-Story/awards|archive-date=May 11, 2011}}</ref> |- style="background:#ccc;" ! width="075" |ឆ្នាំ ! width="200" |សមាគម ! width="300" |ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ! width="200" |អ្នកទទួល ! width="80" |លទ្ធផល |- | {{center|1995}} | [[Los Angeles Film Critics Association Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.lafca.net/years/1995.html|title=21st Annual Los Angeles film critics association awards|publisher=Los Angeles film critics association|access-date=January 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219053812/http://www.lafca.net/years/1995.html|archive-date=February 19, 2012|url-status=dead|archivedate=កុម្ភៈ 19, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219053812/http://www.lafca.net/years/1995.html}}</ref> | Best Animation | | rowspan="2" {{won}} |- | rowspan="26" style="text-align:center;" |1996 | [[ASCAP]] Film and Television Music Awards | Tox Box Office Films of 1995 Award | [[Randy Newman]] |- | rowspan="4"|[[Academy Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0195023.html|title=1995 Academy Awards|publisher=infoplease|access-date=January 31, 2009}}</ref> | [[Academy Award for Writing (Original Screenplay)|Best Original Screenplay]] | [[Joss Whedon]] (screenplay), [[Andrew Stanton]] (screenplay/story), Joel Cohen (screenplay), Alec Sokolow (screenplay), [[John Lasseter]] (story), [[Pete Docter]] (story) and [[Joe Ranft]] (story) | rowspan="3" {{nom}} |- | [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Musical or Comedy Score]] | rowspan="2"|Randy Newman |- | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] <small>(for "[[You've Got a Friend in Me]]")</small> |- | [[Special Achievement Academy Award for First Feature-Length Computer-Animated Film|Special Achievement]] | John Lasseter | {{won}} |- | rowspan="2"|[[Academy of Science Fiction, Fantasy and Horror Films]] | Best Fantasy Film | | rowspan="2" {{nom}} |- | Best Writing | Joss Whedon, Alec Sokolow, Andrew Stanton and Joel Cohen |- | rowspan="9" |[[Annie Awards]]<ref>{{Cite web |url=https://annieawards.org/legacy/24th-annie-awards |title=Annie Awards - 24th Annie Awards |access-date=2022-10-11 |archivedate=2022-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221213034451/https://annieawards.org/legacy/24th-annie-awards |url-status=dead }}</ref> |[[Annie Award for Best Animated Feature|Best Animated Feature]] | | rowspan="6" {{won}} |- | Best Individual Achievement: Animation | Pete Docter |- |[[Annie Award for Directing in a Feature Production|Best Individual Achievement: Directing]] | John Lasseter |- |[[Annie Award for Music in a Feature Production|Best Individual Achievement: Music]] | Randy Newman |- | Best Individual Achievement: Producing | [[Bonnie Arnold]] and [[Ralph Guggenheim]] |- |[[Annie Award for Best Production Design in an Animated Feature Production|Best Individual Achievement: Production Design]] | [[Ralph Eggleston]] |- |[[Annie Award for Voice Acting in a Feature Production|Best Individual Achievement: Voice Acting]] |[[Tom Hanks]] - [[Sheriff Woody|Woody]] | {{nom}} |- | Best Individual Achievement: Technical Achievement | | rowspan="3" {{won}} |- |[[Annie Award for Writing in a Feature Production|Best Individual Achievement: Writing]] | Andrew Stanton, Joss Whedon, Joel Cohen and Alec Sokolow |- | [[Chicago Film Critics Association]] | Best Original Score | Randy Newman |- | rowspan="2"|[[Golden Globe Awards]] |[[Golden Globe Award for Best Motion Picture – Musical or Comedy|Best Motion Picture – Musical or Comedy]] | | rowspan="5" {{nom}} |- |[[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song – Motion Picture]] <small>(for "[[You've Got a Friend in Me]]")</small> | Randy Newman |- | [[Hugo Awards]] | Best Dramatic Presentation | |- | [[Kids' Choice Awards]] | Favorite Movie | |- | [[MTV Movie Awards]] | Best On-Screen Duo | [[Tim Allen]] and [[Tom Hanks]] |- | [[Motion Picture Sound Editors]] | Best Sound Editing – Animated Feature | [[Gary Rydstrom]] | rowspan="4" {{won}} |- | [[Producers Guild of America Award]] | Special Award of Merit | Bonnie Arnold and Ralph Guggenheim |- | rowspan="2"|[[Young Artist Awards]] | Best Family Feature – Musical or Comedy | |- | Best Voiceover Performance by a Young Actress | Sarah Freeman |- | {{center|1997}} | [[BAFTA Awards]] | Best Achievement in Special Visual Effects | [[Eben Ostby]] and [[William Reeves (animator)|William Reeves]] | rowspan="3" {{nom}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2001 | rowspan="2" | [[Online Film Critics Society]] | Best DVD<br>(''The Ultimate Toy Box Edition'') | |- | Best DVD Special Features<br>(''The Ultimate Toy Box Edition'') |- | {{center|2004}} | [[AFI's 100 Years...100 Songs]] | "[[You've Got a Friend in Me]]" | Randy Newman | {{nom}} |- | {{center|2005}} | [[National Film Preservation Board]] | Added to the [[National Film Registry]] | | {{won}} |} == ឯកសារយោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{imdb title|id=0114709}} * {{rotten-tomatoes|id=toy_story}} * {{mojo title|id=toystory}} * {{Metacritic film|toy-story}} * {{amg movie|132294}} * {{Mtime|12058}} * {{douban}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តឌីសនីយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Toy Story]] 8kbl5a7pkk063pyftaru88ivgfduos2 0 46320 340980 302098 2026-09-25T00:08:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340980 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=អាថ៌កំបាំងទីក្រុងសត្វ|studio={{plainlist| *[[Walt Disney Pictures]] *[[Walt Disney Animation Studios]] }}|gross=$1.024{{nbsp}}ពាន់​លាន<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disney2016.htm |title=''Zootopia'' (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[Internet Movie Database|IMDb]] |access-date=October 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528042942/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disney2016.htm |archive-date=May 28, 2017 }}</ref>|budget=$150{{nbsp}}លាន<ref name="budget">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/03/07/arts/zootopia-tops-the-box-office.html |title='Zootopia' Tops the Box Office |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=March 13, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311162320/http://www.nytimes.com/2016/03/07/arts/zootopia-tops-the-box-office.html |archive-date=March 11, 2016 }}</ref>|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=108 នាទី<ref>{{cite web|url=http://www.ci.ionia.mi.us/index.aspx?NID=409|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402052335/http://www.ci.ionia.mi.us/index.aspx?NID=409|archive-date=April 2, 2016|title=Ionia, MI - Official Website - "Zootopia"|access-date=មេសា 10, 2022|archivedate=មេសា 2, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402052335/http://www.ci.ionia.mi.us/index.aspx?NID=409|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/zootropolis-film |title=''Zootropolis'' (PG) |publisher=[[British Board of Film Classification]] |date=February 17, 2016 |access-date=February 17, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225125944/http://www.bbfc.co.uk/releases/zootropolis-film |archive-date=February 25, 2016 |archivedate=កុម្ភៈ 25, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225125944/http://www.bbfc.co.uk/releases/zootropolis-film }}</ref>|released={{Film date|2016|2|13|បែលហ្សិក|2016|3|4|សហរដ្ឋអាមេរិក}}|distributor=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios<br />Motion Pictures]]<!-- Text wrap is used in this link to ensure correct formatting at all screen resolutions. -->|editing={{plainlist| *Fabienne Rawley *Jeremy Milton }}|alt=|cinematography={{plainlist| *Nathan Warner <small>(layout)</small> *Brian Leach <small>(lighting)</small> }}|music=[[Michael Giacchino]]|starring={{plainlist| *[[Ginnifer Goodwin]]<!-- This order is according to the film's end credits. --> *[[Jason Bateman]] *[[Idris Elba]] *[[Jenny Slate]] *[[Nate Torrence]] *[[Bonnie Hunt]] *[[Don Lake]] *[[Tommy Chong]] *[[J. K. Simmons]] *[[Octavia Spencer]] *[[Alan Tudyk]] *[[Shakira]] }}|story={{plainlist| *Byron Howard *Rich Moore *Jared Bush *[[Jim Reardon]] *Josie Trinidad *Phil Johnston *[[Jennifer Lee (filmmaker)|Jennifer Lee]] }}|screenplay={{plainlist| *[[Jared Bush]] *[[Phil Johnston (filmmaker)|Phil Johnston]]<ref>{{cite web |title=Welcome to Zootopia at D23 EXPO! |url=https://d23.com/welcome-to-zootopia-at-d23-expo/ |publisher=D23 |access-date=August 30, 2015 |date=August 15, 2015 |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905133749/https://d23.com/welcome-to-zootopia-at-d23-expo/ |archive-date=September 5, 2015 }}</ref> }}|producer=[[Clark Spencer]]|director={{plainlist| *[[Byron Howard]] *[[Rich Moore]] }}|image=Zootopia logo.svg}}'''''អាថ៌កំបាំងទីក្រុងសត្វ''''' ({{Lang-en|Zootopia}}) គឺជាខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចលបែបកំព្យូទ័រអាមេរិចឆ្នាំ 2016 ដែលផលិតដោយ Walt Disney Animation Studios និងចេញផ្សាយដោយ Walt Disney Pictures។ វាជាខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចលទី 55 របស់ Disney ។ == សាច់រឿង == ទន្សាយ Judy Hopps មកពីជនបទ Bunnyburrow បំពេញក្តីសុបិនកាលពីកុមារភាពរបស់នាងក្នុងការក្លាយជាប៉ូលីសនៅក្នុងទីក្រុង Zootopia ។ ថ្វីដ្បិតតែជាបណ្ឌិតសភាចារ្យក៏ដោយ ក៏ Judy ត្រូវបានផ្ទេរភារកិច្ចចតរថយន្តដោយប្រធាន Bogo ដែលមិនទទួលស្គាល់ទេពកោសល្យរបស់នាង។ នៅថ្ងៃដំបូងរបស់នាងនៅលើការងារ Judy ត្រូវបានរំខានដោយសិល្បករ fox duo, Nick Wilde និង Finnick ។ ក្រោយមក អ្នកឧកញ៉ា Weaselton បានលួចថង់អំពូល crocus ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Midnicampum holicithias ។ Judy បោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ចចតរថយន្តដើម្បីចាប់ខ្លួន Weaselton ហើយត្រូវបានស្តីបន្ទោសដោយ Bogo ។ អ្នកស្រី Otterton ដោយមិននឹកស្មានដល់បានចូលទៅក្នុងការិយាល័យរបស់ Bogo ដោយអង្វររកនរណាម្នាក់ឱ្យស្វែងរកប្តីរបស់គាត់ឈ្មោះ Emmitt ដែលជាសត្វមួយក្នុងចំណោមសត្វដែលបាត់ខ្លួនចំនួនដប់បួន។ អ្នកស្ម័គ្រចិត្ត Judy និងជំនួយការអភិបាលក្រុង ewe Dawn Bellwether សរសើរការងារនេះ។ Bogo គ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីយល់ព្រមទេ ប៉ុន្តែជាសម្ងាត់បញ្ជាឱ្យ Judy លាលែងពីតំណែង ប្រសិនបើនាងបរាជ័យបន្ទាប់ពីសែសិបប្រាំបីម៉ោង។ ដោយបានដឹងថា Nick គឺជាមនុស្សចុងក្រោយដែលឃើញ Emmitt Judy បានហៅគាត់ឱ្យជួយនាងដោយកត់ត្រាការសារភាពរបស់គាត់ចំពោះការគេចពន្ធ។ ពួកគេតាមដាន Emmitt ទៅកាន់រថយន្ត limousine ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់មេឧក្រិដ្ឋកម្ម លោក Big ដែលជាអ្នកឆ្មើងឆ្មៃនៅតំបន់អាកទិក។ គាត់បង្ហាញថា Emmitt ស្រាប់តែ "សាហាវ" វាយប្រហារអ្នកបើកឡាន Manchas របស់លោក Big ។ អ្នកទាំងពីរបានទៅលេង Manchas ដែលជាសត្វខ្លាខ្មៅ ហើយគាត់និយាយថា Emmitt បានស្រែកអំពី "Night Howlers" មុនពេលការវាយប្រហារ។ Manchas បន្ទាប់មកប្រែជាព្រៃផ្សៃ ហើយដេញតាមគូ។ Judy ចាប់ Manchas ហើយហៅ ZPD ឱ្យជួយ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ Manchas បានបាត់ខ្លួនមុនពេលពួកគេមកដល់។ Bogo ទាមទារឱ្យ Judy លាលែងពីតំណែង ប៉ុន្តែ Nick រំលឹក Bogo ថានាងនៅតែមានពេលដប់ម៉ោងទៀត។ ពេលចាកចេញពីកន្លែងកើតហេតុ Nick បង្ហើបប្រាប់ Judy ថាគាត់បានក្លាយជាអ្នកសិល្បៈព្រោះកាលពីនៅក្មេងគាត់បានព្យាយាមចូលរួមជាមួយ Junior Ranger Scouts ដោយគ្រាន់តែត្រូវគេធ្វើបាប និងបដិសេធដោយសាមញ្ញថាជាកញ្ជ្រោង។ នៅសាលាក្រុង Bellwether ផ្តល់ជូន Judy និង Nick ចូលទៅកាន់កាមេរ៉ាចរាចរណ៍របស់ Zootopia ។ ពួកគេបានរកឃើញថា Manchas ត្រូវបានចាប់ដោយសត្វចចក ដែល Judy សន្មតថាជា "Night Howlers" ។ បន្ទាប់ពីសត្វចចក ពួកគេទាំងពីរបានរកឃើញ Manchas និងសត្វផ្សេងទៀតដែលបាត់ខ្លួន សត្វមំសាសី "ព្រៃផ្សៃ" ទាំងអស់ត្រូវបានចាប់ដាក់គុកនៅឯកន្លែងជ្រកកោនក្នុងស្រុក។ អភិបាលក្រុង Zootopia លោក Leodore Lionheart បានបញ្ជាឱ្យចាប់ខ្លួនពួកគេ ហើយកំពុងព្យាយាមស្វែងរកមូលហេតុនៃអាកប្បកិរិយារបស់ពួកគេ។ Lionheart និង​បុគ្គលិក​សិទ្ធិ​ជ្រកកោន​ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន​ក្នុង​ពេល​ឆាប់​ៗ​នេះ​ពី​បទ​ដាក់​ពន្ធនាគារ​មិន​ពិត ហើយ Bellwether ក្លាយ​ជា​អភិបាល​ក្រុង​ថ្មី។ Judy ដែល​បាន​សរសើរ​ចំពោះ​ការ​ដោះ​ស្រាយ​រឿង​ក្តី​នេះ​បាន​សុំ Nick ឱ្យ​ចូល​រួម ZPD ជា​ដៃ​គូ​របស់​នាង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់បានច្រានចោលការផ្តល់ជូនរបស់នាងយ៉ាងខឹងសម្បារ បន្ទាប់ពីអ្នកយកព័ត៌មានម្នាក់បានបង្ខិតបង្ខំ Judy ក្នុងការនិយាយថាជីវវិទ្យាដែលគួរឱ្យខ្លាចគឺនៅពីក្រោយការរីករាលដាលនៃ "ភាពសាហាវ" ដ៏អាថ៌កំបាំង។ ការអត្ថាធិប្បាយរបស់ Judy ដែលចាក់ផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ ញុះញង់ឱ្យមានការភ័យខ្លាច និងការរើសអើងប្រឆាំងនឹងសត្វមំសាសីទូទាំង Zootopia ។ ដោយ​មាន​កំហុស Judy បាន​ឈប់​ពី​ការងារ ហើយ​ត្រឡប់​មក​ផ្ទះ​វិញ។ នៅទីនោះ នាងដឹងថា Night Howlers ពិតជាអំពូល crocus ដែល Weaselton លួច។ ពួកវាផ្ទុកនូវសារធាតុ neurotoxin ដែលមានឥទ្ធិពលផ្លូវចិត្តធ្ងន់ធ្ងរ និងយូរអង្វែងលើថនិកសត្វ ដែលបណ្តាលឱ្យពួកវាប្រែទៅជាសាហាវ។ Judy ត្រឡប់ទៅ Zootopia វិញ ដោយទឹកភ្នែកស្រក់ទឹកភ្នែកជាមួយ Nick ។ ដោយមានជំនួយពីលោក Big, Judy និង Nick សួរចម្លើយ Weaselton ដែលសារភាពថាគាត់ត្រូវបានជួលដោយចៀមឈ្មោលឈ្មោះ Doug ។ ពួកគេបានរកឃើញ Doug នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលលាក់នៅក្នុងរថភ្លើងក្រោមដីក្នុងទីក្រុង ជាកន្លែងដែលគាត់ផលិតសេរ៉ូម Night Howler ដែលត្រូវបាញ់ទៅលើសត្វមំសាសីតាមរយៈកាំភ្លើងព្រួញ។ Judy និង Nick ទទួលបានកាំភ្លើងសេរ៉ូមជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែមុនពេលដែលពួកគេអាចទៅដល់ ZPD Bellwether បានប្រឈមមុខនឹងពួកគេនៅក្នុងសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិ ដោយបង្ហាញខ្លួនឯងថាជាមេក្លោងនៅពីក្រោយការឃុបឃិតរបស់ពួកនិយមជ្រុល។ អ្នកទាំងពីរបានជាប់នៅក្នុងពិពណ៌មួយ ហើយ Bellwether ព្យាយាមឆ្លងទៅ Nick នៅពេលនាងកោះហៅ ZPD ប៉ុន្តែ Nick បានបិទកាំភ្លើងដោយជំនួសគ្រាប់រំសេវរបស់វាជាមួយ blueberries ហើយ Judy បង្ហាញថានាងបានកត់ត្រាការសារភាពរបស់ Bellwether នៅពេលដែល ZPD មកដល់។ Bellwether និងបក្ខពួករបស់នាងត្រូវបានចាប់ខ្លួន ខណៈពេលដែល Lionheart នៅតែស្ថិតក្នុងពន្ធនាគារ បដិសេធជាសាធារណៈនូវចំណេះដឹងអំពីផែនការរបស់នាង ហើយទទូចថាការឃុំឃាំងសត្វមំសាសីដែលឆ្លងគឺជា "រឿងខុសសម្រាប់ហេតុផលត្រឹមត្រូវ" ។ ជាមួយនឹងមូលហេតុនៃការរាតត្បាតដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណសត្វមំសាសីត្រូវបានព្យាបាល Judy បានចូលរួមជាមួយ ZPD ហើយ Nick ក្លាយជាដៃគូរបស់នាងនិងជាប៉ូលីសកញ្ជ្រោងដំបូង។ == ឯកសារយោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|2948356}} * {{tcmdb title|2060804}} * {{BCDB title|151185}} * {{AllRovi movie|586271}} * {{Metacritic film|zootopia}} * {{Rotten-tomatoes|zootopia}} * {{mojo title|disney2016}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្សែភាពយន្ត ឌីសនីយ៍]] biyem2tho9hdnsiqv0ezpqcx195z425 0 46611 340912 329486 2026-09-24T22:01:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340912 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Goosebumps|cinematography=[[ចាវៀរ អាហ្គីរេសារ៉ូប]] (Javier Aguirresarobe)|budget=58–84 លានដុល្លារ<ref name="FilmLA">{{Cite news|url=https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2018/04/2015_film_study_v5_WEB.pdf|title=2015 Feature Film Study|last=FilmL.A.|date=June 15, 2016|access-date=June 16, 2016|archive-date=កក្កដា 4, 2016|archive-url=https://archive.today/20160704082640/https://indd.adobe.com/view/87976431-f650-4be0-a9c3-392d676b5514|url-status=dead}}</ref><ref name="BOM"/>|language=អង់គ្លេស|country=សហរដ្ឋអាមេរិក|runtime=103 នាទី<!--Theatrical runtime: 103:12--><ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/goosebumps-film | title=''GOOSEBUMPS'' [2D] (PG) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=September 28, 2015 | access-date=September 28, 2015 | archivedate=កញ្ញា 29, 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929135849/http://www.bbfc.co.uk/releases/goosebumps-film | url-status=dead}}</ref>|released={{Film date|2015|6|24|[[CineEurope]]|2015|10|16|United States|ref1=<ref name=THRCineEuropeSony />}}|distributor=Sony Pictures Releasing|production_companies={{Plainlist| * [[កូឡុំប៊ីភីកឈ័រ]] * [[សូនីភីកឈ័រអេនីមេសឹន]]<ref name=thr>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/goosebumps-film-review-829281|title='Goosebumps': Film Review|last=Rechtshaffen|first=Michael|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=October 5, 2015|access-date=May 19, 2018}}</ref> * [[អេលស្តារ ខេពីថល់]]<ref name=thr/> * [[វីលលេចរ៉ូដស្សូវភីកឈ័រ]]<ref name=thr/> * [[អូរីជីណាល់ហ្វីម]]<ref name=thr/> * [[ស្កូឡាស្ទីកខូប៉ូរេសឹន]]<ref name=thr/> }}|editing=ជីម មេ (Jim May)|music=[[ដានី អេលហ្វ៍មែន]] (Danny Elfman)|image=|starring={{plainlist|<!--Per poster billing--> * [[ជែក ប្លេក]] (Jack Black) * [[ឌីឡាន មីណេត]] (Dylan Minnette) * [[អូដេយ៉ា រុស]] (Odeya Rush) * [[អេមី រីយ៉ាន]] (Amy Ryan) * [[រីយ៉ាន លី (តារាសម្ដែង)|រីយ៉ាន លី]] (Ryan Lee) * [[ជីលាន បេល]] (Jillian Bell) }}|based_on={{based on|[[Goosebumps]]|[[អរ. អេល.​ ស្តាយន៍]]}}|story=[[ស្កត អាឡិចសាន់ឌឺ និង ឡារី ការ៉ាសហ្ស៊ូវស្គី|{{ubl|ស្កត អាឡិចសាន់ឌឺ (Scott Alexander)|ឡារី ការ៉ាសហ្ស៊ូវស្គី (Larry Karaszewski)}}]]|screenplay=[[ដារ៉េន ឡេមកេ]] (Darren Lemke)|producer={{Plainlist| * [[ដេបូរ៉ា ហ្វត]] (Deborah Forte) * [[នីល អេក. ម៉ូរីត្ស]] (Neal H. Moritz) }}|director=[[រ៉ុប ឡិតថឺរមេន]] (Rob Letterman)|caption=|alt=|gross=158.3 លានដុល្លារ<ref name="BOM">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=goosebumps.htm |title=Goosebumps (2015) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=October 30, 2019}}</ref>}}'''''Goosebumps''''' (ហ្គូសបាម) គឺជាខ្សែភាពយន្តអាមេរិកប្រភេទកំប្លែងភ័យរន្ធត់ឆ្នាំ២០១៥ ដឹកនាំភាពយន្តដោយលោករ៉ុប ឡិតទ័រម៉ែន (Rob Letterman) និងសរសេរដោយលោកដារ៉េន ឡេមកេ (Darren Lemke) ផ្អែកលើរឿងសៀវភៅភ័យរន្ធត់របស់កុមារដែលមានឈ្មោះដូចគ្នារបស់លោក[[អរ. អេល.​ ស្តាយន៍]] នាំសម្តែងដោយជែក ប្លេក ជាកំណែប្រឌិតរបស់ស្តាញដែលសហការជាមួយអ្នកជិតខាងវ័យជំទង់របស់គាត់ លេងដោយឌីឡាន​ មីណេត (Dylan Minnette) ដើម្បីជួយសង្គ្រោះស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេ បន្ទាប់ពីសត្វចម្លែកទាំងអស់ចេញពីហ្វ្រេនឆាយស៍រឿង Goosebumps គេចចេញពីការងាររបស់គាត់ ធ្វើឱ្យមានការបំផ្លិចបំផ្លាញនៅក្នុងពិភពពិត អូដេយ៉ា​ រុស (Odeya Rush), អេមី រីយ៉ាន (Amy Ryan), រីយ៉ាន លី (Ryan Lee), និងជីលាន បេល (Jillian Bell) លេចមុខក្នុងតួនាទីគាំទ្រ ការ​អភិវឌ្ឍ​លើ​ការ​សម្រប​សម្រួល​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​​ Goosebumps បាន​ចាប់​ផ្តើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៨ ជាមួយធីម ប៊ឺរតុន (Tim Burton) ភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យក្នុងការស្វែងរកស្គ្រីបដើម្បីកំណត់សៀវភៅមួយណាដែលត្រូវសម្របខ្លួន គម្រោងនេះត្រូវបានបញ្ឈប់ នៅដើមឆ្នាំ ២០០៨ [[កូឡុំប៊ីភីកឈ័រ​|កូឡុំប៊ីភីកឈ័រ]]​ (Columbia Picture) ទទួលបានសិទ្ធិក្នុងការបង្កើតខ្សែភាពយន្តដែលមានមូលដ្ឋានលើ Goosebumps ហើយ​គម្រោង​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ឡើងវិញ Principal photography មានរយៈពេលពីខែមេសាដល់ខែកក្កដាឆ្នាំ ២០១៤ នៅក្នុង[[ខេនដ្លឺរផាក]] (Candler Park) រដ្ឋ[[អាត្លង់តា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] 76tmaxgzlf7a8dmyts7tefuw16p32s5 0 46617 340918 338765 2026-09-24T22:02:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340918 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}}{{Infobox film|name=Toy Story 2|distributor=[[Buena Vista Pictures Distribution]]|gross=$៤៩៧.៤&nbsp;លាន<ref name="Boxofficemojo" />|budget=$៩០&nbsp;លាន<ref name="Boxofficemojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm |title=Toy Story 2 (1999) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=August 20, 2016|archive-url=https://www.webcitation.org/67q1xwz6q?url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm|archive-date=May 22, 2012|url-status=live}}</ref>|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩២ នាទី<ref name=Runtime>{{cite news |title=Toy Story 2 |url=https://www.nytimes.com/1999/11/24/movies/film-review-animated-sequel-finds-new-level-of-imagination.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 24, 1999|access-date=September 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191306/https://www.nytimes.com/1999/11/24/movies/film-review-animated-sequel-finds-new-level-of-imagination.html|archive-date=September 21, 2018|url-status=live}}</ref>|released={{film date|1999|11|13|[[El Capitan Theatre]]|1999|11|24|សហរដ្ឋអាមេរិក|ref1=<ref name=EWTS2Premiere>{{cite web |last1=Bell |first1=Carrie |url=https://www.ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere |title='Toy Story 2': The Premiere |work=Entertainment Weekly |access-date=July 23, 2015 |date=November 26, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724042316/https://ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere/ |archive-date=July 24, 2015 |url-status=dead |archivedate=កក្កដា 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724042316/https://ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere/ }}</ref>}}|editing={{plainlist| * Edie Bleiman * [[David Ian Salter]] * [[Lee Unkrich]] }}|image=Toy Story 2 logo.svg|cinematography=[[Sharon Calahan]]|music=[[Randy Newman]]|starring={{plainlist | * [[Tom Hanks]] * [[Tim Allen]] <!-- No billing block in poster. These two cast members are the only top-billed actors in the end credits and are also the only ones named in the poster. --> }}|story={{plainlist| * John Lasseter * [[Pete Docter]] * [[Ash Brannon]] * Andrew Stanton }}|screenplay={{plainlist| * [[Andrew Stanton]] * Rita Hsiao * Doug Chamberlin * Chris Webb }}|producer={{plainlist| * Helene Plotkin * Karen Robert Jackson }}|director=[[John Lasseter]]|studio={{plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]]<!-- Credited as "Pixar Animation Studios" --><!-- Syndicated for Barbie --> }}}}'''''Toy Story 2''''' (ថយ ស្តូរី២) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលកុំព្យូទ័ររបស់អាមេរិកឆ្នាំ ១៩៩៩ ដែលផលិតដោយ Pixar Animation Studios សម្រាប់ Walt Disney Pictures។<ref name="Toy Story 2">{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html|title=Toy Story 2|work=[[Turner Classic Movies]]|publisher=[[Turner Broadcasting System]] ([[Time Warner]])|location=[[Atlanta]]|access-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160903/http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html|archive-date=June 13, 2018|url-status=dead|archivedate=មិថុនា 13, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613160903/http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html}}</ref> ដឹកនាំដោយ John Lasseter និងដឹកនាំដោយ Ash Brannon និង Lee Unkrich វាគឺជាវគ្គទីពីរនៅក្នុងរឿង Toy Story franchise និងរឿងភាគរបស់ ''[[Toy Story]]'' (១៩៩៥)។ នៅក្នុងខ្សែភាពយន្តនេះ Woody ត្រូវបានលួចដោយអ្នកប្រមូលប្រដាប់ក្មេងលេង ដែលជំរុញឱ្យ Buzz Lightyear និងមិត្តភក្តិរបស់គាត់ជួយសង្គ្រោះគាត់ ប៉ុន្តែ Woody ត្រូវបានល្បួងដោយគំនិតនៃអមតៈនៅក្នុងសារមន្ទីរមួយ។ Tom Hanks, Tim Allen, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jim Varney, Annie Potts, R. Lee Ermey, John Morris និង Laurie Metcalf សម្តែងឡើងវិញនូវតួនាទីរបស់ពួកគេពីខ្សែភាពយន្តដំបូង។ តួសម្តែងត្រឡប់មកវិញត្រូវបានចូលរួមដោយ Joan Cusack, Kelsey Grammer, Estelle Harris, Wayne Knight និង Jodi Benson ដែលដើរតួជាតួអង្គថ្មីដែលបានណែនាំនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តនេះ។ ដំបូងឡើយ Disney បានស្រមៃមើលរឿង ''Toy Story 2'' ជារឿងបន្តផ្ទាល់ទៅវីដេអូ។ ខ្សែភាពយន្តនេះបានចាប់ផ្តើមផលិតនៅក្នុងអគារមួយដាច់ដោយឡែកពី Pixar ក្នុងកម្រិតតូចមួយ ដោយសារតែបុគ្គលិកសំខាន់ៗរបស់ Pixar ភាគច្រើនកំពុងមមាញឹកធ្វើការលើ ''[[A Bug's Life]]'' (១៩៩៨)។ នៅពេលដែលសាច់រឿងបានដំណើរការឡើងវិញ ក្រុមហ៊ុន Disney បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវខ្សែភាពយន្តនេះទៅជាការចេញផ្សាយល្ខោន ប៉ុន្តែ Pixar មិនសប្បាយចិត្តនឹងគុណភាពភាពយន្តនោះទេ។ Lasseter និង​ក្រុម​រឿង​បាន​ធ្វើ​ការ​អភិវឌ្ឍ​ឡើងវិញ​នូវ​គ្រោង​ទាំងមូល​ក្នុង​មួយ​ចុង​សប្តាហ៍។ ទោះបីជាលក្ខណៈពិសេសរបស់ Pixar ភាគច្រើនត្រូវចំណាយពេលច្រើនឆ្នាំដើម្បីអភិវឌ្ឍក៏ដោយ ក៏កាលបរិច្ឆេទនៃការចេញផ្សាយដែលបានបង្កើតឡើងមិនអាចផ្លាស់ទីបានទេ ហើយកាលវិភាគផលិតកម្មសម្រាប់ ''Toy Story 2'' ត្រូវបានបង្រួមទៅជាប្រាំបួនខែ។ == តួអង្គ == * Tom Hanks - Woody * Tim Allen - Buzz Lightyear & Utility Belt Buzz (dual role) * Joan Cusack - Jessie * Kelsey Grammer - Prospector * John Ratzenberger - Hamm * Don Rickles - Mr. Potato Head * Jim Varney - Slinky Dog * Wallace Shawn - Rex * Annie Potts - Bo Peep * Estelle Harris - Mrs. Potato Head * John Morris - Andy Davis * Wayne Knight - Al McWhiggin * Laurie Metcalf - Andy's mom * R. Lee Ermey - Sarge * Jodi Benson - Tour Guide Barbie * Jonathan Harris - the Cleaner * Joe Ranft - Wheezy * Jeff Pidgeon - Aliens * Andrew Stanton - Evil Emperor Zurg == រង្វាន់ == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | រង្វាន់ |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! style="width:075px;"|'''ឆ្នាំ''' ! style="width:200px;"|'''រង្វាន់''' ! style="width:300px;"|'''ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម''' ! style="width:200px;"|'''អ្នកទទួល''' !width="80"|'''លទ្ធផល''' |- | rowspan="20" align=center|2000 | [[American Society of Composers, Authors and Publishers|ASCAP Film and Television Music Awards]]<ref name="nytimes1">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/181134/Toy-Story-2/awards |title=Toy-Story-2 – Cast, Crew, Director and Awards |access-date=November 20, 2013 |archive-url=https://archive.today/20131120155655/http://www.nytimes.com/movies/movie/181134/Toy-Story-2/awards |archive-date=November 20, 2013 |work=[[The New York Times]] |url-status=dead}}</ref> | Top Box Office Films of 2000 Award | [[Randy Newman]] | {{won}} |- | [[Academy Awards]]<ref name=72ndOscars>{{cite web |title=The 72nd Academy Awards (1999) Nominees and Winners |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |work=Academy Award |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201011248/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |archive-date=February 1, 2012}}</ref><ref name="nytimes1" /> | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | Randy Newman ({{small|for "[[When She Loved Me]]"}}) | rowspan="3" {{nom}} |- | rowspan="2"|[[Saturn Award]]s<ref name="nytimes1" /> | Best Fantasy Film | |- | Best Music | Randy Newman |- | rowspan="9"|[[Annie Award]]s<ref name=annie>{{cite web |url=http://annieawards.org/28thwinners.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424041350/http://annieawards.org/28thwinners.html |archive-date=April 24, 2008 |title=28th Annual Annie Award Nominees and Winners (2000) |work=Annie Awards |publisher=The International Animated Film Society, ASIFA-Hollywood |access-date=January 28, 2009 |archivedate=កុម្ភៈ 8, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208102756/http://annieawards.org/28thwinners.html |url-status=dead }}</ref> | [[Annie Award for Best Animated Feature|Animated Theatrical Feature]] | Helene Plotkin & Karen Robert Jackson | {{won}} |- | Outstanding Individual Achievement for Character Animation | Doug Sweetland | {{nom}} |- | [[Annie Award for Directing in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Directing in an Animated Feature Production]] | [[John Lasseter]], [[Lee Unkrich]] & [[Ash Brannon]] | rowspan="2" {{won}} |- | [[Annie Award for Music in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Music in an Animated Feature Production]] | Randy Newman |- | Outstanding Individual Achievement for Production Design in an Animated Feature Production | William Cone & Jim Pearson | {{nom}} |- | Outstanding Individual Achievement for Storyboarding in an Animated Feature Production | Dan Jeup & [[Joe Ranft]] | rowspan="7" {{won}} |- | [[Annie Award for Voice Acting in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Voice Acting by a Female Performer in an Animated Feature Production]] | [[Joan Cusack]] |- | Outstanding Individual Achievement for Voice Acting by a Male Performer in an Animated Feature Production | [[Tim Allen]] |- | [[Annie Award for Writing in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Writing in an Animated Feature Production]] | John Lasseter, [[Pete Docter]], Ash Brannon, [[Andrew Stanton]], Rita Hsiao, Doug Chamberlin & Chris Webb |- | [[Blockbuster Entertainment Awards]]<ref>{{cite web |title=Blockbuster Entertainment Award winners |url=https://variety.com/2000/film/news/blockbuster-entertainment-award-winners-1117781474/ |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=November 23, 2013 |date=May 9, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211107/http://variety.com/2000/film/news/blockbuster-entertainment-award-winners-1117781474/|archive-date=March 3, 2016|url-status=live}}</ref> | Best Family Film (Internet Only) | |- | [[Bogey Awards]]<ref name="nytimes1" /> | Bogey Award | |- | [[Critics' Choice Movie Award|Broadcast Film Critics Association Awards]]<ref>{{cite news |title=2000 BROADCAST FILM CRITICS ASSOCIATION AWARDS |url=http://www.hollywood.com/static/2000-broadcast-film-critics-association-awards |work=[[Hollywood.com]] |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123094856/http://www.hollywood.com/static/2000-broadcast-film-critics-association-awards |archive-date=November 23, 2013}}</ref> | [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Animated Feature|Best Animated Film]] | John Lasseter, Lee Unkrich and Ash Brannon |- | [[Casting Society of America]]<ref>{{cite web |title=Artios Awards |url=http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |publisher=[[Casting Society of America]] |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502160504/http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |archive-date=May 2, 2013 |archivedate=វិច្ឆិកា 2, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102213058/http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |url-status=dead }}</ref> | Best Casting for Animated Voiceover – Feature Film | Ruth Lambert | {{nom}} |- | rowspan="2"|[[Golden Globe Award]]s<ref>{{cite magazine |last=Wolk |first=Josh |title=Good as Golden |url=https://www.ew.com/ew/article/0,,84940,00.html |magazine=Entertainment Weekly |access-date=November 23, 2013 |date=January 23, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221724/http://www.ew.com/ew/article/0,,84940,00.html|archive-date=December 2, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Best Original Song – Motion Picture |url=http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 |work=Golden Globe Award |publisher=Hollywood Foreign Press Association |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508210952/http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 |archive-date=May 8, 2013 |url-status=dead |archivedate=ឧសភា 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508210952/http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 }}</ref> | [[Golden Globe Award for Best Motion Picture – Musical or Comedy|Best Picture – Musical or Comedy]] | | {{won}} |- | [[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song]] | Randy Newman ({{small|for "When She Loved Me"}}) | rowspan="2" {{nom}} |- | rowspan="1"|[[Nickelodeon Kids' Choice Awards|Kids' Choice Awards]]<ref name="nytimes1" /> | Favorite Movie | |- |} == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តឌីសនីយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Toy Story]] ekkk215vvb09i24nlpprz4zho9mzcnf 0 46724 340984 278152 2026-09-25T00:17:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340984 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ | name = MRTV-4 | logo = Logo of MRTV-4.png | logo_size = 200px | country = {{Flagicon|Myanmar}} [[Myanmar]] | area = [[Myanmar]] | headquarters = [[Yangon]] | language = Burmese | picture_format = 1080i (16:9 HDTV) | timeshift_service = | owner = Forever Group | sister_channels = *[[Channel 7 (Myanmar)|Channel 7]] *Reader's Channel *Maharbawdi *4 EDU | launch_date = {{start date and age|df=yes|2004|05|15}}<br/> {{start date and age|df=yes|2014|02|}} (HD) | former_names = | website = {{URL|http://www.mrtv4.com.mm|Official website}} | terr_serv_1 = [[Digital terrestrial television]] <br> (Myanmar) | terr_chan_1 = Channel 3 (MRTV-4 HD) <br> Channel 4 ([[Channel 7 (Myanmar)|Channel 7]] HD) <br> RF Channel 27 522 MHz | online_serv_1 = Pyone Play | online_chan_1 = {{URL|https://www.pyoneplay.com/livetv/2|Watch live}} | terr_serv_2 = [[Myanmar Radio and Television|MRTV]] <br> (Myanmar) | terr_chan_2 = Channel 10 (MRTV-4) <br> Channel 11 ([[Channel 7 (Myanmar)|Channel 7]]) <br> RF Channel 31 554 MHz }} [[Category:Articles using infobox television channel]] '''អឹមអរធីវី-៤ ឬ MRTV-4''' (Myanmar Radio and Television-4:វិទ្យុ និង ទូរទស្សន៍មីយ៉ាន់ម៉ា-៤) គឺជាប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍របស់ប្រទេស [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ដែលដំណើរការរួមគ្នាដោយ [[វិទ្យុ និងទូរទស្សន៍មីយ៉ាន់ម៉ា|MRTV]] និង Forever Group ។ <ref name="mt" /> បានបើកដំណើរការនៅខែឧសភា ឆ្នាំ 2004 <ref name="xinhua">{{Cite news|date=13 May 2004|title=Myanmar to launch new TV channel|publisher=[[Xinhua]]|url=http://news.xinhuanet.com/english/2004-05/13/content_1467206.htm|access-date=15 ឧសភា 2022|archive-date=4 មីនា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034348/http://news.xinhuanet.com/english/2004-05/13/content_1467206.htm|url-status=dead}}</ref> ប៉ុស្តិ៍ចាក់ផ្សាយរវាង 7{{Spaces}}ព្រឹក និង ១១{{Spaces}}ល្ងាច <ref name="mt">{{Cite news|last=Thaw|first=May|date=12 March 2007|title=Broadcasting options expanding|work=[[The Myanmar Times]]|url=http://www.mmtimes.com/feature/electronic/e09.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203194721/http://www.mmtimes.com/feature/electronic/e09.htm|archive-date=3 December 2013}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក វាអាចប្រើបានសម្រាប់តែអ្នកមើលដែលមានឧបករណ៍ឌិកូដ DVB-T ផ្កាយរណប ឬដីគោកប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="mt" /> ឥឡូវនេះ ពួកគេបានចាក់ផ្សាយ 24 ម៉ោង ហើយក៏មាននៅក្នុង OTT platform PyonePlay ផងដែរ។ ប៉ុស្តិ៍នេះដំណើរការក្រោម ក្រសួងព័ត៌មាន ហើយការផ្សាយព័ត៌មានអន្តរជាតិឆ្លងកាត់ ការត្រួតពិនិត្យ ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៤ MRTV-4 ត្រូវ​បាន​ចាក់​ផ្សាយ​តាម​កាលវិភាគ​កម្មវិធី​ពីរ​ម៉ោង​ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ ដោយ​មាន​កិច្ច​សហការ​ពី​វិទ្យុ និង​ទូរទស្សន៍​មីយ៉ាន់ម៉ា ក្រោម [[ក្រសួងព័ត៌មាន (ភូមា)|​ក្រសួង​ព័ត៌មាន]] ។ <ref name="xinhua"/> ក្នុងឆ្នាំ 2005 ពួកគេត្រូវបានចាក់ផ្សាយតាមកាលវិភាគកម្មវិធី 6 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយចាក់ផ្សាយដោយឥតគិតថ្លៃសម្រាប់ទីក្រុង យុាំងហ្គូន(រ៉ង់ហ្គូន) និងតំបន់ជិតខាងក្នុងឆ្នាំ 2006 សម្រាប់ទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយ និងតំបន់ជិតខាងក្នុងឆ្នាំ 2007 ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០០៩ ប៉ុស្តិ៍ MRTV-4 បានចាក់ផ្សាយ 18 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ។ MRTV-4 បានក្លាយជាទូរទស្សន៍ 24 ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2010។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2014 ពួកគេបានណែនាំប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ និយមន័យខ្ពស់ នៅក្នុងបណ្តាញ 4TV ។ == ឯកសារយោង == 7kzd09zylhdejpkly9yojh8n37qthp3 0 46725 340952 278153 2026-09-24T23:01:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340952 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ | name = Channel 7 | logo = Channel7 logo.png | logo_size = 200px | country = {{flag|Myanmar}} | area = {{flag|Myanmar}} | headquarters = [[Yangon]] | language = | picture_format = 1080i (16:9 HDTV) | timeshift_service = | owner = | sister_channels = *[[MRTV-4]] *Reader's Channel *Maharbawdi *4 EDU | launch_date = {{start date and age|df=yes|2012|05|11}}<br/>{{start date and age|df=yes|2014|02|}} (HD) | former_names = | website = {{URL|https://www.pyoneplay.com/channel/6638fbb87af34f8f81b94002e0cf3167|Official website}} | terr_serv_1 = [[Digital terrestrial television]] <br> (Myanmar) | terr_chan_1 = Channel 4 (HD) <br> RF Channel 27 522 MHz | online_serv_1 = Pyone Play | online_chan_1 = {{URL|https://www.pyoneplay.com/livetv/3|Watch live}} | terr_serv_2 = [[Myanmar Radio and Television|MRTV]] <br> (Myanmar) | terr_chan_2 = Channel 11 <br> RF Channel 31 554 MHz }} [[Category:Articles using infobox television channel]] '''ប៉ុស្តិ៍លេខ ៧''' គឺជាប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ ឥតគិតថ្លៃរបស់ [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ដែលដំណើរការរួមគ្នាដោយ [[អឹមអរធីវី-៤|MRTV-4]] ។ វាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុន Forever Group ។ <ref name="mt" /> វាបានចាប់ផ្តើមនៅខែឧសភាឆ្នាំ 2012 <ref>{{Cite news|date=13 May 2004|title=Myanmar to launch new TV channel|publisher=[[Xinhua]]|url=http://news.xinhuanet.com/english/2004-05/13/content_1467206.htm|access-date=15 ឧសភា 2022|archive-date=4 មីនា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034348/http://news.xinhuanet.com/english/2004-05/13/content_1467206.htm|url-status=dead}}</ref> ប៉ុស្តិ៍ផ្សាយនៅចន្លោះម៉ោង 7{{Spaces}}ព្រឹក និង ១១{{Spaces}}ល្ងាច <ref name="mt">{{Cite news|last=Thaw|first=May|date=12 March 2007|title=Broadcasting options expanding|work=[[The Myanmar Times]]|url=http://www.mmtimes.com/feature/electronic/e09.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203194721/http://www.mmtimes.com/feature/electronic/e09.htm|archive-date=3 December 2013}}</ref> ឥឡូវនេះវាត្រូវបានចាក់ផ្សាយក្នុងរយៈពេល 24 ម៉ោង។ <ref name="mt" /> ប៉ុស្តិ៍នេះដំណើរការក្រោម ក្រសួងព័ត៌មាន ហើយការផ្សាយព័ត៌មានអន្តរជាតិឆ្លងកាត់ ការត្រួតពិនិត្យ ។ ប៉ុស្តិ៍លេខ ៧ ក៏ចាក់ផ្សាយរឿងភាគបរទេសដែលមានអក្សររត់ពីក្រោម និងភាសាភូមា។ <ref>{{Cite news|last=Tun|first=Yin Min|date=11 April 2005|title=Channel 7 to screen foreign films|work=[[The Myanmar Times]]|url=http://www.myanmar.gov.mm/myanmartimes/no262/MyanmarTimes14-262/n012.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415160134/http://www.myanmar.gov.mm/myanmartimes/no262/MyanmarTimes14-262/n012.htm|archive-date=15 April 2006}}</ref> == ឯកសារយោង == 54pnzonzo8u6hlthgo96jw3xpi8d5tn 0 46909 340963 284374 2026-09-24T23:29:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340963 wikitext text/x-wiki {{RoughTranslation}}{{Infobox film|name=រីយ៉ូ|image=Rio (película).svg|director=[[Carlos Saldanha]]|screenplay={{Plain list| * [[Don Rhymer]] * [[Joshua Sternin]] * [[Jennifer Ventimilia]] * [[Sam Harper]] }}|story={{Plain list| * Carlos Saldanha * Earl Richey Jones * Todd Jones }}|producer={{Plain list| * Bruce Anderson * John C. Donkin }}|starring={{Plain list| * [[Jesse Eisenberg]] * [[Anne Hathaway]] * [[will.i.am]] * [[Jamie Foxx]] * [[Jemaine Clement]] * [[Leslie Mann]] * [[George Lopez]] * [[Tracy Morgan]] }}<!-- DO NOT CHANGE THIS LIST, THIS IS ACCORDING TO THE CREDIT BLOCK ON THE POSTER! -->|cinematography=Renato Falcão|editing=Harry Hitner|music=[[John Powell (composer)|John Powell]]|studio={{Plain list| * [[Blue Sky Studios]] * [[20th Century Fox Animation]] }}|distributor=[[20th Century Fox]]|released={{Film date|2011|3|22|ការចាក់បញ្ចាំងពិភពលោក|2011|4|15|អាមេរិក​ខាង​ជើង|ref1=<ref name="BrazilPremiere">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/animated-3d-film-rio-premieres-in-brazil-favela-2254194.html |title=Animated 3D film 'Rio' premieres in Brazil favela |work=The Independent |location=UK |date=March 26, 2011 |access-date=June 1, 2011 |archive-date=September 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928025028/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/animated-3d-film-rio-premieres-in-brazil-favela-2254194.html |url-status=live }}</ref>}}|runtime=៩៦ នាទី|country={{USA}}|language=អង់គ្លេស<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|website=BBFC|title=Rio (2011)|access-date=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=dead|archivedate=វិច្ឆិកា 15, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011}}</ref>|budget=$៩០ លាន<ref name="LABox">{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |access-date=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}</ref>|gross=$៤៨៤.៦ លាន<ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |access-date=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}</ref>}}'''''រីអូ''''' ({{Lang-en|Rio}}) គឺជាខ្សែភាពយន្តបែបកំប្លែងបែបផ្សងព្រេងបែបតន្ត្រីបែបកំប្លែងបែប 3D របស់អាមេរិកឆ្នាំ ២០១១ ដែលផលិតដោយ Blue Sky Studios និង 20th Century Fox Animation និងដឹកនាំដោយ Carlos Saldanha ។ ចំណងជើងគឺសំដៅទៅលើទីក្រុង Rio de Janeiro របស់ប្រទេសប្រេស៊ីល ដែលខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានសំលេងរបស់ Jesse Eisenberg, Anne Hathaway, Leslie Mann, Rodrigo Santoro, Jemaine Clement, George Lopez, Tracy Morgan, will.i.am, និង Jamie Foxx ។ == សាច់រឿង == នៅទីក្រុង [[រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ]] ទារក macaw, Blu ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយឈ្មួញ និងរត់ពន្ធទៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពេលកំពុងបើកបរឆ្លងកាត់ Moose Lake រដ្ឋ Minnesota ឡានដឹកទំនិញ Blu បានធ្លាក់ប្រអប់ Blu ដោយចៃដន្យនៅលើផ្លូវ។ ក្មេងស្រីម្នាក់ឈ្មោះ លីនដា រកឃើញបក្សី ហើយចិញ្ចឹមគាត់ដោយក្តីស្រឡាញ់។ ដប់ប្រាំឆ្នាំក្រោយមក Blu គឺជាបក្សីក្នុងស្រុក និងឆ្លាតវៃដែលមិនហើរ ហើយរស់នៅប្រកបដោយផាសុកភាពជាមួយម្ចាស់ហាងសៀវភៅ Linda ។ Tulio ដែលជាអ្នកជំនាញខាងដើមកំណើតជនជាតិប្រេស៊ីលដ៏ល្ងង់ខ្លៅម្នាក់បានទៅសួរសុខទុក្ខ Linda ហើយពន្យល់ថា Blu គឺជាឈ្មោលចុងក្រោយនៃប្រភេទសត្វរបស់គាត់ ហើយគាត់មានស្រីមួយឈ្មោះថា Jewel នៅ រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ។ គាត់បានអញ្ជើញ Linda ឱ្យនាំ Blu ទៅ Rio ដើម្បីឱ្យគាត់ និង Jewel អាចជួយសង្គ្រោះប្រភេទសត្វរបស់ពួកគេ។ Linda ធ្វើដំណើរជាមួយ Blu និង Tulio ទៅកាន់ រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ ហើយពួកគេបានចាកចេញពី Blu និង Jewel នៅក្នុងទ្រុងធំមួយនៅក្នុងវិទ្យាស្ថានដែល Tulio ធ្វើការ។ ខណៈពេលដែលពួកគេកំពុងញ៉ាំអាហារពេលល្ងាច អ្នករត់ពន្ធបានលួចចូលទៅក្នុងវិទ្យាស្ថាន ហើយលួច Blu និង Jewel ដើម្បីលក់ពួកគេ។ Linda និង Tulio រកមើលគ្រប់ទីកន្លែងសម្រាប់ Blu ដែលត្រូវបានគេដាក់ច្រវាក់ទៅនឹង Jewel ហើយលាក់ខ្លួននៅក្នុងអនាធិបតេយ្យមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ Jewel និង Blu បានរត់គេចពីអ្នកចាប់របស់ពួកគេ ហើយធ្វើជាមិត្តនឹងបក្សីមួយក្រុមដែលជួយពួកគេឱ្យកម្ចាត់ច្រវាក់។ វាគឺជាពិធីបុណ្យ និងអ្នករត់ពន្ធ ហើយមានន័យថា សត្វកន្លាត Nigel មិនមានបំណងបោះបង់ចោល Blu និង Jewel ហើយដេញសត្វស្លាបតាមដងផ្លូវដែលមានមនុស្សច្រើន។ == តួអង្គ == * Jesse Eisenberg - Blu * Anne Hathaway - Jewel * will.i.am - Pedro * Jamie Foxx - Nico * George Lopez - Rafael * Tracy Morgan - Luiz * Jemaine Clement - Nigel * Leslie Mann - Linda Gunderson ** Sofia Scarpa Saldanha - Young Linda Gunderson * Rodrigo Santoro - Dr. Túlio Monteiro * Jake T. Austin - Fernando * Carlos Ponce - Marcel * Davi Vieira - Armando * Jeffrey Garcia - Tipa * Jane Lynch - Alice * Wanda Sykes - Chloe * Bebel Gilberto - Eva * Bernardo de Paula - Kipo * Francisco Ramos - Mauro == ឯកសារយោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{imdb title|id=1436562|2=រីអូ}} * {{BCDB title|110636}} * {{AllRovi movie|489380|រីអូ}} * {{Rotten-tomatoes|rio|រីអូ}} * {{metacritic film|rio}} * {{Mojo title|rio}} * {{Tcmdb title|775459|រីអូ}} * {{Mtime|117095|រីអូ}} * {{Douban|3731581}} lhxgtjqgmj2hj0gc3uk7e4khzn4ji7l 0 47348 340920 281244 2026-09-24T22:07:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340920 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ | image = Shinzo Abe 2022 (cropped).jpg | caption = លោកស៊ីនហ្សូ អាបេនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ | map = {{infobox mapframe|coord={{Coord|34|41|38.6|N|135|47|02.2|E}}|zoom=15}} | location = នៅជិត[[ស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជី]], [[ណារ៉ា (ទីក្រុង)|ណារ៉ា]], [[ណារ៉ា(ខេត្ត)|ខេត្តណារ៉ា]], ជប៉ុន | coordinates = {{coord|34|41|38.6|N|135|47|02.2|E|region:JP-29_type:event|display=inline,title}} | target = [[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] | date = {{start date|2022|7|8|df=yes}} | time = {{circa|11:30&nbsp;[[Japan Standard Time|JST]]}} | timezone = [[UTC+9:00]] | type = [[ការធ្វើឃាត]]ដោយ[[អំពើហឹង្សាដោយកាំភ្លើង|ការបាញ់ប្រហារ]] | fatalities = ស៊ីនហ្សូ អាបេ | perpetrators = <!-- Leave blank for now --> | accused = <!-- Tetsuya Yamagami --> <!-- do not add name until charges laid --> | weapons = [[អាវុធកែច្នៃ|អាវុធផលិតនៅផ្ទះ]]<ref name="reuters" />{{efn|name=Weapon|ខណៈ​ដែល​ប្រភព​ជា​ច្រើន​រាយការណ៍​ថាអាវុធ​នោះ​ជា​កាំភ្លើងបាញ់<ref name="BloombergShotgun">{{Cite web |title=Shooting of Japan's Ex-Leader Shocks Nation Where Guns Are Rare |archive-url=https://archive.today/20220708062536/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-08/shooting-of-japan-s-ex-leader-shocks-country-where-guns-are-rare |date=8 July 2022 |archive-date=8 July 2022 |website=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-08/shooting-of-japan-s-ex-leader-shocks-country-where-guns-are-rare |access-date=8 July 2022 |url-status=live }}</ref> នគរបាល​ខេត្ត​ណារ៉ាបាន​រាយការណ៍​ថាអាវុធ​នោះ​គឺ​កាំភ្លើងខ្លី<ref>{{Cite news |date=2022-07-08 |title=Japanese police say former prime minister shot with pistol, weapon may have been made by shooter |language=en-US |url=https://soranews24.com/2022/07/08/japanese-police-say-former-prime-minister-shot-with-pistol-weapon-may-have-been-made-by-shooter/ |access-date=2022-07-08 |website=Sora News 24 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708112037/https://soranews24.com/2022/07/08/japanese-police-say-former-prime-minister-shot-with-pistol-weapon-may-have-been-made-by-shooter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Teh |first=Cheryl |title=The man arrested over the shooting of former Japanese PM Shinzo Abe told police he was 'dissatisfied' with Abe: report |language=en-US |url=https://www.businessinsider.com/shinzo-abe-shooting-suspect-was-dissatisfied-ex-pm-report-2022-7 |access-date=2022-07-08 |website=Business Insider |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708112037/https://www.businessinsider.com/shinzo-abe-shooting-suspect-was-dissatisfied-ex-pm-report-2022-7 |url-status=live }}</ref>}} }} នៅថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា [[ឆ្នាំ ២០២២]] លោក[[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] អតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន]] និងបម្រើសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្រ្តជប៉ុន|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] ត្រូវបានគេ[[ការធ្វើឃាត|ធ្វើឃាត]]ពេលថ្លែងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយនៅខាងក្រៅស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជី នៅក្នុងទីក្រុង[[ណារ៉ា (ទីក្រុង)|ណារ៉ា]] [[ណារ៉ា(ខេត្ត)|ខេត្តណារ៉ា]] ប្រទេស[[ជប៉ុន]]<ref name="NHKWorld">{{cite news |date=8 July 2022 |title=Man taken into custody after former Japanese PM Abe Shinzo collapses |work=[[NHK World]] |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_19/ |url-status=live |access-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708032135/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_19/ |archive-date=8 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Former Japanese PM Abe Shinzo showing no vital signs after apparently being shot |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708034700/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/ |archive-date=8 July 2022 |access-date=8 July 2022 |website=[[NHK World]] |language=en |archivedate=8 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220708034700/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 July 2022 |title=Former Japanese PM Shinzo Abe shot dead |website=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/asia/live-news/shinzo-abe-japan-pm-collapses-nara-07-08-22-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708041003/https://edition.cnn.com/asia/live-news/shinzo-abe-japan-pm-collapses-nara-07-08-22-intl-hnk/index.html |archive-date=8 July 2022}}</ref> នៅ​ម៉ោង​ប្រហែល ១១:៣០ [[ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន]] (JST) (UTC+09:00) នៅពេលថ្លែងសុន្ទរកថាយុទ្ធនាការដើម្បីបេក្ខជនគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី លោកអាបេត្រូវបានគេបាញ់ពីខាងក្រោយនៅចម្ងាយជិតដោយ[[អាវុធកែច្នៃ|អាវុធផលិតនៅផ្ទះ]]<ref name="reuters">{{Cite news|last=Kim|first=Chang-Ran|date=July 8, 2022|title=Shinzo Abe shot while making election speech in Japan|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-ex-prime-minister-abe-may-have-been-shot-taken-hospital-nhk-2022-07-08/|url-status=live|access-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708041916/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-ex-prime-minister-abe-may-have-been-shot-taken-hospital-nhk-2022-07-08/|archive-date=8 July 2022}}</ref> ជនសង្ស័យម្នាក់ តេត្ស៊ឹយ៉ា យ៉ាម៉ាហ្គាមី ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅកន្លែងកើតហេតុ លោកអាបេត្រូវបានដឹកតាម[[សេវាវេជ្ជសាស្រ្តខ្យល់|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពេទ្យ]]ទៅកាន់[[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រណារ៉ា|មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រណារ៉ា]]​ កន្លែងដែលលោកត្រូវបានគេប្រកាសថាបានស្លាប់នៅម៉ោង ១៧:០៣ ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន (JST) ៥​ ម៉ោងកន្លះបន្ទាប់ពីការបាញ់ប្រហារ<ref name="Kyodo 2022-07-08" /> មេដឹកនាំមកពីប្រទេសជាច្រើនបានសរសើរសមិទ្ធិផលរបស់គាត់ ខណៈពេលដែលបង្ហាញពីភាពតក់ស្លុត និងសោកសៅចំពោះមរណភាពរបស់លោកអាបេ<ref name="Reactions2">{{cite web|date=8 July 2022|title=Reactions to Shinzo Abe shooting|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/reaction-shooting-japans-former-pm-abe-2022-07-08/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708105237/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/reaction-shooting-japans-former-pm-abe-2022-07-08/|archive-date=8 July 2022|access-date=8 July 2022|work=[[Reuters]]}}</ref>​ ការ​ធ្វើ​ឃាត​របស់​លោក​គឺ​ជា​លើក​ដំបូង​របស់[[សៃតូ ម៉ាកូតុ]] និង​[[តាកាហាស៊ិ កូរ៉េគិយ៉ុ]] អតីត​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន ក្នុង​អំឡុង​ពេល​[[ឧប្បត្តិហេតុថ្ងៃទី ២៦ ខែកុម្ភៈ]] ឆ្នាំ ១៩៣៦ ក៏ដូចជាអតីតមេដឹកនាំ[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ]]ជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីលោក[[អាល់ដូ ម៉ូរ៉ូ]]របស់ប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨ == កំណត់ចំណាំ == <references group="lower-alpha" /> == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧក្រិដ្ឋកម្មនៅប្រទេសជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការធ្វើឃាតនៅប្រទេសជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្លាប់ដោយអាវុធនៅជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការស្លាប់ដោយមនុស្សនៅជប៉ុន]] s8ivlgu2lhhe37f6yh5u23i0db9i3d1 0 47552 340936 282378 2026-09-24T22:35:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340936 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = Chum Mey | image = Chum Mey - Book Signing.jpg | caption = At [[Tuol Sleng Genocide Museum]], 2015. | native_name = ជុំ ម៉ី | native_name_lang = km | birth_date = {{birth year and age|1930}} | birth_place = [[French protectorate of Cambodia|Cambodia]], [[French Indochina]] | death_date = | death_place = | death_cause = | nationality = [[Cambodian people|Cambodian]] | occupation = Motor mechanic, writer | known_for = Survivor of the Tuol Sleng prison camp | spouse = | children = 7 (4 killed) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ជុំ មុី''' ( {{Lang-km|ជុំ ម៉ី}} , Chŭm Mei [cum məj] ; កើត គ. ១៩៣០) គឺជាអ្នករស់រានមានជីវិតពេញវ័យដែលគេស្គាល់តែ ៧ នាក់ប៉ុណ្ណោះ <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/books/first/c/chandler-voices.html|title=Voices from S-21|website=[[The New York Times]]|archivedate=2015-03-31|archive-date=2015-04-03}}</ref> នៃគុក [[ខ្មែរក្រហម]] នៅក្នុងជំរុំ [[សារមន្ទីរទួលស្លែង|ស-២១]] ទួលស្លែង ដែលអ្នកទោសចំនួន ២០.០០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ខ្មែរ]] ត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រហារជីវិត។ <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/programmes/timewatch/diary_pol_05.shtml|title=BBC - History - Into the Heart of Darkness: Extracts from a Film Diary<!-- Bot generated title -->|archivedate=2008-05-06|archive-date=2008-05-06|access-date=2022-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506064634/http://www.bbc.co.uk/history/programmes/timewatch/diary_pol_05.shtml|url-status=dead}}</ref> អតីត​ជា​ជាង​ជួសជុល​ម៉ូតូ​បម្រើ​ការ​នៅ [[ភ្នំពេញ|​រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន​ទៅ​ពន្ធនាគារ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៧៨ ដោយ​ចោទ​ថា​ជា​ចារកម្ម។ <ref name=":0">{{Cite web|title=Holocaust Memorial Day Trust {{!}} Chum Mey|url=https://www.hmd.org.uk/resource/chum-mey/|archivedate=2020-09-13|language=en}}</ref> ជីវិត​របស់​លោក​បាន​រួច​ផុត​ពី​លទ្ធភាព​ជួសជុល​ម៉ាស៊ីន​ដេរ​ឲ្យ​ទាហាន [[ប៉ុលពត|​ប៉ុលពត]] ។ <ref name=":1">{{Cite web|date=2010-07-24|title=Comrade Duch, the Khmer Rouge executioner who killed thousands for Pol Pot, faces his day of justice|url=http://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/khmer-rouge-executioner-sentence|archive-date=2013-09-05|archivedate=2020-09-13|website=the Guardian|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2004-01-07|title=Survivor rises to bear witness from the killing fields|work=The Age|location=Melbourne|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/01/06/1073268031821.html?from=storyrhs|url-status=live|access-date=2007-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929145913/http://www.theage.com.au/articles/2004/01/06/1073268031821.html?from=storyrhs|archive-date=2007-09-29}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០០៤ គាត់បានរៀបរាប់ពីការសម្លាប់ប្រពន្ធ និងកូនប្រុសរបស់គាត់៖<blockquote>លោក​បាន​ថ្លែង​ថា​៖ «​ដំបូង​គេ​បាន​បាញ់​ប្រពន្ធ​ខ្ញុំ​ដែល​កំពុង​ដើរ​ពី​មុខ​ជាមួយ​ស្ត្រី​ផ្សេង​ទៀត។ នាង​បាន​ស្រែក​មក​ខ្ញុំ​ថា សូម​រត់​ទៅ ពួក​គេ​កំពុង​សម្លាប់​ខ្ញុំ​ឥឡូវ​នេះ។ ខ្ញុំ​បាន​ឮ​កូន​ខ្ញុំ​យំ រួច​គេ​បាញ់​ម្ដង​ទៀត សម្លាប់​គាត់។ ពេល​ខ្ញុំ​គេង ខ្ញុំ​នៅ​តែ​ឃើញ​មុខ​គេ ហើយ​រាល់​ថ្ងៃ​ខ្ញុំ​នៅ​តែ​គិត​ដល់​ពួក​គេ <ref>{{Cite news|date=2004-01-07|title=Pol Pot survivor prepares to tell horrific tale|work=The Sydney Morning Herald|url=https://www.smh.com.au/articles/2004/01/06/1073268041530.html|url-status=live|access-date=2020-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160724092404/http://www.smh.com.au/articles/2004/01/06/1073268041530.html|archive-date=2016-07-24}}</ref> ។</blockquote>ជុំ ម៉ី ក្រោយ​មក​បាន​រៀប​ការ​ជា​ថ្មី​និង​មាន​កូន​ប្រាំមួយ​នាក់ កូនប្រុស​ស្រី​បី​នាក់​។ [[ឯកសារ:Chum_Mey's_cell_at_S-21.jpg_.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Chum_Mey%27s_cell_at_S-21.jpg_.jpg/220px-Chum_Mey%27s_cell_at_S-21.jpg_.jpg|រូបភាពតូច| បន្ទប់របស់លោក មុី នៅស-២១]] នៅឆ្នាំ ២០០៣ គាត់បានបង្ហាញខ្លួនក្នុងភាពយន្តឯកសារ [[ប៉ាន់ រិទ្ធី|រិទ្ធី ប៉ាន់]] ''[[ស-២១៖ ម៉ាស៊ីន​សម្លាប់​ខ្មែរ​ក្រហម|ស-២១៖ ម៉ាស៊ីនសម្លាប់ខ្មែរក្រហម]]'' រួមជាមួយវិចិត្រករខ្មែរ [[វ៉ាន់ណាត|លោក វ៉ាន់ ណាត]] ជាកន្លែងដែលពួកគេបានជួបជុំគ្នា និងទស្សនាអតីតពន្ធនាគារ ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[សារមន្ទីរទួលស្លែង|សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]] ក្នុង [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ។ ពួកគេបានជួបនឹងអតីតអ្នកចាប់របស់ពួកគេ ដូចជាឆ្មាំ អ្នកសួរចម្លើយ វេជ្ជបណ្ឌិត និងអ្នកថតរូប ដែលភាគច្រើនជាក្មេងជំទង់ក្នុងសម័យខ្មែរក្រហមពីឆ្នាំ 1975 ដល់ឆ្នាំ 1979 ។ ការ​បង្ហាញ​ខ្លួន​របស់​ពួក​គេ​គឺ​ផ្ទុយ​ស្រឡះ​ពី​អតីត​អ្នក​ទោស​ទាំង​ពីរ​នាក់​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់​ក្នុង​ពេល​ជាប់​ពន្ធនាគារ ហើយ​ពេល​ថត​គឺ​ជា​បុរស​ចំណាស់​ទាំង​ពីរ​នាក់​។ លោក វ៉ាន់ ណាត ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​គូរ​រូប​អ្នក​ទោស មាន​សក់​ស​ពេញ​ក្បាល។ ឆ្មាំ និងអ្នកសួរចម្លើយបានទៅទស្សនាសារមន្ទីរ ដោយអនុវត្តឡើងវិញនូវការព្យាបាលអ្នកទោស និងរបបប្រចាំថ្ងៃ។ ពួកគេបានមើលកំណត់ត្រាលម្អិតរបស់ពន្ធនាគារ រួមទាំងរូបថត ដើម្បីរំលឹកឡើងវិញនូវការចងចាំរបស់ពួកគេ។ [[ឯកសារ:Chum_Mey_-_30June2009.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Chum_Mey_-_30June2009.jpg/220px-Chum_Mey_-_30June2009.jpg|រូបភាពតូច| លោក ជុំ ម៉ី ផ្តល់​ភស្តុតាង​នៅ [[សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម|​សាលាក្តី​ខ្មែរ​ក្រហម]] ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០០៩]] ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៩ លោក​បាន​ផ្តល់​ភស្តុតាង​នៅ [[សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម|​សាលាក្តី​ខ្មែរ​ក្រហម]] ដែល​ជា​ការ​កាត់​ទោស​មេដឹកនាំ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត។ ក្នុង​សវនាការ គាត់​បាន​បញ្ជាក់​ថា “ខ្ញុំ​យំ​រាល់​យប់។ រាល់ពេលដែលខ្ញុំឮគេនិយាយអំពីខ្មែរក្រហម វារំឭកខ្ញុំអំពីប្រពន្ធ និងកូនរបស់ខ្ញុំ <ref name=":0"/> គាត់ក៏បានបង្ហាញពីបំណងចង់ឱ្យអតីតមេដឹកនាំ [[កាំង ហ្កិច អ៊ាវ|កាំងហ្គិចអ៊ាវ]] ទទួលការជាប់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត <ref name=":1"/> ដែលគាត់បានធ្វើកាលពីឆ្នាំ 2012។ <ref>{{Cite news|last=Vlasic|first=Mark|date=2012-03-13|title=Life for Comrade Duch, a milestone for international justice {{!}} Mark Vlasic|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2012/mar/13/cambodia-khmer-rouge|access-date=2020-09-13|issn=0261-3077}}</ref> នៅថ្ងៃទី 9 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2014 Mey បានបង្ហាញខ្លួននៅលើ [[សារជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអង់គ្លេស|កញ្ចក់ទូរទស្សន៍ BBC]] 's ''The Mekong River ជាមួយ Sue Perkins'' ។ <ref>{{Cite web|date=29 September 2017|title=MEKONG RIVER WITH SUE PERKINS|url=https://www.kpbs.org/news/2017/sep/29/mekong-river-sue-perkins/|archive-date=2017-10-09|archivedate=2020-09-13|website=KPBS Public Media|language=en}}</ref> [[ឯកសារ:Chum_Mey_March_2015b.JPG|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Chum_Mey_March_2015b.JPG/220px-Chum_Mey_March_2015b.JPG|រូបភាពតូច| លោក ជុំ ម៉ី ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​សៀវភៅ ''Survivor'' ជូន​ភ្ញៀវ​ទស្សនា [[សារមន្ទីរទួលស្លែង|​សារមន្ទីរ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍​ទួលស្លែង]] ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ (មីនា ២០១៥)]] == សូម​មើល​ផង​ដែរ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] i0bozscaqu0yehwmhagel90mkd9egts 0 47732 340976 304321 2026-09-24T23:53:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340976 wikitext text/x-wiki '''ស៊េរីអេ''' ត្រូវបានគេហៅថា '''Serie A TIM''' សម្រាប់ការឧបត្ថម្ភថ្នាក់ជាតិជាមួយ TIM, <ref>{{Cite web|url=http://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|title=TIM AND LEGA SERIE A RENEW SPONSORSHIP AGREEMENT UNTIL 2021|date=26 July 2018|access-date=21 កញ្ញា 2022|archivedate=22 កញ្ញា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922092711/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/tim-and-lega-serie-a-renew-sponsorship-agreement-until-2021|url-status=dead}}</ref> គឺជាការប្រកួតលីគអាជីពសម្រាប់ក្លឹប[[បាល់ទាត់]]ដែលមានស្ថិតនៅលំដាប់កំពូលនៃប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់អ៊ីតាលី ហើយអ្នកឈ្នះត្រូវបានផ្តល់រង្វាន់ Scudetto និង Coppa Campioni d'Italia ។ វាត្រូវបានដំណើរការជាការប្រកួតវិលជុំ អស់រយៈពេលជាងកៅសិបឆ្នាំចាប់តាំងពីរដូវកាលឆ្នាំ 1929-30 ។ ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយ Direttorio Divisioni Superiori រហូតដល់ឆ្នាំ 1943 និង Lega Calcio រហូតដល់ឆ្នាំ 2010 នៅពេលដែល ឡេហ្កា ស៊េរីអេ ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់រដូវកាល 2010-11 ។ ស៊េរីអេ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាលីគបាល់ទាត់ដ៏ល្អបំផុតមួយនៅក្នុងពិភពលោក ហើយជារឿយៗ វាត្រូវបានពណ៌នាថា ជាលីគថ្នាក់ជាតិដែលមានយុទ្ធសាស្ត្រ និងការការពារល្អបំផុត។ <ref>{{Cite web|url=http://www.sportfive.com/index.php?id=1182|title=The Big Five Leagues|access-date=2022-09-21|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924104651/http://www.sportfive.com/index.php?id=1182|url-status=dead}}</ref> ស៊េរីអេ គឺជាលីគថ្នាក់ជាតិខ្លាំងបំផុតរបស់ពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ 2020 នេះបើយោងតាម IFFHS, <ref>{{Cite web|date=20 January 2021|title=IFFHS World's Best National League in the World 2020|url=https://www.iffhs.de/index.php/posts/911|archivedate=21 January 2021|website=[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]}}</ref> ហើយត្រូវបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី 4 ក្នុងចំណោមលីគអឺរ៉ុបយោងតាម មេគុណលីគរបស់ UEFA - ដោយនៅពីក្រោយ Bundesliga, La Liga និង Premier League និងនាំមុខ Ligue 1 - បើផ្អែកតាមការលេងរបស់ក្លឹបអ៊ីតាលីនៅ Champions League និង Europa League កំឡុងពេលប្រាំឆ្នាំមុន។ ស៊េរីអេ បានដឹកនាំចំណាត់ថ្នាក់របស់ UEFA ពីឆ្នាំ 1986 ដល់ឆ្នាំ 1988 និងពីឆ្នាំ 1990 ដល់ឆ្នាំ 1999។ <ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|title=Member associations – Italy – Honours –|access-date=2022-09-21|archivedate=2013-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817220741/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/honours/index.html|url-status=dead}}</ref> ayidri7u1t4x0pbdaj97uubynvvv9t1 0 48261 340928 289832 2026-09-24T22:12:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340928 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:G8_organization.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផែនទីនៃប្រទេសសមាជិកក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំបី និងសហភាពអឺរ៉ុប។]] '''ក្រុមប្រទេសប្រាំបី''' ( '''ជី៨''' ) គឺជា[[អង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាល|វេទិកានយោបាយអន្តររដ្ឋាភិបាល]] ពីឆ្នាំ១៩៩៧ ដល់ឆ្នាំ ២០១៤។ <ref name="cfr">{{Cite web |title=The Group of Eight (G8) Industrialized Nations |url=http://www.cfr.org/global-governance/group-eight-g8-industrialized-nations/p10647 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115103825/http://www.cfr.org/global-governance/group-eight-g8-industrialized-nations/p10647 |archive-date=15 November 2013 |access-date=21 September 2014 |publisher=CFR |archivedate=15 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115103825/http://www.cfr.org/global-governance/group-eight-g8-industrialized-nations/p10647 }}</ref> វាបានបង្កើតឡើងពីការបញ្ចូល [[រុស្ស៊ី]] ទៅក្នុង[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ]] ឬ ជី៧ ហើយបានត្រលប់ទៅឈ្មោះពីមុនវិញ បន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចាកចេញនៅឆ្នាំំំំ២០១៤។ <ref name="russia-suspension">{{Cite web |date=13 January 2017 |title=Russia just quit the G8 for good |url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/russia-g8-kremlin-crimea-ukraine-vladimir-putin-g7-g20-a7525836.html}}</ref> វេទិកានេះមានដើមកំណើតដោយ[[កិច្ចប្រជុំកំពូល G6 លើកទី១|កិច្ចប្រជុំកំពូលឆ្នាំ១៩៧៥]] ដែលរៀបចំដោយ [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ដែលបានប្រមូលផ្តុំតំណាងនៃរដ្ឋាភិបាលចំនួនប្រាំមួយគឺ [[បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់|អាឡឺម៉ង់]] [[អ៊ីតាលី]] [[ជប៉ុន]] [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដូច្នេះវានាំឱ្យឈ្មោះថាក្រុមប្រទេសទាំំំំំំំំំងប្រាំមួយ ឬ ជី៦ ។ កិច្ចប្រជុំកំពូលនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ ជាមួយនឹងការបន្ថែមនៃ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]] ។ [[រុស្ស៊ី|ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងវេទិកានយោបាយពីឆ្នាំ១៩៩៧ ដែលឆ្នាំបន្ទាប់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាជី៨។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានផ្អាកដោយគ្មានកំណត់បន្ទាប់ពីការ [[ការបញ្ចូលគ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|បញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀ]] ដែលពេលនោះឈ្មោះវេទិកានយោបាយបានត្រលប់ទៅជី៧ ។ <ref name="CNN.com">{{Cite news|date=24 March 2014|title=U.S., other powers kick Russia out of G8|publisher=CNN.com|url=http://www.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip/index.html|access-date=25 March 2014}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Smale|first=Alison|last2=Shear|first2=Michael D.|date=24 March 2014|title=Russia Is Ousted From Group of 8 by U.S. and Allies|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/25/world/europe/obama-russia-crimea.html|access-date=21 December 2015|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite web |date=24 March 2014 |title=Russia suspended from G8 over annexation of Crimea, Group of Seven nations says |url=http://news.nationalpost.com/2014/03/24/there-is-no-g8-russia-suspended-from-exclusive-club-until-it-changes-course-group-of-seven-nations-says/ |access-date=21 December 2015 |website=National Post}} {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ រុស្ស៊ីបានប្រកាសដកខ្លួនជាអចិន្ត្រៃយ៍ពីជី៨ ។ <ref name="russia-suspension"/> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តំណាងប្រទេសជី៧ មួយចំនួនបាននិយាយថា ពួកគេនឹងចាប់អារម្មណ៍ចំពោះការវិលត្រឡប់របស់រុស្ស៊ីទៅកាន់ក្រុមនេះ។ <ref name="Lindner">{{Cite news|date=12 October 2017|title=FDP's push to invite Putin to G7 sows discord within possible German coalition|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-russia-fdp/fdps-push-to-invite-putin-to-g7-sows-discord-within-possible-german-coalition-idUSKBN1CH2YY}}</ref> <ref name="Bundestag">{{Cite web |title=G7 beraten über Syrien und die Ukraine |url=http://www.dw.com/de/g7-beraten-über-syrien-und-die-ukraine/a-43485601 |website=Deutsche Welle |language=de}}</ref> <ref name="Trump">{{Cite web |title=Trump calls for Russia to be invited to G8 |url=https://www.ft.com/content/1eb15940-6b19-11e8-b6eb-4acfcfb08c11 |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/1eb15940-6b19-11e8-b6eb-4acfcfb08c11 |archive-date=10 December 2022 |website=Financial Times}}</ref> [[សហភាពអឺរ៉ុប]] (ឬស្ថាប័នមុន) ត្រូវបានតំណាងនៅជី៨ ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ក្នុងនាមជាអ្នកចូលរួម "មិនរាប់បញ្ចូល" ប៉ុន្តែដើមឡើយ មិនអាចធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ ឬធ្វើជាប្រធានកិច្ចប្រជុំកំពូលបានទេ។ <ref name="EU info">Until recently, the EU had the ''privileges and obligations'' of a membership that did not host or chair summits. It was represented by the Commission and Council presidents. {{Cite web |title=EU and the G8 |url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007 |access-date=25 September 2007 |publisher=[[European Commission]] |archivedate=26 កុម្ភៈ 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូល G7 លើកទី៤០|កិច្ចប្រជុំកំពូលលើកទី៤០]] គឺជាលើកទីមួយដែលសហភាពអឺរ៉ុបអាចធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ និងធ្វើជាប្រធានកិច្ចប្រជុំកំពូលមួយ។ ជារួមក្នុងឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសជី៨ មាន [[បញ្ជីប្រទេសតាម GDP (បន្ទាប់បន្សំ)|៥០.១ ភាគរយនៃ GDP សកលបន្ទាប់បន្សំឆ្នាំ២០១២]] និង [[បញ្ជីប្រទេសតាម GDP (PPP)|៤០.៩ ភាគរយនៃ GDP សកល (PPP)]] ។ ប្រទេសជី៨ មិនតឹងរ៉ឹងជាប្រទេសធំជាងគេក្នុងពិភពលោក ឬជាប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់បំផុតក្នុងមនុស្សម្នាក់នោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេតំណាងឱ្យប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ធំបំផុត។ "ជី៧" អាច​សំដៅ​ទៅ​លើ​រដ្ឋ​ជា​សមាជិក​ជា​រួម ឬ​ទៅ​លើ [[កិច្ចប្រជុំកំពូល|​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល]] ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​របស់[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ជី៧។ រដ្ឋមន្ត្រីជី៧ ក៏ជួបពេញមួយឆ្នាំផងដែរ ដូចជា [[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុជី៧]] (ដែលជួបបួនដងក្នុងមួយឆ្នាំ) រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសជី៧ ឬរដ្ឋមន្ត្រីបរិស្ថានជី៧ ។ រាល់ឆ្នាំប្រតិទិន ទំនួលខុសត្រូវក្នុងការធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ ជី៨ ត្រូវបានបង្វិលតាមរយៈរដ្ឋសមាជិកតាមលំដាប់ដូចខាងក្រោម៖ បារាំង សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី (ផ្អាក) អាល្លឺម៉ង់ ជប៉ុន អ៊ីតាលី និងកាណាដា។ អ្នកកាន់តំណែងជា [[ប្រធានាធិបតី|ប្រធាន]] កំណត់របៀបវារៈ ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំកំពូលសម្រាប់ឆ្នាំនោះ និងកំណត់ថាតើកិច្ចប្រជុំថ្នាក់រដ្ឋមន្ត្រីណាមួយនឹងប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៥ រដ្ឋាភិបាលចក្រភពអង់គ្លេសបានផ្តួចផ្តើមការអនុវត្តនៃការអញ្ជើញទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនឈានមុខគេចំនួនប្រាំគឺ [[ប្រេស៊ីល]] [[ចិន]] [[ឥណ្ឌា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] - ដើម្បីចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំជី៨ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[G8+5|ជី៨+៥]] ។ ជាមួយនឹង [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|សេដ្ឋកិច្ចធំៗរបស់ជី២០]] ដែលកំពុងរីកចម្រើនខ្លាំងចាប់តាំងពី[[កិច្ចប្រជុំកំពូល G-20 Washington ឆ្នាំ ២០០៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនឆ្នាំ២០០៨]] មេដឹកនាំពិភពលោកមកពីក្រុមនេះបានប្រកាសនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូល G-20 Pittsburgh ឆ្នាំ 2009|កិច្ចប្រជុំកំពូលភីតស៍ប៊ឺក]] របស់ពួកគេក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៩ ថាក្រុមនេះនឹងជំនួស ជី៨ ជាក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសអ្នកមាន។ <ref>{{Cite news|date=25 September 2009|title=Officials: G-20 to supplant G-8 as international economic council|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2009/US/09/24/us.g.twenty.summit/index.html|access-date=25 September 2009}}</ref> <ref>{{Cite news|date=26 September 2009|title=G20 to replace the G8|publisher=SBS|url=http://www.sbs.com.au/news/article/1099172/G20-to-replace-the-G8|url-status=dead|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927054722/http://www.sbs.com.au/news/article/1099172/G20-to-replace-the-G8|archive-date=27 September 2009}}</ref> យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក្រុម ជី៧ នៅ​តែ​រក្សា​ភាព​ពាក់ព័ន្ធ​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​នាម​ជា "ក្រុម​ដឹកនាំ​សម្រាប់​លោក​ខាង[[ពិភពលោកខាងលិច|លិច]] ", <ref name="cfr"/> ដែល​មាន​សារៈសំខាន់​ពិសេស​ដែល​ត្រូវ​បាន​ចាត់តាំង​ឱ្យ​ទៅ​ប្រទេស​ជប៉ុន។ <ref>{{Cite web |date=11 February 2011 |title=Japan and the G20: Ambivalence and the China factor |url=http://www.eastasiaforum.org/2011/02/12/japan-and-the-g20-ambivalence-and-the-china-factor/}}</ref> == ឯកសារយោង == otfee9su1wibq4ir5s0skrpi54xjo4y 0 48278 340979 338018 2026-09-25T00:07:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340979 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=អវតារ|image=Avatar poster.jpg|alt=|caption=ផ្ទាំងរូបភាពភាពយន្ត|director=[[ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន]]|producer={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * [[ចន លេនដូ]]}}|writer=ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន|starring={{Plainlist| * [[សេម វើថីងតុន]] * [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] * [[w:Stephen Lang|ស្ទីហ្វីន លេង]] * [[Michelle Rodriguez មីឆែល រ៉ូដ្រីហ្គេស្ស]] * [[ស៊ីហ្គូនី វៀវើ]]}}|music=ជេមស៍ ហូណឺ|cinematography=ម៉ូរ៉ូ ហ្វីអូរ៉េ|editing={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * ចន រីហ្វាវ * ស្ទីហ្វីន អ៊ី. រីបគីន}}|studio=<nowiki>{{Plainlist|</nowiki> * [[ទ្វីនធីហ្វកស៍ ស៊ិនជូរី]]<ref name="ProducedBy20thCentury">{{cite web | url = https://www.nytimes.com/2010/01/30/business/global/30avatar.html | title = China's Zeal for 'Avatar' Crowds Out 'Confucius' | work = [[The New York Times]] | first = Sharon | last = LaFraniere | date = January 29, 2010 | access-date = January 18, 2020}}</ref> * [[w:Lightstorm Entertainment|ឡាយថ៍ស្ទមអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi>{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55800?sid=661491dd-58f6-4229-b4e2-708dfe2e063a&sr=0.8563489&cp=1&pos=1 |title=Avatar (2009) |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |access-date=July 6, 2018}}</ref> * [[w:Dune Entertainment|ឌូនអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi /> *<nowiki> [[w:Ingenious Media|អ៊ិនជីនៀសមេឌៀ]</nowiki><ref name=afi /><nowiki>}}</nowiki>|distributor=ទ្វីនធីហ្វកស៍<ref name=afi />|released={{Film date|2009|12|10|[[ลอนดอน]]}}<br>{{Film date|2009|12|17|ไทย}}<br>{{Film date|2009|12|18|សហរដ្ឋអាមេរិក}}|runtime=162 នាទី<!--រយៈពេល: 161:35--><ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |title=''AVATAR'' [2D] |work=[[British Board of Film Classification]] |date=December 8, 2009 |accessdate=August 19, 2014 |archivedate=សីហា 27, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827005400/https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |url-status=dead}}</ref>|country=សហរដ្ឋអាមេរិក|language=អង់គ្លេស|budget=237 លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Patten (2009)" /><br />ជាង 9 លានដុល្លារ (ចាក់ឡើងវិញ)<ref name=bandwagon>{{cite web |author=James Wigney |url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |title=Avatar director slams bandwagon jumpers |work=Herald Sun |location=Australia |date=August 15, 2010 |accessdate=August 16, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615021522/http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |archivedate=June 15, 2011}}</ref>|gross=2.923 ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Boxofficemojo">{{cite Box Office Mojo |title=Avatar |id=0499549 |access-date=April 30, 2021 }}</ref>}}'''អវតារ''' (/ ''Avatar'' / {{Efn|คำภาษาอังกฤษ "avatar" (อ่าน "แอวาทาร์" /ˈævəˌtɑr/) มาจากคำในภาษาสันสกฤต "อวตาร" ([[อักษรเทวนาครี]]: अवतार, อ่าน ''อะวะตาระ'') ซึ่งในภาษาไทยมีคำใช้อยู่แล้ว คือ "อวตาร" (อ่าน ''อะวะตาน'') ดังนั้น คำและชื่อภาพยนตร์ "อวตาร" ไม่อ่านว่า "อะวะทาร์" เพราะมิใช่คำทับศัพท์ (ดู [http://dictionary.reference.com/browse/avatar ดิกเชินแนรีดอตคอม])}} ; {{Lang-en|Avatar}} ) គឺជាខ្សែភាពយន្តវីរភាពរបស់អាមេរិក។ រឿងប្រឌិតបែបវិទ្យាសាស្រ្ត ចាក់បញ្ចាំងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2009 <ref>{{Cite news|last=French, Philip|date=March 14, 2010|title=Avatar was the year's real milestone, never mind the results|work=The Observer|location=UK|url=https://www.theguardian.com/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|access-date=March 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317150833/http://www.guardian.co.uk/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|archive-date=March 17, 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Johnston|first=Rich|date=December 11, 2009|title=Review: AVATAR&nbsp;– The Most Expensive American Film Ever&nbsp;... And Possibly The Most Anti-American One Too.|publisher=[[Bleeding Cool]]|url=http://www.bleedingcool.com/2009/12/11/review-avatar-the-most-expensive-american-film-ever-and-the-most-anti-american-one-too/|access-date=March 29, 2010}}</ref> ដឹកនាំ សរសេរ ប្រតិបត្តិ ផលិត និងសហការកែសម្រួលដោយ James Cameron សម្តែងដោយ Sam Worthington, Zoe Saldana, Stephen Lang, Michelle Rodríguez និង Sigourney Weaver ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 22 ។ នៅពេលដែលមនុស្សធ្វើអាណានិគម Pandora ។ ព្រះច័ន្ទដែលមានជីជាតិ និងអាចរស់នៅបាននៃយក្សឧស្ម័ននៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្កាយ។ អាល់ហ្វា centaur សម្រាប់ការជីកយករ៉ែ obthenium (Unobtainium) <ref>{{Cite news|last=Choi|first=Charles Q.|date=December 28, 2009|title=Moons like Avatar's Pandora could be found|publisher=[[MSNBC]]|url=http://www.space.com/7709-moons-avatar-pandora.html|access-date=February 27, 2010}}</ref> <ref name="Horwitz2009">{{Cite news|last=Horwitz|first=Jane|date=December 24, 2009|title=Family Filmgoer|work=Boston Globe|url=https://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|access-date=January 9, 2010|archive-date=មីនា 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175545/http://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|url-status=dead}}</ref> ដែល ជាសារធាតុរ៉ែ superconducting សីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ការពង្រីកអាណានិគមនៃការជីកយករ៉ែគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពបន្តនៃ Na'vi ដែលជាពូជមនុស្សនៅលើ Pandora ។ ចំណងជើងនៃខ្សែភាពយន្តនេះក៏សំដៅទៅលើ ការនាំយករាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹក ដែលបានកែប្រែហ្សែន បន្ទាប់មក វាត្រូវបានគ្រប់គ្រង ដោយខួរក្បាលមនុស្សពីចម្ងាយ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីធ្វើអន្តរកម្មជាមួយជនជាតិដើមរបស់ Pandora ការអភិវឌ្ឍន៍នៃ ''Avatar'' <ref name="QA">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html|url-status=live|access-date=January 28, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html|archive-date=January 24, 2007}}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅ <ref name="abc">{{Cite web |last=Alexander Marquardt |date=January 14, 2010 |title=Did Avatar Borrow from Soviet Sci-Fi Novels? |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/avatars-james-cameron-borrow-soviet-sci-fi-novels/story?id=9561339 |access-date=March 8, 2012 |publisher=[[ABC News]]}}</ref> 1994 នៅពេល Cameron បាន ''ព្រាង'' គ្រោង 80 ទំព័រ ។ មិនទាន់មានបច្ចេកវិទ្យាណាដែលអាចសម្រេចបាននូវចក្ខុវិស័យរបស់គាត់សម្រាប់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="autogenerated1996">{{Cite news|last=Judy Hevrdejs|last2=Mike Conklin|date=August 9, 1996|title=Channel 2 has Monday morning team in place|work=Chicago Tribune}}</ref> [[ជីវិតក្រៅភព]] ការផលិតខ្សែភាពយន្តនេះបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2005 ហើយ Cameron បានចាប់ផ្តើមបង្កើតស្គ្រីប និងសកលលោកប្រឌិតរបស់ខ្សែភាពយន្តនេះនៅដើមឆ្នាំ 2006។ <ref name="USCMarshall">{{Cite web |title=Crafting an Alien Language, Hollywood-Style: Professor's Work to Hit the Big Screen in Upcoming Blockbuster Avatar |url=http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |archive-date=May 26, 2011 |access-date=May 31, 2011 |website=USC Marshall |publisher=University of Southern California Marshall School of Business |archivedate=ឧសភា 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style }}</ref> <ref name="Patten (2009)">{{Cite news|last=Patten|first=D.|date=December 3, 2009|title='Avatar's' True Cost&nbsp;– and Consequences|publisher=The Wrap|url=https://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206?page=1|url-status=live|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205175252/http://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206|archive-date=December 5, 2009}}</ref> ''ត្រូវ'' បានចំណាយថវិកាជាផ្លូវការចំនួន $237 លានដុល្លារ។ ប៉ាន់ស្មានចន្លោះពី ២៨០ ទៅ ៣១០ លានដុល្លារ និង ១៥០ លានដុល្លារ។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ <ref name="www.nytimes.com">{{Cite news|last=Barnes|first=Brooks|date=December 20, 2009|title='Avatar' Is No. 1 but Without a Record|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113023114/http://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|archive-date=November 13, 2011}}</ref> <ref name="latimes budget">{{Cite news|last=Fritz, Ben|date=December 20, 2009|title=Could 'Avatar' hit $1&nbsp;billion?|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222081117/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|archive-date=December 22, 2009}}</ref> <ref name="vanityfair">{{Cite news|last=Keegan|first=R.|date=December 3, 2009|title=How Much Did Avatar Really Cost?|work=Vanity Fair|url=https://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|url-status=dead|access-date=December 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114015407/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|archive-date=January 14, 2010}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះប្រើបច្ចេកទេសថតចលនាសម្រាប់ខ្សែភាពយន្តភាគច្រើន។ ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានបង្ហាញជាទម្រង់ធម្មតា បីវិមាត្រ (RealD 3D, Dolby 3D, XpanD 3D និង IMAX 3D formats ) និងបួនវិមាត្រនៅក្នុងរោងកុនដែលជ្រើសរើសនៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ថាវាជាភាពជឿនលឿនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យានៃខ្សែភាពយន្ត ''អវតារ'' បានបញ្ចាំងជាលើកដំបូងនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៅថ្ងៃទី 10 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 និងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 ចំពោះការពិនិត្យឡើងវិញជាវិជ្ជមាន។ អ្នក​រិះគន់​បាន​សរសើរ​ឥទ្ធិពល​ពិសេស​ដ៏​អស្ចារ្យ <ref name="D">{{Cite news|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=December 19, 2009|title='Avatar' takes $27&nbsp;million in its first day|work=Variety|url=https://variety.com/2009/digital/news/avatar-takes-27-million-in-its-first-day-1118012989/|access-date=January 11, 2010}}</ref> <ref name="www.comingsoon.net">{{Cite web |last=Douglas |first=Edward |date=December 21, 2009 |title=Avatar Soars Despite Heavy Snowstorms |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |archive-date=December 23, 2009 |access-date=December 21, 2009 |publisher=ComingSoon.net |archivedate=ធ្នូ 23, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 }}</ref> <ref name="www.reuters.com">{{Cite news|last=Reporting by Dean Goodman; editing by Anthony Boadle|date=December 20, 2009|title="Avatar" leads box office, despite blizzard|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119152143/https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|archive-date=January 19, 2010}}</ref> កំឡុង​ពេល​បង្ហាញ។ ខ្សែភាពយន្តនេះបានបំបែកកំណត់ត្រា Box Office ជាច្រើន ហើយបានក្លាយជា វាជាខ្សែភាពយន្តដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុត នៅទូទាំងពិភពលោក ក៏ដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា <ref>[[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ไม่ปรับตามอัตราเงินเฟ้อ]] ดูเพิ่มเติมที่ [[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ปรับตามอัตราเงินเฟ้อของราคาตั๋ว]]</ref> លើសពីកាមេរ៉ុន ''ទីតានិច'' ដែលបានកាន់កាប់កំណត់ត្រាអស់រយៈពេល ''ដប់ពីរ'' ឆ្នាំ <ref name="boxofficemojoalltime">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office Grosses |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128023144/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 27, 2010 |website=Box Office Mojo}}</ref> វាត្រូវបានយកឈ្នះដោយ ''Avengers: Endgame'' ក្នុងឆ្នាំ 2019 ហើយក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសចិន ''Avatar'' បានទទួលចំណងជើងចាស់របស់ខ្លួនឡើងវិញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2021។ <ref>{{Cite web |last=Tartaglione |first=Nancy |date=March 13, 2021 |title='Avatar' Overtakes 'Avengers: Endgame' As All-Time Highest-Grossing Film Worldwide; Rises To $2.8B Amid China Reissue – Update |url=https://deadline.com/2021/03/avatar-overtakes-avengers-endgame-highest-grossing-film-all-time-worldwide-box-office-china-james-cameron-disney-1234713788/ |access-date=March 13, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ''អវតារ'' គឺជាភាពយន្តដំបូងគេដែលរកចំណូលបានច្រើនជាង $2 ពាន់លានដុល្លារ <ref>{{Cite web |title='Avatar' Wins Box Office, Nears Domestic Record |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203052551/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |archive-date=February 3, 2010 |access-date=February 2, 2010 |publisher=ABC News}}</ref> និងជា ខ្សែភាពយន្តដែលលក់ដាច់បំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិកគិតត្រឹម ''ឆ្នាំ 2010'' ។ វា បានទទួលពានរង្វាន់ Academy Awards សម្រាប់ រូបភាពល្អបំផុត និង អ្នកដឹកនាំល្អបំផុត <ref name="List of Academy Award nominations">{{Cite news|date=February 2, 2010|title=List of Academy Award nominations|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|url-status=live|access-date=February 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205062220/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|archive-date=February 5, 2010}}</ref> ហើយបានឈ្នះ [[รางวัลออสการ์ สาขาการออกแบบงานสร้างภาพยนตร์|សម្រាប់ទិសដៅសិល្បៈ]] ល្អបំផុត ការថតរូបល្អ បំផុត និង ឥទ្ធិពលពិសេសល្អបំផុត។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យនៃខ្សែភាពយន្ត Cameron បានចុះហត្ថលេខាជាមួយ ហ្វកសតវត្សទី 20 ដើម្បី​ផលិត​រឿង​ភាគ​បួន​ទៀត​ជាមួយ ''Avatar: Way of the River'' និង ''Avatar 3'' បាន​ថត​រួច​ហើយ។ វាត្រូវបានគ្រោងសម្រាប់ការចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 16 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2022 និងថ្ងៃទី 20 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2024 រៀងៗខ្លួន ជាមួយនឹងវគ្គបន្តដែលនៅសេសសល់គ្រោងនឹងចាក់បញ្ចាំងនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2026 និងថ្ងៃទី 22 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2028 <ref name="SequelDates">{{Cite news|last=Galuppo|first=Mia|date=2019-05-07|title=Three New 'Star Wars' Films Get Release Dates in Disney Schedule Reset|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/three-new-star-wars-films-get-release-dates-disney-1208352|access-date=2019-05-07}}</ref> <ref name="Gerald return">{{Cite news|last=Anthony D'Alessandro|date=August 7, 2017|title=Matt Gerald Returning To James Cameron's 'Avatar' World; Boards Crackle's 'The Oath'|work=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2017/08/avatar-sequels-matt-gerald-returns-1202144393/|access-date=September 25, 2017}}</ref> <ref name="Filming this week">{{Cite web |date=September 25, 2017 |title=Avatar 2 Filming Starts This Week! |url=http://www.superherohype.com/news/404935-avatar-2-filming-starts-this-week#/slide/1 |access-date=September 25, 2017 |publisher=[[CraveOnline|SuperHeroHype]]}}</ref> == ដំណើររឿង == នៅឆ្នាំ 2154 មនុស្សបានអស់ធនធានធម្មជាតិនៃភពផែនដី។ ឈានទៅរកវិបត្តិថាមពលធ្ងន់ធ្ងរ រដ្ឋបាលអភិវឌ្ឍន៍ធនធាន (RDA) បានសាងសង់អណ្តូងរ៉ែនៅលើ Pandora ។ [[ดวงจันทร์ที่อาศัยอยู่ได้|ព្រះច័ន្ទដែលអាចរស់នៅបាន។]] ជាមួយនឹងព្រៃក្រាស់ គោចរជុំវិញ Polyplemus ដែលជា ឧស្ម័នយក្ស ប្រព័ន្ធផ្កាយប្រឌិត។ អាល់ហ្វា centaur ដើម្បីជីកយករ៉ែដ៏មានតម្លៃហៅថា Unobtanium <ref name="Horwitz2009"/> [[បរិយាកាស]] របស់ Pandora គឺពុលដល់មនុស្ស។ នៅទីនោះបានរស់នៅជាពូជមនុស្សដូចមនុស្ស ដែលគេស្គាល់ថាជាជនជាតិ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%B5|Navi]] ដែលមានកម្ពស់ 10 ហ្វីត (3 ម៉ែត្រ) និងមានស្បែកពណ៌ខៀវ <ref>Rottenberg, Josh. "James Cameron Talks ''Avatar'': Brave Blue World," ''Entertainment Weekly'' No. 1081 ({{Nowrap|December 18}}, 2009): 48.</ref> រស់នៅដោយសុខដុមជាមួយធម្មជាតិ និងថ្វាយបង្គំព្រះអេវ៉ា។ ដើម្បីស្វែងយល់ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา|ពីបរិយាកាសនៃ Pandora]] អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រើរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីកែសម្រួលហ្សែនជាមួយមនុស្ស។ រហូតដល់អាចគ្រប់គ្រងរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកបានដោយប្រើការផ្គូផ្គងហ្សែនជាមួយមនុស្សដែលមានឈ្មោះថា "''អវតារ''" Jake Sully ដែលជាអតីត ទាហានម៉ារីន ដែលពិការ។ ដើម្បីគ្រប់គ្រងសាកសពរបស់កងទ័ពជើងទឹកជំនួសឱ្យបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ដែលបានស្លាប់គឺ Dr. Grace Augustine ប្រធានគម្រោង ''អវតារ'' មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង Sully ជំនួស​ប្អូន​ប្រុស​របស់​គាត់។ ប៉ុន្តែ​បាន​យល់ព្រម​តែងតាំង​គាត់​ជា​អង្គរក្ស ខណៈពេលដែលកំពុងអមដំណើរការចាប់កំណើតរបស់ Grace និង Dr. Norm Spellman ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយផ្សេងទៀត ''អវតារ'' របស់ Jake ត្រូវ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Thanater វាយប្រហារ។]] Jake រត់ចូលទៅក្នុងព្រៃ ហើយត្រូវបានជួយសង្គ្រោះដោយ Naytiri ដែលជានារីសមុទ្រ។ អ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកងទ័ពជើងទឹក។ បញ្ជាឱ្យកូនស្រីរបស់គាត់បង្រៀន Jake ពីវិធីនៃជីវិតរបស់កងទ័ពជើងទឹក។ លោកវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ប្រធានកងកម្លាំងសន្តិសុខឯកជនរបស់ RDA បានសន្យាថា Jake នឹងជួយសង្រ្គោះជើងរបស់គាត់។ ប្រសិនបើគាត់ប្រមូលព័ត៌មានអំពី Nawis និងកន្លែងប្រមូលផ្តុំដែលគេស្គាល់ថាជា Home Tree <ref name="Script25">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=25 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ដែលមានទីតាំងនៅខាងលើតំបន់ Othenium ដ៏សម្បូរបែបបំផុត។ នៅពេលដែល Grace ដឹងអំពីរឿងនេះ បន្ទាប់មកនាងផ្ទេរខ្លួននាង Jake និង Norm ទៅប៉ុស្តិ៍។ សម្រាប់រយៈពេលបីខែកន្លងមកនេះ។ Jake និង Naytiri ធ្លាក់​ក្នុង​អន្លង់​ស្នេហ៍ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ Jake មានការអាណិតអាសូរចំពោះជនជាតិដើម។ បន្ទាប់ពី Jake ត្រូវបានទទួលយកចូលទៅក្នុងកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ គាត់ និង Naytiri ពួកគេបានជ្រើសរើសធ្វើជាគូស្នេហ៍នឹងគ្នា។ មិនយូរប៉ុន្មាន Jake បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរនៃភាពស្មោះត្រង់របស់គាត់។ នៅពេលដែលគាត់ព្យាយាមបិទម៉ាស៊ីនឈូសឆាយ ដែលគំរាមបំផ្លាញទីជម្រកកងទ័ពជើងទឹក នៅពេលដែល Quaritch បង្ហាញវីដេអូភស្តុតាងនៃ Jake បំផ្លាញគ្រឿងឈូសឆាយទៅ Parker Selfringe ដែលជាអ្នកថែរក្សា RDA ជាន់ខ្ពស់របស់គាត់ <ref name="Script8and15">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |pages=8 and 15 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ហើយនៅពេលដែល Jake សារភាពថាកងទ័ពជើងទឹកនឹងមិនរើចេញពី Home Tree ទេ។ Selfrink បានបញ្ជាឱ្យ Hometree ត្រូវបានបំផ្លាញ។ ទោះបីជា Grace បានប្រកែកថាការបំផ្លាញ Home Tree អាចធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ដើមឈើ [[โครงข่ายประสาทชีวภาพ|បណ្តាញសរសៃប្រសាទជីវសាស្រ្ត]] នៃតារា Pandora Self Fringe ផ្តល់ឱ្យ Jake និង Grace មួយម៉ោងដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលកងទ័ពជើងទឹកឱ្យជម្លៀសចេញពី Hometree មុនពេលការវាយប្រហារចាប់ផ្តើម។ Jake សារភាពចំពោះកងទ័ពជើងទឹកថាគាត់ជាចារកម្ម។ បណ្តាលឱ្យគាត់និង Grace ត្រូវបានចាប់ខ្លួន បុរសរបស់ Quaritch បានបំផ្លាញ Hometree ។ ធ្វើជាឪពុករបស់ Naytiri (មេក្រុម) និងអ្នករុករកជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់។ Moat ដោះលែង Jake និង Grace ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្តាច់ខ្លួនចេញពី អវតារ ហើយត្រូវបានជាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ Quaritch ។ Pilot Trudy Charcon មិនចូលចិត្តភាពឃោរឃៅរបស់ Quaritch នោះទេ។ ពួកគេបានដោះលែង Jake, Grace និង Norm ហើយបញ្ជូនអ្នកទាំងបីទៅកាន់ទីស្នាក់ការរបស់ Grace ។ ប៉ុន្តែ​ខណៈ​កំពុង​រត់​គេច​ Grace ត្រូវ​បាន​គ្រាប់​កាំភ្លើង​បាញ់​។ Jake ភ្ជាប់ជាមួយ Toruk ។ សត្វមំសាសីដូចនាគ ខ្លាច និងគោរពដោយកងទ័ពជើងទឹក។ ដើម្បីស្តារទំនុកចិត្តរបស់កងទ័ពជើងទឹកឡើងវិញ Jake បានជួបនាវិកកងទ័ពជើងទឹកម្នាក់ ដែលបានភៀសខ្លួនចូល [[จักรวาลสมมติในอวตาร#%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%89%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%93|ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ]] ហើយអង្វរ Moat ដើម្បីជួយសង្រ្គោះ Grace កងទ័ពជើងទឹកព្យាយាមជួយ Grace ដោយផ្ទេរ Grace ពីទម្រង់មនុស្សរបស់នាងទៅ អវតារ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែនាងបានស្លាប់មុនពេលដំណើរការបានបញ្ចប់។ Jake បង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ ដោយមានការគាំទ្រពី Zutei ដែលជាប្រធានត្រកូលថ្មី។ ហើយប្រាប់ពួកគេឱ្យប្រមូលផ្តុំត្រកូលផ្សេងទៀតដើម្បីប្រយុទ្ធ។ RDA Quaritch គ្រោងការវាយប្រហារបឋមលើដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ វាត្រូវបានគេជឿថាការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់វានឹងបំផ្លាញជនជាតិដើម។ នៅមុនថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធ ជេក​អង្វរ​អេវ៉ា។ តាមរយៈការតភ្ជាប់សរសៃប្រសាទទៅនឹងដើមឈើនៃវិញ្ញាណ ដើម្បីជួយកងទ័ពជើងទឹក។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះ។ កងទ័ពជើងទឹក​បាន​រង​របួស និង​ស្លាប់​ជាច្រើន​នាក់​។ រួមទាំង Zooey និង [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Trudy ។]] គាត់បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ហើយបានមកជួយកងទ័ពជើងទឹកដោយមិននឹកស្មានដល់។ Naytiri បកស្រាយថា Eva បានទទួលយកសំណើរបស់ Jake។ Jake បំផ្លាញអ្នកបំផ្ទុះគ្រាប់បែក មុនពេលទៅដល់ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ Quaritch ដែលពាក់ឈុត AMP រត់ចេញពីយន្តហោះ ហើយព្យាយាមបំផ្លាញតំណភ្ជាប់រូបតំណាងមនុស្សរបស់ Jake ។ ដើម្បីទទួលយកបរិយាកាសពុលរបស់ Pandora Quaritch រៀបចំដើម្បីកាត់បំពង់ករបស់ Jake ។ ប៉ុន្តែ Naytiri សម្លាប់ Quaritch និងជួយសង្គ្រោះ Jake ពីការថប់ដង្ហើម។ ហើយនៅពេលដែលនាងបានឃើញទម្រង់មនុស្សរបស់ Jake ជាលើកដំបូង លោកបណ្ឌិត Norm និងមនុស្សមួយចំនួនបានជ្រើសរើសស្នាក់នៅ ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី Pandora ហើយបញ្ជូនត្រឡប់ទៅផែនដីវិញ។ Self Fringe ព្រមាន Jake ថាមនុស្សនឹងមិនចាកចេញពីភពផែនដីនេះដោយងាយឡើយ មុនពេលឡើងជិះយានអវកាសដើម្បីត្រឡប់មកផែនដីវិញ។ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ Jake បានផ្ទេរខ្លួនគាត់ពីមនុស្សទៅជារូបតំណាង។ អវតារ គឺជាកងទ័ពជើងទឹកពេញលេញ។  {{multiple image|align=right|image1=Sam Worthington 4, 2013.jpg|width1=171|alt1=|caption1=|image2=Zoe Saldana (28584925641) (cropped 2).jpg|width2=161|alt2=|caption2=|footer=[[សេម វើថីងតុន]] (''ឆ្វេង'') និង [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] (''ឆ្វេង'') ជាអ្នកសម្ដែងក្នុងភាពយន្ត}} === តួសម្ដែង === * Sam Worthington ជា Jake Sully អតីតទាហានជើងទឹក ពិការ ដែលក្លាយជាផ្នែកមួយនៃគម្រោង Avatar បន្ទាប់ពីបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ត្រូវបានសម្លាប់។ សាវតាយោធារបស់គាត់បានជួយអ្នកចម្បាំងកងទ័ពជើងទឹកភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយគាត់។ Cameron ដេញតួសម្តែងអូស្ត្រាលីបន្ទាប់ពីការស្វែងរកទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់តារាសម្តែងវ័យក្មេងដែលសន្យាថានឹងជ្រើសរើសតារាសម្តែងដែលមិនស្គាល់ដើម្បីកាត់បន្ថយថវិកាផលិតកម្ម <ref>{{Cite news|last=Kevin Williamson|title=Paraplegic role helps Worthington find his feet|publisher=lfpress.com|url=https://lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|url-status=live|access-date=January 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130075614/http://www.lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|archive-date=January 30, 2010}}</ref> របស់គាត់បានឆ្លងកាត់ការប្រឡងចំនួនពីរនៅពេលចាប់ផ្តើមនៃការអភិវឌ្ឍន៍ <ref name="QA2">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations (page 2)|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|access-date=January 17, 2010|archive-date=តុលា 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017021234/http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|url-status=dead}}</ref> ហើយគាត់បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគប្រសិនបើវាត្រូវបានធ្វើ <ref>{{Cite web |date=January 14, 2010 |title=This week's cover: James Cameron reveals plans for an 'Avatar' sequel |url=http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123170827/http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |archive-date=January 23, 2010 |access-date=January 24, 2010 |website=Entertainment Weekly}}</ref> ធ្លាប់សម្តែងក្នុងរឿងធំៗ ពីមុនអាចអោយគាត់ធ្វើជាតួ។ លោក Cameron បាននិយាយថា "មានធម្មជាតិពិតរបស់មនុស្ស" "មើលទៅដូចជាបុរសម្នាក់ដែលអ្នកចង់ផឹកស្រាបៀរជាមួយ ហើយទីបំផុតគាត់បានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំផ្លាស់ប្តូរពិភពលោក" <ref>{{Cite news|last=John Horn|title=Faces to watch 2009: film, TV, music and Web|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg,0,2140976.photogallery?index=11|url-status=live|access-date=December 28, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231040636/http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg%2C0%2C2140976.photogallery?index=11|archive-date=December 31, 2008}}</ref> ** Sam Worthington ក៏ដើរតួជាប្អូនប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ឈ្មោះ Tommy ផងដែរ។ * [[สตีเฟน แลง|Stephen Lang]] ជាវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ជាប្រធានសន្តិសុខអណ្តូងរ៉ែ។ គាត់មិនមានការគោរពយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះអ្នកស្រុក Pandora ទេ។ ក្រៅពី Parker ដែល​ជា​មេ​បញ្ជាការ​នៃ​ការ​កាន់កាប់​របស់ Pandora នេះ​បាន​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ពី​ការ​ប្រព្រឹត្ត និង​ភាសា​របស់​គាត់។ គាត់មិនអើពើនឹងជីវិតណាមួយដែលមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាមនុស្ស។ Lang បានបរាជ័យក្នុងការសវនកម្មសម្រាប់តួនាទីនៅក្នុង ''រឿង Aliens 2 របស់'' Cameron (1986) ប៉ុន្តែ Cameron បានទទួលស្គាល់គាត់។ បន្ទាប់មក Cameron បានទៅជិតគាត់ដើម្បីសម្ដែងគាត់នៅក្នុង ''Avatar'' <ref name="lang" /> [[ไมเคิล บีห์น|ជាមួយ Michael Biehn]] ដែលពីមុនបានធ្វើការជាមួយ Cameron នៅលើ ''Aliens 2: Extraterrestrial'' ''Factions, Iron Man 2029'' ''និង Iron Man 2029 ។ 2'' ត្រូវបានពិចារណាសម្រាប់តួនាទីមួយរយៈ។ គាត់បានអានស្គ្រីប និងមើលរូបភាព 3D មួយចំនួនជាមួយ Cameron <ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Jessica |date=March 26, 2007 |title=Michael Biehn Talks 'Avatar'&nbsp;– Cameron Not Using Cameras? |url=http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112112731/http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras |archive-date=January 12, 2010 |website=Cinematical}}</ref> ប៉ុន្តែទីបំផុតគាត់មិនត្រូវបានសម្ដែងទេ។ * [[จิโอวานี ริบิซี|Giovani Ribisi]] គឺជាលោក Parker Selfrink ដែលជាអគ្គនាយករុករករ៉ែនៃអង្គការ RDA <ref>{{Cite news|last=Leslie Simmons|date=September 21, 2007|title='Avatar' has new player with Ribisi|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|url-status=live|access-date=September 21, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003223042/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|archive-date=October 3, 2007}}</ref> ខណៈដែលគាត់គឺជាមនុស្សដំបូងដែលមានឆន្ទៈក្នុងការបំផ្លាញអរិយធម៌កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីការពារលទ្ធផលហិរញ្ញវត្ថុរបស់ក្រុមហ៊ុន។ គាត់មានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យមានការវាយប្រហារលើកងទ័ពជើងទឹក និងធ្វើឱ្យខូចមុខមាត់របស់គាត់។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី quaritch ដៃស្តាំនិងអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់បញ្ចុះបញ្ចូលគាត់ថាវាចាំបាច់ហើយការវាយប្រហារនឹងជាមនុស្ស។ ដូច្នេះ គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​អនុញ្ញាត​ការ​វាយ​ប្រហារ។ ខណៈដែលរូបភាពនៃការវាយប្រហារបានរីករាលដាលដល់មូលដ្ឋាន Selffringe បានបង្ហាញពីភាពមិនស្រួលរបស់គាត់ចំពោះអំពើហិង្សា និងការភ័យខ្លាចចំពោះ Quaritch ។ * Sigourney Weaver ជា Dr. Grace Augustine ជីវវិទូអវកាស និងជាប្រធានគម្រោង Avatar នាងក៏ជាអ្នកណែនាំដល់ Sully និងជាអ្នកតស៊ូមតិសន្តិភាពសម្រាប់កងទ័ពជើងទឹកផងដែរ។ ដោយសាងសង់សាលាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ពួកគេ <ref>{{Cite news|last=Clint Morris|date=August 2, 2007|title=Sigouney Weaver talks ''Avatar''|publisher=Moviehole.net|url=http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|access-date=August 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083436/http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|archive-date=September 29, 2007}}</ref> * Michelle Rodriguez ជា Trudy Charcon ដែលជាអ្នកបើកយន្តហោះដែលត្រូវបានចាត់ឱ្យជួយក្នុងគម្រោង Avatar ។ អាណិត Nawis ។ Cameron ចង់ធ្វើការជាមួយ Rodriguez តាំងពីបានឃើញនាងក្នុងរឿង ''[[เกิรล์ไฟท์|Girl Fight]]'' <ref name="lang">{{Cite news|last=Anne Thompson|date=August 2, 2007|title=Lang, Rodriguez armed for 'Avatar'|work=Variety|url=https://variety.com/2007/film/news/lang-rodriguez-armed-for-avatar-2-1117969650/|access-date=August 3, 2007}}</ref> * [[โจเอล เดวิด มัวร์|Joel David Moore]] ជា Dr. Norm Spellman ជាអ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យាក្រៅភព <ref name="Cameron2007P10">{{Cite web |last=Cameron |first=James |year=2007 |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=10 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }} [https://web.archive.org/web/20120505035505/http://www.webcitation.org/5pVxzZPrq Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> ដែលសិក្សាអំពីជីវិតរុក្ខជាតិ និងសត្វជាផ្នែកនៃគម្រោង Avatar <ref name="Lux2009">{{Cite web |last=Lux |first=Rachel |date=December 14, 2009 |title=Close-Up: Joel David Moore |url=http://www.altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102033335/http://altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |archive-date=January 2, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Alternative Press |publisher=Alternative Press Magazine, Inc}} [https://web.archive.org/web/20120505034600/http://www.webcitation.org/5pVvDFOrF Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> គាត់បានមកដល់ Pandora នៅម៉ោងដូចគ្នាជាមួយ Sully ហើយទទួលបន្ទុកលើ Avatar ។ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងដឹកនាំទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយកងទ័ពជើងទឹកក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែវាប្រែថា Jake មានបុគ្គលិកលក្ខណៈសមជាងដើម្បីទទួលបានការគោរពពីជនជាតិដើម។ * [[ไดลีป เรา|ឌីលីប យើង]] គឺជា Dr. Max Patel ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្វើការលើ Project Avatar និងបានជួយក្នុងការបះបោររបស់ Jake ប្រឆាំងនឹង RDA <ref>{{Cite news|last=Lewis Bazley|date=May 25, 2009|title=Drag Me to Hell Review|publisher=inthenews.co.uk|url=http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-$1298376.htm|url-status=dead|access-date=June 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611000612/http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-%241298376.htm|archive-date=June 11, 2009}}</ref> === តួអង្គ === * Zoe Saldana ជា Naytiri ជាកូនស្រីរបស់ប្រធាន Omaticaya ។ នាងត្រូវបានចាប់ចិត្តដោយ Jake សម្រាប់ភាពក្លាហានរបស់គាត់។ ទោះបីជានាងខឹងនឹងភាពស្លូតត្រង់និងភាពឆោតល្ងង់របស់គាត់ក៏ដោយ។ នាងគឺជាគូស្នេហ៍ <ref name="Brennan2007">{{Cite web |last=Brennan |first=David |date=February 11, 2007 |title=Avatar Scriptment: Summary, Review, and Analysis |url=http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219184249/http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |archive-date=December 19, 2009 |access-date=April 29, 2010 |website=James Cameron's Movies & Creations}}</ref> Jake ។ ដូចតួអង្គ Navy ទាំងអស់ <ref name="cnn">{{Cite news|last=Thompson|first=Anne|date=January 9, 2007|title="Titanic" director sets sci-fi epic for '09|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|url-status=live|access-date=December 26, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122120454/https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|archive-date=January 22, 2010}}</ref> Saldana ក៏បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគនាពេលអនាគត <ref name="starts">{{Cite news|last=20th Century Fox|date=January 9, 2007|title=Cameron's ''Avatar'' Starts Filming in April|publisher=ComingSoon.net|url=https://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|access-date=October 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822104854/http://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|archive-date=August 22, 2008}}</ref> * [[ซีซีเอช พาวเดอร์|ម្សៅ CCH]] ជា Moat ដែលជាអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ម្តាយរបស់ Naytiri និងភរិយារបស់ចៅហ្វាយនាយនៃ Aytukan <ref>{{Cite news|date=April 30, 2007|title=Pounder Talks Avatar|url=https://www.ign.com/articles/2007/04/30/pounder-talks-avatar|access-date=December 25, 2009}}</ref> * [[เวส สตูดี|West Studi]] ជា Eytukan មេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ឪពុករបស់ Naytiri និងប្តីរបស់ Moat ។ * [[ลาซ อลอนโซ|Laz Alonso]] ជា Zutei ដែលជាអ្នកចម្បាំងដ៏ខ្លាំងម្នាក់នៃត្រកូល Omatikaya ។ គាត់គឺជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ Clan Chief ។ == ការផលិត == === ប្រភពដើម === ក្នុងឆ្នាំ 1994 <ref name="abc"/> អ្នកដឹកនាំរឿង James Cameron បានសរសេរគ្រោង 80 ទំព័រនៃ ''Avatar'' ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយ ''សៀវភៅប្រឌិតវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់។'' ដែលគាត់បានអានក្នុងយុវវ័យរបស់គាត់ និងប្រលោមលោកផ្សងព្រេងដោយ Edgar ''Rice Burroughs និង H. Ryder Haggard <sup about="#mwt356" class="mw-ref reference" data-cx="{<nowiki>&</nowiki>quot;adapted<nowiki>&</nowiki>quot;:true,<nowiki>&</nowiki>quot;partial<nowiki>&</nowiki>quot;:false}" data-mw="{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;ref<nowiki>&</nowiki>quot;,<nowiki>&</nowiki>quot;attrs<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;QA<nowiki>&</nowiki>quot;},<nowiki>&</nowiki>quot;body<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;html<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki><span data-cx=\&amp;quot;[{&amp;amp;#34;adapted&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;partial&amp;amp;#34;:false,&amp;amp;#34;targetExists&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;mandatoryTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;],&amp;amp;#34;optionalTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publisher&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;others&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;month&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issue&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;department&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;location&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-place&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;agency&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;edition&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;volume&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;page&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pages&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;nopp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;at&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;language&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;script-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;trans-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;type&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;format&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;arxiv&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin-tld&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-broken-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;isbn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jfm&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lccn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;mr&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;oclc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmid&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;rfc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ssrn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;zbl&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;id&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;quote&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ref&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;postscript&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;registration&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;subscription&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-mask&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-name-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;display-authors&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-source&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last-author-amp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;orig-year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;via&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;hdl-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;]}]\&amp;quot; data-mw=\&amp;quot;{&amp;amp;#34;parts&amp;amp;#34;:[{&amp;amp;#34;template&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;target&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Cite news&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;href&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;./ទំព័រគំរូ:Cite news&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;params&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Jeff Jensen&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Great Expectations&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Entertainment Weekly&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 10, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 28, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 24, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;live&amp;amp;#34;}},&amp;amp;#34;i&amp;amp;#34;:0}}]}\&amp;quot; data-ve-no-generated-contents=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjU\&amp;quot; typeof=\&amp;quot;mw:Transclusion\&amp;quot;>&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><cite about=\&amp;quot;#mwt109\&amp;quot; class=\&amp;quot;citation news cs1\&amp;quot; data-ve-ignore=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;CITEREFJeff_Jensen2007\&amp;quot;>Jeff Jensen (January 10, 2007). <a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjY\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>\&</nowiki>quot;Great Expectations\<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki></a></nowiki>. <nowiki><i id=\&amp;quot;mwAjc\&amp;quot;>Entertainment Weekly</i></nowiki>. <nowiki><a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjg\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>เก็บ</a></nowiki>จากแหล่งเดิมเมื่อ January 24, 2007<nowiki><span class=\&amp;quot;reference-accessdate\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjk\&amp;quot;>. สืบค้นเมื่อ <span class=\&amp;quot;nowrap\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjo\&amp;quot;>January 28,</span></nowiki> 2007<nowiki></span></nowiki>.<nowiki></cite></nowiki><nowiki>&</nowiki>quot;}}" id="cite_ref-QA_14-1" rel="dc:references" typeof="mw:Extension/ref"><nowiki></sup></nowiki>[./อวตาร_(ภาพยนตร์)#cite_note-QA-14 <span class="mw-reflink-text">។</span>] Tanik'' បានបញ្ចប់ គាត់បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' ដោយប្រើតួសំយោគ ឬប្រើរូបភាពដែលបង្កើតដោយកុំព្យូទ័រ។ <ref name="autogenerated1996"/> គម្រោងនេះនឹងមានតម្លៃ 100 លានដុល្លារ ហើយមានតួសម្តែងយ៉ាងតិចប្រាំមួយតួសម្តែង ''វាហាក់ដូចជាការពិត'' <ref>{{Cite web |title="Avatar": James Cameron's New SciFi Thriller -The Official Trailer (VIDEO) |url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |archive-date=October 14, 2017 |access-date=October 14, 2017 |website=The Daily Galaxy --Great Discoveries Channel |archivedate=តុលា 14, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html }}</ref> Digital ''Domain'' ដែលជាក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេសដែល Cameron ជាដៃគូបានចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះ។ ផលិតកម្មត្រូវបានគេសន្មត់ថាចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1997 ហើយត្រូវបានកំណត់ពេលសម្រាប់ការចេញផ្សាយឆ្នាំ 1999 គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ផ្ដោត​លើ​ការ​បង្កើត​ភាពយន្ត​ឯកសារ និង​កែលម្អ​បច្ចេកវិទ្យា​ក្នុង​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ វាត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុង ''Boomberg Bisnisweek បាននិយាយ'' ថា 20th Century Fox បានផ្តល់ 10 លានដុល្លារ។ បានផ្តល់ឱ្យ Cameron នូវភស្តុតាងវីដេអូខ្លីនៃគំនិតសម្រាប់ ''Avatar'' ដែលគាត់បានបង្ហាញដល់នាយកប្រតិបត្តិរបស់ Fox ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2005។ <ref name="businessweek">{{Cite news|last=Grover|first=R|last2=Lowry, T.|last3=White, M.|date=January 21, 2010|title=King of the World (Again)|pages=1–4|work=Bloomberg BusinessWeek|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|url-status=live|access-date=January 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173417/http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|archive-date=January 25, 2010}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2006 Cameron បានបង្ហាញថា ''Project 880'' គឺជា "កំណែមុន ''Avatar'' " នៃខ្សែភាពយន្តដែលគាត់បានព្យាយាមផលិតជាច្រើនឆ្នាំមុន <ref>{{Cite news|last=Harry Knowles|date=February 28, 2006|title=Harry talks to James Cameron, Cracks PROJECT 880, the BATTLE ANGEL trilogy & Cameron's live shoot on Mars!!!|work=[[Ain't It Cool News]]|url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|url-status=live|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061013151349/http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|archive-date=October 13, 2006}}</ref> ដោយលើកឡើងពីភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យាក្នុងការបង្កើតតួអង្គដែលបង្កើតចេញពីកុំព្យូទ័រដូចជា Gollum, King Kong ។ និង Davy Jones, <ref name="QA"/> Cameron បានជ្រើសរើស ''Avatar'' លើ ''គម្រោង Battle Angel'' របស់គាត់ បន្ទាប់ពីការធ្វើតេស្តកាមេរ៉ារយៈពេល 5 ថ្ងៃកាលពីឆ្នាំមុន <ref name="latimes">{{Cite news|last=John Horn|date=January 8, 2007|title=Director Cameron to shoot again|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-cameron8jan08,0,1470846.story}}</ref> យោងតាមបទសម្ភាសន៍ជាមួយតារាសម្តែងជនជាតិឥណ្ឌា Covinta លោក James Cameron បានទាក់ទងគាត់ដើម្បីផ្តល់ឱ្យគាត់នូវតួនាទីរបស់ Jake Sully ដែលគាត់បានបដិសេធដោយមិនយល់ព្រមចំពោះការប្រើថ្នាំលាបខ្លួនផង <ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=85&v=NyFF18a7e-Y] Govinda Reveals He Suggested Avatar Title To Director James Cameron’s Film</ref> ។ Cameron បន្ទាប់ពីការធានាថាខ្សែភាពយន្តនេះនឹងទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំង។ នេះបានធ្វើឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនចំអកគាត់នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម។ <ref>[https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/govinda-says-he-turned-down-avatar-by-james-cameron-so-internet-made-the-best-jokes-and-memes-1575116-2019-07-30] Govinda says he turned down Avatar by James Cameron. So Internet made the best jokes and memes</ref> <ref>[https://www.ndtv.com/entertainment/govindas-rather-tall-avatar-claim-has-been-turned-into-rude-but-rofl-memes-on-twitter-2077965] Govinda's Rather Tall Avatar Claim Has Been Turned Into Rude But ROFL Memes On Twitter</ref> 'អាកប្បកិរិយាមិនរើសមុខ' <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/govinda-i-am-fine-with-people-wondering-how-someone-like-govinda-could-refuse-a-james-cameron-film/articleshow/70512218.cms] Govinda: I am fine with people wondering how someone like Govinda could refuse a James Cameron film</ref> <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/govinda-reacts-to-being-mocked-on-social-media-over-avatar-claim/videoshow/70553392.cms]</ref> Cameron បានចាប់ផ្តើមសរសេរ និងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កងទ័ពជើងទឹក។ Aliens ដែលថតពីខែមករាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ 2006 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Dr. Paul Fromer ដែលជាអ្នកភាសាវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យ Southern California <ref name="QA"/> ភាសាកងទ័ពជើងទឹកមានវចនានុក្រមប្រហែល 1000 ពាក្យដែលត្រូវបានបន្ថែមដោយ Cameron សម្រាប់ 30 ពាក្យផ្សេងទៀត ។ ព្យញ្ជនៈដែលឆ្លងកាត់ខ្យល់ (ដូចជា "kx" នៅក្នុង "skxawng") ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសា Amharic នៅក្នុង [[អេត្យូពី|ប្រទេស Ethiopia]] ហើយពាក្យដែលចាប់ផ្តើមដោយ "ng" ត្រូវបានគេគិតថាបានមកពីភាសា Maori នៃ [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ។ តារាសម្តែង Sigourney Weaver និងអ្នករចនាឈុតបានជួប Jodnes S. លោក Holt សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសរីរវិទ្យារុក្ខជាតិនៅសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វ័រញ៉ា រីវើស៊ីដ ដើម្បីសិក្សាអំពីរបៀប អ្នករុក្ខសាស្ត្រ វា​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​សិក្សា និង​ប្រមូល​សំណាក​រុក្ខជាតិ និង​ពិភាក្សា​ពី​របៀប​ពន្យល់​អំពី​ទំនាក់ទំនង​រវាង​សារពាង្គកាយ​របស់ Pandora ដែល​បាន​បង្ហាញ​ក្នុង​ខ្សែភាពយន្ត <ref>{{Cite news|last=Kozlowski|first=Lori|date=January 2, 2010|title='Avatar' team brought in UC Riverside professor to dig in the dirt of Pandora|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|url-status=live|access-date=January 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104200052/http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|archive-date=January 4, 2010}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 2005 ដល់ឆ្នាំ 2007 លោក Cameron បានធ្វើការជាមួយអ្នករចនាជាច្រើននាក់ រួមទាំងអ្នកគូររូប Fantasy ដ៏ល្បីល្បាញ Wayne Barlow និងវិចិត្រករគំនិតដ៏ល្បីល្បាញ Jordu Shell ដើម្បីរចនារូបរាងរបស់ Navy ដោយមើលឃើញ និងគូររូបរាងកាយ។ នៅពេលដែល Cameron មានអារម្មណ៍ថាការ rendering 3D មិនត្រូវគ្នានឹងចក្ខុវិស័យរបស់គាត់ <ref>{{Cite news|title=Avatar Concept Designer Reveals the Secrets of the Na'vi|work=[[io9]]|url=http://io9.com/5354315/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi|access-date=April 20, 2010|archive-date=មករា 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122204641/https://io9.gizmodo.com/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi-5354315|url-status=dead}}</ref> ធ្វើការរួមគ្នានៅក្នុងផ្ទះបាយនៅផ្ទះ [[มาลิบู, แคลิฟอร์เนีย|Malibu របស់]] Cameron <ref>{{Cite news|last=Kendricks|first=Neil|date=March 7, 2010|title=Cameron, the Science Geek Who Became a Movie Titan for the Ages|work=[[U-T San Diego]]|url=http://www.utsandiego.com/news/2010/mar/07/cameron-the-science-geek-who-became-a-movie-titan/|access-date=April 20, 2010}}</ref> ក្នុងខែកក្កដា គ. នៅឆ្នាំ 2006 Caremon បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' សម្រាប់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2008 ។ ការចេញផ្សាយ ដោយមានគម្រោងចាប់ផ្តើមថតជាមួយតួសម្តែងក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៧។ <ref name="extravaganza">{{Cite news|last=Crabtree|first=Sheigh|date=July 7, 2006|title=Cameron comes back with CG extravaganza|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|url-status=live|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814194411/http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|archive-date=August 14, 2006}}</ref> សីហា ក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេស [[สแตน วินสตัน|Weta]] [[เวตา ดิจิตอล|Digital]] បានចុះហត្ថលេខាដើម្បីជួយ Cameron ផលិត ''Avatar'' <ref>{{Cite news|last=Smith|first=Lynn|date=August 4, 2006|title=Special-Effects Giant Signs on for 'Avatar'|work=Los Angeles Times}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Winston Effect|date=October 2006}}</ref> ការរចនាផលិតកម្មរបស់ ''ខ្សែភាពយន្ត'' នេះបានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានអ្នករចនាផលិតកម្មពីរផ្សេងគ្នា និងនាយកដ្ឋានសិល្បៈពីរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ មួយផ្តោតលើ [[រុក្ខជាតិ]] និង សត្វ <ref name="io9jamsession">{{Cite web |date=December 10, 2009 |title=Avatar Started As A Four-Month, Late-Night Jam Session At James Cameron's House |url=http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |access-date=ធ្នូ 28, 2022 |archivedate=កុម្ភៈ 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226231156/http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |url-status=dead }}</ref> Pandora និងមួយទៀតផ្តោតលើការបង្កើតម៉ាស៊ីនមនុស្ស និងកត្តាមនុស្សភពផែនដី។ ប្រព័ន្ធនេះប្រើកាមេរ៉ាដែលមានគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់ពីរនៅក្នុងតួកាមេរ៉ាតែមួយដើម្បីបង្កើតការយល់ឃើញជម្រៅ <ref>{{Cite news|last=Waters|first=Jen|date=September 28, 2006|title=Technology adds more in-depth feeling to the movie experience|work=The Washington Times|url=http://www.washingtontimes.com/news/2006/sep/27/20060927-094134-2760r/|access-date=December 22, 2006}}</ref> ខណៈ​ពេល​ដែល​ការ​ត្រៀម​ខ្លួន​កំពុង​ដំណើរការ Fox នៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការយល់ព្រមលើការផលិត ''Avatar'' ដោយបានឆ្លងកាត់ការចំណាយដ៏ឈឺចាប់ និងការពន្យារពេលនៃខ្សែភាពយន្ត ''Titanic'' មុនរបស់ Cameron ។ ទោះបីជា Cameron សរសេរឡើងវិញនូវស្គ្រីបដើម្បីនាំយកតួអង្គជាច្រើនមកជាមួយគ្នា និងបានស្នើឱ្យកាត់បន្ថយវិក្កយបត្ររបស់គាត់ក្នុងករណីដែលខ្សែភាពយន្តនេះបរាជ័យក៏ដោយ <ref name="businessweek"/> Cameron បានដំឡើងភ្លើងចរាចរណ៍ដែលមានភ្លើងពណ៌លឿងនៅផ្នែកខាងក្រៅបន្ទប់របស់ Jon Landau ដើម្បីបង្ហាញពី អនាគតមិនច្បាស់លាស់របស់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="businessweek" /> នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2006 Fox បានប្រាប់ Cameron ថាពួកគេ "និយាយដោយស្មោះត្រង់ថាពួកគេមិនបានយល់ព្រមលើខ្សែភាពយន្តនេះទេ" ដូច្នេះគាត់បានចាប់ផ្តើមលក់ខ្សែភាពយន្តនេះទៅស្ទូឌីយោផ្សេងទៀតហើយបានទៅជិត។ ស្ទូឌីយោ Walt Disney <ref name="businessweek" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល Disney ព្យាយាមទិញខ្សែភាពយន្តនេះ Fox បាន [[สิทธิที่จะปฏิเสธก่อน|ប្រើសិទ្ធិក្នុងការបដិសេធដំបូងរបស់ខ្លួន]] <ref name="businessweek" /> ។ ការបង្កើត ''Avatar'' ត្រូវបានអនុម័តបន្ទាប់ពី Ingenious Media បានយល់ព្រមក្នុងការឧបត្ថម្ភខ្សែភាពយន្តនេះ។ នេះបានកាត់បន្ថយហានិភ័យហិរញ្ញវត្ថុរបស់ Fox មកតិចជាងពាក់កណ្តាលនៃថវិកាផ្លូវការចំនួន 237 លានដុល្លាររបស់ខ្លួន <ref name="businessweek" /> Landau "ខ្ញុំមិនដឹងថាតើយើងឆ្កួតជាងឱ្យអ្នកធ្វើបែបនេះឬអ្នកឆ្កួតជាងគិតថាអ្នក ''អាច'' ធ្វើវាបាន?&nbsp;. . ។ <ref>{{Cite book|title=The Making of Avatar|year=2010|url=https://archive.org/details/makingofavatar0000dunc|author=Duncan|publisher=[[Abrams Books]]}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 2006 លោក Cameron បានពណ៌នា ''Avatar'' ថាជា "រឿងអនាគតនៅលើភពផែនដី 200 ឆ្នាំចាប់ពីពេលនេះទៅ" ។&nbsp;... ដំណើរផ្សងព្រេងក្នុងព្រៃបែបបុរាណជាមួយនឹងមនសិការបរិស្ថាន [ដែល ឆ្ពោះទៅរកការនិទានរឿងកម្រិតរឿងនិទាន។ «ដំណើរ​ផ្លូវ​អារម្មណ៍​នៃ​ការ​ប្រោសលោះ និង​បដិវត្តន៍»។ “អតីតទាហានម៉ារីនដែលរងរបួសកំពុងស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការប៉ុនប៉ងបង្កើត និងកេងប្រវ័ញ្ចភពកម្រនិងអសកម្មដែលពោរពេញទៅដោយ ជីវចម្រុះ ដែលនៅទីបំផុតឆ្លងកាត់ទៅកាន់ពូជសាសន៍ជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងការតស៊ូដើម្បីការរស់រានមានជីវិត។ រឿងនេះនឹងជាពិភពលោកទាំងមូលដែលពោរពេញទៅដោយប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៃរុក្ខជាតិ និងសត្វ និងជនជាតិដើមដែលមានវប្បធម៌ និងភាសាចម្រុះ <ref name="starts"/> វាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាតម្លៃនៃខ្សែភាពយន្តនេះគឺប្រហែល 280-310 ។&nbsp;លានដុល្លារអាមេរិក សម្រាប់​ការ​ផលិត​ភាពយន្ត​នេះ​ប្រហែល​១៥០​លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក។ សម្រាប់​ទីផ្សារ និង​ឥណទាន​ពន្ធ​ប្រហែល 30 លាន​ដុល្លារ ដែល​នឹង​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ផល​ប៉ះពាល់​ផ្នែក​ហិរញ្ញវត្ថុ <ref name="vanityfair"/> ​ស្ទូឌីយោ <ref name="latimes budget"/> ​អ្នក​ផ្តល់​ហិរញ្ញប្បទាន​របស់​ខ្លួន <ref name="www.nytimes.com"/> ប្រាក់​ដុល្លារ​អាមេរិក បូក​នឹង​ប្រាក់​ចំនួន 150 លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក​ទៀត។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ ចុងបញ្ចប់នៃព័ត៌មាន" <ref name="Patten (2009)"/> === ប្រធានបទ និងការបំផុសគំនិត === លោក James Cameron បាននិយាយ ទិដ្ឋភាពតារា Pandora ទទួលឥទ្ធិពលពីទេសភាពនៃភ្នំខ្ពស់នៅក្នុង [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ជាពិសេស ភ្នំ Huangshan នៅភាគខាងត្បូងនៃ ខេត្ត Anhui <ref name="avatar">{{Cite web |date=24 December 2009 |title=Stunning Avatar |url=http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |archive-date=2009-12-28 |access-date=24 January 2010 |publisher=Global Times |archivedate=28 ធ្នូ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html }}</ref> និងឧទ្យានជាតិមួយ។ ទីក្រុង Wulingyuan ទីក្រុង Zhangjiajie ខេត្ត Hunan ភាពយន្ត​ត្រូវ​បាន​ថត​ជាមួយ​តារា​សម្តែង​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​កុំព្យូទ័រ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "ការ [[โมชั่นแคปเจอร์|​ចាប់​យក]] ​ចលនា" ដោយ​ប្រើ​កាមេរ៉ា​ដែល​បាន​រចនា​យ៉ាង​ពិសេស​ដាក់​លើ​ក្បាល​តួ​សម្តែង។ ដើម្បីចាប់យកចលនា [[ភ្នែក]] ទឹកមុខ និង ការបញ្ចេញមតិ មានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាចលនារាងកាយ។ បន្ទាប់មកត្រូវបានកែច្នៃទៅជា ចលនា ជាមួយនឹង កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ <ref>{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |archive-date=2010-03-06 |access-date=2010-02-15 |archivedate=2010-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php }}</ref> រូបភាពទាំងអស់នឹងបង្ហាញនៅលើកាមេរ៉ាដែលបានរចនាយ៉ាងពិសេសហៅថា "កាមេរ៉ានិម្មិត" វាមើលទៅដូចជា [[ម៉ូនីទ័រកុំព្យូទ័រ]] ចល័តដែលប្រើដោយ Cameron ។ ដើម្បីក្លែងធ្វើរូបភាពដែលនឹងកើតឡើងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តដោយសេរីនៅគ្រប់ទិសទី។ ខណៈពេលដែលតួអង្គកំពុងដើរតួ ការងារបច្ចេកទេសកុំព្យូទ័រភាគច្រើនត្រូវបានអនុវត្តដោយ Weta Digital នៅ ទីក្រុង Wellington [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ដែលមានបុគ្គលិកជាង 900 នាក់ <ref>{{Cite news|last=Philip Wakefield|date=December 19, 2009|title=Close encounters of the 3D kind|work=[[The Listener]]|url=http://www.listener.co.nz/issue/3632/features/14597/close_encounters_of_the_3d_kind_.html|access-date=February 4, 2010}}</ref> ដោយប្រើ កុំព្យូទ័រទំនើប។ មានម៉ាស៊ីនមេ 4,000 Hewlett-Packard គ្រឿង, [[អង្គភាពដំណើរការកណ្តាល|ស៊ីភីយូ]] 35,000 <ref>{{Cite news|last=Jim Ericson|date=December 21, 2009|title=Processing AVATAR|work=[[SourceMedia]]|publisher=Information Management magazine|url=http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|access-date=February 2, 2010|archive-date=ធ្នូ 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091225182745/http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|url-status=dead}}</ref> ក្រាហ្វិកកុំព្យូទ័រ នៃ យានជំនិះ ផ្សេងៗនៅក្នុងសាច់រឿង និងឈុតឆាកប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្តល់ដោយ [[อินดัสเตรียลไลต์แอนด์แมจิก|Industrial Lights and Magic]] (ILM) ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ Lucas Film <ref>{{Cite news|last=by Daniel Terdiman|date=December 19, 2009|title=ILM steps in to help finish 'Avatar' visual effects|work=[[CNet]]|url=http://news.cnet.com/8301-13772_3-10419046-52.html|access-date=}}</ref> == ពានរង្វាន់ == Avatar បានទទួលពានរង្វាន់ជាច្រើនពីខ្សែភាពយន្ត Guild ។ ប៉ុន្តែ​ពាន​រង្វាន់​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​រួម​មាន៖ * អូស្ការ អ្នកឈ្នះ ៣ រង្វាន់ ** ការថតល្អបំផុត ** ឧត្តមភាពបច្ចេកទេសពិសេស ** ទិសដៅសិល្បៈល្អបំផុត * Golden Globe Awards អ្នកឈ្នះ 2 នាក់។ ** ភាពយន្តល្អបំផុត ប្រភេទខ្សែភាពយន្តរឿង ** អ្នកដឹកនាំរឿងល្អបំផុត [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ilnoqzwokm6ut6d24fnok20s5qz2k2p 0 48867 340967 332773 2026-09-24T23:32:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340967 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art|image=Tway Ma Shaung fighting Saw Shark in Myanmar.png|name=លែតវៃ<br>လက်ဝှေ့|aka=សិល្បៈនៃអវយវៈទាំង ៩<br/>ប្រដាល់សេរីភូមា<br/>ការប្រយុទ្ធគ្នារបស់ភូមា|focus=[[ការវាយប្រហារ (វាយប្រហារ)|កូដកម្ម]]|hardness=[[ទំនាក់ទំនងពេញ]]|country=មីយ៉ាន់ម៉ា|famous pract=[[បញ្ជីអ្នកប្រយុទ្ធលែតវៃ]]}} '''លែតវៃ ឬ លែតវី''' ( {{Lang-my|လက်ဝှေ့}} ; [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|<small>IPA</small>]] ៖ [lɛʔ.ʍḛ] ) ឬ '''ប្រដាល់ភូមា ឬ គុនភូមា''' គឺជាកីឡាប្រយុទ្ធពេញទំហឹងពី[[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ដែលប្រើក្បាច់ឈរ រួមទាំង[[ក្បាលដោះ|ការវាយក្បាល]] ។ <ref>{{Cite news|last=Kyaw Zin Hlaing|date=1 September 2015|title=Easy win for Lethwei fighters|work=[[Myanmar Times]]|url=http://www.mmtimes.com/index.php/sports/16252-easy-win-for-lethwei-fighters.html}}</ref> លែតវៃ ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ក្បាច់​គុន​ដ៏​ឃោរឃៅ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​ពិភពលោក <ref name="Brutal world">{{Cite web |last=Karl R. De Mesa |date=12 March 2019 |title=The Most Brutal Sport in the World Uses Bare Knuckles and Head Butts |url=https://www.vice.com/en_asia/article/3kgyen/lethwei-brutal-sport-burmese-kickboxing-myanmar |website=[[Vice (magazine)|Vice]] |access-date=6 មេសា 2023 |archivedate=2 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200602230029/https://www.vice.com/en_asia/article/3kgyen/lethwei-brutal-sport-burmese-kickboxing-myanmar |url-status=dead}}</ref> ដោយសារ​កីឡា​នេះ​ត្រូវ​បាន​ហាត់​ដោយ​ប្រើ​តែ​ខ្សែ​អាត់ និង​មារៈបង់រុំ ខណៈ​អ្នក​ប្រយុទ្ធ​ត្រូវ​បាន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​វាយ​ដោយ​កណ្តាប់ដៃ កែង ជង្គង់ និង​ជើង និង​ការ​ប្រើ​ប្រាស់។ ក្បាលគ្រាប់ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតផងដែរ។ <ref>{{Cite news|last=Olavarria|first=Pedro|date=2 December 2014|title=Bando: The style of Burmese Martial Arts|publisher=[[Fightland|VICE Fightland]]|url=http://fightland.vice.com/blog/the-styles-of-burmese-martial-arts|access-date=6 មេសា 2023|archive-date=11 សីហា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811214825/http://fightland.vice.com/blog/the-styles-of-burmese-martial-arts|url-status=dead}}</ref> មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតក្នុងកីឡាប្រយុទ្ធភាគច្រើន ក្បាលគ្រាប់គឺជាអាវុធសំខាន់នៅក្នុងឃ្លាំងអាវុធរបស់អ្នកប្រយុទ្ធលែតវៃ <ref name="headbutt KO">{{Cite web |last=Darren |date=18 April 2019 |title=Lethwei Fighter Lands Torpedo Headbutt KO |url=https://www.scrapdigest.com/watch-lethwei-fighter-lands-torpedo-headbutt-ko/47984/ |access-date=17 July 2020 |website=Scrap Digest}}</ref> ដោយផ្តល់ឱ្យលែតវៃ ឈ្មោះថា '''សិល្បៈនៃអវយវៈទាំង៩''', <ref>{{Cite news|last=Zarni Pyo|date=21 July 2017|title=The Art Of Nine Limbs|work=[[Myanmar Times]]|url=https://www.mmtimes.com/in-pictures/26720-the-art-of-nine-limbs.html|access-date=6 មេសា 2023|archive-date=8 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508130116/https://www.mmtimes.com/in-pictures/26720-the-art-of-nine-limbs.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Art of 9 limbs">{{Cite web |last=Steven Rae |date=13 March 2019 |title=Lethwei: Everything you need to know about Burmese bareknuckle boxing |url=https://thebodylockmma.com/lethwei/lethwei-everything-you-need-to-know-about-burmese-bareknuckle-boxing |website=The Body Lock}}</ref> និងចាត់ទុកថាជាក្បាច់គុនដ៏បង្ហូរឈាមបំផុត។ <ref>{{Cite web |last=Paul Millar |date=18 July 2018 |title=BAREKNUCKLE BOXING Blood sport |url=https://southeastasiaglobe.com/bareknuckle-boxing-myanmar/ |website=South East Asia Globe }}{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ភាគច្រើននៃអ្នកប្រយុទ្ធលែតវៃ មានប្រភពមកពីជនជាតិ[[ជនជាតិការ៉ែន|ការ៉ែន]] ។ <ref>Green, T. (2001). Martial Arts of the World An Encyclopedia (Vol. 1).</ref> <ref>Draeger, D. F., Smith, R. W. (1980). Comprehensive Asian Fighting Arts. Japan: Kodansha International.</ref> [[ឯកសារ:Lethwei_figths_in_Ye_city_Myanmar_2.png|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| អ្នកប្រយុទ្ធលែតវៃកំពុងប្រើដោយកណ្តាប់ដៃ]] == ឯកសារយោង == 2nbl48oarz0q8hm1wvhyg2h9n97i3xl 0 48961 340941 336288 2026-09-24T22:37:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340941 wikitext text/x-wiki {{short description|Canadian Lethwei fighter (born 1991)}} {{Infobox martial artist | name= ដាវ ឡឺឌុក <br/>(Dave Leduc) | image= Dave Leduc WLC Post fight.jpg | caption= ដាវ​ លីឌុច ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ 2019 | other_names = ''ដាវ​''<br>''ស្តេចប្រដាល់ Lethwei''<br>''Steel Giraffe''<br>''[[:my:ဒေ့ပ်လက်ဒပ်|ဒေဝ (pronounced 'day-wa')]]'' | nationality = | birth_date = {{birth date and age|1991|12|13}} | birth_place = [[Gatineau]], [[Quebec]], កាណាដា | occupation = អ្នកប្រដាល់អាជីព * តារាសម្ដែង * គ្រូបង្វឹក | height = {{height|m=1.88|precision=1}} | weight = 165 lb <!-- https://youtu.be/mlTac5YgPxI?t=22 --> | fighting_out_of = [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និង [[កាណាដា]] | style = [[លែតវៃ|Lethwei]], Sanda, Jeet Kune Do | rank = ជើងឯកខ្សែក្រវាត់ខៀវក្នុងកីឡា Jiu-Jitsu របស់ប្រេស៊ីល<ref>{{cite web |url=https://budodragon.com/lethwei-champion-dave-leduc-gets-promoted-to-bjj-blue-belt/ |title=Lethwei Champion Dave Leduc gets promoted to BJJ Blue Belt |website=Budo Dragon|date=31 July 2022}}</ref> | stance = orthodox | years_active = 2013–បច្ចុប្បន្ន | team = Patenaude Martial Arts (2009–បច្ចុប្បន្ន) | trainer = [[Sifu Patrick Marcil]] | Children = 1 | spouse = រៀបការជាមួយ [[Irina Terehova]] 13 ខែធ្នូ 2016 | url = {{url|https://leduclethwei.com|គេហទំព័រ}} | module = {{Infobox person| embed=yes | signature = Dave Leduc Signature.svg | signature_size = 120 }} }} '''ដាវ ឡឺឌុក''' កើតថ្ងៃទី 13 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1991 គឺជាអ្នកប្រដាល់ [[លែតវៃ|Lethwei]] ជនជាតិកាណាដា ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង World Lethwei Championship, <ref name="WLC9​Dave">{{Cite web |last=TFN Staff |date=18 May 2019 |title=Dave Leduc To Face Seth Baczynski In WLC Debut |url=https://www.thefightnation.com/dave-leduc-to-face-seth-baczynski-for-wlc-debut/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830204855/https://www.thefightnation.com/dave-leduc-to-face-seth-baczynski-for-wlc-debut/ |archive-date=30 August 2019 |website=The Fight Nation |access-date=20 មេសា 2023 |archivedate=30 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190830204855/https://www.thefightnation.com/dave-leduc-to-face-seth-baczynski-for-wlc-debut/ }}</ref> ដែលគាត់ជាអតីត ជើងឯកពិភពលោក WLC Cruiserweight ។ <ref name="Signs WLC">{{Cite news|last=Gerald Ng|date=13 March 2019|title=Leduc lifts wlc cruiserweight belt by ko against baczynski|language=en-US|work=[[Fightmag]]|url=https://www.fightmag.com.au/2019/08/03/leduc-lifts-wlc-cruiserweight-belt-by-ko-against-baczynski/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827003121/https://www.fightmag.com.au/2019/08/03/leduc-lifts-wlc-cruiserweight-belt-by-ko-against-baczynski/|archive-date=27 August 2019}}</ref> គាត់​ក៏​ជា​ម្ចាស់​ខ្សែក្រវាត់ [[លែតវៃ|Openweight Lethwei World Champion]] ដែល​មិន​ធ្លាប់​ចាញ់​ក្រោម [[លែតវៃ|​ច្បាប់​ប្រពៃណី]] ​។ <ref name="Muaythai Authority">{{Cite web |date=11 June 2017 |title=Dave Leduc: Lethwei World Champion |url=http://muaythaiauthority.com/dave-leduc-lethwei-world-champion |website=Muaythai Authority |access-date=20 មេសា 2023 |archivedate=11 កក្កដា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711042210/https://muaythaiauthority.com/dave-leduc-lethwei-world-champion |url-status=dead }}</ref> Leduc ទទួលបានភាពល្បីល្បាញយ៉ាងទូលំទូលាយដោយក្លាយជា ជនជាតិកាណាដា ដំបូងគេដែលឈ្នះនៅក្នុង ការប្រយុទ្ធពន្ធនាគារ ដ៏ចម្រូងចម្រាស។ <ref name="prison fight">{{Cite web |last=Arnaud |first=Fanny |date=16 September 2016 |title=Un Québécois gagne un prison fight en Thaïlande |url=http://www.journaldemontreal.com/2014/09/15/un-quebecois-gagne-un-prison-fight-en-thailande |website=[[Le Journal de Montréal]]}}</ref> នៅឆ្នាំ 2016 គាត់បានធ្វើដំណើរទៅ [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ដើម្បីសម្រេចក្តីសុបិនរបស់គាត់ក្នុងការប្រយុទ្ធជាមួយ [[លែតវៃ|ប្រដាល់ភូមា bareknuckle]], <ref name="30million viewers">{{Cite web |last=Bhrodri Morgan |date=30 July 2019 |title=A royal portrait: Dave Leduc, King of Lethwei |url=https://thebodylockmma.com/lethwei/a-royal-portrait-dave-leduc-king-of-lethwei |website=The Body Lock |language=en-US}}</ref> <ref name="Bloody elbow">{{Cite web |last=Lucas Bourdon |date=1 August 2019 |title=Lethwei champion Dave Leduc: 'I didn't like Muay Thai, because there were gloves' |url=https://www.bloodyelbow.com/2019/8/1/20750483/lethwei-champion-dave-leduc-interview-seth-baczynski-ufc-fight-pass-myanmar-kickboxing-muay-thai |website=[[Bloody Elbow]] |access-date=20 មេសា 2023 |archivedate=31 មីនា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230331191541/https://www.bloodyelbow.com/2019/8/1/20750483/lethwei-champion-dave-leduc-interview-seth-baczynski-ufc-fight-pass-myanmar-kickboxing-muay-thai |url-status=dead }}</ref> ចាត់ទុកថាជាកីឡាដ៏ឃោរឃៅបំផុតរបស់ពិភពលោក។ <ref name="Brutal world">{{Cite web |last=Karl R. De Mesa |date=12 March 2019 |title=The Most Brutal Sport in the World Uses Bare Knuckles and Head Butts |url=https://www.vice.com/en_asia/article/3kgyen/lethwei-brutal-sport-burmese-kickboxing-myanmar |website=[[VICE Media|VICE]] |access-date=20 មេសា 2023 |archivedate=2 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200602230029/https://www.vice.com/en_asia/article/3kgyen/lethwei-brutal-sport-burmese-kickboxing-myanmar |url-status=dead}}</ref> <ref name="Brutal sport ugly chicken">{{Cite web |date=4 October 2017 |title=Lethwei : The world's most brutal sport |url=http://uglychicken.com/lethwei-worlds-brutal-sport/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707045037/http://uglychicken.com/lethwei-worlds-brutal-sport/ |archive-date=7 July 2019 |website=Ugly Chicken |access-date=20 មេសា 2023 |archivedate=9 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190909171443/http://uglychicken.com/lethwei-worlds-brutal-sport/ }}</ref> Leduc បាន​ប្រជែង​យក​ឈ្នះ Tun Tun Min, <ref name="Goliath">{{Cite news|last=Kyaw Zin Hlaing|date=13 December 2016|title=Myanmar's lethwei goliath toppled by Canadian 'Dave'|work=[[Myanmar Times]]|url=http://www.mmtimes.com/index.php/sports/24187-myanmar-s-lethwei-goliath-toppled-by-canadian-dave.html|url-status=dead|access-date=31 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818092703/http://www.mmtimes.com/index.php/sports/24187-myanmar-s-lethwei-goliath-toppled-by-canadian-dave.html|archive-date=18 August 2017}}</ref> ដែល​កាល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ជា​កីឡាករ​ល្អ​បំផុត​ក្នុង​ពិភពលោក ហើយ​បាន​ក្លាយ​ជា​កីឡាករ​មិនមែន​ភូមា​ដំបូង​គេ​ដែល​ឈ្នះ [[លែតវៃ|​ខ្សែក្រវាត់​មាស]] Lethwei។ <ref name="first foreigner">{{Cite news|last=Dane Becker|date=16 March 2020|title=Dave Leduc Wears The Crown Of World Lethwei Champion|work=The Mix|url=https://www.themix.net/2020/03/dave-leduc-wears-the-crown-of-world-lethwei-champion}}</ref> <ref name="Burmese boxing Dave leduc">{{Cite news|last=Joe Henley|date=28 January 2018|title=Burmese bare-knuckle kick-boxing goes mainstream as foreigners discover ancient combat sport|work=[[South China Morning Post]]|url=http://www.scmp.com/magazines/post-magazine/long-reads/article/2130593/burmese-bare-knuckle-kick-boxing-goes-mainstream}}</ref> នៅឆ្នាំដដែលនោះ គាត់បានរៀបការជាមួយអ្នកនិពន្ធ និងជាតារាម៉ូដែល ជនជាតិម៉ុលដូវ៉ាន Irina Terehova ក្នុង ពិធីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ បែបប្រពៃណីរបស់ប្រទេសភូមា ដែលចាក់ផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ជាតិនៅ [[រ៉ន់កុន់|ទីក្រុងយ៉ាំងហ្គោន]] ដែលមានអ្នកទស្សនាប្រហែល 30 លាននាក់នៅក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ។ <ref name="Journal de montreal full pages">{{Cite news|last=Pierre-Paul Biron|date=27 May 2016|title=Ils ont changé de vie: il vend tout ici et devient une vedette en Asie|work=[[Le Journal de Montréal]]|url=http://www.journaldemontreal.com/2017/05/26/ils-ont-change-de-vie-il-vend-tout-ici-et-devient-une-vedette-en-asie}}</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== កើតនៅ Gatineau, Leduc ចាប់ផ្តើមលេងកីឡាបេស្បលតាំងពីក្មេង។ ក្នុងឆ្នាំ 2005 Leduc តំណាងឱ្យ Outaouais ក្នុងកីឡាបេស្បលនៅឯ ការប្រកួតកីឡា Quebec រដូវក្តៅ នៅ Amos ហើយបានឈ្នះមេដាយសំរឹទ្ធ។ គាត់ក៏បានលេងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកលេងល្បែង។ ក្នុងឆ្នាំ 2011 នៅអាយុ 19 ឆ្នាំ Leduc កំពុងគ្រប់គ្រងក្លឹបរាត្រីមួយនៅ Ottawa និងជាម្ចាស់ក្រុមហ៊ុន limousine មួយ ។ ==ឯកសារយោង== emtdyxqtu1234ewa1qx4mxt5nqumz2v 0 49707 340915 301832 2026-09-24T22:02:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340915 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = | caption = | ja_kanji = 【推しの子】 | ja_romaji = | genre = {{ubl|[[ល្ខោន​ (Drama)|ល្ខោន]]<ref name="Kotaku">{{cite web|last=Colbert|first=Isaiah|title=Your Spring 2023 Anime Guide: What To Watch And Where It's Streaming|url=https://kotaku.com/spring-anime-guide-2023-crunchyroll-netflix-hidive-1849909274/slides/37|website=[[Kotaku]]|date=March 22, 2023|access-date=April 12, 2023|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413192712/https://kotaku.com/spring-anime-guide-2023-crunchyroll-netflix-hidive-1849909274/slides/37|url-status=dead|archivedate=មេសា 13, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230413192712/https://kotaku.com/spring-anime-guide-2023-crunchyroll-netflix-hidive-1849909274/slides/37}}</ref>|[[រឿងប្រឌិតអាថ៌កំបាំង|អាថ៌កំបាំង]]<ref>{{cite web|last=Markle|first=Christian|url=https://www.cbr.com/oshi-no-ko-twists-reincarnation-trope-psychological-drama/|title=Oshi no Ko Is a Wild Mishmash of Genres, But It Works|website=[[Comic Book Resources]]|date=April 15, 2023|access-date=May 7, 2023|archive-date=May 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516101141/https://www.cbr.com/oshi-no-ko-twists-reincarnation-trope-psychological-drama/|url-status=live}}</ref>|[[រឿងប្រឌិតលើធម្មជាតិ|លើធម្មជាតិ]]<ref name="Kotaku"/>}}<!-- Note: Use and cite reliable sources to identify genre/s, not personal interpretation. Please don't include more than three genres (per [[MOS:A&M]]). --> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[អាកា អាកាសាកា]] | illustrator = [[ម៉េនហ្កូ យ៉ូកូយ៉ារី]] | publisher = [[ស្ស៊ូអេស្សា]] | publisher_en = | demographic = ''[[Seinen manga|Seinen]]'' | imprint = Young Jump Comics | magazine = [[Weekly Young Jump]] | first = ២៣ មេសា ២០២០ | last = | volumes = ១២ | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = ដៃស៊ូកេ ហ៊ីរ៉ាម៉ាគី | producer = | writer = [[ជីន តាណាកា]] | music = តាគូរ៉ូ អ៊ីហ្កា | studio = [[ដូហ្កា កូបូ]] | licensee = | network = [[Tokyo MX]], [[Chiba Television Broadcasting|CTC]], [[Gunma Television|GTV]], [[Sun Television|SUN]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Shizuoka Broadcasting System|SBS]], [[TV Aichi|TVA]], [[Television Kanagawa|tvk]], [[Television Saitama|TVS]], [[Tochigi Television|GYT]], [[Hokuriku Broadcasting Company|MRO]], [[Higashinippon Broadcasting|KHB]], [[Hiroshima Home Television|HOME]], [[Television Hokkaido|TVh]], [[TVQ Kyushu Broadcasting|TVQ]], [[Broadcasting System of Niigata|BSN]], [[AT-X (TV network)|AT-X]] | first = ១២ មេសា ២០២៣ | last = | episodes = ១១<!-- This parameter should only be incremented when new episodes air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of episodes. --> | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Nihongo|'''''Oshi​​ no Ko'''''|【推しの子】|អូស៊ីណូកូ}}​​ ឬឈ្មោះបកប្រែពីថៃ '''កើតជាថ្មីជាកូនអូស៊ី'''​ (เกิดใหม่เป็นลูกโอชิ) គឺជារឿងគំនូរជីវចល[[ម៉ានហ្គា]]ជប៉ុន សរសេរដោយ អាកា អាកាសាកា និងភាពដោយ ម៉េនហ្កូ យ៉ូកូយ៉ារី បាមចាប់ផ្ដើមបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី Weekly Young Jump របស់គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពស្ស៊ូអេស្សា ចាប់ពីខែមេសា ២០២០ រឿងនេះត្រូវបានប្រមូលជាភាគរហូតដល់ភាគដប់ពីរ ការសម្របសម្រួលរឿងទូរទស្សន៍អានីមេ​ ផលិត​ដោយ ដូហ្កា​ កូបូ បានចាក់ផ្សាយវគ្គទី ១១ ដំបូងពីខែមេសាដល់ខែមិថុនាឆ្នាំ ២០២៣ ​រដូវកាលទីពីរត្រូវបានប្រកាស == តួអង្គនិងអ្នកបញ្ចូលសំលេង == === តួឯក === ; {{Nihongo|អាយ ហូស៊ីណូ|星野 アイ|Hoshino Ai}} : {{Voiced by|[[រីអេ តាកាហាស៊ី]]<ref name="ANN1">{{cite web|last=Mateo|first=Alex|title=Oshi no Ko Anime Debuts in 2023 with 90-Minute 1st Episode|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-10-12/oshi-no-ko-anime-debuts-in-2023-with-90-minute-1st-episode/.190742|website=[[Anime News Network]]|date=October 12, 2022|access-date=October 12, 2022|archive-date=October 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012153527/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-10-12/oshi-no-ko-anime-debuts-in-2023-with-90-minute-1st-episode/.190742|url-status=live}}</ref>|}} ; {{Nihongo|អាខ្វាម៉ារីន ហូស៊ីណូ|星野 愛久愛海|Hoshino Akuamarin}} / {{Nihongo|អាខ្វា|アクア|Akua}} : {{Voiced by|[[តាកេអុ អូត្ស៊ឹកា]] (ក្មេងជំទង់), [[យូមី អ៊ូឈីយ៉ាមា]] (វ័យកុមារ), [[ខេនត៍ អ៊ីតូ]] (ហ្កូរ៉ូ)<ref name=":0">{{cite web|last1=Hodgkins|first1=Crystalyn|last2=Cayanan|first2=Joanna|title=Oshi no Ko Anime Reveals Teaser, Cast, April 2023 TV Debut|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-12-11/oshi-no-ko-anime-reveals-teaser-cast-april-2023-tv-debut/.192809|website=[[Anime News Network]]|date=December 11, 2022|access-date=December 11, 2022|archive-date=December 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221211125858/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-12-11/oshi-no-ko-anime-reveals-teaser-cast-april-2023-tv-debut/.192809|url-status=live}}</ref>|}} ; {{Nihongo|រូប៊ី ហូស៊ីណូ|星野 瑠美衣|Hoshino Rubii}} : {{Voiced by|យូរីអេ អ៊ីហ្កូម៉ា (រូប៊ី), [[តូមូយ៉ូ តាកាយ៉ាណាហ្គី]] (សារីណា)<ref name=":0"/>|}} ; {{Nihongo|ខាណា អារីម៉ា|有馬 かな|Arima Kana}} : {{Voiced by|[[មេហ្គូមី ហាន់]]<ref name="ANNfeb19">{{cite web|last=Loo|first=Egan|title=Oshi no Ko Anime Posts Theatrical Trailer With YOASOBI's Opening Song, New Cast Member|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-02-19/oshi-no-ko-anime-posts-theatrical-trailer-with-yoasobi-opening-song-new-cast-member/.195079|website=[[Anime News Network]]|date=February 19, 2023|access-date=February 19, 2023|archive-date=February 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219172623/https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-02-19/oshi-no-ko-anime-posts-theatrical-trailer-with-yoasobi-opening-song-new-cast-member/.195079|url-status=live}}</ref>|}} ; {{Nihongo|អាកាណេ គូរ៉ូកាវ៉ា|黒川 あかね|Kurokawa Akane}} : {{Voiced by|[[ម៉ាណាកា អ៊ីវ៉ាមី]]<ref name="ANN2">{{cite web|last=Pineda|first=Rafael Antonio|title=Oshi no Ko Anime's Video Reveals More Cast, Previews Ending Song|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-03-24/oshi-no-ko-anime-video-reveals-more-cast-previews-ending-song/.196381|website=[[Anime News Network]]|date=March 24, 2023|access-date=March 24, 2023|archive-date=March 25, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325023353/https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-03-24/oshi-no-ko-anime-video-reveals-more-cast-previews-ending-song/.196381|url-status=live}}</ref>|}} === ផលិតកម្មអ៊ីឈីហ្កូ (Strawberry Productions) === ; {{Nihongo|អ៊ីជីកូ សៃតូ|斎藤 壱護|Saitō Ichigo}} : {{Voiced by|[[ហ៊ីសាអុ អេហ្កាវ៉ា]]|}} ; {{Nihongo|មីយ៉ាកូ សៃតូ|斎藤 ミヤコ|Saitō Miyako}} : {{Voiced by|[[លីន (អ្នកបញ្ចូលសំលេង)|លីន]]|}} ; {{Nihongo|Mem-cho|MEMちょ}} : {{Voiced by|[[រូមី អូគូបូ]]<ref name="ANN2"/>|}} ; {{Nihongo|Pieyon|ぴえヨン}} : {{Voiced by|[[តៃស៊ី មូរ៉ាតា]]}} {{ផ្នែកទទេ}} : == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ានហ្គា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អានីមេផ្អែកលើម៉ានហ្គា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គំនូរជីវចលជប៉ុន]] 93ihzw5qarlhy5us3obkf76mexzvd2a 0 51230 340944 324920 2026-09-24T22:47:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340944 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=OysterSauce2.jpg|picsize=250px|piccap=|s=[[wikt:蚝|蚝]][[wikt:油|油]]|t=[[wikt:蠔|蠔]][[wikt:油|油]]|p=háo yóu|j=hou4 jau4|y=hòuh yàuh|l=oyster oil/liquid|t2=蚵油|poj2=ô-iû|qn=dầu hào <br/>dầu hàu|hn=油蠔|tha=ซอสหอยนางรม|rtgs=sot-hoi-nang-rom|msa=sos tiram|ind=saus tiram}} '''ទឹកប្រេងខ្យង ឬ''' Oyster sauce ពិពណ៌នាអំពីទឹកជ្រលក់ជាច្រើនដែលផលិតដោយ អយស្ទ័រ ចម្អិនអាហារ។ ធម្មតាបំផុតក្នុងការប្រើប្រាស់ទំនើបគឺ គ្រឿងទេស ពណ៌ត្នោតខ្មៅ viscous ផលិតចេញពីសារធាតុចម្រាញ់ ពីអយស្ទ័រ <ref>{{Cite web |title=Wing Yip Super Grade Oyster Sauce |url=https://www.ocado.com/webshop/product/Wing-Yip-Super-Grade-Oyster-Sauce/24070011?from=shop |website=Ocado.com }}{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="autogenerated1981">The Times, 22 January 1981; ''Cook Accidentally on purpose''</ref> <ref>{{Cite web |date=11 March 2010 |title=BBC - Food - Glossary of food terms - 'E' |url=http://www.bbc.co.uk/food/glossary/e.shtml?essence_or_extract |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311173927/http://www.bbc.co.uk/food/glossary/e.shtml?essence_or_extract |archive-date=11 March 2010 |access-date=9 តុលា 2024 |archivedate=11 មីនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100311173927/http://www.bbc.co.uk/food/glossary/e.shtml?essence_or_extract |url-status=dead}}</ref> ស្ករ អំបិល និងទឹក ក្រាស់ដោយ ម្សៅពោត (ទោះបីជាទឹកជ្រលក់អយស្ទ័រដើមបានកាត់បន្ថយជាតិស្ករដែលមិនទាន់ចម្រាញ់តាមរយៈកំដៅ ដែលបណ្តាលឱ្យមាន ទឹកជ្រលក់ក្រាស់ធម្មជាតិដោយសារតែការ caramelization មិនមែនជាការបន្ថែមនៃម្សៅពោត) ។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ កំណែ​ពាណិជ្ជកម្ម​មួយ​ចំនួន​ត្រូវ​បាន​ក្លាយជាពណ៌ខ្មៅដោយ ​ការ៉ាមែល ទោះ​បី​ជា​ទឹក​ស៊ីអ៊ីវ​ដែល​មាន​គុណភាព​ខ្ពស់​គឺ​ខ្មៅដោយ​ធម្មជាតិ។ <ref name="bigoven1">{{Cite web |title=Oyster Sauce |url=http://www.bigoven.com/whatis.aspx?id=Oyster%20Sauce |website=Bigoven.com}}</ref> វាត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅនៅក្នុង ម្ហូបចិន, ថៃ ,ឥណ្ឌូនេស៊ី ,ម៉ាឡេ ,វៀតណាម និង [[អាហារខ្មែរ|ម្ហូបខ្មែរ]] ។ == ផលិតកម្ម == ការផលិតទឹកប្រេងខ្យងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសចិនមិនលើសពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1870 ។ អយស្ទ័រ​ត្រូវ​យក​ទៅ​ស្ងោរ​ក្នុង​អាង​ដែក​បីក្នុង​រយៈពេល​កន្លះ​ម៉ោង រួច​យក​ទៅ​ហាល ​ផ្តៅ ​ដោយ​ហាល​ថ្ងៃ ឬ​លើ​ភ្លើង​ល្មម។ ទឹកពីអាងត្រូវបានកាត់បន្ថយក្នុងអាងទីបួនទៅជា "ទឹកជ្រលក់ខ្មៅ" ។ ទឹកសមុទ្រ អំបិល និង/ឬសណ្តែកសៀងអាចត្រូវបានបន្ថែម។ <ref>{{Cite journal|last=de Thersant|first=Dabry|date=1876|title=Ostriculture in China|url=https://books.google.com/books?id=ordAAQAAMAAJ&pg=PA47|journal=The China Review|language=en|publisher=Guo jia tu shu guan chu ban she|pages=40–41|accessdate=4 January 2022}}</ref> សព្វថ្ងៃនេះ ទឹកស៊ីអ៊ីវភាគច្រើនត្រូវបានផលិតជាលក្ខណៈពាណិជ្ជកម្មនៅលើខ្សែសង្វាក់ផលិតកម្មស្វ័យប្រវត្តិ។ ផ្លូវកាត់ជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីបង្កើតរសជាតិស្រដៀងគ្នាកាន់តែលឿន និងកាត់បន្ថយការចំណាយ។ ទឹកប្រេងខ្យងសព្វថ្ងៃនេះ ជាធម្មតាត្រូវបានផលិតឡើងជាមួយនឹងមូលដ្ឋាននៃជាតិស្ករ និងអំបិល ហើយក្រាស់ជាមួយនឹងម្សៅពោត។ ចំរាញ់ចេញពីអយស្ទ័រ ឬសារធាតុសំខាន់ៗ ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីផ្តល់រសជាតិដល់ទឹកជ្រលក់មូលដ្ឋាន។ គ្រឿងផ្សំផ្សេងទៀតដូចជា ទឹកស៊ីអ៊ីវ និង monosodium glutamate ក៏អាចត្រូវបានបន្ថែមដើម្បីធ្វើឱ្យរសជាតិកាន់តែស៊ីជម្រៅ និងបន្ថែមពណ៌។ គុណភាពនៃទឹកប្រេងខ្យងនឹងប៉ះពាល់ដល់រសជាតិយ៉ាងខ្លាំង។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] qmgc81w709xayz0fdgk8gwt5zx2gzt1 0 51272 340949 322455 2026-09-24T22:57:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340949 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:(A)_Bhumi_Puja,_yajna.jpg|រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល| បុរោហិត ចូលរួមក្នុង យជ្ញ]] '''បុរោហិត''' ( {{Lang-sa|पुरोहित}} ) នៅក្នុងបរិបទ [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] មានន័យថា ''បព្វជិត'' ឬ ''បូជាចារ្យគ្រួសារ'' នៅក្នុង បព្វជិតវេទ ។ <ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2014-08-03 |title=Purohita: 24 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/purohita |access-date=2022-09-18 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> នៅ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] និង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​កម្ពុជា]] វា​សំដៅ​ទៅ​លើ​បព្វជិត​រាជវង្ស។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == ពាក្យ ''បុរោហិត'' មកពីសំស្រ្កឹត ''បុរាស'' មានន័យថា "ផ្នែកខាងមុខ" និង ''ហិត'' "ដាក់" ។ ពាក្យ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ពាក្យ ''​បព្វជិត'' ដែល​ក៏​មាន​ន័យ​ថា «សង្ឃ»។ ''តិថ៌ បុរោហិត'' មានន័យថា ''បុរោហិត'' ដែលអង្គុយនៅមាត់ទន្លេបរិសុទ្ធ ឬក្រោះបរិសុទ្ធ ហើយជាអ្នកដែលបានរក្សាកំណត់ត្រារបស់បុព្វបុរសនៃគ្រួសារហិណ្ឌូរាប់ពាន់ឆ្នាំ។ ''បុរោហិត'' អាចសំដៅទៅលើបូជាចារ្យផ្ទះ។ <ref name="michaelsharshav190">{{Cite book|last=Axel Michaels|title=Hinduism: Past and Present|url=https://books.google.com/books?id=jID3TuoiOMQC&pg=PA190|year=2004|isbn=978-0-691-08952-2|pages=190}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងភូមិសាស្ត្រ == === ប្រទេសឥណ្ឌា === ==== ប្រភពដើម ==== ''បុរោហិត'' គឺជាពាក្យបុរាណសម្រាប់បូជាចារ្យដែលដើរតួរសម្រាប់រាជវង្ស ធ្វើពិធី សាសនា និងផ្តល់ដំបូន្មាន។ ក្នុងន័យនេះ វាមានន័យដូចទៅនឹង ''រាជគ្រូ'' ។ Hermann Kulke និង Dietmar Rothermund កត់សម្គាល់ថា "មានភស្តុតាងជាច្រើននៅក្នុងអត្ថបទបុរាណដែលថាមាន ព្រាហ្មណ៍ ល្អពីរប្រភេទនៅសម័យនោះ បូជាចារ្យ ( ''រាជបុរោហិត'' ) ឬទីប្រឹក្សា ( ''រាជគ្រូ'' ) និងឥសី ( ''ឫស្សិ'' ) ដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ។ ហើយ​ចែក​រំលែក​ប្រាជ្ញា​របស់​គាត់​ដល់​អ្នក​ដែល​សុំ​ប៉ុណ្ណោះ»។ <ref>{{Cite book|title=A History of India|chapterurl=Dietmar Rothermund|year=2004|page=5|isbn=9780415329194|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C}}</ref> ពួកគេត្រូវបានរកឃើញជាទូទៅនៅក្នុងរដ្ឋ រាជស្ឋាន, ឧត្តរប្រទេស, ពិហារ, Jharkhand, ឧត្តរខណ្ឌ, មធ្យប្រទេស, West Bengal, គុជរត្ន, Punjab, Haryana និង ហិមចលប្រទេស ។ ការប្រើប្រាស់សម័យទំនើបរបស់ពាក្យនេះនៅក្នុងន័យនេះត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ លោក Sumit Sarkar ថាជា "សាសនានិយមដែលដឹងខ្លួន"។ <ref>{{Cite book|title=Beyond Nationalist Frames: Postmodernism, Hindutva, History|author-link=Sumit Sarkar|year=2002|isbn=9780253342034|url=https://books.google.com/books?id=XaDVarGyzZsC|page=73}}</ref> ជម្លោះខាងគម្ពីរដ៏ឃោរឃៅរវាង Vasishtha និង Vishvamitra ដែលជាបុព្វបុរសដ៏ល្បីល្បាញបំផុតពីរនៃយុគសម័យ វេទ សម្រាប់តំណែងនៃ ''បុរោហិត'' នៅក្នុងតុលាការនៃស្តេច Sudas បង្ហាញពីសារៈសំខាន់ជាច្រើនដែលត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងការិយាល័យនៅសម័យនោះ។ <ref>{{Cite journal|last=Nesfield|first=John C.|date=1887|title=The functions of modern brahmans in Upper India|url=https://books.google.com/books?id=fbugAAAAMAAJ&q=Purohit&pg=PA275|journal=[[Calcutta Review]]|publisher=[[University of Calcutta]]|volume=84-85|page=275}}</ref> ==== បដិសេធ ==== [[ឯកសារ:Hindu_Priest_-_Ram_Chandra_Goenka_Zenana_Bathing_Ghat_-_Kolkata_2012-10-15_0778.JPG|រូបភាពតូច| A ''tirtha purohita'' នៅ Ram Chandra Goenka Zenana Bathing Ghat, Kolkata]] ការិយាល័យរបស់ ''បុរោហិត'' គឺជាកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុងសម័យ វេទ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ុន្តែនៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 19 វាបានក្លាយទៅជាមិនសំខាន់។ <ref>{{Cite journal|last=Nesfield|first=John C.|date=1887|title=The functions of modern brahmans in Upper India|url=https://books.google.com/books?id=fbugAAAAMAAJ&q=Purohit&pg=PA275|journal=[[Calcutta Review]]|publisher=[[University of Calcutta]]|volume=84-85}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 បុរោហិត ត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជា "កិច្ចការសាសនាជាមូលដ្ឋាន" ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=K98EAAAAMAAJ&q=Purohit|title=From Hierarchy to Stratification: Changing Patterns of Social Inequality in a North Indian Village|date=1975|isbn=978-0-19-560473-3|language=en|page=132}}</ref> ទន្ទឹមនឹងការបាត់បង់ កាបូបឯកជន ''មហារាជ'' របស់ឥណ្ឌាបានបាត់បង់ឋានៈជាព្រះអង្គម្ចាស់ <ref>{{Cite news|date=1971-12-03|title=India's Maharajas Face Loss of Princely Status|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/indias-maharajas-face-loss-of-princely-status.html|access-date=2021-04-26|issn=0362-4331}}</ref> ហើយតួនាទីរបស់ ''បុរោហិត'' ជាបព្វជិតរាជវង្សបានធ្លាក់ចុះកាន់តែច្រើន។ === អាស៊ីអាគ្នេយ៍ === ព្រាហ្មណ៍​នៅ​តែ​ធ្វើ​ជា​បព្វជិត និង​ធ្វើ​ព្រះរាជ​ពិធី​ក្នុង​ប្រទេស​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែល​របបរាជានិយម​ត្រូវ​បាន​រក្សា។ ==== កម្ពុជា ==== រឿងព្រេង​ខ្មែរ​សំដៅ​លើ​ព្រាហ្មណ៍​ជ្វា​ដែល​មក​កាន់​កម្ពុជរដ្ឋ។ ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ហៅថា ហរិន្យទម ត្រូវបានបញ្ជូនមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីបង្រៀនពិធី Tantric ដល់ សិវកៃវល្យ ដែលគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពដល់មុខតំណែងរបស់ រាជ ''បុរោហិត'' អស់រយៈពេលជិត 250 ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite journal|last=Puri|first=Baij Nath|date=1958|title=Brahmanism in ancient Kambujadesa|url=https://www.jstor.org/stable/44145174|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=21|pages=95–101|issn=2249-1937|jstor=44145174}}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងត្រកូលព្រាហ្មណ៍មកពីឥណ្ឌា និងរាជវង្សខ្មែរត្រូវបានពង្រឹងដោយចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍៖ ព្រាហ្មណ៍ឥណ្ឌា អគត្ស្យ បានរៀបការជាមួយ យសោមតិ ហើយ ទុវករ បានរៀបការជាមួយ ឥន្ទ្រលក្ម្សី ដែលជាបុត្រីរបស់ស្តេច រាជេន្ទ្រវរ្ម័ន ។ <ref>{{Cite journal|last=Sanderson|first=Alexis|date=2003|title=The Śaiva Religion among the Khmers Part I|url=https://www.jstor.org/stable/43732654|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=90/91|pages=349–462|doi=10.3406/befeo.2003.3617|issn=0336-1519|jstor=43732654}}</ref> ដូច្នេះហើយ សិវសោម ជា ''បុរោហិត'' ដែលបានបម្រើការជាបព្វជិតរបស់ស្តេច ឥន្ទ្រវរ្ម័ន និង [[យឝោវម៌្មទី១|យសោវរ្ម័នទី១]] ក៏ជាចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទជយេន្ទ្រាធិបតីវរ្ម័ន និងជាមាតារបស់ [[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២]] ផងដែរ។ <ref>{{Cite journal|last=Puri|first=Baij Nath|date=1958|title=Brahmanism in ancient Kambujadesa|url=https://www.jstor.org/stable/44145174|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=21|pages=95–101|issn=2249-1937|jstor=44145174}}</ref> ព្រះសិវៈសោម ជាអ្នកមើលការខុសត្រូវលើការកសាង [[ប្រាសាទភ្នំបាខែង|ភ្នំបាខែង]] នៅអង្គរ ដែលជាប្រាសាទហិណ្ឌូ ក្នុងទម្រង់ជាប្រាសាទភ្នំ ឧទ្ទិសដល់ព្រះសិវៈ។ ''បុរោហិត'' សំខាន់មួយទៀតគឺ សវ៌ជ្ញមុនី ជាព្រាហ្មណ៍ដែលបានចាកចេញពីប្រទេសឥណ្ឌា "ដើម្បីទទួលបានការពេញចិត្តពី [[ព្រះសិវៈ]] ដោយមកប្រទេសកម្ពុជា", <ref>{{Cite book|last=Dagens|first=Bruno|title=Les Khmers|year=2003|location=Paris|pages=180}}</ref> ហើយបានក្លាយជា ''បុរោហិត'' របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 8 ដែលព្រះអង្គបានដឹកនាំនៅក្នុង "ប្រតិកម្ម សៃវិត " ចលនា iconoclastic ត្រូវបានដឹកនាំ។ ឆ្ពោះទៅវិមាន [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។ <ref>{{Cite journal|last=Roveda|first=Vittorio|date=2004|title=The Archaeology of Khmer Images|url=https://www.persee.fr/doc/asean_0859-9009_2004_num_13_1_1809|journal=Aséanie, Sciences humaines en Asie du Sud-Est|volume=13|issue=1|pages=11–46|doi=10.3406/asean.2004.1809}}</ref> ពិធី [[ព្រាហ្មណ៍|សាសនាព្រាហ្មណ៍]] ត្រូវបានបញ្ចូលឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបន្ទាប់ពីការផ្តួលរំលំរបបខ្មែរក្រហម។ <ref>{{Cite web |url=https://english.cambodiadaily.com/news/priests-uphold-a-unique-and-royal-tradition-50637/ |title=Priests Uphold a Unique—and Royal—Tradition By Samantha Melamed and Kuch Naren, Cambodia Daily, October 31, 2005 |access-date=តុលា 15, 2024 |archivedate=សីហា 2, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220802015550/https://english.cambodiadaily.com/news/priests-uphold-a-unique-and-royal-tradition-50637/ |url-status=dead }}</ref> <ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/balancing-the-foreign-and-the-familiar-in-the-articulation-of-kingship-the-royal-court-brahmans-of-thailand/5079FDD2067B360E4CC0A67DE6B1C42F/core-reader Balancing the foreign and the familiar in the articulation of kingship: The royal court Brahmans of Thailand, Nathan McGovern, Journal of Southeast Asian Studies, Volume 48 Issue 2, June 2017, pp. 283-303]</ref> ==== មីយ៉ាន់ម៉ា ==== ព្រាហ្មណ៍នៃប្រទេសភូមាបានផ្តល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងការអានអំពីអនាគតរបស់ស្តេចដែលពួកគេកំពុងបម្រើ។ ពួក​គេ​បាន​បាត់​បង់​តួនាទី​ដោយ​សារ​ការ​លប់​ចោល​របប​រាជា​និយម​ដោយ​ការ​ទម្លាក់​ព្រះ​បាទ [[ស៊ីប៊មីន|​ធីប៉ាវ]] ប៉ុន្តែ​នៅ​តែ​បន្ត​ធ្វើ​ការ​ទស្សន៍ទាយ។ <ref>{{Cite web |date=2019-02-28 |title=brahmin enclave mandalay thrives astrology |url=https://www.mmtimes.com/news/brahmin-enclave-mandalay-thrives-astrology.html}}</ref> ==== ប្រទេសថៃ ==== [[ឯកសារ:Emerald_Buddha_Temple_-_2017-06-11_(059).jpg|រូបភាពតូច| ព្រះ​រាជ​ព្រាហ្មណ៍​ធ្វើ​ពិធី​មួយ​ផ្ទាំង​គំនូរ​ពី [[វត្តព្រះកែវ|​ប្រាសាទ​ព្រះ​កែវ]]]] ប្រទេស​ថៃ​មាន​សហគមន៍ [[ព្រាហ្មណ៍|​ព្រាហ្មណ៍]] ​ជនជាតិ [[ជនជាតិថៃ|​ថៃ]] ​ចំនួន​ពីរ​គឺ​ព្រាហ្មណ៍​ហ្លួង (​ព្រាហ្មណ៍​រាជ​) និង​ព្រាហ្មណ៍ចៅ​បាណន់ (​ព្រាហ្មណ៍​ប្រជាប្រិយ​)។ ព្រាហ្មណ៍​ជនជាតិ​ថៃ​ទាំង​អស់​សុទ្ធ​តែ​កាន់ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|​ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ​តាម​សាសនា​ដែល​នៅ​តែ​គោរព​បូជា​អាទិទេព​ហិណ្ឌូ។ <ref>คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง. ''ภารตะ-สยาม ? ผี พราหมณ์ พุทธ ?''. กรุงเทพฯ : มติชน, 2560, หน้า 15</ref> ព្រាហ្មណ៍ហ្លួង (រាជព្រាហ្មណ៍) ភាគច្រើនធ្វើព្រះរាជពិធីថ្វាយ ព្រះមហាក្សត្រថៃ រួមទាំង ការឡើងគ្រងរាជ្យ ។ <ref>{{Cite web |url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/thai-king-officially-crowned-cementing-royal-authority |title=Thai King Officially Crowned, Cementing Royal Authority, VOA, May 04, 2019 |access-date=តុលា 15, 2024 |archivedate=វិច្ឆិកា 25, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125144959/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/thai-king-officially-crowned-cementing-royal-authority |url-status=dead}}</ref> ពួក​វា​ជា​ពូជពង្ស​ត្រកូល​វែង​របស់​ព្រាហ្មណ៍​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ពី​តាមីល ណាឌូ។ ព្រាហ្មណ៍​ចៅបាណន ឬ​ព្រាហ្មណ៍​ប្រជាប្រិយ ជា​ប្រភេទ​ព្រាហ្មណ៍​ដែល​មិន​មែន​មក​ពី​ត្រកូល​សង្ឃ។ ជាទូទៅព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះមានចំណេះដឹងតិចតួចអំពីពិធី និងពិធី។ [[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក|ទេវស្ថាន]] គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសកម្មភាពរបស់ព្រាហ្មណ៍នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នេះគឺជាកន្លែងដែល [[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ|ពិធីត្រៃយម្បវៃ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ដែលជាពិធីតាម Tamil Shaiva ។ វាត្រូវបានសាងសង់ជាង 200 ឆ្នាំមុន។ ក្រៅ​ពី​នេះ​ក៏​មាន​ព្រាហ្មណ៍​ឥណ្ឌា​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ផង​ដែរ​ដែល​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក​ទៅ​ថៃ​ថ្មីៗ​នេះ។ <ref>{{Cite news|title=The new Brahmins|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/726736/the-new-brahmins|access-date=4 March 2020}}</ref> ទោះបីជាគេជឿថាព្រាហ្មណ៍ដែលបម្រើតុលាការ និងស្នាក់នៅក្នុងប្រាសាទទេវស្ថាន មកពី Rameswaram, Tamil Nadu ក៏ដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់ប្រវត្តិវិទូ [[គាំរ៉ង់រាជានុភាហ្វ|Damrong Rajanubhab]] បានរៀបរាប់អំពីព្រាហ្មណ៍បីប្រភេទគឺ នគរស៊ីធម្មរាជ ពីផាត ថាលុង និងអ្នកដែលមកពីប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>สมเด็จกรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์, สาส์นสมเด็จ [Royal letters], vol. 1, 2nd ed. (พระนคร: กรมศิลปากร, 2516[1973]), p. 270, cited in Kanjana, ‘Ways of life, rituals and cultural identity’, p. 65.</ref> b0wzn3hdhxiietzdu8mk5y1fz9hgp1f 0 52186 340943 318977 2026-09-24T22:38:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340943 wikitext text/x-wiki   '''''ណាចា <ref name="BBFC">{{Cite web |title=NE ZHA &#124; British Board of Film Classification |url=https://bbfc.co.uk/releases/ne-zha-2019 |website=bbfc.co.uk |access-date=2025-04-16 |archivedate=2019-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826200246/https://bbfc.co.uk/releases/ne-zha-2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Launching">{{Cite web |title=Past, present and future releases to Past, Present and Future Releases &#124; UK Recent and Upcoming Movie |url=https://www.launchingfilms.com/release-schedule?filmSearch=Ne+Zha |website=launchingfilms.com}}</ref> <ref name="Well">{{Cite web |title=NE ZHA (2019) |url=https://www.wellgousa.com/films/ne-zha |website=Well Go USA Entertainment}}</ref>''''' ( {{Lang-zh|哪吒之魔童降世}}) គឺជាភាពយន្ត [[កុំព្យូទ័រ|គំនូរជីវចល]] [[ចិន|របស់ចិន]] ឆ្នាំ 2019 ដែលផលិតដោយ Chengdu Coco Cartoon និង <ref name="Brew1">{{Cite web |date=29 July 2019 |title=$91.5 Million Debut Of 'Nezha' Crushes Animation Records In China |url=https://www.cartoonbrew.com/box-office-report/91-5-million-debut-of-nezha-crushes-animation-records-in-china-177627.html |website=Cartoon Brew}}</ref> ចាក់បញ្ចាំងក្នុងរោងភាពយន្តនៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2019 ដោយ [[Beijing Enlight Pictures]] [[Анимаци|។]] == ដល់តួអង្គ == * Lü Yanting - កុមារណាចា * Joseph Cao - យុវវ័យណាចា * Han Mo - [[Ао Бинг|អាវពីង]] * Chen Hao - លីឈីង * Lü Qi - អ្នកម្នាងយិន * Zhang Jiamin — [[Тайи Женрен|តៃយិ ហ្សេនរ៉ែន]] * Yang Wei - ឈិន កុងប៉ាវ == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 3flg6tak2758u4vqp4h8tp5s1e08q22 0 52269 340926 320289 2026-09-24T22:11:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340926 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Mitragyna speciosa111.JPG|រូបភាពតូច]] '''''ក្ទម''''' (''Mitragyna speciosa) ជាដើមឈើ'' បៃតង ត្រូពិចនៃគ្រួសារ Rubiaceae (គ្រួសារកាហ្វេ) មានដើមកំណើតនៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ វាមាននៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ថៃ]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និង [[ប៉ាពួនូវែលគីនេ|ប៉ាពួញូហ្គីណេ]] <ref name="Rech2015">{{Cite journal|last=Rech|first=MA|last2=Donahey|first2=E|last3=Cappiello Dziedzic|first3=JM|last4=Oh|first4=L|last5=Greenhalgh|first5=E|date=February 2015|title=New drugs of abuse|journal=Pharmacotherapy|volume=35|issue=2|pages=189–97|doi=10.1002/phar.1522|pmid=25471045|doi-access=free}}</ref> ជាកន្លែងដែលស្លឹករបស់វាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ក្រាធំ''' (Kratom) ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ក្នុង ថ្នាំរុក្ខជាតិ តាំងពីយ៉ាងហោចណាស់សតវត្សទី ១៩ ។ <ref name="Hassan2013">{{Cite journal|last=Hassan|first=Z|last2=Muzaimi|first2=M|last3=Navaratnam|first3=V|last4=Yusoff|first4=NHM|last5=Suhaimi|first5=FW|last6=Vadivelu|first6=R|last7=Vicknasingam|first7=BK|last8=Amato|first8=D|last9=von Hörsten|first9=S|year=2013|title=From Kratom to mitragynine and its derivatives: Physiological and behavioural effects related to use, abuse, and addiction|journal=Neurosci Biobehav Rev|volume=37|issue=2|pages=138–151|doi=10.1016/j.neubiorev.2012.11.012|issn=0149-7634|pmid=23206666}}</ref> ពួកគេក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រតាមរយៈការទំពារ ការជក់បារី និងជាតែ។ <ref name="Julien's Primer">{{Cite book|title=Julien's Primer of Drug Action: a comprehensive guide to the actions, uses, and side effects of psychoactive drugs|date=2019|location=New York|isbn=978-1-319-20054-1|page=570}}</ref> ក្ទម្ព មាន​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​ដូច​ជា ​អាភៀន និង​ឥទ្ធិពល​ដូច​ជា ​សារធាតុ​រំញោច ​មួយ​ចំនួន។ <ref name="FDA2018">{{Cite web |last=Gottlieb, Scott |date=6 February 2018 |title=Statement from FDA Commissioner Scott Gottlieb, M.D., on the agency's scientific evidence on the presence of opioid compounds in kratom, underscoring its potential for abuse |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm595622.htm |access-date=6 February 2018 |publisher=US Food and Drug Administration |archivedate=23 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190423060159/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm595622.htm |url-status=dead}}</ref> <ref name="Cin2015">{{Cite journal|last=Cinosi|first=E|last2=Martinotti|first2=G|last3=Simonato|first3=P|last4=Singh|first4=D|last5=Demetrovics|first5=Z|last6=Roman-Urrestarazu|first6=A|last7=Bersani|first7=F. S|last8=Vicknasingam|first8=B|last9=Piazzon|first9=G|year=2015|title=Following "the Roots" of Kratom (''Mitragyna speciosa''): The Evolution of an Enhancer from a Traditional Use to Increase Work and Productivity in Southeast Asia to a Recreational Psychoactive Drug in Western Countries|journal=BioMed Research International|volume=2015|pages=1–11|doi=10.1155/2015/968786|pmc=4657101|pmid=26640804|doi-access=free}}</ref> == ការពិពណ៌នា == [[ឯកសារ:Kratom_leaves.jpg|alt=Kratom has dark green oval-acuminate leaves and yellow globular flowers.|រូបភាពតូច| ផ្កា ក្ទម្ព និងស្លឹក]] ក្ទម្ព (ខ្ទំ) ជាពាក្យសំស្ក្រឹត “កទម្ព ” ដែលជាឈ្មោះដើមឈើម៉្យាងដុះនៅកន្លែងនានា មានព្រៃស្រោង, ព្រៃល្បស់ ឬតាមដីទំនាបក្បែរត្រពាំង ឬកញ្ចន់។ តាមពិតដើមក្ទម្ពមានច្រើនប្រភេទ ដូចជា៖ - ក្ទម្ពគោក មានកម្ពស់៣-៤ម៉ែត្រ, សម្បកប្រេះៗ ហើយរលោង, ស្លឹកធំ ហើយរឹង មានរាងពកៗ ប្រភេទនេះតែងឃើញដុះនៅដីគោក តែជិតមាត់ទឹក។ - ក្ទម្ពទឹក មានកម្ពស់ពី៥-១០ម. ដុះនៅតាមត្រពាំង កញ្ចន់ ឬទីមានទឹកនានា , ដើមរាងពក, សម្បកគ្រើម រីឯស្លឹកវិញគឺតូច ហើយរឹង។ - ក្ទម្ពទឹកធំ  បើតាមឯកសារគឺខ្ពស់ជាងនោះទៅទៀត អាចពី៨-១៥ម.។ ស្លឹកមានជាតិចត់ ល្វីង តែអាចបរិភោគជាបន្លែបាន។ គេយកផ្នែកផ្សេងៗនៃក្ទម្ពមកប្រើជាឱសថ។ ស្លឹកប្រើជាថ្នាំឱ្យបាយបាន ឯសម្បកវិញប្រើជាថ្នាំព្យាបាលរោគទាស់ផ្សេងៗ ចំពោះស្ត្រីដែលទើបនឹងឆ្លងទន្លេ។ គ្រូថ្នាំខ្លះយកលំពង់ ក្ទម្ព (ដើមខ្ចីថ្មីដែលទើបនឹងលូតចេញពីដើមចាស់) មកកាត់ជា៧កំណាត់ ហើយចងភ្ជាប់គ្នាដោយអំបោះខ្មៅ៣ចំណង, យកលំពង់ថ្កូវមកធ្វើដូចគ្នាដូច្នោះដែរ, យកមើមខ្ទឹម៧កំពឹស, ម្រេច៧គ្រាប់, ដែកគោល១ដើម ទាំងអស់នេះដាក់ស្ងោរ ហើយយកទឹកឱ្យអ្នកកើតរោគទាស់នោះហូបដូចគ្នា។ ផ្កាក្ទម្ពពេលនៅស្រស់មានពណ៌លឿងខ្ចី ហើយតែងមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់។ ផ្កានោះច្បាស់ជាអ្នកស្រុកដែលនៅតាមជនបទ មើលឃើញថាជាទីគាប់ភ្នែកហើយ ទោះជាកេសររោយអស់ក៏ដោយ បានជាគេហូតចុងកន្សែង ហើយចងឱ្យមានលំនាំតាមផ្កានោះ ហើយគេហៅថា “រំយោលផ្កាក្ទម្ព” មានទាំងចម្រៀងភ្លេងការថែមទៀត ផង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះគេចម្លងផ្កាក្ទម្ពនេះរហូតដល់ទៅជាគ្រឿងអលង្ការ ដូចមានក្រវិល។ ចូរយើងកុំភ្លេចថានៅសមយ័បុរាណ ខ្មែរនិយមចម្លងក្បាច់អលង្ការតាមផ្កាក្នុងធម្មជាតិណាស់  ទើបបានជាពាក្យទូទៅសម្រាប់គ្រឿងពាក់នឹងត្រចៀកហៅថា “ផ្កាត្រច្យក” មានន័យថា “ផ្កា [ពាក់នៅ]ត្រចៀក” ។ == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} 01bjmhbl534aljgstbjk5ywr31ucx69 0 54229 340951 338662 2026-09-24T23:00:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340951 wikitext text/x-wiki '''ប៉ាម៉ា កាលស៊ីអូ ១៩១៣''' ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៉ាម៉ា''' គឺជា ក្លឹបបាល់ទាត់ [[អ៊ីតាលី]] មួយមកពីទីក្រុង ប៉ាម៉ា ។ វាលេងនៅក្នុង [[ស៊េរី អេ|Serie A]] ដែលជាក្របខ័ណ្ឌកំពូលនៃ ជើងឯកអ៊ីតាលី ។ ក្លឹបនេះគឺជាអ្នកស្នងមរតករបស់ ''ក្លឹបបាល់ទាត់ Parma'' ដែលពីមុនមានឈ្មោះ ''ថា Parma Associazione Calcio'' ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1970។ ក្លឹបនេះបានបន្តពីប្រវត្តិរបស់ ''Parma Associazione Sportiva'' ដែលជាក្លឹបមុនមួយដែលបានបង្កើតឡើងនៅទីក្រុង Emilian ក្នុងឆ្នាំ 1913 ក្រោមឈ្មោះដើមថា ''Parma Foot Ball Club'' ដែលជាមរតករបស់ ''Verdi Foot Ball Club'' ដែលសកម្មមួយរយៈពេលខ្លីក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងឡើងវិញនៅរដូវកាល 1969-1970 ដោយសារតែការប្រគល់ពានរង្វាន់កីឡាទៅឱ្យប្រជាពលរដ្ឋនៃ {{'}} ''Calcio Parmense'' ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1968។ ក្លឹបបច្ចុប្បន្ន ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2015 ដែលមានឈ្មោះថា ''Società Sportiva Dilettantistica Parma Calcio 1913'' គឺជាអ្នកកាន់ ប្រពៃណីកីឡា Parma ទាំងមូលនៅក្នុងវិស័យបាល់ទាត់។ <ref>{{Cite web |date=27 luglio 2015 |title=La S.S.D. Parma calcio 1913 s.r.l. ammessa in soprannumero in Serie D |url=http://www.figc.it/it/204/2528990/2015/07/News.shtml}}</ref> បញ្ជី​ពានរង្វាន់​របស់​ក្លឹប​នេះ​រួមមាន Italian Cups ចំនួន 3, Italian Super Cup មួយ និង​ពានរង្វាន់​អន្តរជាតិ​ចំនួន 4៖ Cup Winners' Cup មួយ, UEFA Cups ចំនួន 2 និង UEFA Super Cup មួយ​។ បន្ទាប់ពី {{Calcio Milan|N}}, {{Calcio Juventus|N}} និង {{Calcio Inter|N}} ក្រុម ប៉ាម៉ា គឺជា​ក្លឹប​អ៊ីតាលី​ទី 4 និង​ជា​ក្លឹប​អឺរ៉ុប​ទី 16 ដែល​ទទួល បាន​ជ័យជម្នះ​ក្នុង​ក្របខណ្ឌ​សហព័ន្ធ ​។ វាគឺជាក្រុមតែមួយគត់ដែលសម្រេចបានការឡើងឋានៈបីលើកជាប់ៗគ្នានៅក្នុងការប្រកួតជើងឯកជាតិដែលរៀបចំឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ FIGC ដោយផ្លាស់ប្តូរពី Serie D ទៅ Serie A ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែបីឆ្នាំ (2015-2018)។ វាក៏ជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបអឺរ៉ុបចំនួនប្រាំមួយ (រួមជាមួយ {{Calcio Real Saragozza|N}}, {{Calcio West Ham|N}}, {{Calcio Villarreal|N}}, {{Calcio Atalanta|N}} និង {{Calcio Crystal Palace|N}} ) ដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ សហព័ន្ធ ដោយមិនដែលឈ្នះជើងឯកជាតិផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។ ក្លឹបនេះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ២១ ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ក្លឹបអ៊ីតាលីតាម ប្រពៃណីកីឡា និងលេខ ១៥ ក្នុង ចំណាត់ថ្នាក់ Serie A ជារៀងរហូត ។ រហូតដល់រដូវកាល 2011-2012 វាក៏បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុង ''ចំណាត់ថ្នាក់'' UEFA ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Ranking UEFA Clubs 2011-12 |url=http://it.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/index.html |publisher=it.uefa.com |access-date=2026-08-09 |archivedate=2018-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712004042/https://it.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/index.html |url-status=dead}}</ref> វាបានលេងជើងឯក Serie A ចំនួន ២៩ ដង (បន្ថែមពីលើជើងឯកមុនពេលការបង្កើត ''ជុំជាតិតែមួយ'' ) ដែលក្នុងនោះ 18 ដងជាប់ៗគ្នាពីឆ្នាំ 1990 ដល់ឆ្នាំ 2008 ដែលមានមោទនភាពចំពោះចំណាត់ថ្នាក់ល្អបំផុតរបស់ខ្លួនគឺចំណាត់ថ្នាក់លេខពីរក្នុងការប្រកួត ឆ្នាំ 1996-1997 ។ ជាចុងក្រោយ វាមានការចូលរួមចំនួន 15 ដងក្នុងការប្រកួតសហព័ន្ធ ដែលក្នុងនោះ ១៤ ដងជាប់ៗគ្នាពីឆ្នាំ ១៩៩១ ដល់ឆ្នាំ ២០០៥។ 7lu1uw36bobc081ugxgp3e7aehaa20e 0 54432 340966 339378 2026-09-24T23:31:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340966 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ រ៉េនជើ''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយនៅក្នុង ទីក្រុង Glasgow ប្រទេសស្កុតឡែន។ ក្រុមនេះប្រកួតប្រជែងក្នុង Scottish Premiership ដែលជាក្របខ័ណ្ឌកំពូលនៃ បាល់ទាត់ស្កុតឡេន ។ ក្លឹបនេះជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថា '''Glasgow Rangers''' ទោះបីជាវាមិនដែលជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់វាក៏ដោយ។ ក្លឹបបាល់ទាត់ចំណាស់ជាងគេទីបួននៅស្កុតឡែន '''រ៉េនជើ''' ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្មេងប្រុសជំទង់បួននាក់ នៅពេលដែលពួកគេដើរកាត់ West End Park (ឥឡូវ Kelvingrove Park ) ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1872 ជាកន្លែងដែលពួកគេបានពិភាក្សាអំពីគំនិតនៃការបង្កើតក្លឹបបាល់ទាត់ ហើយបានលេងការប្រកួតលើកដំបូងរបស់ខ្លួនទល់នឹង Callander ដែលឥឡូវនេះលែងមានទៀតហើយ នៅតំបន់ Fleshers' Haugh នៃ Glasgow Green ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំដដែល។ កីឡដ្ឋាន Ibrox របស់ក្រុម '''រ៉េនជើ''' ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដោយស្ថាបត្យករកីឡដ្ឋាន Archibald Leitch និងបានបើកដំណើរការនៅឆ្នាំ 1929 គឺជា អគារដែលបានចុះបញ្ជីប្រភេទ B និង ជាកីឡដ្ឋានបាល់ទាត់ធំទីបីរបស់ស្កុតឡេន ។ ក្លឹបនេះតែងតែលេងក្នុងអាវ ពណ៌ខៀវរាជវង្ស ។ <ref>{{Cite web |title=Rangers – Historical Kits |url=http://historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Rangers/Rangers.htm |access-date=4 July 2019 |publisher=Historicalkits.co.uk}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://historicalkits.co.uk/Scottish_Football_League/Rangers/Rangers.htm "Rangers – Historical Kits"]. </cite></ref> ក្រុម '''រ៉េនជើ''' បានឈ្នះពានរង្វាន់ Scottish League ចំនួន ៥៥ ដង, Scottish Cup ចំនួន ៣៤ ដង, Scottish League Cup ចំនួន ២៨ ដង និង ពានរង្វាន់ ក្នុងស្រុកចំនួន ៧ ដង។ ក្រុម '''រ៉េនជើ''' បានឈ្នះពានរង្វាន់ European Cup Winners' Cup ក្នុង ឆ្នាំ 1972 បន្ទាប់ពីចាញ់ក្រុមឡើងដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រពីរដង គឺនៅ ឆ្នាំ 1961 (ក្លឹបអង់គ្លេសដំបូងគេដែលឡើងដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រនៃព្រឹត្តិការណ៍ UEFA ) និង ឆ្នាំ 1967 ។ ក្លឹបនេះបានចាញ់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រអឺរ៉ុបពីរបន្ថែមទៀត គឺវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ UEFA Cup ក្នុង ឆ្នាំ ២០០៨ និងវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ UEFA Europa League ក្នុង ឆ្នាំ ២០២២ ។ តាមចំនួនពានរង្វាន់ដែលឈ្នះ ក្រុម '''រ៉េនជើ''' គឺជា ក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតនៅលើពិភពលោក ។ ក្រុម '''រ៉េនជើ''' មានការប្រកួតប្រជែងយូរអង្វែងជាមួយ ក្រុម Celtic ដែលក្លឹប Glasgow ទាំងពីរត្រូវបានគេស្គាល់រួមគ្នាថាជា Old Firm ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការប្រកួតបាល់ទាត់ដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=Passion, pride, tradition and nastiness: Why Old Firm match is greatest derby in the world |url=http://www.eveningtimes.co.uk/sport/other_football/15149515.Passion__pride__tradition_and_nastiness__Why_Old_Firm_match_is_greatest_derby_in_the_world/ |access-date=12 June 2017 |website=Evening Times}}</ref> <ref name="FIFA">{{Cite web |date=16 April 2016 |title=Classic Rivalries: Old Firm's enduring appeal |url=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/rivalries/newsid=1023776/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141358/https://www.fifa.com/news/y=2009/m=2/news=old-firm-enduring-appeal-1023776.html |archive-date=26 March 2018 |access-date=31 July 2018 |publisher=[[FIFA]] |archivedate=26 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180326141358/https://www.fifa.com/news/y=2009/m=2/news=old-firm-enduring-appeal-1023776.html |url-status=dead}}</ref> ការប្រជែងគ្នានេះមានទំនាក់ទំនងជាមួយ និកាយនិយមនៅទីក្រុង Glasgow ដោយក្រុម '''រ៉េនជើ''' និងមូលដ្ឋានអ្នកគាំទ្ររបស់វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយ សាសនាប្រូតេស្តង់ និង សហជីពនិយមអង់គ្លេស ។ ក្រុម '''រ៉េនជើ''' មានគោលនយោបាយចាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី 1 រហូតដល់ចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 ដោយ បដិសេធមិនជួលកីឡាករ និងបុគ្គលិកកាតូលិក ។ ដោយមានក្លឹបអ្នកគាំទ្រ '''រ៉េនជើ''' ជាង 600 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 35 នៅទូទាំងពិភពលោក Rangers មានមូលដ្ឋានអ្នកគាំទ្រដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងបាល់ទាត់ពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Supporters Clubs |url=https://rangers.co.uk/fans/supporters-clubs/ |access-date=2020-04-12 |website=Rangers Football Club, Official Website |language=en-GB}}</ref> ក្លឹបនេះទទួលបានកំណត់ត្រាសម្រាប់អ្នកគាំទ្រដែលធ្វើដំណើរច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របាល់ទាត់ នៅពេលដែលអ្នកគាំទ្រ '''រ៉េនជើ''' ប្រមាណ 200,000 នាក់បានមកដល់ទីក្រុង Manchester សម្រាប់ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ UEFA Cup ឆ្នាំ 2008។ <ref>{{Cite news|date=15 May 2008|title=Rangers invasion: your views|publisher=British Broadcasting Corporation|url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/05/15/150508_rangers_invasion_feature.shtml|url-status=live|access-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925071448/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/05/15/150508_rangers_invasion_feature.shtml|archive-date=25 September 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |last=McLeod |first=Keith |date=15 May 2008 |title=175,000-strong Rangers support the biggest in world football |url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/175000-strong-rangers-support-the-biggest-in-world-977339 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180033/https://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/175000-strong-rangers-support-the-biggest-in-world-977339 |archive-date=17 December 2019 |access-date=17 December 2019 |website=Daily Record}}</ref> អ្នកគាំទ្រប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានមកដល់ទីក្រុង Seville សម្រាប់ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ UEFA Europa League ឆ្នាំ ២០២២។ <ref name="bbc.co.uk">{{Cite web |date=17 May 2022 |title=Rangers in Seville: Police say 100,000 fans expected |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-61471267 |access-date=5 July 2022 |website=BBC}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-61471267 "Rangers in Seville: Police say 100,000 fans expected"]. </cite></ref> ជា​ក្រុម​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​សមាជិក​ដើម​ទាំង ១១ នាក់​នៃ ​លីគ​បាល់ទាត់​ស្កុតឡេន ក្រុម '''រ៉េនជើ''' <ref>{{Cite book|title=The Organisation and Governance of Top Football Across Europe|date=2011|isbn=978-1-136-70533-5|pages=48|url=https://books.google.com/books?id=e2usAgAAQBAJ&pg=PA48}}</ref> នៅ​តែ​ស្ថិត​ក្នុង​លីគ​កំពូល​ជា​បន្តបន្ទាប់​រហូត​ដល់ ​វិបត្តិ​ហិរញ្ញវត្ថុ ​ក្នុង ​រដូវ​កាល ២០១១-១២ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្លឹប​ចូល​កាន់ ​តំណែង​គ្រប់គ្រង <ref>{{Cite news|date=12 February 2012|title=Rangers Football Club enters administration|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-17026172|access-date=28 March 2020}}</ref> ហើយ​ក្រុមហ៊ុន​ដើម​បាន​រំលាយ <ref>{{Cite web |date=18 January 2015 |title=How the mighty Glasgow Rangers have fallen |url=https://www.theguardian.com/football/2015/jan/18/how-the-mighty-glasgow-rangers-have-fallen |access-date=16 September 2019 |website=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web |date=12 June 2012 |title=Rangers to re-form after creditors' deal is rejected |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/18407309 |access-date=7 September 2019 |publisher=BBC}}</ref> ដោយ​ទ្រព្យ​សកម្ម​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ទៅ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ក្រុមហ៊ុន​ថ្មី។ <ref>{{Cite web |title=The Rangers Football Club Limited |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/company/SC425159 |access-date=24 August 2019 |publisher=Companies House}}</ref> ក្លឹបនេះត្រូវបានទទួលយកជាសមាជិករងនៃលីគបាល់ទាត់ស្កុតឡេន ហើយត្រូវបានដាក់ក្នុងកម្រិតទីបួននៃ ប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់ស្កុតឡេន ទាន់ពេលវេលាសម្រាប់ការចាប់ផ្តើមរដូវកាលបន្ទាប់។ បន្ទាប់មកក្រុម '''រ៉េនជើ''' បានឈ្នះការឡើងឋានៈចំនួនបីក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំ ដោយបានវិលត្រឡប់មក Premiership វិញសម្រាប់ការចាប់ផ្តើម រដូវកាល 2016–17 ; ក្នុងការឡើងដល់លីគកម្រិតទាបរបស់ស្កុតឡេន ក្រុម Rangers បានក្លាយជាក្លឹបតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសស្កុតឡេនដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកទាំងអស់។ នៅ ឆ្នាំ ២០២០-២១ ក្រុម '''រ៉េនជើ''' បានឈ្នះជើងឯកស្កុតឡេនលើកដំបូងរបស់ពួកគេក្នុងរយៈពេលដប់ឆ្នាំ ដែលជាជ័យជម្នះលីគលើកទីហាសិបប្រាំក្នុងកំណត់ត្រាពិភពលោកនៅពេលនោះ ដែលក៏បានបញ្ឈប់ដំណើរស្វែងរករបស់គូប្រជែង Celtic ក្នុងការបំបែកកំណត់ត្រាក្នុងស្រុកចំនួន ប្រាំបួនលើកជាប់ៗគ្នា ។ {{TOC limit|3}} b5alr8nwte9y3ll88qe6217hbt4s181 0 54877 340929 340816 2026-09-24T22:17:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 340929 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">អានហួយ</div> <div class="nickname ib-settlement-native" lang="zh">安徽</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]</div> |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ចម្លងឈ្មោះតាមសម្លេង |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">[[ភាសាចិន|ចិន]]</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language text"><span lang="zh">安徽省</span></span> (<span title="Chinese-language romanization">''Ānhuī shěng''</span>) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">អក្សរកាត់</span> | class="infobox-data" |AH / <span lang="zh">皖</span> (''<span lang="zh-Latn">Wǎn</span>'') |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">ចិនកុកងឺក្រោមទន្លេយ៉ង់សេ</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language romanization">''Ang1 huei1 Sen3''</span> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:282px;max-width:282px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:139px;max-width:139px"><div style="height:91px;overflow:hidden">[[File:Mount-huangshan_53319732882_o.jpg|137x137ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">ភ្នំហ្វាង</div></div><div class="tsingle" style="width:139px;max-width:139px"><div style="height:91px;overflow:hidden">[[File:Yixian_Hongcun_2016.09.09_18-17-55.jpg|137x137ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">ហុងក័ន</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:139px;max-width:139px"><div style="height:77px;overflow:hidden">[[File:Skylines_of_Hefei_at_Tianehu.jpg|137x137ភីកសែល]]</div>ជើងមេឃក្រុងហឺហ្វី </div><div class="tsingle" style="width:139px;max-width:139px"><div style="height:77px;overflow:hidden">[[File:Jiuhua_Dayuan_Culture_Park.jpg|137x137ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">ភ្នំជិវហ្វា</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Anhui_in_China_(+all_claims_hatched).svg|275x275ភីកសែល|Map showing the location of Anhui within China]]<div class="ib-settlement-caption">ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃខេត្តអានហួយនៅក្នុងប្រទេសចិន</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Anhui&params=31_50_N_117_0_E_type:adm1st_region:CN-34 <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">31°50′N</span> <span class="longitude">117°0′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">31.833°N 117.000°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">31.833; 117.000</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:16}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Anhui&params=31_50_N_117_0_E_type:adm1st_region:CN-34 <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">31°50′N</span> <span class="longitude">117°0′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">31.833°N 117.000°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">31.833; 117.000</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |[[ចិន]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ដាក់ឈ្មោះតាម | class="infobox-data" |អានឈីង និង ហួយចូវ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ទីរួមខេត្ត <templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nowrap"><span class="nobold">(និងក្រុងធំបំផុត)</span></span> | class="infobox-data" |[[ហឺហ្វី]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |រដ្ឋបាល | class="infobox-data" |ខេត្តចំនួន ១៦, ស្រុកចំនួន ១០៥, ឃុំចំនួន ១៨៤៥ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ប្រភេទ | class="infobox-data" |ខេត្ត |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Body | class="infobox-data agent" |[[Anhui Provincial People's Congress]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Party Secretary | class="infobox-data" |Li Lecheng |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;[[Anhui Provincial People's Congress|Congress]] Chairperson | class="infobox-data" |Liang Yanshun |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Governor | class="infobox-data" |Wang Qingxian |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Provincial CPPCC Chairperson | class="infobox-data" |Zhang Ximing |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;National People's Congress Representation | class="infobox-data" |111 deputies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |១៤០,២០០&nbsp;km² (៥៤,១០០&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ចំណាត់ថ្នាក់ | class="infobox-data" |ទី២២ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">&#x20;(Lianhua Peak)</div> | class="infobox-data" |1,873&nbsp;m (6,145&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាសាស្ត្រ<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(២០២០)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៦១,០២៧,១៧១នាក់ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ចំណាត់ថ្នាក់ | class="infobox-data" |ទី៩ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ដង់ស៊ីតេ | class="infobox-data" |435.3/km² (1,127/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;&nbsp;•&nbsp;ចំណាត់ថ្នាក់ | class="infobox-data" |ទី៩ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Demographics<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;សមាសភាពជនជាតិ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[ជនជាតិចិនហាន់]] (៩៩%) * [[ជនជាតិហួយ]] (០.៦%) </div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Languages and dialects | class="infobox-data" |Lower Yangtze Mandarin, Central Plains Mandarin, Gan, Wu, Huizhou |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] <span style="font-weight: normal;"><span style="font-size: 85%;">(2024)</span></span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Total | class="infobox-data" |[[រ៉ិនមីនប៊ី|CN¥]] 5,062 billion (11th) <br /><br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក|US$]] 710 billion |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |CN¥ 82,694 (13th) <br /><br />US$ 11,611 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |CN-AH |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2023) | class="infobox-data" |0.776 (20th) – <templatestyles src="Template:Color/styles.css" /><span class="tmp-color" style="color:#090">high</span> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://web.archive.org/web/20170125203042/http://www.ah.gov.cn/ www.ah.gov.cn]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q40956#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] <span class="languageicon">(in Chinese)</span> |} '''អានហួយ''' គឺជា[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]មួយនៅ[[ភាគខាងកើតប្រទេសចិន]] ។ ទីរួមខេត្ត និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ខ្លួនគឺ [[ហឺហ្វី]] ។ ខេត្តនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយ[[ទន្លេយ៉ង់សេ]] និង [[ទន្លេហួយ]] ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[ជាងស៊ូ|ខេត្តជាងស៊ូ]] និង[[ជឺជាង|ខេត្តជឺជាង]] នៅភាគខាងកើត [[ជាងស៊ី|ខេត្តជាងស៊ី]] នៅភាគខាងត្បូង [[ហូប៉ី|ខេត្តហ៊ូប៉ី]] និង [[ហឺណាន|ខេត្តហឺណាន]] នៅភាគខាងលិច និង [[សានតុង|ខេត្តសានតុង]] នៅភាគខាងជើង។ ដោយមានប្រជាជនចំនួន ៦១ លាននាក់ អានហួយ គឺជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ៩ នៅក្នុងប្រទេសចិន។ វាគឺជាខេត្តធំជាងគេទី ២២ របស់ប្រទេសចិនដោយផ្អែកលើផ្ទៃដី និងជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតទី ១២ ក្នុងចំណោមតំបន់ខេត្តទាំង ៣៤ របស់ប្រទេសចិន។ ប្រជាជន​នៅ​អានហួយ​ភាគច្រើន​ជា [[ជនជាតិចិនហាន់|​ជនជាតិ​ចិន​ហាន]] ។ ភាសាដែលនិយាយនៅក្នុងខេត្តនេះ រួមមាន [[ភាសាចិនកុកងឺក្រោមទន្លេយ៉ាងសេ]],[[ភាសាអ៊ូ (ចិន)|ភាសាអ៊ូ]],[[ភាសាហួយចូវ (ចិន)|ភាសាហួយ]],[[ភាសាកាន (ចិន)|ភាសាកាន]] និងផ្នែកតូចមួយនៃ [[ចិនកុកងឺវាលទំនាបកណ្តាល|ភាសាចិនកុកងឺតំបន់វាលទំនាបកណ្តាល]] ។ ឈ្មោះ "អានហួយ" មានប្រភពមកពីឈ្មោះទីក្រុងពីរគឺ [[អានឈីង]] និង [[ហួយចូវ , អានហួយ|ហួយចូវ]] (ឥឡូវជា [[ក្រុងហួងសាន]] )។ អក្សរកាត់សម្រាប់អានហួយគឺ វ៉ាន់ (皖) ដែលត្រូវនឹង [[នគរវ៉ាន់]] តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ហើយក៏ត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើទន្លេវ៉ាន់ និង [[ភ្នំតៀនជូ]] ផងដែរ។ រដ្ឋាភិបាលខេត្តអានហួយ រួមមាន អភិបាលខេត្ត,សភាខេត្ត,សន្និសីទប្រឹក្ស,នយោបាយប្រជាជន និងតុលាការប្រជាជនជាន់ខ្ពស់ខេត្ត។ ក្រៅពីការគ្រប់គ្រងនាយកដ្ឋានរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាន រដ្ឋាភិបាលខេត្តអានហ៊ុយគ្រប់គ្រងទីក្រុងចំនួន ១៦ ស្រុកចំនួន ៦២ ស្រុកកម្រិតខោនធីចំនួន ៤៣ និងឃុំចំនួន ១.៥២២។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់ខេត្តអានហួយ ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៤ ក្នុងចំណោមតំបន់កម្រិតខេត្តចំនួន ៣១ របស់ប្រទេសចិន {{កាលពី|2022|}} ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] n0iu4el3j5asao4ykbf5agif4j35pai 0 54888 340986 2026-09-25T03:57:27Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1376208992|Buddhas of Bamiyan]]" 340986 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មានទីកន្លែងកេរដំណែលពិភពលោក|Image={{multiple image|perrow = 2|total_width = 300|caption_align = center | align = center | border = none | direction = horizontal | image1 = Buddha_of_Bamiyan.jpg | caption1 = {{Convert|55|m|ft|adj=on}} "Western Buddha" | image2 = Smaller 38 m (125 ft) "Eastern" Buddha of Bamiyan, built between 544 to 595 CE.jpg | caption2 = {{Convert|38|m|ft|adj=on}} "Eastern Buddha" | footer_align = center | footer = [[Radiocarbon dating|Carbon dating]] indicates the Western Buddha was built c. 591–644 CE and the Eastern Buddha c. 544–595.<ref name="DTBD">{{cite journal |last1=Blänsdorf |first1=Catharina |title=Dating of the Buddha Statues – AMS 14C Dating of Organic Materials|journal=Monuments and Sites |volume=19 |year=2009 |pages=231–236 |display-authors=etal |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/monsites/article/download/22983/16750}}</ref><ref name="ICOMOS18">{{cite book |editor1-last=Petzet |editor1-first=Michael |title=The Giant Buddhas of Bamiyan. Safeguarding the remains. |date=2009 |publisher=ICOMOS |pages=18–19 |url=https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |access-date=17 May 2022 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204200802/https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |url-status=dead }}</ref> }}|Caption=|Location=[[Bamyan Province|Bamiyan]], Afghanistan|Criteria=Cultural: i, ii, iii, iv, vi.|ID=208|Coordinates={{Coord|34.8320|67.8267|type:landmark_region:AF|display=inline,title}}|Year=2003|Danger=2003–present|Name=Buddhas of Bamiyan|map_caption=Location of the Buddhas of Bamiyan within Afghanistan}}'''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមិយាន''' ឬ '''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមីយ៉ាន''' ([[ភាសាដាវី|ដាវី]]: تندیس‌های بودا در بامیان ) គឺជា[[សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនាបាមីយ៉ាន|ចម្លាក់លៀនព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដ៏ធំមហិមាពីរនៅក្នុង[[បាមយាន|ជ្រលងភ្នំបាមិយាន]]នៃ[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ដែល[[ឆ្លាក់រូប|ឆ្លាក់]] ប្រហែលជានៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ៦។ <ref name="Gall 1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=5 December 2006|title=Afghans consider rebuilding Bamiyan Buddhas|work=International Herald Tribune/The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/05/world/asia/05iht-buddhas.3793036.html|access-date=8 March 2014}}</ref> ស្ថិតនៅចម្ងាយ {{Convert|130|km|mi}} ទៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[កាប៊ុល|ក្រុងកាប៊ុល]] នៅរយៈកម្ពស់ {{Convert|2500|m|ft}} [[វិធីសាស្ត្រកំណត់អាយុកាលដោយប្រើវិទ្យុសកម្មកាបូ]] ​នៃ​សមាសធាតុ​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​បាន​កំណត់​ទំហំ​តូច​ជាង {{Convert|38|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធខាងកើត» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥៧០ នៃគ.ស ហើយព្រះពុទ្ធធំជាងនេះ {{Convert|55|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធរូបខាងលិច» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៃគ.ស ដែលនឹងមានអាយុកាលតាំងពីសម័យដែលពួក[[ជនជាតិហេបថាលីត|ហេបថាលីត]]គ្រប់គ្រងតំបន់នេះ។ <ref name="Nic2018">{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity|date=19 April 2018|isbn=978-0-19-256246-3|page=708|url=https://books.google.com/books?id=A09WDwAAQBAJ&pg=PA708|language=en|quote=The Bamiyan Buddhas dated from Hephthalite times}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០០១ រចនាសម្ព័ន្ធទាំងពីរត្រូវបានបំផ្លាញដោយពួក[[តាលីបង់]] បន្ទាប់ពីបញ្ជាមួយដែលបានផ្តល់ឱ្យនៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០១ ដោយមេដឹកនាំតាលីបង់លោក [[មូឡា អូម៉ារ|មូឡា មូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ]] ឲ្យបំផ្លាញរូបសំណាកទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន "ដើម្បីកុំឱ្យនរណាម្នាក់អាចគោរពបូជា ឬគោរពពួកគេនៅពេលអនាគត"។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qr2x0O6BK00C&pg=PA15|title=The Buddhas of Bamiyan|date=2012|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06538-3|page=15|language=en}}</ref> មតិ​អន្តរជាតិ និង​ក្នុងស្រុក​បាន​ថ្កោលទោស​ការបំផ្លាញ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ <ref name="Ind010611">{{Cite news|last=Shah|first=Amir|date=3 March 2001|title=Taliban destroy ancient Buddhist relics – International pleas ignored by Afghanistan's Islamic fundamentalist leaders|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106181318/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|archive-date=6 January 2011}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​ចុះបញ្ជី​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៣ ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ[[បញ្ជីតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ]] ហើយ​ត្រូវ​បាន​ទទួលស្គាល់​ថា​ជាមនោសញ្ចេតនា​ដ៏​លេចធ្លោ​នៃ​[[ព្រះពុទ្ធកន្ធារៈ|ព្រះពុទ្ធសាសនា​កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/208 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128162824/https://whc.unesco.org/en/list/208 |archive-date=28 January 2007 |access-date=2 November 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ពួកតាលីបង់បានធ្វើការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិហាហ្សារ៉ាស់អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយដើរពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ សម្លាប់បុរស ស្ត្រី និងកុមារ។ ផ្ទះសម្បែង ផ្សារ ដើមឈើ ទីបញ្ចុះសព និងទីតាំងវប្បធម៌ផ្សេងៗទៀតរបស់ជនជាតិហាហ្សារ៉ាស ត្រូវបានបំផ្លាញទាំងអស់។ មេដឹកនាំសហគមន៍ហាហ្សារ៉ា ក្រោយមកបានអះអាងថា មនុស្សរហូតដល់ ១៥.០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលដោយពួកតាលីបង់។ <ref>{{Cite book|title=Cultural Heritage and Mass Atrocities|publisher=Getty Publication|year=2022|isbn=1606068075|pages=386-402|language=English}}</ref> រូបចម្លាក់ទាំងនេះតំណាងឱ្យការវិវត្តន៍នៅពេលក្រោយនៃរចនាបថលាយឡំបុរាណនៃ [[សិល្បៈ​ក្រិក-ព្រះពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈក្រិក-ពុទ្ធសាសនា]] នៅ [[កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite book|title=The Path of the Buddha (1956)|page=43|url=https://books.google.com/books?id=g6OHBCgmmGAC&pg=PA43|isbn=978-8120800304}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធធំជាងនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''"សាលសាល"'' ("ពន្លឺចាំងឆ្លុះពេញចក្រវាល") ហើយត្រូវបានគេហៅថាជាបុរស។ ចម្លាក់លៀនតូចជាងនេះត្រូវបានគេហៅថា ''"សាហ៍ ម៉ាម៉ា"'' ("សម្ដេចក្សត្រីយានី") ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជារូបស្ត្រី ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនអាចនិយាយបានច្បាស់លាស់ទេ។ <ref>{{Cite web |title=booklet web E.indd |url=http://www.christian-frei.info/dvd/christian_frei-booklet_en.pdf |access-date=9 October 2013}}</ref> រូបសំណាកតូចជាងមានអាយុកាលមុនរូបសំណាកធំជាង។ <ref name="bamiyanculturalcentre">{{Cite web |title=Visit Bamiyan |url=https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129235250/https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 |publisher=Bamiyanculturalcentre.org}}</ref> តាមបច្ចេកទេស ចម្លាក់ទាំងពីរសុទ្ធតែជា [[ចម្លាក់លៀន]] ៖ នៅខាងក្រោយ ពួកវានីមួយៗបានបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុងជញ្ជាំងច្រាំងថ្មចោទ។ តួ​សំខាន់ៗ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​ច្រាំង​ថ្ម​ភក់ ប៉ុន្តែ​ព័ត៌មាន​លម្អិត​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​គំរូ​ដោយ​ភក់​លាយ​ជាមួយ​ចំបើង និង​ស្រោប​ដោយ ​[[បាយអ]] ។ បាយអនេះ ដែលភាគច្រើនបានរលុបអស់ជាយូរមកហើយ ត្រូវបានលាបពណ៌ដើម្បីបង្កើនការបង្ហាញទម្រង់ទឹកមុខត្រូវបានលាបពស្បង់ចីវរបងបាយអង្ហាញ ដៃ និងផ្នត់ស្បង់ចីវរ ។ ដោយក្នុងនោះ ព្រះបដិមាអង្គធំត្រូវបានលាបពណ៌ក្រហមក្រម៉ៅ ចំណែកឯព្រះបដិមាអង្គតូចត្រូវបានលាបពណ៌ចម្រុះ។»។ <ref name="gall1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=6 December 2006|title=From Ruins of Afghan Buddhas, a History Grows|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/06/world/asia/06budd.html|access-date=6 January 2008}}</ref> ផ្នែកខាងក្រោមនៃដៃចម្លាក់ត្រូវបានសាងសង់ពីល្បាយដីឥដ្ឋ-ចំបើងដូចគ្នា ដោយទ្រលើ[[គ្រោងគំរូ (រូបចម្លាក់)|គ្រោង]] ធ្វើពីឈើ។ ការស្រាវជ្រាវបច្ចុប្បន្នបង្ហាញថា ផ្នែកខាងលើនៃមុខរបស់ពួកគេមានរបាំងឈើធំៗ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ២ នៃគ.ស. [[បាមយាន|បាមិយាន]] គឺជាទីតាំងសាសនា[[ពុទ្ធសាសនិក]] នៅលើ[[ផ្លូវសូត្រ]] ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ពួកកុសាណៈ]] ដែលនៅតែមានរហូតដល់ការដណ្ដើមយក[[អ៊ីស្លាមសាសនា|ពួកឥស្លាម]] នៅឆ្នាំ ៧៧០ នៃគ.ស. និងចុងក្រោយបានស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាចក្រកាស្នាវិឌ|ការគ្រប់គ្រងរបស់ទួគីកាស្នាវិឌ]] នៅឆ្នាំ ៩៧៧ នៃគ.ស ។ នៅឆ្នាំ១២២១ [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ក្នុងអំឡុងពេល[[ឡោមព័ទ្ធបាមិយាន]] បានឈ្លានពានជ្រលងភ្នំបាមិយាន ដោយបានបំផ្លាញប្រជាជនភាគច្រើនរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបន្សល់ទុកព្រះពុទ្ធបាមិយានដែលនៅសេសសល់ឡើយ។ <ref>{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> <ref name="Remembering Bamiyan">{{Cite web |title=Remembering Bamiyan |url=http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004201837/http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |archive-date=4 October 2013 |access-date=9 October 2013 |publisher=Kashgar.com.au}}</ref> ក្រោយមកនៅសតវត្សរ៍ទី១៧ អធិរាជនៃ[[អាណាចក្រមុហ្គល]] [[ឱរ៉ង់ហ្សេប|អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប]] បានបញ្ជាឱ្យប្រើប្រាស់កាំភ្លើងធំមួយរយៈខ្លីដើម្បីបំផ្លាញចម្លាក់ទាំងនោះ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតខ្លះ ទោះបីជាព្រះពុទ្ធបានរស់រានមានជីវិតដោយគ្មានគ្រោះថ្នាក់អ្វីធំដុំក៏ដោយ។ <ref name="Remembering Bamiyan" /> <ref name="Jain 2019 28">{{Cite book|title=Flight of Deities and Rebirth of Temples: Episodes from Indian History|publisher=Aryan Books International|year=2019|isbn=978-81-7305-619-2|pages=28}}</ref> <ref name="Bamiyan and Buddhism Afghanistan">{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ត្រូវ​បាន​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ដោយ​រូងភ្នំ​ជាច្រើន ដែល​ជញ្ជាំង​ត្រូវ​បាន​តុបតែង​ដោយ​គំនូរ <ref name="BBC299" /> ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី ៦ ដល់​ទី ៨ នៃ​គ.ស.។ ភស្តុតាង​ខាង​បុរាណវិទ្យា​បង្ហាញ​ថា គំនូរ​រូងភ្នំ​បាន​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី ​[[ការដណ្ដើមយករបស់ពួកមូស្លីមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ការ​ដណ្ដើមយក​របស់​ពួក​មូស្លីម​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ <ref name="BBC299" /> ស្នាដៃសិល្បៈតូចៗទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការសំយោគសិល្បៈនៃ [[សិល្បៈពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង [[សិល្បៈគុប្តៈ]] ពី [[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ]] ដោយមានឥទ្ធិពលពី [[អាណាចក្រសាសានិយៈ]] និង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន]] ក៏ដូចជា [[យ៉ាប់ហ្គូថូខារ៉ា]] ។ <ref name="BBC299">{{Cite journal|last=Higuchi|first=Takayasu|last2=Barnes|first2=Gina|year=1995|title=Bamiyan: Buddhist Cave Temples in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/125086|journal=World Archaeology|volume=27|issue=2|page=299|doi=10.1080/00438243.1995.9980308|issn=0043-8243|jstor=125086|url-access=subscription}}</ref> == ឯកសារយោង == 8lofsjqgqddxoqjt52ghi2ux0iwdfk6 340987 340986 2026-09-25T04:00:35Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះពុទ្ធរូបបាមិយាន]] ទៅ [[ព្រះពុទ្ធរូបបាមីយ៉ាន]] 340986 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មានទីកន្លែងកេរដំណែលពិភពលោក|Image={{multiple image|perrow = 2|total_width = 300|caption_align = center | align = center | border = none | direction = horizontal | image1 = Buddha_of_Bamiyan.jpg | caption1 = {{Convert|55|m|ft|adj=on}} "Western Buddha" | image2 = Smaller 38 m (125 ft) "Eastern" Buddha of Bamiyan, built between 544 to 595 CE.jpg | caption2 = {{Convert|38|m|ft|adj=on}} "Eastern Buddha" | footer_align = center | footer = [[Radiocarbon dating|Carbon dating]] indicates the Western Buddha was built c. 591–644 CE and the Eastern Buddha c. 544–595.<ref name="DTBD">{{cite journal |last1=Blänsdorf |first1=Catharina |title=Dating of the Buddha Statues – AMS 14C Dating of Organic Materials|journal=Monuments and Sites |volume=19 |year=2009 |pages=231–236 |display-authors=etal |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/monsites/article/download/22983/16750}}</ref><ref name="ICOMOS18">{{cite book |editor1-last=Petzet |editor1-first=Michael |title=The Giant Buddhas of Bamiyan. Safeguarding the remains. |date=2009 |publisher=ICOMOS |pages=18–19 |url=https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |access-date=17 May 2022 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204200802/https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |url-status=dead }}</ref> }}|Caption=|Location=[[Bamyan Province|Bamiyan]], Afghanistan|Criteria=Cultural: i, ii, iii, iv, vi.|ID=208|Coordinates={{Coord|34.8320|67.8267|type:landmark_region:AF|display=inline,title}}|Year=2003|Danger=2003–present|Name=Buddhas of Bamiyan|map_caption=Location of the Buddhas of Bamiyan within Afghanistan}}'''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមិយាន''' ឬ '''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមីយ៉ាន''' ([[ភាសាដាវី|ដាវី]]: تندیس‌های بودا در بامیان ) គឺជា[[សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនាបាមីយ៉ាន|ចម្លាក់លៀនព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដ៏ធំមហិមាពីរនៅក្នុង[[បាមយាន|ជ្រលងភ្នំបាមិយាន]]នៃ[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ដែល[[ឆ្លាក់រូប|ឆ្លាក់]] ប្រហែលជានៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ៦។ <ref name="Gall 1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=5 December 2006|title=Afghans consider rebuilding Bamiyan Buddhas|work=International Herald Tribune/The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/05/world/asia/05iht-buddhas.3793036.html|access-date=8 March 2014}}</ref> ស្ថិតនៅចម្ងាយ {{Convert|130|km|mi}} ទៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[កាប៊ុល|ក្រុងកាប៊ុល]] នៅរយៈកម្ពស់ {{Convert|2500|m|ft}} [[វិធីសាស្ត្រកំណត់អាយុកាលដោយប្រើវិទ្យុសកម្មកាបូ]] ​នៃ​សមាសធាតុ​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​បាន​កំណត់​ទំហំ​តូច​ជាង {{Convert|38|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធខាងកើត» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥៧០ នៃគ.ស ហើយព្រះពុទ្ធធំជាងនេះ {{Convert|55|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធរូបខាងលិច» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៃគ.ស ដែលនឹងមានអាយុកាលតាំងពីសម័យដែលពួក[[ជនជាតិហេបថាលីត|ហេបថាលីត]]គ្រប់គ្រងតំបន់នេះ។ <ref name="Nic2018">{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity|date=19 April 2018|isbn=978-0-19-256246-3|page=708|url=https://books.google.com/books?id=A09WDwAAQBAJ&pg=PA708|language=en|quote=The Bamiyan Buddhas dated from Hephthalite times}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០០១ រចនាសម្ព័ន្ធទាំងពីរត្រូវបានបំផ្លាញដោយពួក[[តាលីបង់]] បន្ទាប់ពីបញ្ជាមួយដែលបានផ្តល់ឱ្យនៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០១ ដោយមេដឹកនាំតាលីបង់លោក [[មូឡា អូម៉ារ|មូឡា មូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ]] ឲ្យបំផ្លាញរូបសំណាកទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន "ដើម្បីកុំឱ្យនរណាម្នាក់អាចគោរពបូជា ឬគោរពពួកគេនៅពេលអនាគត"។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qr2x0O6BK00C&pg=PA15|title=The Buddhas of Bamiyan|date=2012|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06538-3|page=15|language=en}}</ref> មតិ​អន្តរជាតិ និង​ក្នុងស្រុក​បាន​ថ្កោលទោស​ការបំផ្លាញ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ <ref name="Ind010611">{{Cite news|last=Shah|first=Amir|date=3 March 2001|title=Taliban destroy ancient Buddhist relics – International pleas ignored by Afghanistan's Islamic fundamentalist leaders|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106181318/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|archive-date=6 January 2011}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​ចុះបញ្ជី​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៣ ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ[[បញ្ជីតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ]] ហើយ​ត្រូវ​បាន​ទទួលស្គាល់​ថា​ជាមនោសញ្ចេតនា​ដ៏​លេចធ្លោ​នៃ​[[ព្រះពុទ្ធកន្ធារៈ|ព្រះពុទ្ធសាសនា​កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/208 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128162824/https://whc.unesco.org/en/list/208 |archive-date=28 January 2007 |access-date=2 November 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ពួកតាលីបង់បានធ្វើការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិហាហ្សារ៉ាស់អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយដើរពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ សម្លាប់បុរស ស្ត្រី និងកុមារ។ ផ្ទះសម្បែង ផ្សារ ដើមឈើ ទីបញ្ចុះសព និងទីតាំងវប្បធម៌ផ្សេងៗទៀតរបស់ជនជាតិហាហ្សារ៉ាស ត្រូវបានបំផ្លាញទាំងអស់។ មេដឹកនាំសហគមន៍ហាហ្សារ៉ា ក្រោយមកបានអះអាងថា មនុស្សរហូតដល់ ១៥.០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលដោយពួកតាលីបង់។ <ref>{{Cite book|title=Cultural Heritage and Mass Atrocities|publisher=Getty Publication|year=2022|isbn=1606068075|pages=386-402|language=English}}</ref> រូបចម្លាក់ទាំងនេះតំណាងឱ្យការវិវត្តន៍នៅពេលក្រោយនៃរចនាបថលាយឡំបុរាណនៃ [[សិល្បៈ​ក្រិក-ព្រះពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈក្រិក-ពុទ្ធសាសនា]] នៅ [[កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite book|title=The Path of the Buddha (1956)|page=43|url=https://books.google.com/books?id=g6OHBCgmmGAC&pg=PA43|isbn=978-8120800304}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធធំជាងនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''"សាលសាល"'' ("ពន្លឺចាំងឆ្លុះពេញចក្រវាល") ហើយត្រូវបានគេហៅថាជាបុរស។ ចម្លាក់លៀនតូចជាងនេះត្រូវបានគេហៅថា ''"សាហ៍ ម៉ាម៉ា"'' ("សម្ដេចក្សត្រីយានី") ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជារូបស្ត្រី ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនអាចនិយាយបានច្បាស់លាស់ទេ។ <ref>{{Cite web |title=booklet web E.indd |url=http://www.christian-frei.info/dvd/christian_frei-booklet_en.pdf |access-date=9 October 2013}}</ref> រូបសំណាកតូចជាងមានអាយុកាលមុនរូបសំណាកធំជាង។ <ref name="bamiyanculturalcentre">{{Cite web |title=Visit Bamiyan |url=https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129235250/https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 |publisher=Bamiyanculturalcentre.org}}</ref> តាមបច្ចេកទេស ចម្លាក់ទាំងពីរសុទ្ធតែជា [[ចម្លាក់លៀន]] ៖ នៅខាងក្រោយ ពួកវានីមួយៗបានបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុងជញ្ជាំងច្រាំងថ្មចោទ។ តួ​សំខាន់ៗ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​ច្រាំង​ថ្ម​ភក់ ប៉ុន្តែ​ព័ត៌មាន​លម្អិត​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​គំរូ​ដោយ​ភក់​លាយ​ជាមួយ​ចំបើង និង​ស្រោប​ដោយ ​[[បាយអ]] ។ បាយអនេះ ដែលភាគច្រើនបានរលុបអស់ជាយូរមកហើយ ត្រូវបានលាបពណ៌ដើម្បីបង្កើនការបង្ហាញទម្រង់ទឹកមុខត្រូវបានលាបពស្បង់ចីវរបងបាយអង្ហាញ ដៃ និងផ្នត់ស្បង់ចីវរ ។ ដោយក្នុងនោះ ព្រះបដិមាអង្គធំត្រូវបានលាបពណ៌ក្រហមក្រម៉ៅ ចំណែកឯព្រះបដិមាអង្គតូចត្រូវបានលាបពណ៌ចម្រុះ។»។ <ref name="gall1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=6 December 2006|title=From Ruins of Afghan Buddhas, a History Grows|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/06/world/asia/06budd.html|access-date=6 January 2008}}</ref> ផ្នែកខាងក្រោមនៃដៃចម្លាក់ត្រូវបានសាងសង់ពីល្បាយដីឥដ្ឋ-ចំបើងដូចគ្នា ដោយទ្រលើ[[គ្រោងគំរូ (រូបចម្លាក់)|គ្រោង]] ធ្វើពីឈើ។ ការស្រាវជ្រាវបច្ចុប្បន្នបង្ហាញថា ផ្នែកខាងលើនៃមុខរបស់ពួកគេមានរបាំងឈើធំៗ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ២ នៃគ.ស. [[បាមយាន|បាមិយាន]] គឺជាទីតាំងសាសនា[[ពុទ្ធសាសនិក]] នៅលើ[[ផ្លូវសូត្រ]] ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ពួកកុសាណៈ]] ដែលនៅតែមានរហូតដល់ការដណ្ដើមយក[[អ៊ីស្លាមសាសនា|ពួកឥស្លាម]] នៅឆ្នាំ ៧៧០ នៃគ.ស. និងចុងក្រោយបានស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាចក្រកាស្នាវិឌ|ការគ្រប់គ្រងរបស់ទួគីកាស្នាវិឌ]] នៅឆ្នាំ ៩៧៧ នៃគ.ស ។ នៅឆ្នាំ១២២១ [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ក្នុងអំឡុងពេល[[ឡោមព័ទ្ធបាមិយាន]] បានឈ្លានពានជ្រលងភ្នំបាមិយាន ដោយបានបំផ្លាញប្រជាជនភាគច្រើនរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបន្សល់ទុកព្រះពុទ្ធបាមិយានដែលនៅសេសសល់ឡើយ។ <ref>{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> <ref name="Remembering Bamiyan">{{Cite web |title=Remembering Bamiyan |url=http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004201837/http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |archive-date=4 October 2013 |access-date=9 October 2013 |publisher=Kashgar.com.au}}</ref> ក្រោយមកនៅសតវត្សរ៍ទី១៧ អធិរាជនៃ[[អាណាចក្រមុហ្គល]] [[ឱរ៉ង់ហ្សេប|អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប]] បានបញ្ជាឱ្យប្រើប្រាស់កាំភ្លើងធំមួយរយៈខ្លីដើម្បីបំផ្លាញចម្លាក់ទាំងនោះ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតខ្លះ ទោះបីជាព្រះពុទ្ធបានរស់រានមានជីវិតដោយគ្មានគ្រោះថ្នាក់អ្វីធំដុំក៏ដោយ។ <ref name="Remembering Bamiyan" /> <ref name="Jain 2019 28">{{Cite book|title=Flight of Deities and Rebirth of Temples: Episodes from Indian History|publisher=Aryan Books International|year=2019|isbn=978-81-7305-619-2|pages=28}}</ref> <ref name="Bamiyan and Buddhism Afghanistan">{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ត្រូវ​បាន​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ដោយ​រូងភ្នំ​ជាច្រើន ដែល​ជញ្ជាំង​ត្រូវ​បាន​តុបតែង​ដោយ​គំនូរ <ref name="BBC299" /> ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី ៦ ដល់​ទី ៨ នៃ​គ.ស.។ ភស្តុតាង​ខាង​បុរាណវិទ្យា​បង្ហាញ​ថា គំនូរ​រូងភ្នំ​បាន​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី ​[[ការដណ្ដើមយករបស់ពួកមូស្លីមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ការ​ដណ្ដើមយក​របស់​ពួក​មូស្លីម​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ <ref name="BBC299" /> ស្នាដៃសិល្បៈតូចៗទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការសំយោគសិល្បៈនៃ [[សិល្បៈពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង [[សិល្បៈគុប្តៈ]] ពី [[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ]] ដោយមានឥទ្ធិពលពី [[អាណាចក្រសាសានិយៈ]] និង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន]] ក៏ដូចជា [[យ៉ាប់ហ្គូថូខារ៉ា]] ។ <ref name="BBC299">{{Cite journal|last=Higuchi|first=Takayasu|last2=Barnes|first2=Gina|year=1995|title=Bamiyan: Buddhist Cave Temples in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/125086|journal=World Archaeology|volume=27|issue=2|page=299|doi=10.1080/00438243.1995.9980308|issn=0043-8243|jstor=125086|url-access=subscription}}</ref> == ឯកសារយោង == 8lofsjqgqddxoqjt52ghi2ux0iwdfk6 340989 340987 2026-09-25T04:04:30Z Asa MILAI 50298 340989 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មានទីកន្លែងកេរដំណែលពិភពលោក|Image={{multiple image|perrow = 2|total_width = 300|caption_align = center | align = center | border = none | direction = horizontal | image1 = Buddha_of_Bamiyan.jpg | caption1 = {{Convert|55|m|ft|adj=on}} "ព្រះពុទ្ធរូបខាងលិច" | image2 = Smaller 38 m (125 ft) "Eastern" Buddha of Bamiyan, built between 544 to 595 CE.jpg | caption2 = {{Convert|38|m|ft|adj=on}} "ព្រះពុទ្ធរូបខាងកើត" | footer_align = center | footer = [[ការកំណត់អាយុដោយវិទ្យុសកម្មកាបូន | ការកំណត់អាយុដោយកាបូន]] បង្ហាញថាព្រះពុទ្ធរូបខាងលិចត្រូវបានសាងសង់ឡើងប្រហែលឆ្នាំ ៥៩១-៦៤៤ នៃគ.ស និងព្រះពុទ្ធរូបខាងកើតប្រហែលឆ្នាំ ៥៤៤-៥៩៥។<ref name="DTBD">{{cite journal |last1=Blänsdorf |first1=Catharina |title=Dating of the Buddha Statues – AMS 14C Dating of Organic Materials|journal=Monuments and Sites |volume=19 |year=2009 |pages=231–236 |display-authors=etal |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/monsites/article/download/22983/16750}}</ref><ref name="ICOMOS18">{{cite book |editor1-last=Petzet |editor1-first=Michael |title=The Giant Buddhas of Bamiyan. Safeguarding the remains. |date=2009 |publisher=ICOMOS |pages=18–19 |url=https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |access-date=17 May 2022 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204200802/https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |url-status=dead }}</ref> }}|Caption=|Location=[[ខេត្តបាមយ៉ាន | បាមីយ៉ាន]], អាហ្វហ្គានីស្ថាន|Criteria=Cultural: i, ii, iii, iv, vi.|ID=208|Coordinates={{Coord|34.8320|67.8267|type:landmark_region:AF|display=inline,title}}|Year=២០០៣|Danger=២០០៣–បច្ចុប្បន្ន|Name=ព្រះពុទ្ធរូបបាមីយ៉ាន|map_caption=Location of the Buddhas of Bamiyan within Afghanistan}}'''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមិយាន''' ឬ '''ព្រះពុទ្ធរូបនៃបាមីយ៉ាន''' ([[ភាសាដាវី|ដាវី]]: تندیس‌های بودا در بامیان ) គឺជា[[សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនាបាមីយ៉ាន|ចម្លាក់លៀនព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដ៏ធំមហិមាពីរនៅក្នុង[[បាមយាន|ជ្រលងភ្នំបាមិយាន]]នៃ[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ដែល[[ឆ្លាក់រូប|ឆ្លាក់]] ប្រហែលជានៅអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ៦។ <ref name="Gall 1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=5 December 2006|title=Afghans consider rebuilding Bamiyan Buddhas|work=International Herald Tribune/The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/05/world/asia/05iht-buddhas.3793036.html|access-date=8 March 2014}}</ref> ស្ថិតនៅចម្ងាយ {{Convert|130|km|mi}} ទៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[កាប៊ុល|ក្រុងកាប៊ុល]] នៅរយៈកម្ពស់ {{Convert|2500|m|ft}} [[វិធីសាស្ត្រកំណត់អាយុកាលដោយប្រើវិទ្យុសកម្មកាបូ]] ​នៃ​សមាសធាតុ​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​បាន​កំណត់​ទំហំ​តូច​ជាង {{Convert|38|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធខាងកើត» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥៧០ នៃគ.ស ហើយព្រះពុទ្ធធំជាងនេះ {{Convert|55|m|ft}} «ព្រះពុទ្ធរូបខាងលិច» ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៃគ.ស ដែលនឹងមានអាយុកាលតាំងពីសម័យដែលពួក[[ជនជាតិហេបថាលីត|ហេបថាលីត]]គ្រប់គ្រងតំបន់នេះ។ <ref name="Nic2018">{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity|date=19 April 2018|isbn=978-0-19-256246-3|page=708|url=https://books.google.com/books?id=A09WDwAAQBAJ&pg=PA708|language=en|quote=The Bamiyan Buddhas dated from Hephthalite times}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០០១ រចនាសម្ព័ន្ធទាំងពីរត្រូវបានបំផ្លាញដោយពួក[[តាលីបង់]] បន្ទាប់ពីបញ្ជាមួយដែលបានផ្តល់ឱ្យនៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០១ ដោយមេដឹកនាំតាលីបង់លោក [[មូឡា អូម៉ារ|មូឡា មូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ]] ឲ្យបំផ្លាញរូបសំណាកទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន "ដើម្បីកុំឱ្យនរណាម្នាក់អាចគោរពបូជា ឬគោរពពួកគេនៅពេលអនាគត"។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qr2x0O6BK00C&pg=PA15|title=The Buddhas of Bamiyan|date=2012|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06538-3|page=15|language=en}}</ref> មតិ​អន្តរជាតិ និង​ក្នុងស្រុក​បាន​ថ្កោលទោស​ការបំផ្លាញ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា។ <ref name="Ind010611">{{Cite news|last=Shah|first=Amir|date=3 March 2001|title=Taliban destroy ancient Buddhist relics – International pleas ignored by Afghanistan's Islamic fundamentalist leaders|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106181318/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|archive-date=6 January 2011}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​ចុះបញ្ជី​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៣ ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ[[បញ្ជីតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ]] ហើយ​ត្រូវ​បាន​ទទួលស្គាល់​ថា​ជាមនោសញ្ចេតនា​ដ៏​លេចធ្លោ​នៃ​[[ព្រះពុទ្ធកន្ធារៈ|ព្រះពុទ្ធសាសនា​កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/208 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128162824/https://whc.unesco.org/en/list/208 |archive-date=28 January 2007 |access-date=2 November 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ពួកតាលីបង់បានធ្វើការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិហាហ្សារ៉ាស់អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយដើរពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ សម្លាប់បុរស ស្ត្រី និងកុមារ។ ផ្ទះសម្បែង ផ្សារ ដើមឈើ ទីបញ្ចុះសព និងទីតាំងវប្បធម៌ផ្សេងៗទៀតរបស់ជនជាតិហាហ្សារ៉ាស ត្រូវបានបំផ្លាញទាំងអស់។ មេដឹកនាំសហគមន៍ហាហ្សារ៉ា ក្រោយមកបានអះអាងថា មនុស្សរហូតដល់ ១៥.០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលដោយពួកតាលីបង់។ <ref>{{Cite book|title=Cultural Heritage and Mass Atrocities|publisher=Getty Publication|year=2022|isbn=1606068075|pages=386-402|language=English}}</ref> រូបចម្លាក់ទាំងនេះតំណាងឱ្យការវិវត្តន៍នៅពេលក្រោយនៃរចនាបថលាយឡំបុរាណនៃ [[សិល្បៈ​ក្រិក-ព្រះពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈក្រិក-ពុទ្ធសាសនា]] នៅ [[កន្ធារៈ]] ។ <ref>{{Cite book|title=The Path of the Buddha (1956)|page=43|url=https://books.google.com/books?id=g6OHBCgmmGAC&pg=PA43|isbn=978-8120800304}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធធំជាងនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''"សាលសាល"'' ("ពន្លឺចាំងឆ្លុះពេញចក្រវាល") ហើយត្រូវបានគេហៅថាជាបុរស។ ចម្លាក់លៀនតូចជាងនេះត្រូវបានគេហៅថា ''"សាហ៍ ម៉ាម៉ា"'' ("សម្ដេចក្សត្រីយានី") ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជារូបស្ត្រី ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនអាចនិយាយបានច្បាស់លាស់ទេ។ <ref>{{Cite web |title=booklet web E.indd |url=http://www.christian-frei.info/dvd/christian_frei-booklet_en.pdf |access-date=9 October 2013}}</ref> រូបសំណាកតូចជាងមានអាយុកាលមុនរូបសំណាកធំជាង។ <ref name="bamiyanculturalcentre">{{Cite web |title=Visit Bamiyan |url=https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129235250/https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 |publisher=Bamiyanculturalcentre.org}}</ref> តាមបច្ចេកទេស ចម្លាក់ទាំងពីរសុទ្ធតែជា [[ចម្លាក់លៀន]] ៖ នៅខាងក្រោយ ពួកវានីមួយៗបានបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុងជញ្ជាំងច្រាំងថ្មចោទ។ តួ​សំខាន់ៗ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​ច្រាំង​ថ្ម​ភក់ ប៉ុន្តែ​ព័ត៌មាន​លម្អិត​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​គំរូ​ដោយ​ភក់​លាយ​ជាមួយ​ចំបើង និង​ស្រោប​ដោយ ​[[បាយអ]] ។ បាយអនេះ ដែលភាគច្រើនបានរលុបអស់ជាយូរមកហើយ ត្រូវបានលាបពណ៌ដើម្បីបង្កើនការបង្ហាញទម្រង់ទឹកមុខត្រូវបានលាបពស្បង់ចីវរបងបាយអង្ហាញ ដៃ និងផ្នត់ស្បង់ចីវរ ។ ដោយក្នុងនោះ ព្រះបដិមាអង្គធំត្រូវបានលាបពណ៌ក្រហមក្រម៉ៅ ចំណែកឯព្រះបដិមាអង្គតូចត្រូវបានលាបពណ៌ចម្រុះ។»។ <ref name="gall1">{{Cite news|last=Gall|first=Carlotta|date=6 December 2006|title=From Ruins of Afghan Buddhas, a History Grows|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/12/06/world/asia/06budd.html|access-date=6 January 2008}}</ref> ផ្នែកខាងក្រោមនៃដៃចម្លាក់ត្រូវបានសាងសង់ពីល្បាយដីឥដ្ឋ-ចំបើងដូចគ្នា ដោយទ្រលើ[[គ្រោងគំរូ (រូបចម្លាក់)|គ្រោង]] ធ្វើពីឈើ។ ការស្រាវជ្រាវបច្ចុប្បន្នបង្ហាញថា ផ្នែកខាងលើនៃមុខរបស់ពួកគេមានរបាំងឈើធំៗ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ២ នៃគ.ស. [[បាមយាន|បាមិយាន]] គឺជាទីតាំងសាសនា[[ពុទ្ធសាសនិក]] នៅលើ[[ផ្លូវសូត្រ]] ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ពួកកុសាណៈ]] ដែលនៅតែមានរហូតដល់ការដណ្ដើមយក[[អ៊ីស្លាមសាសនា|ពួកឥស្លាម]] នៅឆ្នាំ ៧៧០ នៃគ.ស. និងចុងក្រោយបានស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាចក្រកាស្នាវិឌ|ការគ្រប់គ្រងរបស់ទួគីកាស្នាវិឌ]] នៅឆ្នាំ ៩៧៧ នៃគ.ស ។ នៅឆ្នាំ១២២១ [[ជេនហ្គិស ខាន់|ជិនហ្គីសខាន់]] ក្នុងអំឡុងពេល[[ឡោមព័ទ្ធបាមិយាន]] បានឈ្លានពានជ្រលងភ្នំបាមិយាន ដោយបានបំផ្លាញប្រជាជនភាគច្រើនរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបន្សល់ទុកព្រះពុទ្ធបាមិយានដែលនៅសេសសល់ឡើយ។ <ref>{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> <ref name="Remembering Bamiyan">{{Cite web |title=Remembering Bamiyan |url=http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004201837/http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |archive-date=4 October 2013 |access-date=9 October 2013 |publisher=Kashgar.com.au}}</ref> ក្រោយមកនៅសតវត្សរ៍ទី១៧ អធិរាជនៃ[[អាណាចក្រមុហ្គល]] [[ឱរ៉ង់ហ្សេប|អ៊ូរ៉ង់ហ្សេប]] បានបញ្ជាឱ្យប្រើប្រាស់កាំភ្លើងធំមួយរយៈខ្លីដើម្បីបំផ្លាញចម្លាក់ទាំងនោះ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតខ្លះ ទោះបីជាព្រះពុទ្ធបានរស់រានមានជីវិតដោយគ្មានគ្រោះថ្នាក់អ្វីធំដុំក៏ដោយ។ <ref name="Remembering Bamiyan" /> <ref name="Jain 2019 28">{{Cite book|title=Flight of Deities and Rebirth of Temples: Episodes from Indian History|publisher=Aryan Books International|year=2019|isbn=978-81-7305-619-2|pages=28}}</ref> <ref name="Bamiyan and Buddhism Afghanistan">{{Cite web |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}</ref> ព្រះពុទ្ធរូប​ត្រូវ​បាន​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ដោយ​រូងភ្នំ​ជាច្រើន ដែល​ជញ្ជាំង​ត្រូវ​បាន​តុបតែង​ដោយ​គំនូរ <ref name="BBC299" /> ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី ៦ ដល់​ទី ៨ នៃ​គ.ស.។ ភស្តុតាង​ខាង​បុរាណវិទ្យា​បង្ហាញ​ថា គំនូរ​រូងភ្នំ​បាន​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី ​[[ការដណ្ដើមយករបស់ពួកមូស្លីមនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ការ​ដណ្ដើមយក​របស់​ពួក​មូស្លីម​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ <ref name="BBC299" /> ស្នាដៃសិល្បៈតូចៗទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការសំយោគសិល្បៈនៃ [[សិល្បៈពុទ្ធសាសនា|សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង [[សិល្បៈគុប្តៈ]] ពី [[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ]] ដោយមានឥទ្ធិពលពី [[អាណាចក្រសាសានិយៈ]] និង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន]] ក៏ដូចជា [[យ៉ាប់ហ្គូថូខារ៉ា]] ។ <ref name="BBC299">{{Cite journal|last=Higuchi|first=Takayasu|last2=Barnes|first2=Gina|year=1995|title=Bamiyan: Buddhist Cave Temples in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/125086|journal=World Archaeology|volume=27|issue=2|page=299|doi=10.1080/00438243.1995.9980308|issn=0043-8243|jstor=125086|url-access=subscription}}</ref> == ឯកសារយោង == s9l3n76qnw063pfm8alakw1mwjceeay 0 54889 340988 2026-09-25T04:00:35Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះពុទ្ធរូបបាមិយាន]] ទៅ [[ព្រះពុទ្ធរូបបាមីយ៉ាន]] 340988 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះពុទ្ធរូបបាមីយ៉ាន]] l0tyqhxi5w6z2hlnde7b7wqg20qm4f0 0 54890 340994 2026-09-25T08:55:58Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1376627714|2026 Nepal–Tibet floods]]" 340994 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ព្រឹត្តិការណ៍|name=2026 Nepal–Tibet floods|image=Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|thumbtime=31|Image_Caption=Flood hitting the [[Gyirong Port]] crossing on the [[China–Nepal border]] seven minutes after a {{M|s|5.2|link=[[surface-wave magnitude]]}} tremor|date={{start date|2026|08|26|df=y}} – present|Location={{ubl |'''[[Rasuwa District|Rasuwa]]''' & '''[[Nuwakot District|Nuwakot]] districts'''|[[Bagmati Province]]|(Nepal) |'''[[Gyirong County]]'''|[[Tibet Autonomous Region]]|(China) }}|coordinates={{coord|28.3|N|85.5|E|display=inline,title}}<ref name="gfz1" /><ref name="USGS_est">{{Cite web |title=M 5.2 Landslide - 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal |publisher=[[United States Geological Survey]] |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive |access-date=29 August 2026 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827050816/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive |url-status=live }}</ref>|type=[[Avalanche|Ice avalanche]] or [[glacier collapse]]|Deaths=1,494+{{efn|1,451 in Nepal,<ref name=":42"/> 43 in China<ref name=":24"/>}} <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM-->|injuries=9,287+<ref name=":36"/>|cause=Under investigation|missing=6,264+{{efn|5,745 in Nepal,<ref name=":42"/> 519 in China<ref name=":24"/>}}<!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM-->|property_damage='''Nepal:''' <br> {{Currency|400 billion|NPR|passthrough=yes}}+ <br> {{small|({{Currency|2.64 billion|USD|passthrough=yes}}+)}}<ref name = "KPostGrants"/> <br> '''China:''' <br> {{Currency|450 million|CNY|passthrough=yes}}+ <br> {{small|({{Currency|67.08 million|USD|passthrough=yes}}+)}}<ref name = "Straits20260902"/>}}នៅព្រឹកថ្ងៃទី ២៦ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ [[ទឹកជំនន់ភ្លាមៗ]] និង [[លំហូរកម្ទេចកម្ទី]] ជាបន្តបន្ទាប់បានបំផ្លាញ [[កំពង់ផែជីឡុង]] នៅតាម[[ព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់]] និងបានវាយប្រហារការតាំងទីលំនៅរាប់សិបកន្លែងតាមបណ្តោយចម្ងាយ ៧២ គីឡូម៉ែត្រ (៤៥ ម៉ាយ)<ref>{{Cite news|date=27 August 2026|title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|url-status=live|access-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|archive-date=26 August 2026}}</ref> លាតសន្ធឹងនៃ ​[[ទន្លេត្រីសូល៍]] {{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river {{convert|65|km}} to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.|name="Bhotekoshi"}} នៅ[[នេប៉ាល់|​ប្រទេស​នេប៉ាល់]] ។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''គ្រោះទឹកជំនន់នេប៉ាល់-ចិន ឆ្នាំ ២០២៦''' <ref>{{Cite web |title=Rescue efforts continue as Nepal-China flood death toll rises to 1,280 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/3/rescue-efforts-continue-as-nepal-china-flood-death-toll-surpasses-1270 |access-date=2026-09-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Milko |first=Victoria |last2=Kafle |first2=Shristi |date=2026-08-29 |title=Nepal-China flood survivors reach safe areas as families await news of nearly 3,000 missing |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flood-rescue-fde34c839b648f93f6aa011f044deb00 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260905014026/https://apnews.com/article/nepal-china-flood-rescue-fde34c839b648f93f6aa011f044deb00 |archive-date=5 September 2026 |access-date=2026-09-06 |website=AP News |language=en}}</ref> '''គ្រោះទឹកជំនន់ភូតេកូស៊ី''' <ref name=":25">{{Cite web |last=Pandey |first=Upendra Raj |date=27 August 2026 |title=Bhotekoshi flood: What happened in Himalayas and what comes next? |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/bhotekoshi-flood-what-happened-in-nepal-s-himalayas-and-what-comes-next |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829215352/https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/bhotekoshi-flood-what-happened-in-nepal-s-himalayas-and-what-comes-next |archive-date=29 August 2026 |access-date=2026-08-29 |website=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Daily Situation Update on Bhote Koshi River Floods- 06 September 2026|language=en|work=Ministry Of Foreign Affairs|url=https://mofa.gov.np/content/1878/daily-update-6-september-2026/|access-date=2026-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906102037/https://mofa.gov.np/content/1878/daily-update-6-september-2026/|archive-date=2026-09-06}}</ref> ឬ '''ទឹកជំនន់រ៉ាស៊ូវ៉ា''' <ref name=":26">{{Cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829192930/https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |archive-date=29 August 2026 |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar |language=en-GB}}</ref> <ref name=":27">{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Government orders free treatment, emergency aid for Rasuwa flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827021233/https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/government-orders-free-treatment-emergency-aid-for-rasuwa-flood-victims |archive-date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post |language=en}}</ref> ។ យ៉ាងហោចណាស់មានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ១.៤៥១ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ៥.៧៤៥ នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេប៉ាល់ និងមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៤៣ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ៥១៩ នាក់នៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]]នៃប្រទេសចិនត្រូវបានរាយការណ៍។ <ref name=":42">{{Cite web |last=Sharma |first=Bhasha |date=September 23, 2026 |title=Buried under debris, erased from the record |url=https://english.nepalnews.com/s/feature/buried-under-debris-erased-from-the-record/ |access-date=2026-09-23 |website=Nepal News |language=en}}</ref> <ref name=":24">{{Cite web |date=2026-09-16 |title=Nepal raises flood missing toll by nearly 1,000 people to 6,150 |url=https://www.courthousenews.com/nepal-raises-flood-missing-toll-by-nearly-1000-people-to-6150 |access-date=2026-09-16 |website=Courthouse News Service |language=en-us |agency=Agence France-Presse}}</ref> ទឹកជំនន់បាននាំសាកសពជនរងគ្រោះមួយចំនួនទៅចម្ងាយ ២៤០ km (១៥០ ម៉ាយ) ចូលទៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាក្បែរខាង។<ref name=":35">{{Cite web |last=Lahiri |first=Tripti |last2=Pokharel |first2=Krishna |date=27 August 2026 |title=How Devastating Floods Created High in the Himalayas Swept Through Nepal and China |url=https://www.wsj.com/world/india/more-than-1-400-missing-in-nepal-and-china-in-floods-likely-sparked-by-glacier-break-39fb0cac |website=Wall Street Journal}}</ref> អាជ្ញាធរបានចេញការព្រមានអំពីទឹកជំនន់សម្រាប់សហគមន៍តាមដងទន្លេនានាក្នុង ប្រទេសនេប៉ាល់ដូចជាស្រុក [[ស្រុករ៉ាស៊ូវ៉ា|រ៉ាស៊ូវ៉ា]], [[ស្រុកនូវ៉ាកត|នូវ៉ាកត]], [[ស្រុកដាឌីង|ដាឌីង]], [[ស្រុកគូខា|គូខា]] និង [[ស្រុកឈីតវ៉ាន់|ឈីតវ៉ាន់]] ។ <ref>{{Cite web |title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help? |url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |access-date=27 August 2026 |website=Médecins Sans Frontieres}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ភូគព្ភសាស្ត្រដ៏ខ្លាំងក្លានេះ ដែលដំបូងឡើយត្រូវបានរាយការណ៍ថាជា [[ការបាក់ស្រុតផ្ទាំងទឹកកក]] នៅក្នុងតំបន់ [[ឡាងតាង|ឡាងតាំង]] នៃ [[ភ្នំហិមាល័យ]] បានបង្កឱ្យមានប្រតិកម្មខ្សែសង្វាក់មួយដែលការរញ្ជួយរបស់វាត្រូវបានរកឃើញដោយ [[ឧបករណ៍វាស់រញ្ជួយដី]] ទូទាំងពិភពលោក ដែលមានទំហំដល់ទៅ 5.2 Ms ។ យោងតាមអ្នកជំនាញនៅ[[សមាគមជាតិសម្រាប់បច្ចេកវិទ្យារញ្ជួយដី-នេប៉ាល់]] (NSET) [[សាកលវិទ្យាល័យរ៉េតឌីង]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យញូខាសល]] គ្រោះទឹកជំនន់នេះត្រូវបានបង្កឡើងដោយ[[ការរអិលបាក់ដីថ្ម-ទឹកកក]]ដ៏ធំមួយដែលមានប្រភពមកពីជួរភ្នំលីរ៉ុង ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងទឹកកក និងថ្មផ្ទាំងទឹកកក ដែលបានប្រែក្លាយទៅជា[[លំហូរកម្ទេចកម្ទី]]ដែលហូរចេញយូរ និងបង្កើតជាទឹកជំនន់បំផ្លិចបំផ្លាញនៅខាងក្រោម។ == ឯកសារយោង == a3vnl1rduih4go97uutvvofzqcmgh5j