វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2069 341276 341215 2026-09-28T12:47:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341276 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាទីក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយនៅទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នៅក្នុង[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃនគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​នោះទេក៏ប៉ុន្តែខេត្តនេះក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ព្រះអង្គគង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកព្រះអង្គគង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)និងចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គគង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយក៏ជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេសម្អាងទៅលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីខេត្តសៀមរាប។កំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបង្អស់នៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខែ្មរ]]ដែលបានសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]មានព្រះនាមថា[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](សម័យមុនអង្គរ)នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ សេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសសង្គមនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តសៀមរាបយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់ៗមិនលិចទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់ៗសម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តន៍នយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]សម្បូរទៅដោយដីដ៏មានជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅក្នុងតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទីនៃ[[ចក្រភពខ្មែរ]](៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាគឺជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតនៅខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្ដៅគគុកពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ទីក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីចាញ់សង្គ្រាមនៅក្នុងចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរ។បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះហើយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់គឺបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់នគររបស់ខ្លួន។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ជាការពិតទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺព្រះរាជាអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួននៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាទទួលបាននូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តនោះឡើយហើយទង្វើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដី[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បច្ចុប្បន្នដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅ'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយនឹង[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានចំណុចខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយទង្វើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះនោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់នៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:20171129 Mangrove forest Tonle Sap 6016 DxO.jpg|thumb|ព្រៃលិចទឹក]] [[File:Sunset at Tonle Sap Lake.jpg|thumb|បឹងទន្លេសាប]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |- |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== dfyumz6bqv118e9poyrirhfpju3583g 0 3056 341323 340415 2026-09-29T00:34:02Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 341323 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកក្រឡាញ់ | other_name = | native_name = Kralanh District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = Kralanh, Cambodia - panoramio.jpg | imagesize = | image_caption = រង្វង់មូលព្រះវិស្ណុជិះគ្រុឌថ្លែងស | image_map = 1706 Kralanh District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកក្រឡាញ់ | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០៦ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''{{pagename}}''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១០ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Kralanh District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/kralanh-district |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៦០១ | [[ឃុំចន្លាសដៃ]] | Chonleas Dai | ត្រាំកង់, ឈូករ័ត្ន, រុន, គោកត្នោត, ខ្នាជោ, ដំរីស្លាប់, តាមាឃ, ចន្លាស់ដៃ, ព្រះលាន, រលំស្វាយ, កំបោរ, ដូនកាយ |- | ១៧០៦០២ | [[ឃុំកំពង់ថ្កូវ]] | Kampong Thkov | កំពង់ថ្កូវ ០១, កំពង់ថ្កូវ ០២, ខ្សាច់, អូរថ្កូវ, គោកដូង, ដូរ្យតន្រ្តី, ចំបក់ហែរ, ភ្នំទ្រង់បាត |- | ១៧០៦០៣ | [[ឃុំក្រឡាញ់]] | Kralanh | តាច្រែង, ត្រពាំងច្រាំង, អូរក្រឡាញ់, កោះក្របៅ, ក្រឡាញ់, ពេជ្ជោរ, សំពៅលូន |- | ១៧០៦០៤ | [[ឃុំក្រូចគរ]] | Krouch Kor | គោកចំបក់, ព្រៃខ្យង, រើល, គោកថ្មី, ខ្នារជើង, ខ្នារត្បូង |- | ១៧០៦០៥ | [[ឃុំរោងគោ]] | Roung Kou | រោងគោ, ព្រៃគាប, បុស្សធំ, តានី, កញ្ជន់ជ្រៅ, ខ្ជាយ, ល្បើកប្រីយ៍, ល្បើក, ឫស្សី |- | ១៧០៦០៦ | [[ឃុំសំបួរ (ស្រុកក្រឡាញ់)|ឃុំសំបួរ]] | Sambuor | គោកក្រូច, អន្លង់សារ, ដំណាក់ខ្ចាស់, សំបួរ, ឪម៉ាល់, គោកចាស់, អំពិល, សន្ថន |- | ១៧០៦០៧ | [[ឃុំសែនសុខ]] | Saen Sokh | ច្រនៀង, ព្រៃក្រឡាញ់, គោកកី, គោកភ្ងាស, គោកយាង, ស្មាច់, អង្កោល, ដំរីស្លាប់, តាសុខ, តាស្រី, ខ្សី, ស្វាយ, ទ្រាស, ក្រូច, ព្រៃថ្កូវ, តាប៉ាង |- | ១៧០៦០៨ | [[ឃុំស្នួល (ស្រុកក្រឡាញ់)|ឃុំស្នួល]] | Snuol | ស្នួល, តាឡឹង, សំរោង, តាពេជ, សងែ្ក, ព្រៃល្ងៀង, តាសែង, ធាស្នា, តាយិន |- | ១៧០៦០៩ | [[ឃុំស្រណាល]] | Sranal | ល្ហុង, ស្រណាល, គោកត្រុំ, រំដេង, គំរូ, តាំងយូ, ទន្លាប់, សែ្លង, គោកចាស់, ផ្លាំង, មានជ័យ, គោកត្នោត, រវៀង |- | ១៧០៦១០ | [[ឃុំតាអាន]] | Ta An | ក្តុល, ភ្នំតូច, តាអាន, ថ្មី, តាឡឹង, សំរោង, ទឹកជុំ, ត្រពាំងឈូក, អន្លង់, សរសៃពង |- |} ==ឯកសារយោង== gctgs42wwqgvrvw4nv70f4z6nvu96qj 0 3061 341272 340423 2026-09-28T12:34:45Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 341272 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកស្រីស្នំ | other_name = | native_name = Srei Snam District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1712_Srei_Snam_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកស្រីស្នំ | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១២ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៦ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Srei Snam District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/srei-snam-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១២០១ | [[ឃុំជ្រោយនាងងួន]] | Chrouy Neang Nguon | ត្រុំខាងជើង, ឫស្សីសាញ់, ត្រុំខាងត្បូង, យាយម៉ី, ស្តៅពក, អំពៅដៀប, ជ្រោយនាងងួន |- | ១៧១២០២ | [[ឃុំក្លាំងហាយ]] | Klang Hay | សែ្លងតាវេត, ពង្របត់ចាន់, សែ្លងគង់, ល្បើក, សំរោង, ក្លាំងហាយ, គោកថ្កូវ |- | ១៧១២០៣ | [[ឃុំត្រាំសសរ]] | Tram Sasar | នាងស្រោង, រំដេង, ធ្លក, ស្មាច់, ព្រេច, បេង, ពង្រ |- | ១៧១២០៤ | [[ឃុំមោង (ស្រុកស្រីស្នំ)|ឃុំមោង]] | Moung | មោងខាងត្បូង, មោងខាងជើង, ខែ្វក, កំបោរ, ល្វា |- | ១៧១២០៥ | [[ឃុំប្រីយ៍]] | Prei | ប្រីយ៍ ០១, ប្រីយ៍ ០២, ត្រាំសសរ, ក្របៅ, ក្រូចចារ |- | ១៧១២០៦ | [[ឃុំស្លែងស្ពាន]] | Slaeng Spean | សែ្លងស្ពាន, ច្រនៀង, ភ្នំដី, ដំណាក់ដំរី, ចំការចេក, ព្រះខែ្សត, ធ្លក, ត្រាំកង់ |- |} ==ឯកសារយោង== b8oy0utkieseqpjr67fkq8nouzxj966 0 3101 341266 340425 2026-09-28T12:11:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 341266 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកវ៉ារិន | other_name = | native_name = Varin District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1714 Varin District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកវ៉ារិន | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១៤ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Varin District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/varin-district |access-date=2026-01-15 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១៤០១ | [[ឃុំប្រាសាទ (ស្រុកវ៉ារិន)|ឃុំប្រាសាទ]] | Prasat | កញ្ចន់រុន, ទំនាបស្វាយ, កាប់ដៃ, ប្រាសាទ, វៀន |- | ១៧១៤០២ | [[ឃុំល្វាក្រាំង]] | Lvea Krang | គោកចាន់, ឧទ័យ, គោកកណ្តាល |- | ១៧១៤០៣ | [[ឃុំស្រែណូយ]] | Srae Nouy | ស្រែណូយ, ស្រែពោធិ៍, ល្វា, គោកវត្ត, ស្រែសមុទ្រ, វត្ត |- | ១៧១៤០៤ | [[ឃុំស្វាយស (ស្រុកវ៉ារិន)|ឃុំស្វាយស]] | Svay Sa | អូរ, ស្វាយស, ឫស្សីធំ, ឫស្សីតូច, កំបោរ, ចារ |- | ១៧១៤០៥ | [[ឃុំវ៉ារិន]] | Varin | នេល, រំដួល, វ៉ារិន,គោកភ្នំ, គោកស្រុក |- |} ==ឯកសារយោង== ss5cewxjmka5w5zyjg1ik12v0gq7gkl 0 5521 341293 340714 2026-09-28T14:53:36Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341293 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ព្រះឝ្រុតទេវី<br/>(ស្រុតទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Vat Phu -Laos 2014 (11).jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទវត្តភូ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|ឝ្រេឝ្ឋបុរ]] [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាសាក់]] ប្រទេសឡាវសព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៥៥០-៥៥៥ | coronation = | full name = | predecessor = [[រុទ្រទេវី|ព្រះនាងរុទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដី[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]) | successor = [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]]) | spouse = [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម្ម៌]] | issue = ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស|កម្ពុសុរិយវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]][[សៃវៈនិកាយ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ឝ្រុតទេវី''' ឬ '''ស្រុតទេវី''' (ព្រះនាមពិតមិនស្គាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយាតំណែងព្រះអគ្គមហេសី]]នៃ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម្ម៌]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម្ម៌]]និងមានរាជបុត្រាមួយរអង្គគឺព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]]៕ ==ប្រវត្តិ== ព្រះអង្គបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទស្រុតវម្ម៌]]និងមានព្រះរាជបុត្រមួយអង្គគឺ៖ ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] ដែល​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]៕<ref>{{cite book| doi=10.1017/S0041977X08000384 | title= Historical Dictionary of Ancient Southeast Asia | url=https://archive.org/details/historicaldictio0000miks |author= John N. Miksic | year= 2007 | isbn= 9780810855229 }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|ឝ្រុតទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[រុទ្រទេវី|ព្រះនាងរុទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដី[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]])}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)|years= គ.ស.៥៥០-៥៥៥}} {{s-aft|after= [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្ពុសុរិយវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃនគរចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីហិណ្ឌូសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហិណ្ឌូសាសនិកខ្មែរ]] {{Cambodia-royal-stub}} mrhrhlo6rbawmazg06d58deqjwhl3wp 0 8631 341318 340719 2026-09-28T17:29:37Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341318 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''មហេន្ទ្រទេវី''' ឬ '''ចិត្រសេនាទេវី'''<br/>(មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី​អាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | image = 01222025 Sambour S Group of Hindu temples, Prasat Yeah Puon, Central Cambodia 017.jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទយាយព័ន្ធ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[ឥសានបុរៈ|ឦសានបុរៈ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ៦០០-៦១៥ | coronation = | full name = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី​អាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | predecessor = [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដី[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១]]) | successor = [[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]]<br/>(ផែនដី[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១]]) | spouse = [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម ឬ ចិត្រសេនា]] | issue = [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១]]<ref name=Coedes/>{{rp|69}} | royal house = | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''មហេន្ទ្រទេវី''' ឬ '''ចិត្រសេនាទេវី''' (មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|ព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម ឬ ចិត្រសេនា]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]។ ព្រះនាងគឺជាព្រះមាតារបស់[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]។<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|មហេន្ទ្រទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដី[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ៦០០-៦១៥}} {{s-aft|after=[[សករមន្ជរិ|ព្រះនាងសករមន្ជរិ]]<br/>(ផែនដី[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} hq05t9xu10ytxm40fbhov490usm990o 0 20370 341274 341090 2026-09-28T12:40:28Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341274 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១២០៥០១ | ភូមិប្រីយ៍ ០១ | Prei Muoy |- | ១៧១២០៥០២ | ភូមិប្រីយ៍ ០២ | Prei Pir |- | ១៧១២០៥០៣ | ភូមិត្រាំសសរ | Tram Sasar |- | ១៧១២០៥០៤ | ភូមិក្របៅ | Krabau |- | ១៧១២០៥០៥ | ភូមិក្រូចចារ | Krouch Char |- |} 0fg6hm66mt1kifabxnpwsvnk3vb96w9 0 21125 341275 341091 2026-09-28T12:44:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341275 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៨ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១២០៦០១ | ភូមិស្លែងស្ពាន | Slaeng Spean |- | ១៧១២០៦០២ | ច្រនៀង | Chranieng |- | ១៧១២០៦០៣ | ភូមិភ្នំដី | Phnum Dei |- | ១៧១២០៦០៤ | ភូមិដំណាក់ដំរី | Damnak Damrei |- | ១៧១២០៦០៥ | ភូមិចំការចេក | Chamkar Chek |- | ១៧១២០៦០៦ | ភូមិព្រះខ្សែត | Preah Khsaet |- | ១៧១២០៦០៧ | ភូមិធ្លក | Thlok |- | ១៧១២០៦០៨ | ភូមិត្រាំកង់ | Tram Kang |- |} da5zkz6tabj6e9vcxcox1wr1xwbxg70 0 27250 341300 340718 2026-09-28T15:08:20Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341300 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = '''ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | image = 01222025 Sambour S Group of Hindu temples, Prasat Yeah Puon, Central Cambodia 037.jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទយាយព័ន្ធ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[ឥសានបុរៈ|ឦសានបុរៈ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ។ | succession = [[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | more_text = | reign = រជ្ជកាលគ្រងរាជ គ.ស ៥៧៥-៥៨០ | reign_type = Reign | reg_type = រជ្ជកាលគ្រងរាជ | regent = គ.ស ៥៧៥-៥៨០<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<ref>{{Cite book |last=Sharan |first=Mahesh Kumar |url=https://books.google.com/books?id=8B886QamMBMC&pg=RA4-PA33 |title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia |publisher=Abhinav Publications |year=2003 |isbn=978-81-7017-006-8 |pages=33|language=en}}</ref> | predecessor = វ្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]] | successor = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | succession1 = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | reign1 = គ.ស ៥៥០-៦០០ | reign_type1 = Tenure | coronation1 = | predecessor1 = [[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​) | successor1 = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​) | spouse = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | issue = | house = [[រាជវង្សវរ្ម័ន|សូយ៌្យវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = វ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] | mother = [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] | full_name = | birth_date = | birth_place = ជយាទិត្យបុរ | death_date = គ.ស ៥៨០ | death_place = [[វត្តភូ|ឝ្រេឝ្ឋបុរ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះនាង'''កម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់ព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះមហាក្សត្រនៃអាណាចក្រ[[ចេនឡា]]ព្រះនាម [[ភវវម៌្មទី១]] ព្រះនាងគឺជាសាច់ញាតិខាងមាតានៃវ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]]។ ព្រះនាងជាប់ខ្សែខាងព្រះមាតារបស់ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] ចុះពីព្រះបាទ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]]។ នៅក្រោយការ​ចូលព្រះ​ទិវង្គត​របស់​ ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]](ជាព្រះបិតា)​។ ព្រះនាងត្រូវបានតែងតាំងជាសម្តេចព្រះមហាក្សត្រីយានីបានបម្រើជាអ្នករាជានុសិទ្ធិក្នុងកំឡុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]ក្នុងគ.ស ៥៧៥។<ref>Cœdès, George. The Making of South East Asia. — Routledge, 2015.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរវម៌្ម]]}} {{s-ttl|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years=គ.ស ៥៧៥-៥៨០}} {{s-aft|after=[[ភវវម៌្មទី១]]}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ៥៥០-៦០០​}} {{s-aft|after=[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃឝ្រេឝ្ឋបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្វុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} rmexjouw490prsktbh5yybsh0hmm1v0 341317 341300 2026-09-28T17:25:59Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341317 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = '''ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | image = 01222025 Sambour S Group of Hindu temples, Prasat Yeah Puon, Central Cambodia 037.jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទយាយព័ន្ធ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[ឥសានបុរៈ|ឦសានបុរៈ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ។ | succession = [[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | more_text = | reign = រជ្ជកាលគ្រងរាជ គ.ស ៥៧៥-៥៨០ | reign_type = Reign | reg_type = រជ្ជកាលគ្រងរាជ | regent = គ.ស ៥៧៥-៥៨០<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<ref>{{Cite book |last=Sharan |first=Mahesh Kumar |url=https://books.google.com/books?id=8B886QamMBMC&pg=RA4-PA33 |title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia |publisher=Abhinav Publications |year=2003 |isbn=978-81-7017-006-8 |pages=33|language=en}}</ref> | predecessor = វ្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]] | successor = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | succession1 = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | reign1 = គ.ស ៥៥០-៦០០ | reign_type1 = Tenure | coronation1 = | predecessor1 = [[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​) | successor1 = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​) | spouse = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | issue = | house = [[រាជវង្សវរ្ម័ន|សូយ៌្យវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = វ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] | mother = [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] | full_name = | birth_date = | birth_place = ជយាទិត្យបុរ | death_date = គ.ស ៥៨០ | death_place = [[វត្តភូ|ឝ្រេឝ្ឋបុរ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះនាង'''កម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់ព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះមហាក្សត្រនៃអាណាចក្រ[[ចេនឡា]]ព្រះនាម [[ភវវម៌្មទី១]] ព្រះនាងគឺជាសាច់ញាតិខាងមាតានៃវ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]]។ ព្រះនាងជាប់ខ្សែខាងព្រះមាតារបស់ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] ចុះពីព្រះបាទ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]]។ នៅក្រោយការ​ចូលព្រះ​ទិវង្គត​របស់​ ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]](ជាព្រះបិតា)​។ ព្រះនាងត្រូវបានតែងតាំងជាសម្តេចព្រះមហាក្សត្រីយានីបានបម្រើជាអ្នករាជានុសិទ្ធិក្នុងកំឡុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]ក្នុងគ.ស ៥៧៥។<ref>Cœdès, George. The Making of South East Asia. — Routledge, 2015.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរវម៌្ម]]}} {{s-ttl|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years=គ.ស ៥៧៥-៥៨០}} {{s-aft|after=[[ភវវម៌្មទី១]]}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ៥៥០-៦០០​}} {{s-aft|after=[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃឝ្រេឝ្ឋបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្វុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} lhseo9qlhhflv88504jaez9b3yav8lh 0 27263 341285 340041 2026-09-28T14:30:39Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341285 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ភវវម៌្មទី២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | image = Cambodia, Prasat Andet, Pre-Angkorean Period - Vishnu - 1942.563 - Cleveland Museum of Art.tif | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះវិស្ណុ|ព្រះវិស្ណុ ឬ ព្រះនារាយណ៍]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] The Cleveland Museum of Art មកពី[[ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ស្រុកកំពង់ស្វាយ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៦៣៥-៦៥៧ | coronation = | full name = | predecessor = វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]] | successor = វ្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]] | spouse = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១]] | mother = ព្រះនាង[[សករមន្ជរិ]] | birth_date = | birth_place = [[ឥសានបុរៈ|ឦឝានបុរ]] | death_date = គ.ស.៦៥៧ | death_place = [[ឥសានបុរៈ|ឦឝានបុរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} វ្រះបាទ'''ភវវម៌្មទី២''' ឬ'''ភវវរ្ម័នទី២''' (គ.ស ?-៦៥៧) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៣៥-៦៥៧) ទ្រង់ជាបុត្ររបស់វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១]]បន្ទាប់ពីវ្រះបាទឦឝានវម៌្ម បានបញ្ចប់រជ្ជកាលនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៣៧ សិលាចារឹកខ្លះបានប្រាប់យើងអំពីស្ដេចមួយអង្គទៀត ព្រះនាមភវវម៌្មទី២។ សិលាចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទមានតែប៉ុណ្ណេះឯង ដែលយើងមានស្ដីអំពីព្រះអង្គ គឺនៅ[[តាកែវ]] (K. ៧៩) ចុះកាលបរិច្ឆេទ ថ្ងៃ ៥ មករា ឆ្នាំ ៦៤៤ និងនៅពញាហូរ (Poñā Hòr) ខាងត្បូងតាកែវ (K. ២១) បានចុះកាលបរិច្ឆេទ ថ្ងៃពុធ ទី ២៥ មីនា ឆ្នាំ ៦៥៥។ ក្រោយបន្តមកទៀតទំនងជាមានស្ដេចមួយអង្គប្រាកដខ្លួនឡើងព្រះនាម[[ចន្ទ្រវម៌្មទី២|ចន្ទ្រវម៌្ម]]ដែលគេបានស្គាល់ពីសិលាចារឹកគ្មានកាលបរិច្ឆេទ K.១១៤២ ដោយមិនស្គាល់ដើមកំណើត ដែលជាស្ដេចមកពីរាជវង្សនៃស្វាមិន[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ឦឝានវម៌្ម]]។ ព្រះរាជបុត្រារបស់ស្វាមិន[[ចន្ទ្រវម៌្មទី២|ចន្ទ្រវម៌្ម]]គឺជាស្ដេចដ៏ល្បីល្បាញបំផុត ព្រះនាម[[ជ័យវរ្ម័នទី១|ជយវម៌្មទី១]]ដែលសិលាចារឹកដំបូងៗបង្អស់របស់ទ្រង់យកមកពី[[ទួលកោះព្រះ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]](K.៤៩៣) និងពី[[បាសិត]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] (K.៤៤៧) សិលាចារឹកទាំងពីរនេះបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅ ថ្ងៃ ១៤ មិថុនា ឆ្នាំ ៦៥៧។ សិលាចារឹក១៩ រឺ ២០ផ្ទាំងភាគខ្លះចុះកាលបរិច្ឆេទពីរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីវត្តភូ នៅភាគខាងជើងទៅ ឈូងសមុទ្រសៀមនៅភាគខាងត្បូង។ តាមរយៈ [[ឝ៊ិនថាងស្ឈូក]] អាណាចក្រ[[ចេនឡា]]បានសញ្ជ័យបានក្សត្របុរីផ្សេងៗ នៅប្រទេសកម្ពុជាទិសពាយព្យ បន្ទាប់ពីចុងនៃសម័យរជ្ជកាលរបស់ចិន[[យុងហួយ]] 永徽 (ឧ.បន្ទាប់ពី ថ្ងៃទី ៣១ មករា ឆ្នាំ ៦៥៦) ដែលនៅមុនពេល (នៅឆ្នាំ ៦៣៨/៣៩) នាំសួយសារអាករទៅប្រទេសចិន។<ref name="978-0-8248-0368-1">Coedès, George (1968). Walter F. Vella (บ.ก.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref><ref>សៀវភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងអប់រំយុវជននិងកីឡា ទំព័រទី១៤១</ref> វ្រះបាទភវវម៌្មទី២ ព្រះអង្គបានបង្ក្រាបការបះបោរធ្វើអោយមានការរៀបរយឡើងវិញ។ ភាព​វឹកវរ​ចលាចល​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ពេល​ដែល​វ្រះបាទ​ឦឝានវម៌្មទី១ សោយ​ទិវង្គត ត្រូវ​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ដោយ​កំលាំង​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​របស់​វ្រះបាទ​ភវវម៌្ម​ទី​២ ដែល​មាន​[[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ព]] និង​នាម៉ឺន​មន្ត្រី​មាន​ភក្តី​ភាព​យ៉ាង​ម៉ឺងម៉ាត់​ចំពោះ​ព្រះអង្គ។ [[សិលា​ចារឹកខ្មែរ|សិលា​ចារឹក]]​នៅ​[[ហាន់ជ័យ]] បាន​រំឭក​នូវ​ការ​ពង្រឹង​អំណាច[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|​អធិរាជ្យ]]​របស់​ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​សាង​ទី​កន្លែង​សក្ការៈបូជា ឬ[[​រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ប្រាសាទ​]]ជាច្រើន។ តាម​គេ​ប៉ាន់ស្មាន សិលា​ចារឹក[[​ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|ភ្នំ​បាយ៉ង់]] សិលា​ចារឹក​[[ឧទ្យានជាតិភ្នំព្រះវិហារ|ភ្នំ​ព្រះវិហារ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ក៏​ជា​ស្នាព្រះហស្ថរបស់​ព្រះអង្គ​ដែរ។ វ្រះបាទ​ភវវម៌្ម​ទី​២ ទ្រង់​គ្រង​រាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​៦៣៩ ដល់​ឆ្នាំ​៦៥៥ នៃ​[[គ្រឹស្តសករាជ(គ.ស)|គ្រិស្ដសករាជ]]។ តមកទៀតនៅក្នុងរជ្ជកាលវ្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១|ជយវម៌្មទី១]] ប្រទេស[[ចេនឡា]]មានសេចក្តីក្សេមក្សាន្តរុងរឿងច្រើន។ ==ប្រាសាទ== [[ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|ប្រាសាទបាយ៉ង់]]​ស្ថាបនាឡើងនៅលើ​កំពូល​ភ្នំ[[ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|បាយ៉ង់]]។ ប្រាសាទ​នេះ​កសាងឡើង​ក្នុង​សតវត្សទី៧ ពីឆ្នាំ​៦១៥-៦៣៥ ដោយ​វ្រះបាទ​ភវវម៌្មទី២​។​ ប្រាសាទនេះស្ថាបនាឡើង​អំពី[[​ថ្មបាយក្រៀម]] ​[[ឥដ្ឋ]] និង [[ថ្មស៊ីស្ត]] [[ថ្មស្រទាប់]]។ ក្រៅពី​ប្រាសាទបាយ៉ង​នៅលើ​ភ្នំបាយ៉ង​មាន​ប្រាសាទ​ ៤​ទៀត​នៅ​ក្បែរ​នោះ រួម​មាន​[[ប្រាសាទព្រះគោ (ខេត្តតាកែវ)|ប្រាសាទព្រះគោ]] [[ប្រាសាទតាញាណខាងលិច|ប្រាសាទកាណាងខាងលិច]] [[ប្រាសាទតាញាណខាងកើត|ប្រាសាទកាណាងខាងកើត]] និង [[ប្រាសាទកំពូលកាណង់]] ដែលត្រូវបាន​ស្ថាបនា​ឡើង​ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ពីព្រោះ​នៅ​ចំកណ្តាល[[​ប្រាសាទ]]​មានតម្កល់[[ព្រះសិវលិង្គ​|លិង្គ]]​ព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឥសូរ]] ក្នុង​សម័យកាល​សាងសង់​[[ប្រាសាទ]]នោះ។ ==ពង្សាវលី== * ព្រះអយ្យកាព្រះនាមមហេន្ទ្រវម៌្ម នៃនគរចេនឡា។ ** ព្រះបិតាព្រះនាម[[ឦឝានវម៌្មទី១]] និង ព្រះមាតាព្រះនាម[[សករមន្ជរិ]] *** ព្រះភាតា និង ព្រះភគិនី ព្រះឝិវទត្ត យុវរាជ និងព្រះនាងសុវណ៌ *** ព្រះភាគិនេយ្យព្រះនាម[[វិក្រាន្តវម៌្មទី១]] ជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរចាម្បា **** ព្រះនត្តាភាគិនេយ្យ រឺ ព្រះនត្តាបិតុលា ព្រះនាម [[ជយវម៌្មទី១]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years=គ.ស.៦៣៥-៦៥៧}} {{s-aft|after= វ្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} llfyyl58wbsdqmxrwaz48gix0r8zsct 341320 341285 2026-09-28T17:41:24Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341320 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ភវវម៌្មទី២ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | image = Cambodia, Prasat Andet, Pre-Angkorean Period - Vishnu - 1942.563 - Cleveland Museum of Art.tif | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះវិស្ណុ|ព្រះវិស្ណុ ឬ ព្រះនារាយណ៍]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] The Cleveland Museum of Art មកពី[[ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ស្រុកកំពង់ស្វាយ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៦៣៥-៦៥៧ | coronation = | full name = | predecessor = វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]] | successor = វ្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]] | spouse = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១]] | mother = ព្រះនាង[[សករមន្ជរិ]] | birth_date = | birth_place = [[ឥសានបុរៈ|ឦឝានបុរ]] | death_date = គ.ស.៦៥៧ | death_place = [[ឥសានបុរៈ|ឦឝានបុរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} វ្រះបាទ'''ភវវម៌្មទី២''' ឬ'''ភវវរ្ម័នទី២''' (គ.ស ?-៦៥៧) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៣៥-៦៥៧) ទ្រង់ជាបុត្ររបស់វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១]]បន្ទាប់ពីវ្រះបាទឦឝានវម៌្ម បានបញ្ចប់រជ្ជកាលនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៣៧ សិលាចារឹកខ្លះបានប្រាប់យើងអំពីស្ដេចមួយអង្គទៀត ព្រះនាមភវវម៌្មទី២។ សិលាចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទមានតែប៉ុណ្ណេះឯង ដែលយើងមានស្ដីអំពីព្រះអង្គ គឺនៅ[[តាកែវ]] (K. ៧៩) ចុះកាលបរិច្ឆេទ ថ្ងៃ ៥ មករា ឆ្នាំ ៦៤៤ និងនៅពញាហូរ (Poñā Hòr) ខាងត្បូងតាកែវ (K. ២១) បានចុះកាលបរិច្ឆេទ ថ្ងៃពុធ ទី ២៥ មីនា ឆ្នាំ ៦៥៥។ ក្រោយបន្តមកទៀតទំនងជាមានស្ដេចមួយអង្គប្រាកដខ្លួនឡើងព្រះនាម[[ចន្ទ្រវម៌្មទី២|ចន្ទ្រវម៌្ម]]ដែលគេបានស្គាល់ពីសិលាចារឹកគ្មានកាលបរិច្ឆេទ K.១១៤២ ដោយមិនស្គាល់ដើមកំណើត ដែលជាស្ដេចមកពីរាជវង្សនៃស្វាមិន[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ឦឝានវម៌្ម]]។ ព្រះរាជបុត្រារបស់ស្វាមិន[[ចន្ទ្រវម៌្មទី២|ចន្ទ្រវម៌្ម]]គឺជាស្ដេចដ៏ល្បីល្បាញបំផុត ព្រះនាម[[ជ័យវរ្ម័នទី១|ជយវម៌្មទី១]]ដែលសិលាចារឹកដំបូងៗបង្អស់របស់ទ្រង់យកមកពី[[ទួលកោះព្រះ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]](K.៤៩៣) និងពី[[បាសិត]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] (K.៤៤៧) សិលាចារឹកទាំងពីរនេះបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅ ថ្ងៃ ១៤ មិថុនា ឆ្នាំ ៦៥៧។ សិលាចារឹក១៩ រឺ ២០ផ្ទាំងភាគខ្លះចុះកាលបរិច្ឆេទពីរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីវត្តភូ នៅភាគខាងជើងទៅ ឈូងសមុទ្រសៀមនៅភាគខាងត្បូង។ តាមរយៈ [[ឝ៊ិនថាងស្ឈូក]] អាណាចក្រ[[ចេនឡា]]បានសញ្ជ័យបានក្សត្របុរីផ្សេងៗ នៅប្រទេសកម្ពុជាទិសពាយព្យ បន្ទាប់ពីចុងនៃសម័យរជ្ជកាលរបស់ចិន[[យុងហួយ]] 永徽 (ឧ.បន្ទាប់ពី ថ្ងៃទី ៣១ មករា ឆ្នាំ ៦៥៦) ដែលនៅមុនពេល (នៅឆ្នាំ ៦៣៨/៣៩) នាំសួយសារអាករទៅប្រទេសចិន។<ref name="978-0-8248-0368-1">Coedès, George (1968). Walter F. Vella (บ.ก.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref><ref>សៀវភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងអប់រំយុវជននិងកីឡា ទំព័រទី១៤១</ref> វ្រះបាទភវវម៌្មទី២ ព្រះអង្គបានបង្ក្រាបការបះបោរធ្វើអោយមានការរៀបរយឡើងវិញ។ ភាព​វឹកវរ​ចលាចល​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ពេល​ដែល​វ្រះបាទ​ឦឝានវម៌្មទី១ សោយ​ទិវង្គត ត្រូវ​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ដោយ​កំលាំង​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​របស់​វ្រះបាទ​ភវវម៌្ម​ទី​២ ដែល​មាន​[[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ព]] និង​នាម៉ឺន​មន្ត្រី​មាន​ភក្តី​ភាព​យ៉ាង​ម៉ឺងម៉ាត់​ចំពោះ​ព្រះអង្គ។ [[សិលា​ចារឹកខ្មែរ|សិលា​ចារឹក]]​នៅ​[[ហាន់ជ័យ]] បាន​រំឭក​នូវ​ការ​ពង្រឹង​អំណាច[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|​អធិរាជ្យ]]​របស់​ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​សាង​ទី​កន្លែង​សក្ការៈបូជា ឬ[[​រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ប្រាសាទ​]]ជាច្រើន។ តាម​គេ​ប៉ាន់ស្មាន សិលា​ចារឹក[[​ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|ភ្នំ​បាយ៉ង់]] សិលា​ចារឹក​[[ឧទ្យានជាតិភ្នំព្រះវិហារ|ភ្នំ​ព្រះវិហារ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ក៏​ជា​ស្នាព្រះហស្ថរបស់​ព្រះអង្គ​ដែរ។ វ្រះបាទ​ភវវម៌្ម​ទី​២ ទ្រង់​គ្រង​រាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​៦៣៩ ដល់​ឆ្នាំ​៦៥៥ នៃ​[[គ្រឹស្តសករាជ(គ.ស)|គ្រិស្ដសករាជ]]។ តមកទៀតនៅក្នុងរជ្ជកាលវ្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១|ជយវម៌្មទី១]] ប្រទេស[[ចេនឡា]]មានសេចក្តីក្សេមក្សាន្តរុងរឿងច្រើន។ ==ប្រាសាទ== [[ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|ប្រាសាទបាយ៉ង់]]​ស្ថាបនាឡើងនៅលើ​កំពូល​ភ្នំ[[ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់|បាយ៉ង់]]។ ប្រាសាទ​នេះ​កសាងឡើង​ក្នុង​សតវត្សទី៧ ពីឆ្នាំ​៦១៥-៦៣៥ ដោយ​វ្រះបាទ​ភវវម៌្មទី២​។​ ប្រាសាទនេះស្ថាបនាឡើង​អំពី[[​ថ្មបាយក្រៀម]] ​[[ឥដ្ឋ]] និង [[ថ្មស៊ីស្ត]] [[ថ្មស្រទាប់]]។ ក្រៅពី​ប្រាសាទបាយ៉ង​នៅលើ​ភ្នំបាយ៉ង​មាន​ប្រាសាទ​ ៤​ទៀត​នៅ​ក្បែរ​នោះ រួម​មាន​[[ប្រាសាទព្រះគោ (ខេត្តតាកែវ)|ប្រាសាទព្រះគោ]] [[ប្រាសាទតាញាណខាងលិច|ប្រាសាទកាណាងខាងលិច]] [[ប្រាសាទតាញាណខាងកើត|ប្រាសាទកាណាងខាងកើត]] និង [[ប្រាសាទកំពូលកាណង់]] ដែលត្រូវបាន​ស្ថាបនា​ឡើង​ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ពីព្រោះ​នៅ​ចំកណ្តាល[[​ប្រាសាទ]]​មានតម្កល់[[ព្រះសិវលិង្គ​|លិង្គ]]​ព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឥសូរ]] ក្នុង​សម័យកាល​សាងសង់​[[ប្រាសាទ]]នោះ។ ==ពង្សាវលី== * ព្រះអយ្យកាព្រះនាមមហេន្ទ្រវម៌្ម នៃនគរចេនឡា។ ** ព្រះបិតាព្រះនាម[[ឦឝានវម៌្មទី១]] និង ព្រះមាតាព្រះនាម[[សករមន្ជរិ]] *** ព្រះភាតា និង ព្រះភគិនី ព្រះឝិវទត្ត យុវរាជ និងព្រះនាងសុវណ៌ *** ព្រះភាគិនេយ្យព្រះនាម[[វិក្រាន្តវម៌្មទី១]] ជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរចាម្បា **** ព្រះនត្តាភាគិនេយ្យ រឺ ព្រះនត្តាបិតុលា ព្រះនាម [[ជយវម៌្មទី១]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទអណ្តែត]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= វ្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years=គ.ស.៦៣៥-៦៥៧}} {{s-aft|after= វ្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} iks3ye9stcffg8cqiav8r4aa7mxx6iy 0 27264 341286 340045 2026-09-28T14:39:57Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341286 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជយវម៌្មទី១ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | image = MET_LK.1987.17_DP310113R1_25W.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះសិវៈ|ព្រះសិវៈ ឬ ព្រះឥសូរ]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] The Cleveland Museum of Art មកពី[[ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ស្រុកកំពង់ស្វាយ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៦៥៧-៦៨១ | coronation = | full name = | posthumous name = វ្រះ​[[កម្រតេង]][[​អញ]] ត​ទៅ [[ឝិវបុរ]] | predecessor = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]] | successor = ព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានី) | spouse = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] | issue = ព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = [[ចន្ទ្រវម៌្ម]]<ref name=tat>{{cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1996/03/JSS_084_2e_TatsuoHoshino_KingdomOfRedEarth.pdf|title=The Kingdom of Red Earth (Chitu Guo) in Cambodia and Vietnam from the Sixth to the Eighth Centuries|first=Tatsuo|last=Hoshino|journal=Journal of the Siam Society|year=1996|volume=84|issue=Part 2|archive-date=19 March 2025|access-date=13 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319193759/https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1996/03/JSS_084_2e_TatsuoHoshino_KingdomOfRedEarth.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref>{{rp|58}} | mother = បុត្រីនៃព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] | birth_date = | birth_place = [[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|ឦឝានបុរ]] | death_date = គ.ស.៦៨១ | death_place = ឦឝានបុរ | date of burial = | place of burial = |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} វ្រះបាទ'''ជយវម៌្មទី១''' ឬ'''ជ័យវរ្ម័នទី១'''(គ.ស ?-៦៨១) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៥៧-៦៨១) ត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយអ្នកខ្លះថា ជាក្សត្រទីមួយនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ ដែលបានវិវត្តចេញពីនគរ[[កម្ពោជ]] (ក៏ត្រូវបានគេហៅថា[[ចេនឡា]]ជាភាសាចិន)។ ទ្រង់បានគ្រប់គ្រងប្រហែលពីឆ្នាំ៦៥៧ ដល់ ៦៨១។ លើសលប់ពីរជ្ជកាលព្រះអង្គ និងក្សត្រមុនព្រះអង្គភវវម៌្មទី២ អំណាចព្រះមហាក្សត្រខ្មែរត្រូវបានពង្រឹងនៅតំបន់នានាដែលគ្រប់គ្រងត្រួតត្រាដោយវប្បធម៌[[នគរភ្វូណាន|ភ្វូណាន]]កាលពីមុន។ យ៉ាងណាមិញ វ្រះបាទជយវម៌្មមិនបានបន្សល់ទុក[[រជ្ជទាយាទ]]ជាប្រុសឡើយ ដែលនាំអោយមានការបែងចែក[[កម្វុជ]] និងត្រឡប់ទៅដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យដូចកាលពីមុនវិញ។ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​១ ទ្រង់​យក​ព្រះទ័យ​ទុក​ដាក់​ណាស់​ក្នុង​ការ​ថែ​រក្សា​ទឹក​ដី​ដ៏​ធំ​ទូលាយ ដែល​[[បុព្វបុរស]]​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​បន្សល់​ទុក​អោយ។ ក្នុង​វិស័យ​[[ការពារ​ជាតិ]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បង្កើត​អោយ​មាន​[[កងទ័ព​សេះ]] ហើយ​បាន​ច្នៃ​បង្កើត​វិធី​ទាក់ ឬ​ផ្សាំង[[​ដំរី]]​ផង។ ក្នុង[[​រជ្ជកាល]]​របស់​ព្រះអង្គ គេ​ឃើញ​មាន[[​សិលា​ចារឹក]] ឬ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​ជាច្រើន​នៅ[[​វ្យាធបុរ]] និង[[​វត្ត​ភូ]][[ចម្ប៉ាសក្ដិ]] នៃ​ប្រទេស​[[លាវ]] សព្វថ្ងៃ។ តាម​ការ​ប៉ាន់ស្មាន វ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​១ ប្រហែល​ជា​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ​៦៨១ នៃ​[[គ្រិស្ដសករាជ]]។ ទ្រង់មានបច្ឆាមរណនាមថា '''វ្រះ​កម្រតេង​អញ ត​ទៅ ឝិវបុរ'''។<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref><ref>{{cite book|last= Higham |first=Charles |title= Early Mainland Southeast Asia |date=20 February 2024 |publisher=River Books Co., Ltd.| isbn= 9786167339443}}</ref> ==ក្រោយការសោយទិវង្គត== ចេនឡាត្រូវបានបែកបាក់ជាពីរ មូលហេតុនៃការបែងចែកនេះដោយសារកំសោយអំណាចកណ្ដាល ព្រោះវ្រះបាទ ជយវម៌្មទី១ គ្មាន ព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទើបព្រះអង្គប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]]ជាបុត្រី ដោយសារព្រះនាងជាស្ត្រីនេះ ហើយដែល ធ្វើឲ្យប្រទេសបែកជាពីរ និងនៅដើមនៃសតវត្សទី៨ អាណាចក្របានបែកខ្ញែកទៅជា[[ក្សត្របុរី]]ជាច្រើន។។ [[ចេនឡាទឹក]]លិចគឺជាតំបន់សម្បូរដោយ[[បឹងបួ]] និង[[សមុទ្រ]]ហ៊ុមព័ទ្ធជុំវិញគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[អាងទឹក]] [[ទន្លេមេគង្គ]] ចាប់ពី[[ល្បាក់ទឹកខោន]] រហូតដល់[[សមុទ្រ]]។ ព្រោះតែដូច្នេះហើយទើបគេហៅថាចេនឡាទឹក ដែលមានទឹកដីនៅភាគខាងក្រោមដូចភ្វូណាន​វិញ គឺ​នគរ​វ្យាធបុរ និង​នគរ​សម្ភុបុរ ដែល​ចិន​ហៅ​ថា “[[ចេនឡាគោក]]”។ ចេនឡាទឹក​មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​[[កម្ពុជា​ក្រោម​]]សព្វថ្ងៃ ចំណែក​ឯ​ចេនឡា​គោក មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ ហើយ​លាតសន្ធឹង​ដល់[[​ជួរភ្នំ​ដងរែក]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ការបែងចែក​នគរ​ចេនឡា​ជាពីរ​នៅពេលនោះ ប្រហែល​ជា​ធ្វើឡើង គ្រាន់តែដើម្បី​ចែកគ្នា​គ្រប់គ្រង​តែប៉ុណ្ណោះ។ ចេនឡា​ទាំងពីរ ​មិនមែន​ជា[[សត្រូវ]]​នឹងគ្នា ដូច​ជា​កាលពី​នគរ[[វ្យាធបុរ]] និង​[[ឝម្ភុបុរ]] កាល​ពី​​នៅក្នុង​សម័យកាល​​នគរភ្វូណាននោះទេ។ ព្រះអង្គម្ចាស់[[បុឝ្ករាក្ឝ]]ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៅ[[ឝម្ភុបុរ]]បានប្រកាសខ្លួនថាជាស្ដេចនៃ[[កម្វុជ]]ទាំងមូល។ ==ខ្សែស្រឡាយរបស់ទ្រង់== ព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] (គ.ស ប្រហែលសវត្សទី៧) ជាបុត្រាទីបីនៃព្រះបាន[[ឦឝានវម៌្មទី១]] ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈគោរម្យងារថា[[យុវរាជ]] ([[ម្កុដរាជកុមារ]]) គឺជាគន្លឹះក្នុងការកែសម្រួលដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោកហ្សាក់ក្នុងការចងក្រងប្រវត្តិសាស្ត្រ[[បុរេអង្គរ]] ហើយក៏ជាចំណុចផ្ដោតមួយនៃការសិក្សារបស់យើង។ ការបន្ថែមបន្ថយនេះពឹងផ្អែកលើ[[សិលាចារឹកសំស្ក្រឹត]] (K. ១១៤២) ដែលគេបានស្គាល់តាំងតែពីឆ្នាំ១៩៨៤ មកម៉្លេះ។ [[សិលាចារឹក]]នេះត្រូវបានទិញមកដោយ[[អ្នកប្រមូល]][[ពន្ធ]]ម្នាក់នៅ[[បាងកក]] និងប្រភពដើមរបស់វាមិនបានបង្កជាចំណោទឡើយ។ យ៉ាងហោចណាស់ វាផុសចេញពី[[ស្ថានីយ៍]]មួយនៅ[[ថៃ]] ហើយលោកហ្សាក់ផ្ដល់យោបល់ថា វាប្រហែលជាមកពីតំបន់[[ឧទង]]។ នាមនៃពួកមនុស្សដែលឧទ្ទិសដល់មនុស្សដែលសិលាចារឹកបានឧទ្ទិសដល់មិនមាន[[វត្តមាន]]ក្នុងផ្នែកណាមួយដែលមានក្នុង[[អត្ថបទ]]ឡើយ ប៉ុន្តែ[[ពង្សាវលី]]ត្រូវបានគេផ្ដល់អោយ។ អ្នកទាំងនោះគឺជាកូននៃ[[ព្រាហ្មណ៍]]ជាតិ[[ឥណ្ឌា]]ម្នាក់ បើតាមលោកហ្សាក់យល់ថា ជាព្រាហ្មណ៍មកពី[[ចិទម្ពរម]] ដែលស្ថិតនៅ[[ឥណ្ឌា]]ខាងត្បូង និងព្រះភគិនីរបស់ព្រះបានជយវម៌្មទី១។ ជយវម៌្មទី១ បានពិភាក្សាថាគឺជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបាន[[ភវវម៌្មទី២]] ជាធម្មតាត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយយល់ច្រឡំថាជាបុត្ររបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២។ លោកហ្សាក់បច្ចុប្បន្នស្នើថាផ្អែកលើ K. ១១៤២ ជយវម៌្មទី១ជាបុត្រនៃបុត្រីរបស់កូនទីបីនៃព្រះបាន[[ឦឝានវម៌្មទី១]] គឺព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] និងអ្នកគ្រប់គ្រងតូចមួយដែលមាននាមថា[[ចន្ទ្រវម៌្ម]]។ វានាំអោយជយវម៌្មទី១ក្លាយជាបុត្រានៃក្មួយស្រីរបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២ និងត្រូវជា[[ចៅទួត]]នៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ លោកហ្សាក់បានឈានមកដល់សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះដោយសារការប្រៀបធៀបពង្សាវលី ក្នុង K. ១១៤២ ទៅនឹងឈ្មោះដែលបានផ្ដល់អោយក្នុងសិលាចារឹកពីរដែលគេស្គាល់ស្រាប់មកពីភាគខាងត្បូងកម្ពុជា (K. ៤៨៣ និង K.២១) ដោយគេបានកំណត់ថាព្រះបានភវវម៌្ម[ទី២] ដោយមានការជំទាស់ថាក្សត្រនេះប្រហែលត្រូវបានជំនួសដោយក្សត្រដែលមិនត្រូវបានវែកញែកពីមុន ដែលមិនមែនភវវម៌្មទី២ និងដោយហេតុនោះហើយគឺវ្រះបាទ[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]][ទី៣] ប្រាកដជាម្ចាស់នៃ[[សិលាចារឹក]] K.១១៤២​ នេះដែរ។ ចំពោះយើង មកដល់ត្រង់នេះ ព្រះបាន[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]][ទី៣] គឺជាខ្មែរ និងក៏ជាក្មួយប្រុសនៃវ្រះបាទជយវម៌្មទី១ផងដែរ ដែលកំពុងសោយរាជ្យនៅ[[ថៃ]] ប្រហែលនៅឧទង ពេលណាមួយក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ សិលាចារឹកចានស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K. ៩៦៤) ដែលវែកញែកអំពីស្ដេចមួយអង្គព្រះនាម[[ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី)|ហឝ៌វម៌្ម]] ជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ ដោយមានការរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់ត្រង់នេះ លោកហ្សាក់យល់ថាហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិ[[ខ្មែរ]]។ សរុបមក យើងមានស្ដេចខ្មែរពីរអង្គដែលពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ទៅនឹងរាជវង្សសំខាន់បំផុតដែលកំពុងគ្រប់គ្រងនៅ[[កម្ពុជា]] និង[[រាជវង្ស]]មួយទៀតកំពុងគ្រប់គ្រងនៅថៃកណ្ដាល ([[ទ្វារវតី]]) នៅពាក់កណ្ដាល និង ពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ស្គាល់តែគោរម្យងារថា ព្រះយុវរាជ ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រានៃព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។ **ព្រះមាតា ត្រូវជាបុត្រីនៃព្រះយុវរាជ ព្រះបិតាព្រះនាម [[ចន្ទ្រវម៌្ម]] ***ព្រះរាជបុត្រីព្រះនាម ជយទេវី ជាព្រះមហាក្សត្រីនៃនគរចេនឡា ***ព្រះភាគិនេយ្យ ព្រះនាម[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]] ទ្រង់ត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យនៅតំបន់ទ្វារវតី ==សូមមើលផងដែរ== * [[ជយវម៌្មទី២]] - ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្សត្រទីមួយនៅសម័យ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អង្គរ]]។ * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} * Coedes, G. (1962). "The Making of South-east Asia." London: Cox & Wyman Ltd. {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Jayavarman 01 | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Jayavarman 01}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]]}} {{s-ttl|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years= គ.ស.៦៥៧-៦៨១}} {{s-aft|after= វ្រះបាទ[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានី)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} hf171lsggslwywrk0upirz1ren7z4tz 341287 341286 2026-09-28T14:42:06Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341287 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជយវម៌្មទី១ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | image = MET_LK.1987.17_DP310113R1_25W.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះសិវៈ|ព្រះសិវៈ ឬ ព្រះឥសូរ]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] The Metropolitan Museum of Art មកពី[[ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ស្រុកកំពង់ស្វាយ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៦៥៧-៦៨១ | coronation = | full name = | posthumous name = វ្រះ​[[កម្រតេង]][[​អញ]] ត​ទៅ [[ឝិវបុរ]] | predecessor = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]] | successor = ព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានី) | spouse = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] | issue = ព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = [[ចន្ទ្រវម៌្ម]]<ref name=tat>{{cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1996/03/JSS_084_2e_TatsuoHoshino_KingdomOfRedEarth.pdf|title=The Kingdom of Red Earth (Chitu Guo) in Cambodia and Vietnam from the Sixth to the Eighth Centuries|first=Tatsuo|last=Hoshino|journal=Journal of the Siam Society|year=1996|volume=84|issue=Part 2|archive-date=19 March 2025|access-date=13 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319193759/https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1996/03/JSS_084_2e_TatsuoHoshino_KingdomOfRedEarth.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref>{{rp|58}} | mother = បុត្រីនៃព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] | birth_date = | birth_place = [[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|ឦឝានបុរ]] | death_date = គ.ស.៦៨១ | death_place = ឦឝានបុរ | date of burial = | place of burial = |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} វ្រះបាទ'''ជយវម៌្មទី១''' ឬ'''ជ័យវរ្ម័នទី១'''(គ.ស ?-៦៨១) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៥៧-៦៨១) ត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយអ្នកខ្លះថា ជាក្សត្រទីមួយនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ ដែលបានវិវត្តចេញពីនគរ[[កម្ពោជ]] (ក៏ត្រូវបានគេហៅថា[[ចេនឡា]]ជាភាសាចិន)។ ទ្រង់បានគ្រប់គ្រងប្រហែលពីឆ្នាំ៦៥៧ ដល់ ៦៨១។ លើសលប់ពីរជ្ជកាលព្រះអង្គ និងក្សត្រមុនព្រះអង្គភវវម៌្មទី២ អំណាចព្រះមហាក្សត្រខ្មែរត្រូវបានពង្រឹងនៅតំបន់នានាដែលគ្រប់គ្រងត្រួតត្រាដោយវប្បធម៌[[នគរភ្វូណាន|ភ្វូណាន]]កាលពីមុន។ យ៉ាងណាមិញ វ្រះបាទជយវម៌្មមិនបានបន្សល់ទុក[[រជ្ជទាយាទ]]ជាប្រុសឡើយ ដែលនាំអោយមានការបែងចែក[[កម្វុជ]] និងត្រឡប់ទៅដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យដូចកាលពីមុនវិញ។ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​១ ទ្រង់​យក​ព្រះទ័យ​ទុក​ដាក់​ណាស់​ក្នុង​ការ​ថែ​រក្សា​ទឹក​ដី​ដ៏​ធំ​ទូលាយ ដែល​[[បុព្វបុរស]]​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​បន្សល់​ទុក​អោយ។ ក្នុង​វិស័យ​[[ការពារ​ជាតិ]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បង្កើត​អោយ​មាន​[[កងទ័ព​សេះ]] ហើយ​បាន​ច្នៃ​បង្កើត​វិធី​ទាក់ ឬ​ផ្សាំង[[​ដំរី]]​ផង។ ក្នុង[[​រជ្ជកាល]]​របស់​ព្រះអង្គ គេ​ឃើញ​មាន[[​សិលា​ចារឹក]] ឬ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​ជាច្រើន​នៅ[[​វ្យាធបុរ]] និង[[​វត្ត​ភូ]][[ចម្ប៉ាសក្ដិ]] នៃ​ប្រទេស​[[លាវ]] សព្វថ្ងៃ។ តាម​ការ​ប៉ាន់ស្មាន វ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​១ ប្រហែល​ជា​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ​៦៨១ នៃ​[[គ្រិស្ដសករាជ]]។ ទ្រង់មានបច្ឆាមរណនាមថា '''វ្រះ​កម្រតេង​អញ ត​ទៅ ឝិវបុរ'''។<ref name=Coedes>{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}</ref><ref>{{cite book|last= Higham |first=Charles |title= Early Mainland Southeast Asia |date=20 February 2024 |publisher=River Books Co., Ltd.| isbn= 9786167339443}}</ref> ==ក្រោយការសោយទិវង្គត== ចេនឡាត្រូវបានបែកបាក់ជាពីរ មូលហេតុនៃការបែងចែកនេះដោយសារកំសោយអំណាចកណ្ដាល ព្រោះវ្រះបាទ ជយវម៌្មទី១ គ្មាន ព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទើបព្រះអង្គប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យព្រះនាង[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]]ជាបុត្រី ដោយសារព្រះនាងជាស្ត្រីនេះ ហើយដែល ធ្វើឲ្យប្រទេសបែកជាពីរ និងនៅដើមនៃសតវត្សទី៨ អាណាចក្របានបែកខ្ញែកទៅជា[[ក្សត្របុរី]]ជាច្រើន។។ [[ចេនឡាទឹក]]លិចគឺជាតំបន់សម្បូរដោយ[[បឹងបួ]] និង[[សមុទ្រ]]ហ៊ុមព័ទ្ធជុំវិញគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[អាងទឹក]] [[ទន្លេមេគង្គ]] ចាប់ពី[[ល្បាក់ទឹកខោន]] រហូតដល់[[សមុទ្រ]]។ ព្រោះតែដូច្នេះហើយទើបគេហៅថាចេនឡាទឹក ដែលមានទឹកដីនៅភាគខាងក្រោមដូចភ្វូណាន​វិញ គឺ​នគរ​វ្យាធបុរ និង​នគរ​សម្ភុបុរ ដែល​ចិន​ហៅ​ថា “[[ចេនឡាគោក]]”។ ចេនឡាទឹក​មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​[[កម្ពុជា​ក្រោម​]]សព្វថ្ងៃ ចំណែក​ឯ​ចេនឡា​គោក មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ ហើយ​លាតសន្ធឹង​ដល់[[​ជួរភ្នំ​ដងរែក]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ការបែងចែក​នគរ​ចេនឡា​ជាពីរ​នៅពេលនោះ ប្រហែល​ជា​ធ្វើឡើង គ្រាន់តែដើម្បី​ចែកគ្នា​គ្រប់គ្រង​តែប៉ុណ្ណោះ។ ចេនឡា​ទាំងពីរ ​មិនមែន​ជា[[សត្រូវ]]​នឹងគ្នា ដូច​ជា​កាលពី​នគរ[[វ្យាធបុរ]] និង​[[ឝម្ភុបុរ]] កាល​ពី​​នៅក្នុង​សម័យកាល​​នគរភ្វូណាននោះទេ។ ព្រះអង្គម្ចាស់[[បុឝ្ករាក្ឝ]]ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៅ[[ឝម្ភុបុរ]]បានប្រកាសខ្លួនថាជាស្ដេចនៃ[[កម្វុជ]]ទាំងមូល។ ==ខ្សែស្រឡាយរបស់ទ្រង់== ព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] (គ.ស ប្រហែលសវត្សទី៧) ជាបុត្រាទីបីនៃព្រះបាន[[ឦឝានវម៌្មទី១]] ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈគោរម្យងារថា[[យុវរាជ]] ([[ម្កុដរាជកុមារ]]) គឺជាគន្លឹះក្នុងការកែសម្រួលដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោកហ្សាក់ក្នុងការចងក្រងប្រវត្តិសាស្ត្រ[[បុរេអង្គរ]] ហើយក៏ជាចំណុចផ្ដោតមួយនៃការសិក្សារបស់យើង។ ការបន្ថែមបន្ថយនេះពឹងផ្អែកលើ[[សិលាចារឹកសំស្ក្រឹត]] (K. ១១៤២) ដែលគេបានស្គាល់តាំងតែពីឆ្នាំ១៩៨៤ មកម៉្លេះ។ [[សិលាចារឹក]]នេះត្រូវបានទិញមកដោយ[[អ្នកប្រមូល]][[ពន្ធ]]ម្នាក់នៅ[[បាងកក]] និងប្រភពដើមរបស់វាមិនបានបង្កជាចំណោទឡើយ។ យ៉ាងហោចណាស់ វាផុសចេញពី[[ស្ថានីយ៍]]មួយនៅ[[ថៃ]] ហើយលោកហ្សាក់ផ្ដល់យោបល់ថា វាប្រហែលជាមកពីតំបន់[[ឧទង]]។ នាមនៃពួកមនុស្សដែលឧទ្ទិសដល់មនុស្សដែលសិលាចារឹកបានឧទ្ទិសដល់មិនមាន[[វត្តមាន]]ក្នុងផ្នែកណាមួយដែលមានក្នុង[[អត្ថបទ]]ឡើយ ប៉ុន្តែ[[ពង្សាវលី]]ត្រូវបានគេផ្ដល់អោយ។ អ្នកទាំងនោះគឺជាកូននៃ[[ព្រាហ្មណ៍]]ជាតិ[[ឥណ្ឌា]]ម្នាក់ បើតាមលោកហ្សាក់យល់ថា ជាព្រាហ្មណ៍មកពី[[ចិទម្ពរម]] ដែលស្ថិតនៅ[[ឥណ្ឌា]]ខាងត្បូង និងព្រះភគិនីរបស់ព្រះបានជយវម៌្មទី១។ ជយវម៌្មទី១ បានពិភាក្សាថាគឺជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបាន[[ភវវម៌្មទី២]] ជាធម្មតាត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយយល់ច្រឡំថាជាបុត្ររបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២។ លោកហ្សាក់បច្ចុប្បន្នស្នើថាផ្អែកលើ K. ១១៤២ ជយវម៌្មទី១ជាបុត្រនៃបុត្រីរបស់កូនទីបីនៃព្រះបាន[[ឦឝានវម៌្មទី១]] គឺព្រះ[[យុវរាជ (ឦឝានវម៌្មទី១)|យុវរាជ]] និងអ្នកគ្រប់គ្រងតូចមួយដែលមាននាមថា[[ចន្ទ្រវម៌្ម]]។ វានាំអោយជយវម៌្មទី១ក្លាយជាបុត្រានៃក្មួយស្រីរបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២ និងត្រូវជា[[ចៅទួត]]នៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ លោកហ្សាក់បានឈានមកដល់សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះដោយសារការប្រៀបធៀបពង្សាវលី ក្នុង K. ១១៤២ ទៅនឹងឈ្មោះដែលបានផ្ដល់អោយក្នុងសិលាចារឹកពីរដែលគេស្គាល់ស្រាប់មកពីភាគខាងត្បូងកម្ពុជា (K. ៤៨៣ និង K.២១) ដោយគេបានកំណត់ថាព្រះបានភវវម៌្ម[ទី២] ដោយមានការជំទាស់ថាក្សត្រនេះប្រហែលត្រូវបានជំនួសដោយក្សត្រដែលមិនត្រូវបានវែកញែកពីមុន ដែលមិនមែនភវវម៌្មទី២ និងដោយហេតុនោះហើយគឺវ្រះបាទ[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]][ទី៣] ប្រាកដជាម្ចាស់នៃ[[សិលាចារឹក]] K.១១៤២​ នេះដែរ។ ចំពោះយើង មកដល់ត្រង់នេះ ព្រះបាន[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]][ទី៣] គឺជាខ្មែរ និងក៏ជាក្មួយប្រុសនៃវ្រះបាទជយវម៌្មទី១ផងដែរ ដែលកំពុងសោយរាជ្យនៅ[[ថៃ]] ប្រហែលនៅឧទង ពេលណាមួយក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ សិលាចារឹកចានស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K. ៩៦៤) ដែលវែកញែកអំពីស្ដេចមួយអង្គព្រះនាម[[ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី)|ហឝ៌វម៌្ម]] ជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ ដោយមានការរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់ត្រង់នេះ លោកហ្សាក់យល់ថាហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិ[[ខ្មែរ]]។ សរុបមក យើងមានស្ដេចខ្មែរពីរអង្គដែលពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ទៅនឹងរាជវង្សសំខាន់បំផុតដែលកំពុងគ្រប់គ្រងនៅ[[កម្ពុជា]] និង[[រាជវង្ស]]មួយទៀតកំពុងគ្រប់គ្រងនៅថៃកណ្ដាល ([[ទ្វារវតី]]) នៅពាក់កណ្ដាល និង ពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះអយ្យកា ស្គាល់តែគោរម្យងារថា ព្រះយុវរាជ ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រានៃព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។ **ព្រះមាតា ត្រូវជាបុត្រីនៃព្រះយុវរាជ ព្រះបិតាព្រះនាម [[ចន្ទ្រវម៌្ម]] ***ព្រះរាជបុត្រីព្រះនាម ជយទេវី ជាព្រះមហាក្សត្រីនៃនគរចេនឡា ***ព្រះភាគិនេយ្យ ព្រះនាម[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]] ទ្រង់ត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យនៅតំបន់ទ្វារវតី ==សូមមើលផងដែរ== * [[ជយវម៌្មទី២]] - ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្សត្រទីមួយនៅសម័យ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អង្គរ]]។ * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} * Coedes, G. (1962). "The Making of South-east Asia." London: Cox & Wyman Ltd. {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Jayavarman 01 | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Jayavarman 01}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]]}} {{s-ttl|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years= គ.ស.៦៥៧-៦៨១}} {{s-aft|after= វ្រះបាទ[[ជយទេវី (ម្ចាស់ក្សត្រី)|ជយទេវី]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានី)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} iq1emfqzsknrtph4g6i7jltqidj5fak 0 27273 341292 340724 2026-09-28T14:49:25Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341292 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ជយទេវី<br/>(ឝ្រីជយទេវី) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រិយានី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | image = MET_h1_2000.531.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែទុគា|ព្រះមេ​ទុគ៌ា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] The Metropolitan Museum of Art មកពី[[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] [[ស្រុកពួក]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | succession = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | reign = ប្រហែលឆ្នាំ៦៨១ – ប្រហែលឆ្នាំ៧១៣ | coronation = | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១]] | successor = [[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]] ([[ចេនឡាដីគោក|ស្ដេចចេនឡាគោក]])<ref name="sharan">{{Cite book |last=Sharan |first=Mahesh Kumar |url=https://books.google.com/books?id=8B886QamMBMC&pg=RA4-PA34 |title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia |publisher=Abhinav Publications |year=2003 |isbn=978-81-7017-006-8 |page=34|language=en}}</ref><br>[[ពាលាទិត្យ]] ([[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]]) | succession1 = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | reign1 = ប្រហែលឆ្នាំ៦៨១ – ប្រហែលឆ្នាំ៧១៣ | reign_type1 = Tenure | coronation1 = | predecessor1 = ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១]]​) | successor1 = [[ភវទេវីទី១|ព្រះនាងភវទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]]​ [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]]) | succession2 = ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | reign2 = គ.ស. ៦៥៥-៦៨១ | reign_type2 = Tenure | coronation2 = | predecessor2 = [[សុវណ៌|ព្រះនាងសុវណ៌]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]]​) | successor2 = [[សរស្វតី (ចេនឡា)|ព្រះនាងសរស្វតី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ពាលាទិត្យ|ឝ្រីពាលាទិត្យ]]​) | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | burial_date = | burial_place = | spouse = ព្រះបាទ[[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១|ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១]] <ref name="lost"/> | issue = ព្រះបាទ[[បុឝ្ករាក្ឝ|បុស្ករាជ]]<br>ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រទេវី]]<ref name="lost"/> | full name = | house = | father = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១]] | mother = ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ជ័យទេវី''' ( ឝ្រីជយទេវី ) គឺជាក្សត្រី ដែលគ្រងរាជ្យនៅ [[ចេនឡា|នគរចេនឡា]] ដែលជាអាណាចក្រមុននៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ|ចក្រភពខ្មែរ]] ។ ព្រះនាងជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី១]] ហើយ ស្វាមី របស់ព្រះនាងគឺ ន្ឫបទិត្យ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១|ន្ឫិបតិន្ទ្រវម៌្មទី១]]។ <ref name="lost">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-9unZvFaiREC&pg=PA23|title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History|date=2008|isbn=978-87-7694-001-0|pages=23–26|language=en}}</ref> <ref name="autonomous">{{Cite journal|last=Jacobsen|first=Trudy|date=2003|title=Autonomous Queenship in Cambodia, 1st–9th Centuries AD|url=https://www.academia.edu/14277993|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=13|issue=3|pages=374–375|doi=10.1017/S1356186303003420}}</ref> ព្រះនាងក៏មានប្អូនស្រីមួយអង្គដែរ គឺព្រះនាង សោភាជយ ដែលបានរៀបការជាមួយព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះ សក្រស្វាមិន ជាជនជាតិឥណ្ឌា។ <ref name="Coedes">{{Cite book|author-link=George Coedès|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC&pg=PA85|page=85|title=The Indianized States of Southeast Asia|year=1968|isbn=978-0-8248-0368-1|language=en}}</ref> ព្រះនាងបានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីព្រះបិតារបស់នាងជាព្រះមហាក្សត្រីនៅពេលដែលទ្រង់សោយទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៨១។ព្រះនាងគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងស្ត្រីដំបូងគេចាប់តាំងពីមហេសី [[កុលប្រភាវតី|កុលប្ប្ររភាវតី]] និង [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្ពុជរាជលក្ស្មី]] ។ តាមប្រពៃណី ការស្នងរាជ្យរបស់ព្រះនាងត្រូវបានបកស្រាយថាជាការឈ្លោះប្រកែកគ្នា ដែលបង្កើតភាពចលាចលដែលនៅទីបំផុតបណ្តាលឱ្យមានការបែងចែក [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ <ref name="Coedes">{{Cite book|author-link=George Coedès|editor-first=Walter F.|editor-last=Vella|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC&pg=PA85|page=85|title=The Indianized States of Southeast Asia|year=1968|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-0368-1|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCoedès1968">[[ហ្សក សឺដែស្ត|Coedès, George]] (1968). </cite></ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iaoWnwEACAAJ|title=Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor|date=2014|publisher=River Books|isbn=978-616-7339-44-3|language=en}}</ref> វាត្រូវបានបញ្ជាក់ថា បន្ទាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៧០៧ នគរត្រូវបានបែងចែកជាពីរគឺ [[ចេនឡាដីគោក|ចេនឡាដីគោក]] និង [[ចេនឡាទឹកលិច|ចេនឡាទឹក]] ។ មានព័ត៌មានតិចតួចណាស់អំពីចេនឡាដីគោក និងចេនឡាទឹក ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៀតក្សត្របុរីតូចៗ។ យោងទៅតាមទ្រឹស្តីរបស់ [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោក George Cœdès]] និង [[Lawrence Palmer Briggs|លោក Lawrence Palmer Briggs]] ព្រះមហាក្សត្រីយានីមិនត្រូវបានប្រជាជនទទួលស្គាល់ទេ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានសង្គ្រាមស៊ីវិល។ ដោយសារតែសិលាចារឹកដែលមានកាលបរិច្ឆេទរវាងឆ្នាំ ៦៨១ និង ៧១៣ មិនដាក់នាមព្រះមហាក្សត្រណាមួយ ហើយកំណត់ត្រាចិនបានចែងថានគរនេះបានបំបែកទៅជា [[ចេនឡាដីគោក|ចេនឡាដីគោក]] និង ចេនឡាទឹក បន្ទាប់ពី ឆ្នាំ៧០៧។ <ref name="lost">{{Cite book|last=Jacobsen|first=Trudy|url=https://books.google.com/books?id=-9unZvFaiREC&pg=PA23|title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History|date=2008|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-7694-001-0|pages=23–26|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobsen2008">Jacobsen, Trudy (2008). </cite></ref> នៅឆ្នាំ ៧១៣ ព្រះនាងបានបន្សល់ទុកសិលាចារឹកមួយនៅ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] ដែលព្រះនាងសោកស្ដាយចំពោះសម័យកាលដ៏អាក្រក់នៃនគរ និងរៀបរាប់អំពីការបរិច្ចាគដែលនាងបានធ្វើចំពោះទីសក្ការៈរបស់ [[Siva Tripurankata|ព្រះសិវៈ ត្រិបុរាន្កត]] ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយអនុជរបស់ព្រះនាង។ <ref name="Coedes">{{Cite book|author-link=George Coedès|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC&pg=PA85|page=85|title=The Indianized States of Southeast Asia|year=1968|isbn=978-0-8248-0368-1|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCoedès1968">[[ហ្សក សឺដែស្ត|Coedès, George]] (1968). </cite></ref> គេមិនដឹងថានាងបានគ្រប់គ្រងរយៈពេលប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ៧១៣ នោះទេ។ នៅឆ្នាំ ៧១៦ ព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម [[បុឝ្ករាក្ឝ|បុស្ករាក្ស]] ត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកមួយ ហើយមានការលើកឡើងថា ព្រះអង្គទទួលបានតំណែងរបស់គាត់តាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍ ប៉ុន្តែរឿងនេះមិនត្រូវបានបញ្ជាក់ទេ ហើយព្រះអង្គក៏អាចគ្រាន់តែជាអ្នកដណ្ដើមអំណាចប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Coedes" /> ការបកស្រាយជំនួសមួយទៀតគឺថា ព្រះបាទបុស្ករាជ គឺជាព្រះរាជបុត្រ និងជាអ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះនាងផ្ទាល់ ជាជាងគូប្រជែងរបស់ព្រះនាង។ <ref name="lost">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-9unZvFaiREC&pg=PA23|title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History|date=2008|isbn=978-87-7694-001-0|pages=23–26|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobsen2008">Jacobsen, Trudy (2008). </cite></ref> លើសពីនេះទៅទៀត ខណៈពេលដែលប្រភពចិនបានលើកឡើងថា ចេនឡាមាននគរពីរបន្ទាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ៧០៧ វាហាក់ដូចជាចេនឡាមាននគរតូចៗជាច្រើនរួចទៅហើយមុនចំណុចនេះ ហើយការបកស្រាយថានេះបង្ហាញពីការបែកបាក់គឺមិនត្រឹមត្រូវទេ៖ <ref name="lost" /> ព្រះបាទបុស្ករាជ បានរៀបអភិសេកជាមួយ [[ឥន្ទ្រលោក|ព្រះនាងឥន្ទ្រនី]] ហើយបានក្លាយជា មហេសី របស់នគររបស់ព្រះនាង <ref name="autonomous">{{Cite journal|last=Jacobsen|first=Trudy|date=2003|title=Autonomous Queenship in Cambodia, 1st–9th Centuries AD|url=https://www.academia.edu/14277993|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=13|issue=3|pages=374–375|doi=10.1017/S1356186303003420}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobsen2003">Jacobsen, Trudy (2003). </cite></ref> ដែលបង្ហាញថាមាននគរមួយផ្សេងទៀតនៅក្នុងចេនឡាមុននេះរួចទៅហើយ។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{S-bef|before= ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១]]}} {{S-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years= ប្រហែលឆ្នាំ៦៨១ – ប្រហែលឆ្នាំ៧១៣}} {{S-aft|after= [[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]] ([[ចេនឡាដីគោក|ស្ដេចចេនឡាគោក]])<br/>[[ពាលាទិត្យ]] ([[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]])}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី១]]​)}} {{S-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=៦៨១–៧១៦}} {{S-aft|after= [[ភវទេវីទី១|ព្រះនាងភវទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី)|ភវវម៌្ម]]​ [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]])}} {{S-bef|before= [[សុវណ៌|ព្រះនាងសុវណ៌]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]]​)}} {{S-ttl|title= ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]​|years=គ.ស. ៦៥៥-៦៨១}} {{S-aft|after= [[សរស្វតី (ចេនឡា)|ព្រះនាងសរស្វតី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ពាលាទិត្យ|ឝ្រីពាលាទិត្យ]]​) }} {{S-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 7fmscf3x4mzoafjfo0v29o5x8hs4soh 0 27300 341319 340720 2026-09-28T17:39:55Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341319 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សករមន្ជរិ | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Prasat Boram (Cambodia) en 2014.jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទបុស្សរាម]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[ឥសានបុរៈ|ឦសានបុរៈ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស. ៦១០-៦៣៥ | coronation = | full name = | predecessor = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]] | issue = ព្រះ[[សិវទត្ត]]<br/>ព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះ[[យុវរាជទី១|យុវរាជ]]<br/>[[សុវណ៌|ម្ចាស់ក្សត្រីសុវណ៌]] | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = ឦឝានបុរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''សករមន្ជរិ''' (គ.ស ប្រហែសលសតវត្សទី៨) [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រជ្ជកាល]] (គ.ស ៦១០-៦៣៥) ទ្រង់ត្រូវជាព្រះ[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|មហេសី]] នៃព្រះបាន[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]] ហើយមានរាជបុត្រដល់ទៅបីអង្គ ទីមួយព្រះនាម [[ភវវម៌្មទី២]] ទីពីរ ព្រះ[[សិវទត្ត]] និងទីបី ព្រះ[[យុវរាជទី១]] ហើយនិងបុត្រីមួយអង្គទៀត នាមម្ចាស់ក្សត្រី[[សុវណ៌]]។<ref name="978-0-8248-0368-1">Coedès, George (1968). Walter F. Vella (บ.ก.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref><ref>សៀវភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងអប់រំយុវជននិងកីឡា ទំព័រទី១៤១</ref> ==សាសនា== ឯកសារ​សិលាចារឹក​ទាំង​នេះ បាន​រាប់រៀប​អធិប្បាយ​បញ្ជាក់​អំពី​ជំនឿ​របស់​ព្រះ[[រាជានិយមកម្ពុជា|មហាក្សត្រ​]] [[អ្នក​ដឹកនាំ]] និង​[[ប្រជារាស្ត្រ​]]ដែល​គោរពបូជា[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] តែ​ឲ្យ​តម្លៃ​ទៅ​លើ​ព្រះ[[ព្រះហរិហរៈ|ហរិហរៈ]]។ ព្រះហរិហរៈ ជា​ព្រះ[[មូរតិ|បដិមា​]]មួយ​អង្គ​ដែល​មាន​ពាក់​កណ្ដាល​ជា​ព្រះវិស្ណុ និង​ពាក់​កណ្ដាល​ទៀត​ជា​ព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឥសូរ]]។ ដូច្នេះ ព្រះបដិមា​តែ​មួយ​តំណាង​ព្រះវិស្ណុ​ផង ព្រះឥសូរ​ផង។ ប៉ុន្តែ​ព្រះ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] រួម​រស់​នៅ​ជាប់​ជាមួយ​គ្នា​ដោយ​សុខសាន្ត គ្មាន​ការ​ប្រកាន់ ឬ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​​ឡើយ។ នៅ​តាម​កន្លែង​គោរព​បូជា នៅ​តាម​[[សាលា]] ឬ​នៅ​[[ផ្ទះសំណាក់]]​តាម​ដង​ផ្លូវ​សម្រាប់​[[អ្នកដំណើរ]] គេ​ឃើញ​មាន​ព្រះ[[ព្រះពុទ្ធរូប|ពុទ្ធបដិមា]] និង​រូប​ព្រះ[[ទេវតា (សាសនាហិណ្ឌូ)|អាទិទេព]]ទាំងឡាយ​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ដាក់​តាំង​លើ​[[ហ៊ឹង]]​លើ[[​អាសនៈ]]ជាមួយ​គ្នា។ [[ប្រាសាទ]]ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃទីកក្រុងនេះឧទ្ទិសទៅព្រះ[[ព្រះសិវៈ|សិវៈ]] (ព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ហសិតេស្វរ]])ហើយជាទីតម្កល់នូវរូប[[ព្រះសិវលិង្គ|សិវលិង្គ]]ធ្វើរឣំពី[[មាស]]ដែលជានិមិត្តរូបនៃព្រះឣាទិទេព។ លទ្ធិដែលចម្លងចេញមកពីប្រទេសឥណ្ឌានេះត្រូវបានគេប្រណិប័តន៍នៅក្នុងរាជវង្សខ្មែរចាប់តាំងពីរាជ្យព្រះបាទចិត្រាសេនា-មហេន្ទ្រវម៌្មទី១មកម្ល៉េះ។ ក្រៅឣំពីប្រាសាទដែលជាស្នាព្រហស្ថរបស់ព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ព្រះមហេសីរបស់ព្រះឣង្គព្រះនាមសករមន្ជរិ ក៏បានកសាងប្រាសាទមួយចំនួនដើម្បីឧទិ្ទសទៅព្រះសិវៈ និងឣាទិទេពផ្សេងៗទៀតនៅក្នុង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]។ ជាមួយគ្នានេះក៏មានការប្រណិប័តន៍ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយសំឣាងទៅ លើ[[សិលាចារឹក]] ជាភាសាសំស្ក្រឹតមួយផ្ទាំង រៀបរាប់ឣំពីសេនាជំនិតព្រះមហាក្សត្រមួយរូបឈ្មោះ[[វិទ្យយវិសេស]] ដែលជាជនប្រកបដោយចំណេះដឹងនិងប្រណិប័តន៍យ៉ាងខ្ជាប់ក្នុងវិស័យព្រះ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]]។ [[តម្រា]]មួយចំនួនពោលថា សាសនាព្រហ្មញ្ញ[[ព្រះហរិហរៈ|លទ្ធិហរិហរៈ]]កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលនេះ ហើយក៍បានបៀតបៀនព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ស្ទើរតែសាបសូន្យ។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទបុស្សរាម]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|សករមន្ជរិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)|years=៦១០-៦៣៥}} {{s-aft|after= [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} d7ezyb887yxd6t1dneq0f393dhgph7e 0 27364 341322 340723 2026-09-28T18:07:16Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341322 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ''' ជ័យវរ្ម័នទេវី'''<br/>(មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Bangkok National Museum - 2017-04-22 (018).jpg | caption = [[ផ្តែរ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] [[សារមន្ទីរជាតិបាងកក]] មកពី ប្រាសាទបានណយហួយផាយ៉ាយ ស្រុកវឌ្ឍនានគរ [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ប្រទេសថៃ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ៦៥៥-៦៨១ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះនាង[[ភវទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]]) | successor = ព្រះបាទ[[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១]]<br/>(ផែនដីព្រះនាង[[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]] | issue = ព្រះនាង[[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]<ref name = "crl">{{cite web |url=https://books.google.com.kh/books?id=eyHTschgg50C&pg=PA111&lpg=PA111&dq=Chenla+rulers&source=bl&ots=PvzEluCxYV&sig=Ch6Tjx7goqib4dMD9aNL4PBpcHg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi10pf8m4TKAhUHMKYKHb6YCGMQ6AEIMDAE#v=onepage&q=Chenla%20rulers&f=false | title= Early Civilizations of Southeast Asia by Dougald J. W. O'Reilly - Chenla | publisher= Google Books |date= |accessdate=30 December 2015}}</ref> | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ជ័យវរ្ម័នទេវី''' (មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[ជយវម៌្មទី១|ព្រះបាទជយវម៌្មទី១]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] ព្រះនាង​ជា​ព្រះវររាជមាតានៃព្រះនាង[[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]៕ <ref>Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទអណ្តែត]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ភវទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)|years= គ.ស.៦៥៥-៦៨១}} {{s-aft|after= ព្រះបាទ[[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១]]<br/>(ផែនដីព្រះនាង[[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} 4mdkqylh9y5tclebqh5kt76gvpgqvzq 0 27961 341299 340716 2026-09-28T15:03:14Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341299 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ព្រះវីរៈទេវី<br/>(វីរទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Durga temple, Prasat Sambor Kuk N9, Cambodia 03 (cropped).jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែទុគា|ព្រះមេ​ទុគ៌ា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] អតីតរាជធានី[[ឥសានបុរៈ|ឦសានបុរៈ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៥៦០-៥៧៥ | coronation = | full name = | predecessor = [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី|ស្រេស្ឋទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]]) | successor = ព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]]) | spouse = [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]និង[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] | issue = ព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១|ចិត្រសេនា]] ({{small|ដោយ[[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]}})<br/>[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី១]] ({{small|ដោយ[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]]}}) | royal house = | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]][[សៃវៈនិកាយ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''វីរៈទេវី''' ឬ '''វីរទេវី''' (ព្រះនាមពិតមិនស្គាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយាតំណែងព្រះអគ្គមហេសី]]នៃ[[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]និង[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]និង[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]]និងមានរាជបុត្រាពីរអង្គគឺព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១|ចិត្រសេនា]]និង[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី១]] អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]៕ ==ព្រះរាជប្រវត្តិ== ព្រះអង្គបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ[[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]និង[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]]និងមានព្រះរាជបុត្រាពីរអង្គគឺ៖ ព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១|ចិត្រសេនា]] (ដោយ[[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]) និង[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី១]] (ដោយ[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]]) ដែល​ជាព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] តាមរយៈសិលាចារឹកមួយមកពីចន្ទនគរនៅបាសាក់/លាវ (K.៣៦៣) [[វីរវម៌្ម|ព្រះបាទវីរវម៌្ម]]ក៏ជាបិតាព្រះអង្គម្ចាស់[[មហេន្ទ្រវម៌្មទី១|ចិត្រសេនា]]ដែរ ដែលជាព្រះអនុជនៃ[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្មទី១]]។ ប្រាកដណាស់ ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរអង្គនេះមានព្រះមាតារួមគ្នា តែបិតាផ្សេងគ្នា ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់អះអាងដោយសិលាចារឹកស្រីទេព K.៩៧៨ (ប្រទេសថៃសម័យបច្ចុប្បន្ន៖15° 27’ N, 101° 4’ E) ដែលផ្ដល់ព័ត៌មានថា[[ភវវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទភវវម៌្ម]]ជាបុត្រនៃ[[ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម]] និងជាព្រះនត្តានៃចក្រវរ្តិន៕<ref name=anurak>{{cite journal|url=https://so01.tci-thaijo.org/index.php/damrong/article/view/279760/182022|title=Ban Wang Phai Inscription: The Historical Context of The Relationship Between Si Thep Dvaravati and Chenla|doi=10.14456/drj.2025.12|first=Anurak|last=Depimai|language=th|year=2025|volume=24|issue=2|journal=Damrong Journal of the {{ill|Faculty of Archaeology Silpakorn University|th|คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร}}|archivedate=26 សីហា 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260826015659/https://so01.tci-thaijo.org/index.php/damrong/article/view/279760/182022|accessdate=31 សីហា 2026|dead-url=}}</ref>{{rp|38, 41}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|វីរៈទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} aw544sq506b2b9gxx8fuw4m4c3euwq1 0 27974 341321 340722 2026-09-28T17:50:19Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341321 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ''' ភវវរ្ម័នទេវី''' ឬ '''ភវទេវី'''<br/>(មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Uma Kambodscha Rietberg RHI 1.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] Museum Rietberg, Zürich មកពី[[ប្រាសាទអណ្ដែត]] [[ស្រុកកំពង់ស្វាយ]] [[ខេត្តកំពង់ធំ]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៦៣៥-៦៥៧ | coronation = | full name = | predecessor = [[សករមន្ជរិ]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]]) | successor = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[ឥសានបុរៈ|ឦឝានបុរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង''' ភវវរ្ម័នទេវី''' ឬ '''ភវទេវី''' (មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[ភវវម៌្មទី២|ព្រះបាទភវវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]៕<ref name="978-0-8248-0368-1">Coedès, George (1968). Walter F. Vella (บ.ก.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1.</ref><ref>សៀវភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងអប់រំយុវជននិងកីឡា ទំព័រទី១៤១</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថព្រែក្មេង|រចនាបថព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទព្រៃក្មេង]] * [[ប្រាសាទអណ្តែត]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= [[សករមន្ជរិ]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឦឝានវម៌្មទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)|years= គ.ស.៦៣៥-៦៥៧}} {{s-aft|after= [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី១]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] {{Cambodia-royal-stub}} jmjbrjvyd095x2yeipe48e0cxwv1wzr 0 28817 341282 341256 2026-09-28T14:12:20Z TheRandomGoober 27248 /* សតវត្សរ៍ទី២១ */ 341282 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=27}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |publisher=SAGE Publications |page=181}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=17}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=602}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] snoa5yyfxmqc0sz5f1luktmeqj4e1zu 341301 341282 2026-09-28T15:16:02Z TheRandomGoober 27248 /* សតវត្សរ៍ទី២១ */ 341301 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=27}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |publisher=SAGE Publications |page=181}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=17}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=602}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] n1eoxdme7fo62kn9o2x2iqzfqjeyqyb 341325 341301 2026-09-29T04:13:03Z TheRandomGoober 27248 /* ភូមិសាស្ត្រ */ 341325 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=27}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |publisher=SAGE Publications |page=181}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=17}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=602}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលស្ថិតនៅក្នុងអនុតំបន់[[ឡឺវ៉ង់]]នៃតំបន់[[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]]។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចុងខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនិងវ៉េសប៊ែងនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបព្រមទាំងដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅភាគនិរតី។ ប្រទេសនេះផងដែរស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៩|២៩°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៣៤|៣៤° ខាងជើង]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៤|៣៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៦|៣៦° ខាងកើត]]។ ទឹកដីអធិបតេយ្យនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (យោងតាមខ្សែព្រំដែនដែលបានកំណត់ក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] និងមិនរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧) គឺមានទំហំប្រមាណ ២០,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,០១៩ ម៉ាយការ៉េ) ដែលក្នុងនោះ ២ ភាគរយជាផ្ទៃទឹក។<ref name="cia">{{cite web |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |access-date=29 September 2026 |website=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ដោយសារតែប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានទម្រង់ទឹកដីរាងចង្អៀតខ្លាំង (ដោយមានទទឹងត្រឹមតែ ១០០ គីឡូម៉ែត្រនៅត្រង់ចំណុចធំទូលាយបំផុត បើធៀបនឹងប្រវែង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង) ហើយនេះជាមូលហេតុដែល[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេគឺមានទំហំធំជាងផ្ទៃដីប្រទេសរហូតដល់ទៅពីរដង។<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Gili |date=9 January 2012 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |archive-date=22 May 2020 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើតនិងកំពូលហ្កូឡានគឺមានទំហំ ២២,០៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,៥២២ ម៉ាយការ៉េ)<ref>{{cite web |date=11 September 2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004120711/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |archive-date=4 October 2018 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ហើយផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអ៊ីស្រាអែល ដោយរួមមានទាំងវ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងដោយផ្នែកដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានទំហំសរុប ២៧,៧៩៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០,៧៣៣ ម៉ាយការ៉េ)។។<ref name="loc-geo">{{Cite book |last=Avruch |first=Kevin |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |page=85 |chapter=Geography}}</ref> ទោះបីជាមានទំហំទឹកដីតូចក្ដី អ៊ីស្រាអែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបច្រើន ដោយមានចាប់ពីវាលខ្សាច់[[ណេហ្គេវ]]នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់[[ជ្រលងយីស្រាអែល]]ដ៏សម្បូរជីជាតិនៃតំបន់ខាងក្នុង ព្រមទាំងជួរភ្នំ[[ហ្កាលីឡេ]] [[ភ្នំការមែល]] និងតំបន់ឆ្ពោះទៅកាន់[[កំពូលហ្កូឡាន]]នៅភាគខាងជើង។ តំបន់[[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល]] ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ គឺជាទីកន្លែងសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើនប្រចាំប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |title=The Coastal Plain |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7 January 2017 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Ministry of Tourism}}</ref> នៅភាគខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលគឺជា[[ជ្រលងក្រហែងហ្សកដង់]] ដែលជាផ្នែកមួយតូចនៃ[[ជ្រលងមហាក្រហែង]]ប្រវែងសរុប ៦,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។ [[ទន្លេហ្សកដង់]]​ហូរតាមបណ្តោយជ្រលងក្រហោងហ្សកដង់ ដោយចាប់ផ្តើមពី[[ភ្នំអ៊ែរម៉ុង]]កាត់[[ជ្រលងហ៊ូឡា]]និង[[សមុទ្រហ្កាលីឡេ]] រហូតដល់[[សមុទ្រមរណៈ]] ដែលជាចំណុចទាបបំផុតនៅលើផ្ទៃផែនដី។<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |title=The Living Dead Sea |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |year=1999 |isbn=978-0-8264-0406-0 |access-date=29 September 2026 |url-access=registration}}</ref> ដោយបន្តឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងទៀតគឺតំបន់[[អារ៉ាបា]] ដែលលាតសន្ធឹងរហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រអាកាបា|ឈូងសមុទ្រអេឡាត]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សមុទ្រក្រហម]]។ ក្នុងចំណោមប្រទេសនានានៅតំបន់អាងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ អ៊ីស្រាអែលគឺមានចំនួនប្រភេទរុក្ខជាតិច្រើនជាងគេគិតក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="rinat">{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=29 May 2008 |title=More endangered than rain forests? |url=https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |archive-date=10 October 2017 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ព្រៃឈើបានគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨.៥% នៃផ្ទៃដីសរុបគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានកើនឡើងពី ២% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដោយសារតែកម្មវិធីដាំព្រៃឈើទ្រង់ទ្រាយធំមួយដែលអនុវត្តដោយ[[មូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ]]។<ref>{{cite book |last1=Tal |first1=Alon |title=All the Trees of the Forest |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18950-6 |pages=5, 66}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forestry and Green Innovations |url=https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016185242/https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |archive-date=16 October 2023 |access-date=29 September 2026 |publisher=Jewish National Fund }}</ref> ===តិចតូនិច និងភាពរញ្ជួយភូមិ=== {{Further|បញ្ជីរាយគ្រោះរញ្ជួយដីនៅឡឺវ៉ង់}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] szi10zl350g0k0lbn4wup6nshdslju8 0 35563 341295 340715 2026-09-28T14:56:08Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341295 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ព្រះឝ្រេឝ្ឋទេវី<br/>(ស្រេស្ឋទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = 2024-11-15 Vat Phou 09.jpg | caption = បុរាណស្ថាន[[ប្រាសាទវត្តភូ]] [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] អតីតរាជធានី[[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|ឝ្រេឝ្ឋបុរ]] [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាសាក់]] ប្រទេសឡាវសព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស.៥៥៥-៥៦០ | coronation = | full name = | predecessor = [[ឝ្រុតទេវី|ស្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ស្រុតវម្ម៌]]) | successor = [[វីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]) | spouse = [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] | issue = ព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] {{small|(បុត្រី)}} | royal house = | dynasty = រាជវង្ស[[រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស|កម្ពុសុរិយវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]][[សៃវៈនិកាយ|លទ្ធិព្រះសិវៈនិយម]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ឝ្រេឝ្ឋទេវី''' ឬ '''ស្រេស្ឋទេវី''' (ព្រះនាមពិតមិនស្គាល់) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះភរិយាតំណែងព្រះអគ្គមហេសី]]នៃ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]]និងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] អង្គអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]]៕ ==ព្រះរាជប្រវត្តិ== ព្រះអង្គបាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម|ព្រះបាទស្រេស្ឋវម្ម៌]]និងមានព្រះរាជបុត្រីមួយអង្គគឺ៖ ព្រះនាង[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] ដែល​ជាព្រះភរិយាតំណែងព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] ព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]៕<ref>{{cite book| doi=10.1017/S0041977X08000384 | title= Historical Dictionary of Ancient Southeast Asia | url=https://archive.org/details/historicaldictio0000miks |author= John N. Miksic | year= 2007 | isbn= 9780810855229 }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] * [[រចនាបថសំបូរ|រចនាបថសម្បូណ៍]] * [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|ឝ្រេឝ្ឋទេវី}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= [[ឝ្រុតទេវី|ស្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ស្រុតវម្ម៌]])}} {{s-ttl|title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះចក្រវរ្តិនក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)|years= គ.ស.៥៥៥-៥៦០}} {{s-aft|after= [[វីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្ពុសុរិយវង្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃនគរចេនឡា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីហិណ្ឌូសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហិណ្ឌូសាសនិកខ្មែរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 3h6cy9qikqxoxl0r7xuukkhs0e47ew8 0 38284 341279 341123 2026-09-28T13:07:14Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341279 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៩ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" ! លេងកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង​ |- | ១៧១៥០២០១ | ភូមិធ្លកកំបុត | Thlok Kambot |- | ១៧១៥០២០២ | ភូមិគោកឫស្សី | Kouk Ruessei |- | ១៧១៥០២០៣ | ភូមិស្នារសង្គ្រាម | Snar Sangkream |- | ១៧១៥០២០៤ | ភូមិក្រពើ | Krapeu |- | ១៧១៥០២០៥ | ភូមិតាកុយ | Ta Koy |- | ១៧១៥០២០៦ | ភូមិព្រំកុដ្ឋ | Prum Kod |- | ១៧១៥០២០៧ | ភូមិត្រាច | Trach |- | ១៧១៥០២០៨ | ភូមិពពេល | Popel |- | ១៧១៥០២០៩ | ភូមិស្នារតេជោ ៣១៧ | Snar Dechou 317 |- |} 3rtjqabefisls2jcswezlpp8w4wuefe 0 38354 341278 341122 2026-09-28T12:51:24Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341278 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៧ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៥០១០១ | ភូមិតាឯក | Ta Aek |- | ១៧១៥០១០២ | ភូមិត្មាតពង | Tmat Pong |- | ១៧១៥០១០៣ | ភូមិតានី | Ta Ni |- | ១៧១៥០១០៤ | ភូមិរុន | Run |- | ១៧១៥០១០៥ | ភូមិជ័យ | Chey |- | ១៧១៥០១០៦ | ភូមិថ្នល់ | Thnal |- | ១៧១៥០១០៧ | ភូមិស្រែចង្ហូត | Srae Changhout |- |} 0w1x0ue5j0mny1w1sg1fsechuwpujhr 0 38355 341265 341022 2026-09-28T12:00:16Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341265 wikitext text/x-wiki '''ឃុំត្បែង''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៧ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ០៧០៣០៦០១ | ភូមិត្បែងកើត | Tbaeng Kaeut |- | ០៧០៣០៦០២ | ភូមិត្បែងលិច | Tbaeng Lech |- | ០៧០៣០៦០៣ | ភូមិវត្ដ | Voat |- | ០៧០៣០៦០៤ | ភូមិស្រះខ្វាវ | Srah Khvav |- | ០៧០៣០៦០៥ | ភូមិគូលែនថ្មី | Kuleaen Thmei |- | ០៧០៣០៦០៦ | ភូមិស្គន់ | Skun |- | ០៧០៣០៦០៧ | ភូមិថ្មជល់ | Thmar Chul |- |} 9i02qnz8dakovyigpfax286pdlbvrez 0 41479 341271 341103 2026-09-28T12:32:47Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341271 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៤០៥០១ | ភូមិនេល | Nel |- | ១៧១៤០៥០២ | ភូមិរំដួល | Rumdoul |- | ១៧១៤០៥០៣ | ភូមិវ៉ារិន | Varin |- | ១៧១៤០៥០៤ | ភូមិគោកភ្នំ | Kouk Phnum |- | ១៧១៤០៥០៥ | ភូមិគោកស្រុក | Kouk Srok |- |} h3mdug28nxnqifcix00xpv84k6r35mt 0 41480 341269 341099 2026-09-28T12:26:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341269 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៦ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៤០៣០១ | ភូមិស្រែណូយ | Srae Nouy |- | ១៧១៤០៣០២ | ភូមិស្រែពោធិ៍ | Srae Pou |- | ១៧១៤០៣០៣ | ភូមិល្វា | Lvea |- | ១៧១៤០៣០៤ | ភូមិគោកវត្ត | Kouk Voat |- | ១៧១៤០៣០៥ | ភូមិស្រែសមុទ្រ | Srae Sakmot |- | ១៧១៤០៣០៦ | ភូមិវត្ត | Voat |- |} f9xro62jt18x98ud0xmcfe1mp1y67l0 0 41481 341268 341098 2026-09-28T12:23:36Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341268 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៣ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៤០២០១ | ភូមិគោកចាន់ | Kouk Chan |- | ១៧១៤០២០២ | ភូមិឧទ័យ | Otey |- | ១៧១៤០២០៣ | ភូមិគោកកណ្ដាល | Kouk Kandal |- |} 4846elks0xrgrhkxmrbj34twy3axhx2 0 44691 341327 327834 2026-09-29T08:38:34Z วงศกร มีลาภ ส.ไอซ์ 53209 /* */ 341327 wikitext text/x-wiki == ជីវប្រវត្តិ == === ប្រភពដើមនៃគ្រួសារ === លន់ ណុន កើត​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៣០ នៅ​តាំងក្រសាំង ស្រុក​សន្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ ។ ឪពុក​ឈ្មោះ លន់ ហ៊ិ​ន ម្តាយ​ឈ្មោះ នួន ហើយ​គាត់​ជា​កូន​ទី​៧​ក្នុង​គ្រួសារ​ដែលមាន​បងប្អូន​១០​នាក់ ។​ លន់ ណុន បាន​ទៅ​សិក្សា ផ្នែក​ស៊ើបអង្កេត នៅ​ប្រទេស​បារាំង។ === អាជីពយោធា === ពេល​ត្រឡប់មក​ប្រទេស​វិញ គាត់​បាន​ចូល​បំរើ​ការងារ​ក្នុង​អង្គភាព​ប៉ូលិស​ជាតិ លុះ​ក្រោយមក​បន្ទាប់ពី​បាន​ឆ្លងកាត់​សាលា​យោធា​ខ្មែរ​នៅ​ភ្នំពេញ គឺ​សាលា​នាយទាហាន​សកម្ម​ជំនា​ន់ទី​១៣ ហើយ​បានទទួល​ឋានៈ​ជា​អនុសេនីយ៍ទោ ។ បន្ទាប់មក​គាត់​បាន​ប្តូរ​ទៅធ្វើ​ការ​នៅក្នុង​ផ្នែក​កងរាជអាវុធហត្ថរ​ហូត ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០ ។​ សម័យ​សង្គមរាស្ត្រនិយម គាត់​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ​កាសែត​ក្នុងស្រុក​មួយចំនួន​ទាំង​ផ្នែក​ការពារ ផ្នែក​ថវិកា និង សម្ភារៈ ។ ឋានៈ​របស់​លន់ នល់ ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ការពារ​ប្រទេស ជាដើម​នោះ ជា​ឱកាស​ដែល​ធ្វើឱ្យ លន់ ណុន ជា​មនុស្ស​មាន​ទឹកមាត់​ប្រៃ​ជាង​ឋានៈ​របស់គាត់ ។ គាត់​រស់នៅ​ក្រោម​ការ​គាំពារ​ពី​បងប្រុស​របស់គាត់​ជានិច្ច សូម្បី​ការិយាល័យ​ធ្វើការ និង លំនៅឋាន​របស់គាត់​គឺ​នៅក្នុង​ភូមិគ្រឹះ​តែមួយ​ជាមួយ​បងប្រុស​របស់គាត់ ក្បែរ​ទំនប់​ពេទ្យរុស្ស៊ី ។ ដោយហេតុនេះ​គាត់​ទទួលបាន​នូវ​ការចូល​ពឹងពាក់​ពី​មនុស្ស​ជាច្រើន​និង ញឹកញាប់​ឥត​ដាច់ ។ ប្រការនេះ​ជា​ឱកាស​ឱ្យ​គាត់​ប្រមូលផ្តុំ​ពួក​បញ្ញាវន្ត​ដែល​ប្រឆាំង​របប រាជាធិបតេយ្យ បង្កើតបានជា​ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​តាំងពី​ពេលនោះ​មក ។ រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៩៦៨ ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​នេះ បាន​កើតមាន​កាន់តែច្រើន​ឡើងៗ និង សម្ម​ឡើងៗ ។​ គាត់​បាន ប្រើប្រាស់​គេហដ្ឋាន​នៅ​ជនបទ​របស់គាត់​មួយទៀត​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្បែរ​វត្ត​ហា ប្រប​មាត់​ស្ទឹង​កន្ទួត ស្រុក​កំពង់កន្ទួត ខេត្តកណ្តាល ចំងាយ​ប្រមាណ​ជា​២០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ភ្នំពេញ សម្រាប់​ប្រជុំ​សំងាត់​ផ្សេងៗ ។ លោក លីវ សេង បាន​និយាយថា « លន់ ណុន បាន​រក្សា​ទំនាក់ទំនង​សំងាត់​ជាមួយ​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី ។ សឺង ង៉ុ​កថាញ់ ជា​ប្រមុខ​នៃ​ចលនា​នេះ​ដែល​កំពុង​និរទេស​ខ្លួន​នៅ​ភាគខាងត្បូង​វៀតណាម​នោះ បាន​ឆ្លង​មកកាន់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជាសំងាត់​ដើម្បី​ពិគ្រោះគ្នា​ជាមួយ​គាត់​នៅ គេហដ្ឋាន​របស់គាត់​នៅ​វត្ត​ហា​ដែរ » ។ ​លីវ សេង បាន​បន្ថែមទៀតថា “ លន់ ណុន មាន​មនុស្ស​២​រូប​ដែល​ជាទី​ទុកចិត្ត​របស់គាត់​គឺ ពលបាលត្រី គា ឃីន និង កុល ឡុងសេង ជា​អ្នក​រងរ៉ាប់​ទំនាក់ទំនង​ផ្សេងៗ​ជាមួយ​សឺង ង៉ុក ថាញ់ និង ធ្វើដំណើរ​បំពេញបេសកកម្ម​ជា​ទៀងទាត់​ទៅកាន់​ខេត្តស្វាយរៀង ដែល​ជាប់​ព្រំដែន​វៀតណាម​ខាងត្បូង “ ។​ ផ្នែក​ខាង​សារព័ត៌មាន គាត់​បាន​ពឹងពាក់​កាសែត​ប្រចាំថ្ងៃ​ក្នុងស្រុក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ចំនួន​២​គឺ កាសែត ''ប្រយោជន៍ខ្មែរ'' ដែលមាន លឿង វ៉ែន ជា​ចាងហ្វាង និង កាសែត ''សុវណ្ណភូមិ'' ដែលមាន​ឃូន​ថៃ ជានា​យក ។​ === តួនាទីនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល === ពេល​មាន​របប​រដ្ឋាភិបាល « ស្រោចស្រង់​ជាតិ » នោះ សម្តេច​សីហនុ និង ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ ជា​ញឹកញាប់​មានការ​ប្រឈមមុខ​ដាក់​គ្នា ។ ​លោក លឿង វ៉ែន បាន​ព្យាយាម​សរសេរ​អត្ថបទ​រិះគន់​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​ជា​បន្តបន្ទាប់ ចុះផ្សាយ​តាម​កាសែត ប្រយោជន៍​ខ្មែរ របស់គាត់ ខណៈ​កាសែត នគរធំ របស់ [[សុទ្ធ ប៉ូលីន]] ជា​មិត្ត​របស់​លន់ ណុន ក៏បាន​ធ្វើការ​ដូចគ្នានេះ​ដែរ ។ ប្រការនេះ​ត្រូវបាន​គេ​មើលឃើញ​គ្រប់គ្នា និង គិតថា សិរិមតៈ និង លន់ ណុន មានការ​ព្រម​ព្រៀ​គ្នា​ដើម្បី​គាប​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ សីហនុ ។ លឿង វ៉ែន ត្រូវបាន​ចាប់​ដាក់ពន្ធនាគារ​បន្ទាប់​ពី​ត្រូវបាន​តម្រូវឱ្យ​បកស្រាយ បំភ្លឺ​ជា​សាធារណៈ និង ផ្តល់​ភស្តុតាង​ផ្សេងៗ នៅ​ចំពោះ​ព្រះ​ភក្ត្រ​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ ទាក់ទង​នឹង​ការចោទប្រកាន់​របស់គាត់ ក្នុងឱកាស​សមាជជាតិ​ចុងក្រោយ​របស់​សង្គមរាស្ត្រនិយម ។​ បន្ទាប់មក​មាន​ដំណឹង​ថា វរៈសេនីយ៍ឯក អ៊ុំ ម៉ាណូរិន្ទ និង សូ​ស្តែ​ន​ហ្វែ​រណង់​ដេ​ស បានចេញ​បញ្ជា​ឱ្យ​ចាប់ខ្លួន​បញ្ញាវន្ត , សាស្ត្រាចារ្យ , គ្រូបង្រៀន​,​មន្ត្រីរាជការ និង យោធា​ចំនួន​៥០០​នាក់ ដែល​ក្នុងនោះ​ភាគច្រើន​ជា​មនុស្ស​របស់​លន់ ណុន មាន​ជាអាទិ៍ ថោង លឹម​ហួង ជាដើម ។ លន់ ណុន ដែល​ធ្លាប់តែ​ជា​មនុស្ស​ផ្តល់នូវ​ការ​គាំពារ​គ្រប់​យ៉ាងនោះ ពេលនេះ​គាត់​ក៏បាន​គេចខ្លួន​ផងដែរ ដោយ​ការប្រើ​រូបភាព​សុំ​បញ្ជា​ធ្វើ​បេសកកម្ម​មួយ​ដែល​គាត់​ជា​អ្នក ចុះហត្ថលេខា​ដោយ​ខ្លួនឯង ដែល​ការពិត គឺជា​ការរត់​ទៅ​លាក់ខ្លួន​នៅ​កំពង់ស្ពឺ តែប៉ុណ្ណោះ ។​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧០ លន់ ណុន បាន​ផ្ញើលិខិត​ទៅឱ្យ​មនុស្ស​របស់គាត់​ដោយបាន​ចោទសួរ​ពួកគេ​នូវ​សំនួរ ដែល​គាត់​បានដឹង​ចំលើយ​រួច​ទៅហើយនោះ​ថា​តើ​ពួកគេ​ត្រូវការ “ សាធារណរដ្ឋ ឬ រាជាធិបតេយ្យ “ ។ == រឿង ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ == នៅយប់ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០នោះ លន់ ណុន អមដោយហង្ស ធុនហាក់ , ឆន សុខុម និង គង់ អ៊ន បានទៅភូមិគ្រឹះរបស់ លន់ នល់ ហើយបានប្រាប់លោក លន់ នល់ ថា៖ “ លោកបង ព្រះ អង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានសម្រេចព្រះទ័យដកហូតតំណែងរបស់សម្តេចសីហនុ ហើយ “ ។ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ ដែលទើបតែភ្ញាក់ពីដំណេកដោយសារប្អូនប្រុសរបស់គាត់ដាស់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានឈររង់ចាំយ៉ាងយូរមកនោះ បានប្រាប់ទៅលោកលន់ ណុន វិញថា ៖ “ បើមតៈ ព្រមព្រៀងរួចទៅហើយ យើងមានតែសម្រេចធ្វើអីចឹងទាំងអស់គ្នា !“ ។ តាមពិតព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ មិនទាន់បានផ្តល់ការយល់ព្រមនៅឡើយ។ បន្ទាប់មកទៀត លោកលន់ ណុន បានចាកចេញពីផ្ទះបងប្រុសរបស់គាត់ ធ្វើដំណើរទៅគេហដ្ឋានរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ហើយបានទូលព្រះអង្គថា បងប្រុសរបស់គាត់គឺ លន់ នល់ បានសម្រេចចិត្ត ចាត់ការទម្លាក់សីហនុ ហើយ ដែលតាមពិតទៅ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ បានចាញ់បោកគាត់( លន់ ណុន ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុនេះ ស្អែកឡើង គឺថ្ងៃទី១៨ មីនា ឆ្នាំ១៩៧០ រដ្ឋសភា និង ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រ បានសម្រេចបោះឆ្នោតជាឯកឆន្ទ ដកហូតសម្តេច សីហនុ ពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ នៅម៉ោង ១៣ និង ៣០នាទី “ ។ យប់ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០ នាយករដ្ឋមន្ត្រី លន់ នល់ បានប្រកាស បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជា នាពេល ដ៏ខ្លីខាងមុខ ។ ការប្រកាស បែបនេះ បណ្ឌិត រស់ ចន្ត្រាបុត្រ បានអះអាងថា ធ្វើឡើងតាម ការស្នើសុំរបស់ វរសេនីយ៍ត្រី លន់ ណុន ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី ត្រូវបាន គេរាយ ការណ៍ថ្វាយ អំពីសេក្តី ប្រកាសនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានជំទាស់ ហើយបានស្នើ ឱ្យលើកសេចក្តី ប្រកាសនោះ ទៅធ្វើនៅ ថ្ងៃក្រោយ ។ នៅពេលឃើញថា ដំណើរនៃការ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជាត្រូវបាន រាំងខ្ទប់ដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ដែលចង់បន្ត ប្រទេសកម្ពុជា ឱ្យនៅជាប្រទេស រាធិបតេយ្យ តទៅទៀតនោះ ទើបថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧០ លន់ ណុន បានបញ្ជាឱ្យ ថាច់ ជា (ដើម កំណើត ខ្មែរកម្ពុជា ក្រោម ) រៀបចំធ្វើ បាតុកម្មដ៏ ធំមួយ ឈ្មោះថា “ ដំណើរឆ្ពោះទៅរក ភាពស្របគ្នា ខាងផ្លូវចិត្តគំនិត “ នៅក្នុង ពហុកីឡាដ្ឋាន អូឡាំពិក ក្រុងភ្នំពេញ។ បាតុកម្មនេះ ធ្វើឡើងដើម្បី សំណូមពរឱ្យ សេនាប្រមុខ លន់ នល់ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅ កម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីការ ជួបជុំ គ្នានៃហ្វូង បាតុករនេះទៅ លន់ ណុន បានសន្យា យ៉ាងឱឡារិកថា របប សាធារណរដ្ឋមួយ នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើង នៅក្នុងពេល ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ និង មនុស្សរបស់ ព្រះអង្គនៅតែ មិនព្រម ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ លេចធ្លោជាងគេ នៃស្រឡាយ ស៊ីសុវត្ថិ អង្គនេះលើក ហេតុផលថា ពេលវេលាពុំ ទាន់មកដល់ឡើយ ហើយថាប្រការនេះ នឹងធ្វើឱ្យខូចខាត ដល់រូបភាពនៃ របបថ្មីនេះ នៅលើឆាក អន្តរជាតិ និង ធ្វើឱ្យចុះខ្សោយ របបនេះ នៅក្នុងសម័យ ប្រជុំអង្គការ សហប្រជាជាតិ ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ វាហាក់ដូចជាថា មនុស្សរបស់ លោក លន់ ណុន បានជោគជ័យច្រើនណាស់ទៅហើយ នៅពេលដែល លន់ នល់ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧០ បានប្រកាសតាមវិទ្យុថា របបសាធារណរដ្ឋ នៅកម្ពុជា នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅរយៈពេល២ខែខាងមុខ។ លន់ណុន,សាឡុតស,មុីម៉ន បានរៀបជាក្រុមមួយហៅមុំចង្ក្រាន(les trios)ការរៀននៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ។គេរៀនគួរពេលល្ងាចជាមួយគ្នានឹងទៅវ៉ាកងជាមួយគ្នា។រឿងហេតុនេះហើយបានជាថ្ងៃ១៧មេសា៧៥ មានក្រុមរបស់លន់ណុនមួយក្រុមឈ្មោះ MONATIO ទង់ជ័យខ្វែង ដែលមានឈ្មោះហែមកេតតារា (កូនមន្ត្រីធំហែមកេតសាណា)ទៅកាន់មន្ទីរឃោសនាការមុនគេ ហើយប្រកាសថាជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម។។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] 7r33je09q19xtamof7ud292utmaooo0 341328 341327 2026-09-29T08:41:24Z NDG 47425 Reverted edits by [[Special:Contribs/วงศกร มีลาภ ส.ไอซ์|วงศกร มีลาภ ส.ไอซ์]] ([[User talk:วงศกร มีลาภ ส.ไอซ์|talk]]) to last version by SokDara90: unexplained content removal 327834 wikitext text/x-wiki '''លន់ ណុន''' ជា​ប្អូនប្រុស​បង្កើត​របស់​ឧត្តមសេនីយ៍ [[លន់ នល់]] ជា​មនុស្ស​ដ៏​សំខាន់​ម្នាក់​ក្នុងការ​រៀបចំ​ចាត់ចែង​ឱ្យមាន​រដ្ឋប្រហារ​នៅ [[ប្រទេសកម្ពុជានា]]​ថ្ងៃទី​១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៩៧០ ដើម្បី​ទំលាក់​សម្តេច​[[នរោត្តម​សីហនុ]] ពី​តំណែង​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ ។ តពីនោះមក ឆ្លងកាត់​ការផ្លាស់ប្តូរ​រដ្ឋាភិបាល​ដ៏​គ្មាន​ប្រសិទ្ធ​ជាច្រើនលើក និង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ដ៏​ក្រពុលមុខ ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​របប​ខ្មែរក្រហម ឬ របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ ដ៏​សែន​ប្រល័យ ។ លន់ ណុន ត្រូវបាន​គេ​ជឿថា​ជា​មនុស្ស​ខ្ចីដៃ​ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] ធ្វើឱ្យ​រដ្ឋប្រហារ​មួយ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ប្រកបដោយ​ជោគជ័យ ។ លន់ ណុន បានធ្វើការ​ជាច្រើន គឺអាច​និយាយថា ធ្វើ​ច្រើនជាង លន់ នល់ ដែលជា​បងប្រុស​របស់​គាត់ និង ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ចេញមុខ​ទទួលខុសត្រូវ​ក្នុង​ការធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទំលាក់ សម្តេច សីហនុ ទៅទៀត ។​ លោក លីវ សេង មានកំណើត​ជា​ខ្មែរ​កម្ពុជា​ក្រោម និង ជា​អតីត​សមាជិក CIA ម្នាក់​បាន​កត់សំគាល់ថា “ លន់ នល់ ជា​មនុស្ស​មិនសូវ​ចិត្ត​លះ​ប៉ុន្មាន​ទេ ប៉ុន្តែ លន់ ណុន វិញ ទោះជា​មិនសូវ​ចេញមុខ​ក្តី ប៉ុន្តែ​គាត់​ជា​មនុស្ស​ដៃដល់ និង ចិត្តមុត ហើយ​ប្រាថ្នា​ចង់​ស្នង​តំណែង​បងប្រុស​របស់គាត់​ទៀតផង “ ។​ == ជីវប្រវត្តិ == === ប្រភពដើមនៃគ្រួសារ === លន់ ណុន កើត​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៣០ នៅ​តាំងក្រសាំង ស្រុក​សន្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ ។ ឪពុក​ឈ្មោះ លន់ ហ៊ិ​ន ម្តាយ​ឈ្មោះ នួន ហើយ​គាត់​ជា​កូន​ទី​៧​ក្នុង​គ្រួសារ​ដែលមាន​បងប្អូន​១០​នាក់ ។​ លន់ ណុន បាន​ទៅ​សិក្សា ផ្នែក​ស៊ើបអង្កេត នៅ​ប្រទេស​បារាំង។ === អាជីពយោធា === ពេល​ត្រឡប់មក​ប្រទេស​វិញ គាត់​បាន​ចូល​បំរើ​ការងារ​ក្នុង​អង្គភាព​ប៉ូលិស​ជាតិ លុះ​ក្រោយមក​បន្ទាប់ពី​បាន​ឆ្លងកាត់​សាលា​យោធា​ខ្មែរ​នៅ​ភ្នំពេញ គឺ​សាលា​នាយទាហាន​សកម្ម​ជំនា​ន់ទី​១៣ ហើយ​បានទទួល​ឋានៈ​ជា​អនុសេនីយ៍ទោ ។ បន្ទាប់មក​គាត់​បាន​ប្តូរ​ទៅធ្វើ​ការ​នៅក្នុង​ផ្នែក​កងរាជអាវុធហត្ថរ​ហូត ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០ ។​ សម័យ​សង្គមរាស្ត្រនិយម គាត់​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ​កាសែត​ក្នុងស្រុក​មួយចំនួន​ទាំង​ផ្នែក​ការពារ ផ្នែក​ថវិកា និង សម្ភារៈ ។ ឋានៈ​របស់​លន់ នល់ ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ការពារ​ប្រទេស ជាដើម​នោះ ជា​ឱកាស​ដែល​ធ្វើឱ្យ លន់ ណុន ជា​មនុស្ស​មាន​ទឹកមាត់​ប្រៃ​ជាង​ឋានៈ​របស់គាត់ ។ គាត់​រស់នៅ​ក្រោម​ការ​គាំពារ​ពី​បងប្រុស​របស់គាត់​ជានិច្ច សូម្បី​ការិយាល័យ​ធ្វើការ និង លំនៅឋាន​របស់គាត់​គឺ​នៅក្នុង​ភូមិគ្រឹះ​តែមួយ​ជាមួយ​បងប្រុស​របស់គាត់ ក្បែរ​ទំនប់​ពេទ្យរុស្ស៊ី ។ ដោយហេតុនេះ​គាត់​ទទួលបាន​នូវ​ការចូល​ពឹងពាក់​ពី​មនុស្ស​ជាច្រើន​និង ញឹកញាប់​ឥត​ដាច់ ។ ប្រការនេះ​ជា​ឱកាស​ឱ្យ​គាត់​ប្រមូលផ្តុំ​ពួក​បញ្ញាវន្ត​ដែល​ប្រឆាំង​របប រាជាធិបតេយ្យ បង្កើតបានជា​ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​តាំងពី​ពេលនោះ​មក ។ រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៩៦៨ ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​នេះ បាន​កើតមាន​កាន់តែច្រើន​ឡើងៗ និង សម្ម​ឡើងៗ ។​ គាត់​បាន ប្រើប្រាស់​គេហដ្ឋាន​នៅ​ជនបទ​របស់គាត់​មួយទៀត​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្បែរ​វត្ត​ហា ប្រប​មាត់​ស្ទឹង​កន្ទួត ស្រុក​កំពង់កន្ទួត ខេត្តកណ្តាល ចំងាយ​ប្រមាណ​ជា​២០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ភ្នំពេញ សម្រាប់​ប្រជុំ​សំងាត់​ផ្សេងៗ ។ លោក លីវ សេង បាន​និយាយថា « លន់ ណុន បាន​រក្សា​ទំនាក់ទំនង​សំងាត់​ជាមួយ​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី ។ សឺង ង៉ុ​កថាញ់ ជា​ប្រមុខ​នៃ​ចលនា​នេះ​ដែល​កំពុង​និរទេស​ខ្លួន​នៅ​ភាគខាងត្បូង​វៀតណាម​នោះ បាន​ឆ្លង​មកកាន់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជាសំងាត់​ដើម្បី​ពិគ្រោះគ្នា​ជាមួយ​គាត់​នៅ គេហដ្ឋាន​របស់គាត់​នៅ​វត្ត​ហា​ដែរ » ។ ​លីវ សេង បាន​បន្ថែមទៀតថា “ លន់ ណុន មាន​មនុស្ស​២​រូប​ដែល​ជាទី​ទុកចិត្ត​របស់គាត់​គឺ ពលបាលត្រី គា ឃីន និង កុល ឡុងសេង ជា​អ្នក​រងរ៉ាប់​ទំនាក់ទំនង​ផ្សេងៗ​ជាមួយ​សឺង ង៉ុក ថាញ់ និង ធ្វើដំណើរ​បំពេញបេសកកម្ម​ជា​ទៀងទាត់​ទៅកាន់​ខេត្តស្វាយរៀង ដែល​ជាប់​ព្រំដែន​វៀតណាម​ខាងត្បូង “ ។​ ផ្នែក​ខាង​សារព័ត៌មាន គាត់​បាន​ពឹងពាក់​កាសែត​ប្រចាំថ្ងៃ​ក្នុងស្រុក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ចំនួន​២​គឺ កាសែត ''ប្រយោជន៍ខ្មែរ'' ដែលមាន លឿង វ៉ែន ជា​ចាងហ្វាង និង កាសែត ''សុវណ្ណភូមិ'' ដែលមាន​ឃូន​ថៃ ជានា​យក ។​ === តួនាទីនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល === ពេល​មាន​របប​រដ្ឋាភិបាល « ស្រោចស្រង់​ជាតិ » នោះ សម្តេច​សីហនុ និង ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ ជា​ញឹកញាប់​មានការ​ប្រឈមមុខ​ដាក់​គ្នា ។ ​លោក លឿង វ៉ែន បាន​ព្យាយាម​សរសេរ​អត្ថបទ​រិះគន់​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​ជា​បន្តបន្ទាប់ ចុះផ្សាយ​តាម​កាសែត ប្រយោជន៍​ខ្មែរ របស់គាត់ ខណៈ​កាសែត នគរធំ របស់ [[សុទ្ធ ប៉ូលីន]] ជា​មិត្ត​របស់​លន់ ណុន ក៏បាន​ធ្វើការ​ដូចគ្នានេះ​ដែរ ។ ប្រការនេះ​ត្រូវបាន​គេ​មើលឃើញ​គ្រប់គ្នា និង គិតថា សិរិមតៈ និង លន់ ណុន មានការ​ព្រម​ព្រៀ​គ្នា​ដើម្បី​គាប​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ សីហនុ ។ លឿង វ៉ែន ត្រូវបាន​ចាប់​ដាក់ពន្ធនាគារ​បន្ទាប់​ពី​ត្រូវបាន​តម្រូវឱ្យ​បកស្រាយ បំភ្លឺ​ជា​សាធារណៈ និង ផ្តល់​ភស្តុតាង​ផ្សេងៗ នៅ​ចំពោះ​ព្រះ​ភក្ត្រ​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ ទាក់ទង​នឹង​ការចោទប្រកាន់​របស់គាត់ ក្នុងឱកាស​សមាជជាតិ​ចុងក្រោយ​របស់​សង្គមរាស្ត្រនិយម ។​ បន្ទាប់មក​មាន​ដំណឹង​ថា វរៈសេនីយ៍ឯក អ៊ុំ ម៉ាណូរិន្ទ និង សូ​ស្តែ​ន​ហ្វែ​រណង់​ដេ​ស បានចេញ​បញ្ជា​ឱ្យ​ចាប់ខ្លួន​បញ្ញាវន្ត , សាស្ត្រាចារ្យ , គ្រូបង្រៀន​,​មន្ត្រីរាជការ និង យោធា​ចំនួន​៥០០​នាក់ ដែល​ក្នុងនោះ​ភាគច្រើន​ជា​មនុស្ស​របស់​លន់ ណុន មាន​ជាអាទិ៍ ថោង លឹម​ហួង ជាដើម ។ លន់ ណុន ដែល​ធ្លាប់តែ​ជា​មនុស្ស​ផ្តល់នូវ​ការ​គាំពារ​គ្រប់​យ៉ាងនោះ ពេលនេះ​គាត់​ក៏បាន​គេចខ្លួន​ផងដែរ ដោយ​ការប្រើ​រូបភាព​សុំ​បញ្ជា​ធ្វើ​បេសកកម្ម​មួយ​ដែល​គាត់​ជា​អ្នក ចុះហត្ថលេខា​ដោយ​ខ្លួនឯង ដែល​ការពិត គឺជា​ការរត់​ទៅ​លាក់ខ្លួន​នៅ​កំពង់ស្ពឺ តែប៉ុណ្ណោះ ។​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧០ លន់ ណុន បាន​ផ្ញើលិខិត​ទៅឱ្យ​មនុស្ស​របស់គាត់​ដោយបាន​ចោទសួរ​ពួកគេ​នូវ​សំនួរ ដែល​គាត់​បានដឹង​ចំលើយ​រួច​ទៅហើយនោះ​ថា​តើ​ពួកគេ​ត្រូវការ “ សាធារណរដ្ឋ ឬ រាជាធិបតេយ្យ “ ។ == រឿង ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ == នៅយប់ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០នោះ លន់ ណុន អមដោយហង្ស ធុនហាក់ , ឆន សុខុម និង គង់ អ៊ន បានទៅភូមិគ្រឹះរបស់ លន់ នល់ ហើយបានប្រាប់លោក លន់ នល់ ថា៖ “ លោកបង ព្រះ អង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានសម្រេចព្រះទ័យដកហូតតំណែងរបស់សម្តេចសីហនុ ហើយ “ ។ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ ដែលទើបតែភ្ញាក់ពីដំណេកដោយសារប្អូនប្រុសរបស់គាត់ដាស់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានឈររង់ចាំយ៉ាងយូរមកនោះ បានប្រាប់ទៅលោកលន់ ណុន វិញថា ៖ “ បើមតៈ ព្រមព្រៀងរួចទៅហើយ យើងមានតែសម្រេចធ្វើអីចឹងទាំងអស់គ្នា !“ ។ តាមពិតព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ មិនទាន់បានផ្តល់ការយល់ព្រមនៅឡើយ។ បន្ទាប់មកទៀត លោកលន់ ណុន បានចាកចេញពីផ្ទះបងប្រុសរបស់គាត់ ធ្វើដំណើរទៅគេហដ្ឋានរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ហើយបានទូលព្រះអង្គថា បងប្រុសរបស់គាត់គឺ លន់ នល់ បានសម្រេចចិត្ត ចាត់ការទម្លាក់សីហនុ ហើយ ដែលតាមពិតទៅ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ បានចាញ់បោកគាត់( លន់ ណុន ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុនេះ ស្អែកឡើង គឺថ្ងៃទី១៨ មីនា ឆ្នាំ១៩៧០ រដ្ឋសភា និង ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រ បានសម្រេចបោះឆ្នោតជាឯកឆន្ទ ដកហូតសម្តេច សីហនុ ពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ នៅម៉ោង ១៣ និង ៣០នាទី “ ។ យប់ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០ នាយករដ្ឋមន្ត្រី លន់ នល់ បានប្រកាស បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជា នាពេល ដ៏ខ្លីខាងមុខ ។ ការប្រកាស បែបនេះ បណ្ឌិត រស់ ចន្ត្រាបុត្រ បានអះអាងថា ធ្វើឡើងតាម ការស្នើសុំរបស់ វរសេនីយ៍ត្រី លន់ ណុន ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី ត្រូវបាន គេរាយ ការណ៍ថ្វាយ អំពីសេក្តី ប្រកាសនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានជំទាស់ ហើយបានស្នើ ឱ្យលើកសេចក្តី ប្រកាសនោះ ទៅធ្វើនៅ ថ្ងៃក្រោយ ។ នៅពេលឃើញថា ដំណើរនៃការ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជាត្រូវបាន រាំងខ្ទប់ដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ដែលចង់បន្ត ប្រទេសកម្ពុជា ឱ្យនៅជាប្រទេស រាធិបតេយ្យ តទៅទៀតនោះ ទើបថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧០ លន់ ណុន បានបញ្ជាឱ្យ ថាច់ ជា (ដើម កំណើត ខ្មែរកម្ពុជា ក្រោម ) រៀបចំធ្វើ បាតុកម្មដ៏ ធំមួយ ឈ្មោះថា “ ដំណើរឆ្ពោះទៅរក ភាពស្របគ្នា ខាងផ្លូវចិត្តគំនិត “ នៅក្នុង ពហុកីឡាដ្ឋាន អូឡាំពិក ក្រុងភ្នំពេញ។ បាតុកម្មនេះ ធ្វើឡើងដើម្បី សំណូមពរឱ្យ សេនាប្រមុខ លន់ នល់ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅ កម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីការ ជួបជុំ គ្នានៃហ្វូង បាតុករនេះទៅ លន់ ណុន បានសន្យា យ៉ាងឱឡារិកថា របប សាធារណរដ្ឋមួយ នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើង នៅក្នុងពេល ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ និង មនុស្សរបស់ ព្រះអង្គនៅតែ មិនព្រម ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ លេចធ្លោជាងគេ នៃស្រឡាយ ស៊ីសុវត្ថិ អង្គនេះលើក ហេតុផលថា ពេលវេលាពុំ ទាន់មកដល់ឡើយ ហើយថាប្រការនេះ នឹងធ្វើឱ្យខូចខាត ដល់រូបភាពនៃ របបថ្មីនេះ នៅលើឆាក អន្តរជាតិ និង ធ្វើឱ្យចុះខ្សោយ របបនេះ នៅក្នុងសម័យ ប្រជុំអង្គការ សហប្រជាជាតិ ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ វាហាក់ដូចជាថា មនុស្សរបស់ លោក លន់ ណុន បានជោគជ័យច្រើនណាស់ទៅហើយ នៅពេលដែល លន់ នល់ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧០ បានប្រកាសតាមវិទ្យុថា របបសាធារណរដ្ឋ នៅកម្ពុជា នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅរយៈពេល២ខែខាងមុខ។ លន់ណុន,សាឡុតស,មុីម៉ន បានរៀបជាក្រុមមួយហៅមុំចង្ក្រាន(les trios)ការរៀននៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ។គេរៀនគួរពេលល្ងាចជាមួយគ្នានឹងទៅវ៉ាកងជាមួយគ្នា។រឿងហេតុនេះហើយបានជាថ្ងៃ១៧មេសា៧៥ មានក្រុមរបស់លន់ណុនមួយក្រុមឈ្មោះ MONATIO ទង់ជ័យខ្វែង ដែលមានឈ្មោះហែមកេតតារា (កូនមន្ត្រីធំហែមកេតសាណា)ទៅកាន់មន្ទីរឃោសនាការមុនគេ ហើយប្រកាសថាជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម។។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] 5bxhmlpr23b81buo7i8p3sp1vre2vnf 0 49836 341280 340208 2026-09-28T13:29:53Z ~2026-52067-27 53196 341280 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Cambodia Box Office | ចំណងជើងដើម = | image = | image_size = 200px | border = | alt = | caption = | film name = | director = | producer = | writer = | screenplay = | story = | based on = <!-- {{based on|title of the original work|writer of the original work}} --> | narrator = | starring = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = <!-- {{Film date|Year|Month|Day|Location}} --> | runtime = | country = | language = | budget = | gross = }} '''Cambodia Box Office''' គឺជាការិយាល័យលក់សំបុត្រកុនរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានលក់ជាសាធារណៈ សម្រាប់ការចូលទស្សនាខ្សែរភាពយន្ត ។ ប្រអប់សំបុត្រភាពយន្ត ត្រូវបានបញ្ចាក់ពីចំនួននៃការរកប្រាក់ចំណូល ក្នុងឧស្សាហកម្មភាពយន្តនៅកម្ពុជា ហើយការរកចំណូលដ៏ច្រើនរបស់ភាពយន្តនៅកម្ពុជា គឺត្រូវបានជាប់ជាកំណត់ត្រាភាពយន្តដែលល្អបំផុតនៅកម្ពុជា ។<ref> The Phnom Penh Post (2004) [https://www.phnompenhpost.com/national/cinema-cambodia-box-office-success Cinema Cambodia' a box office success], Website: phnompenhpost.com, Publication: 30 January 2004 | 07:00 ICT </ref> == ភាពយន្តក្នុងស្រុក ទសវត្សរ៍ ឆ្នាំ៦០-៧០== '''Domestic box office 1960s-1970s''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width= 30|ចំណាត់ថ្នាក់ ! width= 200|ឈ្មោះភាពយន្ត ! width= 200|ឈ្មោះជាអង់គ្លេស ! width=50|រោងភាពយន្ត ! width=200|ប្រាក់ចំណូល ! width=50|ចេញផ្សាយ |- | align="center" |1 | align="center" |ស្ដេចដំរីស |align="center" |White Elephant King |align="center" |107 |align="center" |$41 millions USD |align="center" |1972 |- | align="center" |2 | align="center" |អ្នកតាឃ្លាំងមឿង |align="center" |General Khleang Moeung |align="center" |101 |align="center" |$17 millions USD |align="center" |1974 |- | align="center" |3 | align="center" |ពស់កេងកង |align="center" |The Snake Man |align="center" |97 |align="center" |$15 millions USD |align="center" |1972 |- | align="center" |4 | align="center" |សព្វសិទ្ធ |align="center" |(N/A) |align="center" |90 |align="center" |$14 millions USD |align="center" |1965 |- | align="center" |5 | align="center" |ពុទ្ធិសែន នាងកង្រី |align="center" |Puthisen Neang Kangrey |align="center" |85 |align="center" |$12 millions USD |align="center" |1968 |- | align="center" |6 | align="center" |អាប៊ុល កាសេម |align="center" |Abul Kasem |align="center" |88 |align="center" |$11 millions USD |align="center" |1969 |- | align="center" |7 | align="center" |សុវណ្ណហង្ស |align="center" |Sovann Hang |align="center" |92 |align="center" |$11 millions USD |align="center" |1967 |- | align="center" |8 | align="center" |សុវណ្ណតែងអន |align="center" |Sovann Tengorn |align="center" |95 |align="center" |$10 millions USD |align="center" |1970 |- | align="center" |9 | align="center" |ក្រៃថោង ក្រពើឆារ៉ាវ៉ាន់ |align="center" |Kraithong And Chharavan Crocoldile |align="center" |86 |align="center" |$10 millions USD |align="center" |1973 |} == ភាពយន្តក្នុងស្រុក ស.វទី២១ == '''Domestic box office 21st century''' '''Top Cambodia Movies''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width= 30|ចំណាត់ថ្នាក់ ! width= 200|ឈ្មោះភាពយន្ត ! width= 200|ឈ្មោះជាអង់គ្លេស ! width=50|ផលិតកម្ម ! width=200|ប្រាក់ចំណូល ! width=50|ចេញផ្សាយ |- | align="center" |1 | align="center" |[[បណ្ដាសានាងរាត្រី]] | align="center" |The Night Curse of Reatrei |align="center" |LD Picture |align="center" |$8.6 millions USD |align="center" |2024 |- | align="center" |2 | align="center" |កូននេន ម្ដាយខ្មោច |align="center" |When a little monk's mother becomes a ghost |align="center" |Sastra Film |align="center" |$6.2 million USD |align="center" |2025 |- | align="center" |3 | align="center" |គាស់ផ្នូរ |align="center" |A Gong |align="center" |Sastra Film |align="center" |$5.1 millions USD |align="center" |2024 |- |align="center" |4 |align="center" |[[ម៉ែក្រឡាភ្លើង]] |align="center" |The Dark Mother |align="center" |Sastra Film |align="center" |$2.5 millions USD |align="center" |2023 |- |align="center" |5 |align="center" |ព្រាយតោងធ្នឹម |align="center" |The Dark Beam |align="center" |Sastra Film |align="center" |$2.1 millions USD |align="center" |2024 |- | align="center" |Movie Hit | align="center" |ដោតត្រូវ |align="center" |Disturbed |align="center" |Sastra Fimls |align="center" |$1.5 millions USD |align="center" |2026 (Weekend) |- | align="center" | | align="center" |សែនឆ្ងាយក្បែរអ្នក |align="center" |Far Away Close To You |align="center" |Tiny Fimls |align="center" |$1.3 millions USD |align="center" |2026 |- | align="center" |6 | align="center" |ប្រវត្តិស្នេហ៍នាងនាថ |align="center" |Neath's Love Story |align="center" |LD Picture |align="center" |$1.09 millions USD |align="center" |2024 |- | align="center" |Movie Hit | align="center" |ម៉ែក្មេកអស្ចារ្យ |align="center" | |align="center" |Kongchak Picture |align="center" |$830,000 USD |align="center" |2026 (4-Day) |- | align="center" | | align="center" |សហាយព្រាយ |align="center" |The Reborn |align="center" |Sastra Film |align="center" |$820,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |7 | align="center" |សងដៃខ្ញុំវិញ |align="center" |The Hand |align="center" |ABhi Film |align="center" |$710,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |8 | align="center" |ភ្លើងឆេះក្លឹបក្រោមដី |align="center" |Mannequin Wedding |align="center" |LD Entertainment |align="center" |$680,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |Movie Hit | align="center" |ជាតិជាមនុស្សា |align="center" |Becoming Human |align="center" |Kongchak Picture |align="center" |$650,000 USD |align="center" |2026 (Weekend) |- | align="center" | | align="center" |កូនក្រមុំតៃហោង |align="center" |Die With Me |align="center" |Sastra Film |align="center" |$630,000 USD |align="center" |2025 |- |align="center" |9 |align="center" |[[នេសាទក្រពើ]] |align="center" |The Crocodile |align="center" |Reaksmey Hang Meas |align="center" |$620,000 USD |align="center" |2005 |- | align="center" |10 | align="center" |បូជាសពពោះធំ |align="center" |The Cremation |align="center" |Sastra Film |align="center" |$590,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |Movie Hit | align="center" |គូស្នេហ៍ កំបុតក្បាល |align="center" |Death Marriage |align="center" |Sastra Film |align="center" |$550,000 USD |align="center" |2026 (Weekend) |- | align="center" |11 | align="center" |[[ខ្មោចដើមចេកជ្វា]] |align="center" |Ghost Banana Tree |align="center" |Campro Film Production |align="center" |$480,000 USD |align="center" |2004 |- | align="center" | | align="center" |កូនស្រីចងក |align="center" |Her Last Cry |align="center" |Sastra Film |align="center" |$470,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |12 | align="center" |ប្រុសលក់ខ្លួន |align="center" |Rent Boy |align="center" |LD Picture |align="center" |$450,000 USD |align="center" |2024 |- | align="center" |13 | align="center" |ប្រវត្តិស្នេហ៍នាងនាថ-៣ |align="center" |Neath's Love Story 3 |align="center" |LD Picture |align="center" |$430,000 USD |align="center" |2024 |- | align="center" |14 | align="center" |លោកតា 21 |align="center" |Granpa 21 |align="center" |LD Entertainment |align="center" |$400,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |15 | align="center" |អ្នកលាងសព |align="center" |The Undertaker |align="center" |Badeha Production |align="center" |$370,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |16 | align="center" |កំហឹងធ្មប់ |align="center" |The Witcher Return |align="center" |Mediaload Pictures |align="center" |$350,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |17 | align="center" |[[ភូមិអត់មនុស្ស]] |align="center" |The Unmanned Village |align="center" |Red Picture |align="center" |$330,000 USD |align="center" |2015 |- | align="center" |18 | align="center" |កែវភ្នែកនាង |align="center" |Her Deadly Eye |align="center" |Tiny Film Production |align="center" |$320,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |19 | align="center" |ប្រវត្តិស្នេហ៍នាងនាថ-២ |align="center" |Neath's Love Story 2 |align="center" |LD Picture |align="center" |$310,000 USD |align="center" |2024 |- | align="center" |20 | align="center" |[[ការពារឧក្រិដ្ឋជន]] |align="center" |Jailbreak |align="center" |Westec Media Limited |align="center" |$300,000 USD |align="center" |2017 |- | align="center" |21 | align="center" |ការណាត់ជួបជាមួយប៉ុលពត |align="center" |Meeting With Pol Pot |align="center" |Rithy Panh |align="center" |$290,000 USD |align="center" |2024 |- | align="center" | | align="center" |ភូមិគ្រឹះអាគម |align="center" |The Magic |align="center" |Film Corner |align="center" |$280,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |22 | align="center" |ត្រកូលអ្នកដុតខ្មោច |align="center" |The Undertaker |align="center" |The Troll Cambodia <br> Mediaload Pictures |align="center" |$270,000 USD |align="center" |2025 (3 week) |- | align="center" |23 | align="center" |អ្នកតាកំបុតក្បាល |align="center" |Beheading |align="center" |LD Entertainment |align="center" |$260,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |24 | align="center" |ម៉ែនាថ |align="center" |Mae Neath |align="center" |Singhak Film |align="center" |$250,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |25 | align="center" |ម៉ែក្មេកខ្ញុំខ្មោច! |align="center" |Dear Mother Ghost! |align="center" |LD Entertainment |align="center" |$240,000 USD |align="center" |2024 |- | align="center" |26 | align="center" |ខ្មោចពោះធំក្នុងការរដ្ឋាន |align="center" |Feng Shui Master & The Pregnant Ghost |align="center" |Sastra Film |align="center" |$230,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |27 | align="center" |[[ផ្ទះខ្មោចទិញ]] |align="center" |The Haunted House |align="center" |Campro Film Production |align="center" |$220,000 USD |align="center" |2005 |} == ភាពយន្តអន្តរជាតិនៅកម្ពុជា == '''Domestic box office International movies in Cambodia''' '''Top International Movies in Cambodia''' នេះជាប្រាក់ចំណូលនៃការដាក់បញ្ចាំងខ្សែរភាពយន្តបរទេសនៅកម្ពុជា ដែលស្ថិតិទាំងអស់នេះត្រូវបានស្រាវជ្រាវ តាមរយៈបណ្ដាញផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗ ។ មានរឿងបរទេសមួយចំនួនបានបកប្រែខុសវេយ្យករណ៍ជាតិកម្ពុជា ដូចនេះសូមឱ្យខាងតំណាងចែកចាយភាពយន្តបរទេសនៅកម្ពុជា ធ្វើការត្រួតពិនិត្យចំណងជើងភាពយន្តឱ្យបានត្រឹមត្រូវជាមុនសិនសឹមមានការបង្ហោះនៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព្រោះនិងធ្វើឱ្យបាត់បង់តម្លៃភាសាជាតិកម្ពុជា ។ * កម្សោយរបស់នាយកដ្ឋានភាពយន្តកម្ពុជា ការមិនយកចិត្តទុកដាក់ ទៅលើការប្រើប្រាសវេយ្យករណ៍ភាសាខ្មែរ សម្រាប់ការដាក់ចំណងជើងភាពយន្តបរទេសនៅកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់តម្លៃភាសាជាតិកម្ពុជា ក្រុមបុរាណាចារ្យ សង្ឃឹមថាអស់លោកខាងនាយកដ្ឋានភាពយន្តយកចិត្តទុកដាក់អំពីបញ្ហានេះ ។ {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width= 30|ចំណាត់ថ្នាក់ ! width= 200|ឈ្មោះភាពយន្ត ! width= 200|ឈ្មោះជាអង់គ្លេស ! width=50|ផលិតកម្ម ! width=200|ប្រាក់ចំណូល ! width=50|ចេញផ្សាយ |- | align="center" |1 | align="center" |អ្នកបង្វឹកនាគរាជ | align="center" |How to Train Your Dragon |align="center" |DreamWorks |align="center" |$8.9 millions USD |align="center" |2025 |- |align="center" |2 |align="center" |តំណាលតែងតាំងទេវតា <br> សង្គ្រាមអារក្ស |align="center" |Creation of the Gods II: Demon Force |align="center" |Well Go USA Entertainment |align="center" |$7 million USD |align="center" |2025 |- |align="center" |3 |align="center" |អវតារ អគ្គី និង ផេះផង់ |align="center" |Avatar: Fire and Ash |align="center" |20th Century Studios |align="center" |$3 million USD |align="center" |2025 |- |align="center" | |align="center" |ទេវកថា អូឌីសុី |align="center" |The Odyssey |align="center" |Universal Pictures |align="center" |$2.6 million USD |align="center" |2026 |- |align="center" |4 |align="center" |ណាចារ វគ្គ២ |align="center" |Nezha 2 |align="center" |Chengdu Coco Cartoon |align="center" |$2.3 million USD |align="center" |2025 |- |align="center" |Movie Hit |align="center" |មនុស្សពីងពាង សុទិដ្ឋិនិយម |align="center" |Spiderman Brand New Day |align="center" |Sony Pictures |align="center" |$1.5 million USD |align="center" |2026 (Weekend) |- |align="center" |5 |align="center" |កំពូលមនុស្ស |align="center" |Superman |align="center" |DC Studios |align="center" |$1.4 million USD |align="center" |2025 |- | align="center" |6 | align="center" |អាវ៉ាតារ <br> វិថីមហាសាគរ | align="center" |Avatar The Way of Water |align="center" |20th Century Studios |align="center" |$1.2 millions USD |align="center" |2022 |- | align="center" |7 | align="center" |ក្រុមវីរៈជន <br> នៃការប្រយុទ្ធចុងក្រោយ | align="center" |Avengers: Endgame |align="center" |Walt Disney Studios <br> Marvel Studios |align="center" |$1 millions USD<ref> Sacnilk (2019) [https://www.sacnilk.com/news/Avengers_Endgame_Box_Office_Collection_Worldwide_All_Countries Avengers Endgame Box Office Collection | Worldwide | All Countries], Website: sacnilk.com/news, Publication: 21 Jul 2019 12:09:44 pm IST | By Sacnilk Team </ref> |align="center" |2019 |- |align="center" |8 |align="center" |ក្រុមអ្នកធ្វើឃាត |align="center" |Suicide Squad |align="center" |Warner.Bros Pictures |align="center" |$800,000 USD |align="center" |2016 |- |align="center" |9 |align="center" |ហ្គតហ្សីឡា <br> ស្ដេចនៃសត្វចម្លែក |align="center" |Godzilla: King of the Monsters |align="center" |Warner.Bros Pictures |align="center" |$720,000 USD |align="center" |2019 |- |align="center" |10 |align="center" |ការដាស់វិញ្ញាណខ្មោច នៃពិធីអន្ទងចុងក្រោយ |align="center" |The Conjuring Last Rites |align="center" |New Line Cinema |align="center" |$630,000 USD |align="center" |2025 |- |align="center" |11 |align="center" |មនុស្សពីងពាង <br> គ្មានផ្លូវមកផ្ទះ |align="center" |Spider-Man: No Way Home |align="center" |Sony Pictures |align="center" |$620,000 USD<ref> Box Office Mojo (2021) [https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/ Spider-Man: No Way Home (2021)], Website: boxofficemojo.com, Publication: © IMDb.com, Inc. or its affiliates. All rights reserved. Box Office Mojo and IMDb are trademarks or registered trademarks of IMDb.com, Inc. </ref> |align="center" |2021 |- |align="center" |12 |align="center" |វេជ្ជបណ្ឌិតចម្លែកនៅក្នុងពហុចក្រវាឡក្រឡាប់ចាក់ |align="center" |Doctor Strange in the Multiverse of Madness |align="center" |Walt Disney Studios Motion Pictures |align="center" |$590,000 USD |align="center" |2022 |- |align="center" |13 |align="center" |ក្រុមវីរៈជន <br> នៃសង្គ្រាមអស់កល |align="center" |Avengers: Infinity War |align="center" |Marvel Studio |align="center" |$550,000 USD |align="center" |2018 |- |align="center" |14 |align="center" |មនុស្សពីងពាង <br> ដ៏ភ្ញាក់ផ្អើល |align="center" |Amazing Spider-Man |align="center" |Sony Pictures |align="center" |$540,000 USD |align="center" |2012 |- |align="center" |15 |align="center" |នាងវីណា <br> ខ្មោចតៃហោង៧ថ្ងៃ |align="center" |Vina: Before 7 Days |align="center" |Dee Company <br> PT Umbara Brothers Film |align="center" |$540,000 USD |align="center" |2024 |- |align="center" |16 |align="center" |តំណាលតែងតាំងទេវតា <br> ព្យុះភ្លៀងឋានកណ្ដាល |align="center" |Creation of the Gods I: Kingdom of Storms |align="center" |Well Go USA Entertainment |align="center" |$530,000 USD |align="center" |2023 |- |align="center" |17 |align="center" |ឆ្លាមយក្ស |align="center" |The Meg |align="center" |Di Bonaventura Pictures |align="center" |$490,000 USD |align="center" |2018 |- |align="center" |18 |align="center" |ពិភពបុព្វកាល |align="center" |Jurassic World |align="center" |Universal Pictures |align="center" |$480,000 USD |align="center" |2015 |} == កំពូលភាពយន្តនៅកម្ពុជា == '''Top Movies in Cambodia''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width= 30|ចំណាត់ថ្នាក់ ! width= 200|ឈ្មោះភាពយន្ត ! width= 200|ឈ្មោះជាអង់គ្លេស ! width=50|ផលិតកម្ម ! width=200|ប្រាក់ចំណូល ! width=50|ចេញផ្សាយ |- | align="center" |1 | align="center" |How to Train Your Dragon | align="center" |How to Train Your Dragon |align="center" |DreamWorks |align="center" |$8.9 millions USD |align="center" |2025 |- | align="center" |2 | align="center" |[[បណ្ដាសានាងរាត្រី]] | align="center" |The Night Curse of Reatrei |align="center" |LD Picture |align="center" |$8.6 millions USD |align="center" |2024 |- |align="center" |3 |align="center" |តំណាលតែងតាំងទេវតា <br> សង្គ្រាមអារក្ស |align="center" |Creation of the Gods II: Demon Force |align="center" |Well Go USA Entertainment |align="center" |$7 million USD |align="center" |2025 |- | align="center" |4 | align="center" |កូននេន ម្ដាយខ្មោច |align="center" |When a little monk's mother becomes a ghost |align="center" |Sastra Film |align="center" |$6.2 million USD |align="center" |2025 |- | align="center" |5 | align="center" |គាស់ផ្នូរ |align="center" |A Gong |align="center" |Sastra Film |align="center" |$5.1 millions USD |align="center" |2024 |- |align="center" |6 |align="center" |អវតារ អគ្គី និង ផេះផង់ |align="center" |Avatar: Fire and Ash |align="center" |20th Century Studios |align="center" |$3 million USD |align="center" |2025 |- |align="center" |7 |align="center" |[[ម៉ែក្រឡាភ្លើង]] |align="center" |The Dark Mother |align="center" |Sastra Film |align="center" |$2.5 millions USD |align="center" |2023 |- |align="center" |8 |align="center" |ណាចា វគ្គ២ |align="center" |Nezha 2 |align="center" |Chengdu Coco Cartoon |align="center" |$2.3 million USD |align="center" |2025 |- |align="center" |9 |align="center" |ព្រាយតោងធ្នឹម |align="center" |The Dark Beam |align="center" |Sastra Film |align="center" |$2.1 millions USD |align="center" |2024 |- |align="center" |10 |align="center" |Superman |align="center" |Superman |align="center" |DC Studios |align="center" |$1.4 million USD |align="center" |2025 |- | align="center" |11 | align="center" |អាវ៉ាតារ <br> វិថីមហាសាគរ | align="center" |Avatar The Way of Water |align="center" |20th Century Studios |align="center" |$1.2 millions USD |align="center" |2022 |- | align="center" |12 | align="center" |ប្រវត្តិស្នេហ៍នាងនាថ |align="center" |Neath's Love Story |align="center" |LD Picture |align="center" |$1.09 millions USD |align="center" |2024 |- | align="center" |13 | align="center" |ក្រុមវីរៈជន <br> នៃការប្រយុទ្ធចុងក្រោយ | align="center" |Avengers: Endgame |align="center" |Walt Disney Studios <br> Marvel Studios |align="center" |$1 millions USD |align="center" |2019 |- |align="center" |14 |align="center" |ក្រុមអ្នកធ្វើឃាត |align="center" |Suicide Squad |align="center" |Warner.Bros Pictures |align="center" |$800,000 USD |align="center" |2016 |- |align="center" |15 |align="center" |ហ្គតហ្សីឡា <br> ស្ដេចនៃសត្វចម្លែក |align="center" |Godzilla: King of the Monsters |align="center" |Warner.Bros Pictures |align="center" |$720,000 USD |align="center" |2019 |- | align="center" |16 | align="center" |សងដៃខ្ញុំវិញ |align="center" |The Hand |align="center" |ABhi Film |align="center" |$710,000 USD |align="center" |2025 |- | align="center" |17 | align="center" |ភ្លើងឆេះក្លឹបក្រោមដី |align="center" |Mannequin Wedding |align="center" |LD Entertainment |align="center" |$680,000 USD |align="center" |2025 |} == មតិពីបញ្ហាភាពយន្តកម្ពុជា == * ការជ្រើសរើសតួសម្ដែង ដែលសាកសម * ការរៀបចំពាក្យពេចន៍ អ្នកដឹកនាំរឿង ត្រូវប្រឹក្សាជាមួយអ្នកជំនាញគួរបញ្ចូលពាក្យពេចន៍ គ្រាមភាសា ឱ្យច្រើន ដើម្បីជំនួសឱ្យការរៀបពាក្យ ដែលមានន័យថា ការនិយាយខុសពីការសរសេរ ឧទាហរណ៍: ទៅហេ ទៅដេស ទៅណា ទៅអត់ និង ការញាត់បញ្ចូលពាក្យ កំប្លែងស្ងួត ផ្សេងៗ ។ * តួសម្ដែងត្រូវមកបញ្ចូលសម្លេងតួអង្គរបស់ខ្លួនក្នុង Studio ម្ដងទៀត, ហើយសម្លេងផ្ទាល់ដែលយកអំឡុងពេលកំពុងថត Action ត្រូវកាត់ចេញ ។ * បែងចែក Background ព្រឹកថ្ងៃ ឱ្យបានច្បាស់លាស់ រឿងមួយចំនួន វេលាព្រឹក និង វេលាថ្ងៃ មានភាពងងឹតដូចគ្នា ដែលធ្វើឱ្យទស្សនិកជនបាត់ភាពស្រស់ស្រាយ ។ * អំពីសាច់រឿង អ្នកដឹកនាំ ត្រូវគិតពីស្តង់ដារ ត្រូវវិភាគសាច់រឿង ដែលកំពុងសម្ដែងថាសម ឬ មិនសម ចំណុចចាប់ផ្ដើម តែងសេចក្ដី តួសេចក្ដី ចំណោទបញ្ហាលើកទី១ លើកទី២ ឧបសគ្គសាច់រឿង សេចក្ដីបញ្ចប់រឿង តើបញ្ចប់រឿងត្រឹមនេះ ឬ បញ្ចប់ដោយអាថ៍កំបាង សម្រាប់វគ្គទី២ ។ * ត្រូវមានចម្រៀងសម្រាប់ភាពយន្ត ឬ មានបទភ្លេងសម្រាប់ភាពយន្ត , បទភ្លេងសម្រាប់វគ្គពិសេសនៃសាច់រឿង ។ == ឯកសារយោង == 878egucv762g9yc3yy5aiq13bpzfzte 0 50041 341281 305592 2026-09-28T13:35:48Z SMunyroth1 53178 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 341281 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:NPP-2023.jpg|alt=រូបសញ្ញាគណបក្សកម្លាំងជាតិរបស់លោកស៊ុន ចន្ធី|រូបភាពតូច|គណបក្សកម្លាំងជាតិ]] គណបក្សកម្លាំងជាតិ ហៅកាត់ថា NPP ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយលោក [[ស៊ុន ចន្ធី]] អតីតប្រធានប្រតិបត្តិ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សសង្រ្គោះជាតិ]][[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាមនុស្សចំណិតរបស់លោកស្រី កែ សុវណ្ណរត្ន និងលោក ម៉ែន សុថាវរិន្រ្ទ ។ គណបក្សនេះបានកំពុងធ្វើសកម្មភាពក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងការបោះឆ្នោតក្រុមប្រឹក្សារាជធានី ខេត្ត ក្រុងស្រុកខណ្ឌ ឆ្នាំ២០២៤ ដោយគ្មានអង្គបោះឆ្នោត។ == ប្រវត្តិគណបក្ស == គណបក្សកម្លាំងជាតិ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយស្ថាបនិកឈ្មោះ [[ស៊ុន ចន្ធី]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាប្រធានប្រតិបត្តិគណបក្សភ្លើងទៀនខេត្តកំពុងធំ។ គណបក្សនេះ ត្រូវបានគេអះអាងថា ក្រុមដឹកនាំអតីតគណបក្សភ្លើងទៀន ផ្តល់មធ្យោបាយឱ្យបង្កើត ដើម្បីត្រៀមក្នុងការចូលរួមបោះឆ្នោត ក្រោយពីគណបក្សភ្លើងទៀនត្រូវបានឝ.ជ.ប មិនអនុញ្ញាតឱ្យចូលរួមបោះឆ្នោតបាន ដោយមូលហេតុខ្វះឯកសារ(លិខិតដែលបញ្ជាក់ថាគណបក្សបានចុះបញ្ជីនៅក្រសួងមហាផ្ទៃ) ប៉ុន្តែក្រោយពីបង្កើតរួច នៅចុងឆ្នាំ២០២៣ លោក ស៊ុន ចន្ធី មិនព្រមឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សភ្លើងទៀនចូលរួមដឹកនាំ។ ទើបមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការដណ្តើមគ្នាយកដំណែង។ ក្នុងការបោះឆ្នោតអសកល ពោលគឺការបោះឆ្នោតក្រុមព្រឹទ្ធសភា និងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងក្រុមប្រឹក្សារាជធានី-ខេត្ត ក្រុង-ស្រុក-ខណ្ឌឆ្នាំ២០២៤ គណបក្សនេះបានប្រជែងយ៉ាងខ្លាំងក្លាសម្រាប់ការដណ្តើមសំឡេងការគាំទ្រ ដោយរួមទាំងការវាយប្រហារ និងគៀងគរឱ្យមានការបាតុកម្មប្រឆាំងមេដឹកនាំគណបក្សភ្លើងទៀនទៀតផង។ ជាលទ្ធផល គណបក្សកម្លាំងជាតិ មិនអាចដណ្តើមបានអាសនៈព្រឹទ្ធសភានោះទេ គឺបានត្រឹមធ្វើឱ្យ[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]] ដែលទទួលបេសកម្មពី[[គណបក្សភ្លើងទៀន]] បាត់បង់អាសនៈដែលត្រូវរំពឹងទុកថានឹងបាន ទៅបក្សប្រជាជនកម្ពុជា តែប៉ុណ្ណោះ។ == មេដឹកនាំ == តាមសកម្មភាព គណបក្សនេះត្រូវបានគេដឹងថា ធ្វើទៅតាមការរៀបចំរបស់អ្នកនយោបាយក្រៅស្រុក ។ ប៉ុន្តែ សមាជដែលទទួលស្គាល់ដោយក្រសួងមហាផ្ទៃ គណបក្សនេះ ជ្រើសតាំងលោក ស៊ុន ចន្ធី ជាប្រធាន លោក ជា មុន្នី ជាអនុប្រធាន លោក សុខ គឹមសេង ជាប្រធានគណៈកម្មការប្រតិបត្តិ និងថ្នាក់ដឹកនាំមួយចំនួនទៀត។ j67jliw0iv5g9r9zytivy5oidvcza58 0 52194 341277 341121 2026-09-28T12:49:46Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 341277 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' គឺជាទីក្រុងដែលទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។តំបន់រុនតាឯកត្រូវបាន[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]ធ្វើការអភិវឌ្ឍជាភូមិធម្មជាតិរុនតាឯកហើយប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងភូមិនេះគឺជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តរើលំនៅពី[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគឺដើម្បីបំពេញតាមលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តរក្សាលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បតិ្តបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]។<ref>{{Cite web |title=Search Homes for Sale & Rent, Cambodia Real Estate {{!}} Harbor Property |url=https://www.harbor-property.com/km/news/detail/2250/%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B9%E1%9E%84%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%A2-%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%93%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%8F%E1%9F%81%E1%9E%87%E1%9F%84%E1%9E%9F%E1%9F%82%E1%9E%93-%E1%9E%93%E1%9F%83%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94 |access-date=2026-06-14 |website=www.harbor-property.com |language=en}}</ref> {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងរុនតាឯក | official_name = | other_name = | native_name = Run Ta Aek City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = ប្រាសាទភ្នំបូក.jpg | border = | total_width = | image_style = | perrow = | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់រុនតាឯក]] [[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = អ៊ឹង សុភ័ណ | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_rank = | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១៥ | website = | footnotes = }} នៅថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ០៧ អនក្រ.បក ស្ដីពីការបង្កើតក្រុងរុនតាឯក [[ខេត្តសៀមរាប]]ដោយកាត់យក[[សង្កាត់រុនតាឯក|ឃុំរុនតាឯក]]ពី[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]និង[[សង្កាត់បល្ល័ង្ក|ឃុំបល្ល័ង្ក]]ពី[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]]ហើយទីតាំងរដ្ឋបាលក្រុងរុនតាឯកគឺស្ថិតនៅ[[សង្កាត់រុនតាឯក]]។<ref>{{Cite web |url=https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-12 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508212945/https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |url-status=dead }}</ref> ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Run Ta Aek Techo Sen District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/run-ta-aek-techo-sen-municipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១៥០១ | [[សង្កាត់រុនតាឯក]] | Run Ta Aek Sangkat | តាឯក, ត្មាតពង, តានី, រុន, ជ័យ, ថ្នល់, ស្រែចង្ហូត |- | ១៧១៥០២ | [[សង្កាត់បល្ល័ង្ក]] | Ballangk Sangkat | ធ្លកកំបុត, គោកឫស្សី, ស្នារសង្រ្កាម, ក្រពើ, តាកុយ, ព្រំកុដ្ឋ, ត្រាច, ពពេល, ស្នារតេជោ ៣១៧ |- |} ==ឯកសារយោង== nrh3czg92h1mdfuoyxoid238r5elksw 0 53115 341273 341089 2026-09-28T12:37:07Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341273 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៧ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១២០១០១ | ភូមិត្រុំខាងជើង | Trom Khang Cheung |- | ១៧១២០១០២ | ភូមិឫស្សីសាញ់ | Ruessei Sanh |- | ១៧១២០១០៣ | ភូមិត្រុំខាងត្បូង | Trom Khang Tboung |- | ១៧១២០១០៤ | ភូមិយាយមុី | Yeah Mei |- | ១៧១២០១០៥ | ភូមិស្ដៅពក | Sdau Pok |- | ១៧១២០១០៦ | ភូមិអំពៅដៀប | Ampov Dieb |- | ១៧១២០១០៧ | ភូមិជ្រោយនាងងួន | Chrouy Neang Nguon |- |} 429qifsl4cs86ra0no8mwui0gpo35n0 0 53183 341324 329767 2026-09-29T00:42:12Z Ram890 53205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 341324 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ឥឝានបុរៈ | native_name = ឥសានបុរៈ ឬ ឦសានបុរៈ | imagesize = File:Sambor Prei Kuk pla.gif | image_caption = ផែនទីសំបូរព្រៃគុក | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = កម្ពុជា | subdivision_type1 = ស្រុក | subdivision_name1 = ប្រាសាទសំបូរ }} '''[[ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក|ឥសានបុរៈ]]''' ឬ '''ឦសានបុរៈ''' <ref name="Walker1955">{{Cite book|last=Walker|first=George B.|title=Angkor Empire|url=https://books.google.com/books?id=WQFwAAAAMAAJ|accessdate=25 July 2012|year=1955|publisher=Signet Press|page=116}}</ref> គឺជារាជធានីនៃ [[ចេនឡា|នគរចេនឡា]] បុរាណ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ប្រទេស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៅសម្បូរគុក ដោយព្រះបាទ [[ឦសានវរ្ម័នទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១។]] <ref name="Chatterjee1964">{{Cite book|last=Chatterjee|first=Bijan Raj|title=Indian cultural influence in Cambodia|url=https://books.google.com/books?id=jLZAAAAAMAAJ|accessdate=25 July 2012|year=1964|publisher=University of Calcutta|page=25}}</ref> ការកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយឥសានបុរៈបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទីដប់ប្រាំបួន និងដើមសតវត្សរ៍ទីម្ភៃ ដោយការសិក្សាបឋមលើកដំបូងបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ ១៩១២។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Chan|first=Vitharong|date=2013|title=Inscription Documentation of Sambor Prei Kuk|url=https://www.academia.edu/32035096|journal=|via=ProQuest}}</ref> ការទទួលស្គាល់ដ៏ទូលំទូលាយលើកដំបូងនៃទីក្រុងមួយដោយលោក Henri Parmentier ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ដោយធ្វើការឱ្យ École Française d'Extrême-Orient (EFEO)។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Shimoda |first=Ichita |last2=Uchida |first2=Etsuo |last3=Tsuda |first3=Kojiro |date=2019 |title=Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks |url=https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook |access-date=2025-08-23 |website=}}</ref> ចាប់តាំងពីការសិក្សាបឋមត្រូវបានធ្វើឡើងជាលើកដំបូង សិលាចារឹកសរុបចំនួន ២៣ ត្រូវបានរកឃើញនៅសម្បូរព្រៃគុក។ <ref name=":0" /> ការដាក់ឈ្មោះឥសានបុរៈត្រូវបានជំទាស់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។ ដំបូងឡើយ [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោក George Coedes]] ជឿថា ភវបុរៈ ស្ថិតនៅភាគកណ្តាលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ ក្រោយមកបានផ្លាស់ប្តូរទៅជឿថាទីតាំង [[Ampu Rolu’m|អំពិលរលំ]] គឺជាភវបុរៈវិញ។ <ref name=":2">{{Cite book|last=Vickery|first=Michael|title=Society, economics, and politics in pre-Angkor Cambodia: the 7th-8th centuries|date=1998|publisher=Centre for East Asian Cultural Studies for UNESCO, Toyo Bunko|others=Centre for East Asian Cultural Studies|isbn=978-4-89656-110-4|location=Tokyo|publication-date=1998|pages=127, 338, 410}}</ref> [[Claude Jacques|លោក Claude Jacques]] អះអាងថាទីតាំងសម្បូរព្រៃគុកគឺជាភវបុរៈ។ <ref name=":2" /> [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|លោក Michael Vickery]] អះអាងថារឿងនេះមិនទំនងទេ ប៉ុន្តែវាទំនងជាថាភវបុរៈពិតជានៅជិតឥសានបុរៈ ដោយផ្តល់ភស្តុតាងសិលាចារឹកដែលយោងទៅលើទាំងឥសានបុរៈ និងភវបុរៈជាអង្គភាពដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ <ref name=":2" /> សព្វថ្ងៃនេះ ទីតាំងឥសានបុរៈចាស់មានប្រាសាទ និងអគារចំនួន ១៥០ ដែលមានអាយុកាលចាស់ជាងប្រាសាទ នៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] មុនអង្គរវត្តពីរបីសតវត្ស។ ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ប្រាសាទទាំងនេះមួយចំនួនត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុងដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2014)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> ការខូចខាតបន្ថែមទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងដោយពួកបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ អ្នកជួញដូរវត្ថុបុរាណ និង [[ខ្មែរក្រហម]] ។ ប្រាសាទជាច្រើនត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើ។ == បុរាណវិទ្យា == ទីតាំងនេះត្រូវបានបែងចែកជាទីធ្លាប្រាសាទនៅខាងកើត និងកណ្តាលទីក្រុងនៅខាងលិច។ ទីធ្លាប្រាសាទភាគច្រើនមាន ៣ ក្រុមសំខាន់ៗ គឺខាងជើង កណ្តាល និងខាងត្បូង ដោយមានប្រាសាទមួយចំនួននៅខាងក្រៅក្រុមប្រាសាទ។ ក្រុមនីមួយៗក្នុងចំណោមក្រុមទាំងបីត្រូវបានឧទ្ទិសដល់អាទិទេពហិណ្ឌូ ហើយត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរបងព័ទ្ធជុំវិញរាងចតុកោណកែងពីរ ដែលមានជញ្ជាំងព័ទ្ធជុំវិញ មិនរួមតូច។ <ref>{{Cite journal|last=Higham|first=Charles|date=2014|title=From the Iron Age to Angkor: new light on the origins of a state|url=https://www.proquest.com/docview/1560158477|journal=Antiquity|volume=88|issue=341|pages=822–835|doi=10.1017/S0003598X00050717|id={{ProQuest|1560158477}}|via=ProQuest}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> <ref>{{Cite journal|last=Lavy|first=Paul A.|last2=Heng|first2=Piphal|date=2020-06-26|title=Pre-Angkorian cities: Ishanapura and Mahendraparvata|url=https://www.academia.edu/43445741|journal=In Angkor: Exploring Cambodia's Sacred City, eds. Theresa McCullough, Stephen A. Murphy, Pierre Baptiste, Thierry Zéphir. Singapore: Asian Civilisations Museum|pages=139, 142}}</ref> ទីក្រុងនៅខាងលិចត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រឡាយទឹកដែលមានទំហំ ២ គីឡូម៉ែត្រ ដែលហ៊ុំព័ទ្ធទីក្រុងនៅបីជ្រុង លើកលែងតែខាងកើត ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងទន្លេតាមរដូវ។ ទីក្រុងមានទីសក្ការៈ ប្រឡាយទឹក និងអាងស្តុកទឹកជាច្រើនក្នុងទំហំតូចជាងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងស្មុគស្មាញសាសនា។ ទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រជាបន្តបន្ទាប់ដែលផ្អែកលើការស្កេន LIDAR បង្ហាញពីក្រឡាចត្រង្គ 4x4 ដែលចង្អុលទៅប្លង់ដែលបានគ្រោងទុក។ លក្ខណៈពិសេសលីនេអ៊ែរដែលបានសន្និដ្ឋានត្រូវបានគេជឿថាជាលក្ខណៈពិសេសជលសាស្ត្រដូចជាប្រឡាយទឹក ឬប្រឡាយដែលមានទទឹងសរុប ២០ ម៉ែត្រ ស្របតាមការពិពណ៌នាដែលមាននៅក្នុង សៀវភៅសួយ អំពីអ្វីដែលគេហៅថា "សាលធំ" វាលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងកើតពីចំណុចកណ្តាលនៃក្រឡាចត្រង្គឆ្ពោះទៅរកស្មុគស្មាញសាសនា។ <ref name=":3">{{Cite journal|last=Ichita|first=Shimoda|last2=Vitharong|first2=Chan|last3=Menghong|first3=Chhum|date=2025-07-01|title=Large Terrace Structure Unearthed in the Heart of the City Zone of Īśānapura: Could It Be the 'Great Hall' Described in the Book of Sui?|journal=Heritage|language=en|volume=8|issue=7|pages=258|doi=10.3390/heritage8070258|issn=2571-9408|doi-access=free}}</ref> ការពិពណ៌នាអំពីប្លង់ទីក្រុងនៃឥសានបុរៈក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅសួយផងដែរ ដោយលើកឡើងពីមជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងខាងលិច និងស្មុគស្មាញសាសនាដែលមានទីតាំងនៅខាងកើត ដែលរហូតមកដល់ពេលនេះត្រូវគ្នានឹងការសង្កេតនៃការជីកកកាយ និងការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវត្ថុដែលកំពុងដំណើរការ។ <ref name=":3" /> ក្រុមប្រាសាទសម្បូរភាគខាងជើង ត្រូវបានគេជឿថាជាទីតាំងចំណាស់ជាងគេនៅប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុក ដោយដំណាក់កាលសាងសង់ចំណាស់ជាងគេត្រូវបានគេជឿថានៅចុងសតវត្សរ៍ទី៦។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Shimoda |first=Ichita |last2=Uchida |first2=Etsuo |last3=Tsuda |first3=Kojiro |date=2019 |title=Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks |url=https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook |access-date=2025-08-23 |website=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShimodaUchidaTsuda2019">Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). [https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-23</span></span>.</cite></ref> ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរបានកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ និងអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ ភវវរ្ម័នទី២ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧។ ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរ និងក្រុមដទៃទៀតមានអាយុកាលប្រហែលសតវត្សរ៍ទី៧ ដែលទំនងជាលទ្ធផលនៃការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចរបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ ដោយមានឦសានបុរៈជារាជធានីរបស់ព្រះអង្គ ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសាងសង់ភវវរ្ម័នទី២ បញ្ជាក់ពីឋានៈសំខាន់ជាបន្តបន្ទាប់របស់ខ្លួន ថាតើរាជធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅភវបុរៈនៅចំណុចនេះឬអត់។ <ref name=":1" /> កាលបរិច្ឆេទក្រោយមកពីសិលាចារឹកពីរបានបង្ហាញពីសកម្មភាព ទាំងការរស់ឡើងវិញ ឬការបន្តគោរពបូជានៅប្រាសាទសម្បូរ បានកើតឡើងរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១០ ឬទី១១ ដោយសារតែការកសាងប្រាសាទឡើងវិញនៅពេលនេះ។ <ref name=":1" /> ក្រុមកណ្តាល គឺប្រាសាទតោ មានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៨ ឬដើមសតវត្សរ៍ទី៩។ ស្របនឹងក្រុមដទៃទៀត ទីសក្ការៈកណ្តាលត្រូវបានសង់ឡើងនៅលើវេទិកាមួយដែលទៅដល់តាមរយៈជណ្តើរ។ រូបចម្លាក់តោការពារច្រកចូលទៅកាន់រានហាលប្រាសាទ។ ទីសក្ការៈខ្លួនឯងមានទំហំ ១៤ គុណ ១៤ ម៉ែត្រ ជាមួយនឹងកម្រាស់ ២,៨ ម៉ែត្រ។ ការឈ្លបយកការណ៍តាមអាកាសដែលធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៧ ដោយលោក Victor Goloubew បានបង្ហាញថា ទីសក្ការៈទាំងនេះស្ថិតនៅក្នុងរបងព័ទ្ធជុំវិញពីរជាន់ដែលមានទំហំ ២x២ គីឡូម៉ែត្រ។ <ref>{{Cite journal|last=Higham|first=Charles|date=2014|title=From the Iron Age to Angkor: new light on the origins of a state|url=https://www.proquest.com/docview/1560158477|journal=Antiquity|volume=88|issue=341|pages=822–835|doi=10.1017/S0003598X00050717|id={{ProQuest|1560158477}}|via=ProQuest}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> ការកំណត់អត្តសញ្ញាណទីតាំងគឺពិបាកដោយសារតែខ្វះភស្តុតាង ទាំងពីអវត្តមាននៃសិលាចារឹក និងសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទតោរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ទីសក្ការៈកណ្តាលនៃប្រាសាទតោត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានសាងសង់នៅពេលក្រោយ ដោយសារការអនុវត្តដើមសតវត្សរ៍ទី៩។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាទំនងជាការសាងសង់នេះកើតឡើងក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយប្រាសាទយាយព័ន្ធ ហើយត្រូវបានបញ្ចប់នៅពេលក្រោយ។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Shimoda |first=Ichita |last2=Uchida |first2=Etsuo |last3=Tsuda |first3=Kojiro |date=2019 |title=Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks |url=https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook |access-date=2025-08-23 |website=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShimodaUchidaTsuda2019">Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). [https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-23</span></span>.</cite></ref> ក្រុមប្រាសាទខាងត្បូង គឺប្រាសាទយាយព័ន្ធ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៧ យោងតាមសិលាចារឹកចំនួន ១០ ដែលត្រូវបានរកឃើញ ដោយមានកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់គឺឆ្នាំ ៦២៧ នៃគ.ស. នៅលើសិលាចារឹកលិង្គ ដែលការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Shimoda |first=Ichita |last2=Uchida |first2=Etsuo |last3=Tsuda |first3=Kojiro |date=2019 |title=Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks |url=https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook |access-date=2025-08-23 |website=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShimodaUchidaTsuda2019">Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). [https://drive.google.com/file/d/1GyS8NN9wfyhijwWWOiXOgB_1s54SzICQ/view?usp=embed_facebook "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-23</span></span>.</cite></ref> ផ្ដែភាគច្រើននៅប្រាសាទយាយព័ន្ធ មានរចនាបថសម្បូរព្រៃគុក ហើយចង្អុលបង្ហាញថាការសាងសង់ភាគច្រើនកើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី ដោយមានតែរចនាបថខុសប្លែកពីរចនាបថផ្សេងទៀតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរកឃើញ។ <ref name=":1" /> គេសន្និដ្ឋានថាការសាងសង់នៅប្រាសាទយាយព័ន្ធ ត្រូវបានធ្វើឡើងជាបន្តបន្ទាប់ចាប់ពីចុងបញ្ចប់នៃរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ រហូតដល់អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២។ <ref name=":1" /> ការស្ទង់មតិថ្មីៗដែលបានធ្វើឡើងនៅផ្នែកខាង[[លិច]]នៃប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុក បានកំណត់អត្តសញ្ញាណ «សាលធំ» ដែលត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសៀវភៅសួយ។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៃទីតាំងនេះ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលក្នុងផែនការក្រឡាចត្រង្គដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ គឺស្របនឹងអ្វីដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងកំណត់ត្រាសួយ។ ការស្កេន និងការជីកកកាយរបស់ LiDAR បានបង្ហាញសំណល់ថ្មបាយក្រៀម និងឥដ្ឋនៃរចនាសម្ព័ន្ធដូចរាបស្មើរដែលលាតសន្ធឹង ៧០ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង និង ១៥ ម៉ែត្រពីកើតទៅលិច ដែលក្រោយមកត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណរួមជាមួយនឹងជញ្ជាំងថ្មបាយក្រៀមកម្ពស់ ២.១ ម៉ែត្រ។ <ref name=":3">{{Cite journal|last=Ichita|first=Shimoda|last2=Vitharong|first2=Chan|last3=Menghong|first3=Chhum|date=2025-07-01|title=Large Terrace Structure Unearthed in the Heart of the City Zone of Īśānapura: Could It Be the 'Great Hall' Described in the Book of Sui?|journal=Heritage|language=en|volume=8|issue=7|pages=258|doi=10.3390/heritage8070258|issn=2571-9408|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIchitaVitharongMenghong2025">Ichita, Shimoda; Vitharong, Chan; Menghong, Chhum (2025-07-01). [[doi:10.3390/heritage8070258|"Large Terrace Structure Unearthed in the Heart of the City Zone of Īśānapura: Could It Be the 'Great Hall' Described in the Book of Sui?"]]. ''Heritage''. '''8''' (7): 258. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/heritage8070258|10.3390/heritage8070258]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2571-9408 2571-9408].</cite></ref> មូលដ្ឋានឥដ្ឋការ៉េដែលមានចន្លោះពី ១.៥ ម៉ែត្រលើទិសដៅសំខាន់ៗទាំងបួន បង្ហាញពីមូលដ្ឋានដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់ការគាំទ្រឈើ និងធ្នឹម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អវត្តមាននៃឈើ និងការខូចខាតដល់ការងារឥដ្ឋដែលនៅសេសសល់ ខ្វះភស្តុតាងគាំទ្រដើម្បីបញ្ជាក់រឿងនេះដោយគ្មានការសង្ស័យ។ <ref name=":3" /> ការកំណត់អត្តសញ្ញាណរចនាសម្ព័ន្ធឥដ្ឋរបស់ LiDAR ត្រូវបានរៀបចំតាមទីតាំង ដូចជាកន្លែងជីកកកាយខ្លួនឯង ដែលជាចំណុចកណ្តាលដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រាង្គទាំងនេះ។ ក្រុមប្រាសាទនៅខាងកើតនៃរាបស្មើរអាចជាប្រាង្គ និងរចនាសម្ព័ន្ធពាក់ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅសួយ។ ការ​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​លើ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ជុំវិញ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការសាងសង់​របស់​ពួកវា​ស្រប​គ្នា​នឹង​ព្រះបាទ​ឥសានវរ្ម័នទី ១ និង​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័នទី ២។ <ref name=":3" /> គំរូ​ធ្យូង​ផ្សេងទៀត​ត្រូវ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​ថា​ដំបូង​បំផុត​នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី ៥ និង​ចុងក្រោយ​បំផុត​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ១៣ ដល់​ទី ១៥ ដែល​គាំទ្រ​ជំនឿ​លើ​ការប្រើប្រាស់​ទីក្រុង​រយៈពេល​វែង។ <ref name=":3" /> == ឯកសារយោង == jfithe3xsrol2qv6ragvfx6wtkjvsyu 0 53332 341267 341097 2026-09-28T12:22:46Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341267 wikitext text/x-wiki '''ឃុំប្រាសាទ''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៤០១០១ | ភូមិកញ្ចន់រុន | Kanhchan Run |- | ១៧១៤០១០២ | ភូមិទំនាបស្វាយ | Tumneab Svay |- | ១៧១៤០១០៣ | ភូមិកាប់ដៃ | Kab Dai |- | ១៧១៤០១០៤ | ភូមិប្រាសាទ | Prasat |- | ១៧១៤០១០៥ | ភូមិវៀន | Vien |- |} 5it7rbqllsw2qtlg8ex7lnjoffckl37 0 53334 341270 341102 2026-09-28T12:31:33Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341270 wikitext text/x-wiki '''ឃុំស្វាយស''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅ[[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៦ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- | ១៧១៤០៤០១ | ភូមិអូរ | Ou |- | ១៧១៤០៤០២ | ភូមិស្វាយស | Svay Sa |- | ១៧១៤០៤០៣ | ភូមិឫស្សីធំ | Ruessei Thum |- | ១៧១៤០៤០៤ | ភូមិឫស្សីតូច | Ruessei Touch |- | ១៧១៤០៤០៥ | ភូមិកំបោរ | Kambaor |- | ១៧១៤០៤០៦ | ភូមិចារ | Char |- |} 086lt14gu4bz1rs2wix5gtpbaw85dj5 0 54895 341283 341238 2026-09-28T14:25:34Z Nisetpdajsankha 5475 /* ប្រវត្តិ */ 341283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ 9i30zuq4qiqi1fpjqwftiqxsvnz3qvg 341284 341283 2026-09-28T14:26:46Z Nisetpdajsankha 5475 /* វប្បធម៌ */ 341284 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] eo4yy0zn4uwrh9ifl2n86f9thsc4si5 341288 341284 2026-09-28T14:43:12Z Nisetpdajsankha 5475 /* សាសនា */ 341288 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ gkuwzd6ka8grn87n6ebnumcnrn2l538 341289 341288 2026-09-28T14:44:00Z Nisetpdajsankha 5475 /* របាយ */ 341289 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === 6vwzzhsx2cjarz7ykkl3960c6h066ro 341290 341289 2026-09-28T14:44:31Z Nisetpdajsankha 5475 /* ថៃ */ 341290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ cmt71l18w3ftnhd7h4rztnaoqq41hhm 341291 341290 2026-09-28T14:49:14Z Nisetpdajsankha 5475 /* របាយ */ 341291 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (Blang ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា ប៊ូឡាង [Bulang]; ភាសាចិន៖ 布朗族; ភីនអ៊ິນ៖ Bùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== pvu4o5e9b2zhzzeozaevabdbl020o1l 341294 341291 2026-09-28T14:54:29Z Nisetpdajsankha 5475 341294 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' {{Lang-zh|c=[[wikt:布朗族|布朗族]]|p=Bùlǎngzú}}) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 2zzsnu3x8dlo9hnwm8tqgh0merjs2up 341297 341294 2026-09-28T15:00:51Z Nisetpdajsankha 5475 341297 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' ចិនː[[wikt:布朗族|布朗族]] ភិងអ៊ិងːBùlǎngzú) ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== pd9ld060ncbogjwnlrtllu7wf7laxaw 341298 341297 2026-09-28T15:02:53Z Nisetpdajsankha 5475 341298 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ ផ្លាង (ថៃ៖ ปลัง)<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== fqcgzc8w5gzrloyy0qf4c1v4svs7okd 341302 341298 2026-09-28T15:17:03Z Nisetpdajsankha 5475 341302 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref> គឺជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេគឺជាกลุ่มជនជាតិមួយក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង ៥៦ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 0r402pqe9zv3prqgaf61hosl41u8nk2 341303 341302 2026-09-28T15:23:21Z Nisetpdajsankha 5475 341303 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== g99cu5gy9288te6jhlp5g35xxbb18kx 341304 341303 2026-09-28T15:27:41Z Nisetpdajsankha 5475 341304 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងប្រទេសថៃ។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== teerjyq5ubkq0fm0rubteytplc2h5w8 341305 341304 2026-09-28T15:30:07Z Nisetpdajsankha 5475 341305 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> មានការពាន់ស្មានថាមានជនជាតិប្លាងប្រមាណ ១,២០០ នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== rpl1cor7ounqgdtgdu9ih9jcw4itvsk 341306 341305 2026-09-28T15:46:46Z Nisetpdajsankha 5475 341306 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមានចំនួន១.២០០នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ហើយខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនមកធ្វើការជាកម្មករ និងមករស់នៅតាំងទីលំនៅខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom) និងតំបន់បាងកកធំ (Greater Bangkok)។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 1tru52wf6kdo92femoikfaju9e6hun1 341307 341306 2026-09-28T15:55:44Z Nisetpdajsankha 5475 341307 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមានចំនួន១.២០០នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើជាពលករ ហើយរស់នៅចង្វាតនគរបឋម និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== kw1dpsqmu8uu7mt5y2dnobnqmsw0rq1 341308 341307 2026-09-28T15:56:47Z Nisetpdajsankha 5475 341308 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមានចំនួន១.២០០នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើជាពលករ ហើយរស់នៅ[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== r3schveci91r2atkzgkte702fsthhyk 341309 341308 2026-09-28T15:59:31Z Nisetpdajsankha 5475 341309 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមានចំនួន១.២០០នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== ho01q0gdor3xvbiq06zr43lkpu2n60w 341310 341309 2026-09-28T16:05:49Z Nisetpdajsankha 5475 341310 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== យ៉ាន និង ជូ (Yan & Zhou 2012:147) បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== rkpyz30wunmpw1jxp076rgaywki0ahx 341311 341310 2026-09-28T16:33:11Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341311 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> បានរាយបញ្ជីឈ្មោះហៅខ្លួនឯង (autonyms) នៃជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) តាមស្រុកផ្សេងៗដូចខាងក្រោម៖ plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 1v4pnenr2nt5631fpygc0wwcwsv3160 341312 341311 2026-09-28T16:40:04Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341312 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> ចុះបញ្ជីនូវស្វ័យនាមនៃជនជាតិពុឡាងជាបន្តបន្ទាប់តាមស្រុកផ្សេងៗដូចនេះ៖ *''{{IPA|plaŋ31}}'' (布朗): in [[Xishuangbanna]] plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) a55 vaʔ55 (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== kic78pp1qfa7tq5ctapjdhqd7j8eqpp 341313 341312 2026-09-28T16:44:55Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> ធ្វើបញ្ជីពីស្វ័យនាម (ហៅខ្លួនឯង) នៃជនជាតិពុឡាងជាបន្តបន្ទាប់តាមស្រុកផ្សេងៗគ្នា៖ *''{{IPA|plaŋ31}}'' (布朗): នៅ[[សិបសងពាន់នា]] រឺ ឝ៊ីឝ៊័ងប៉ានណា plaŋ31 (布朗): នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) *''{{IPA|a55 vaʔ55}}'' (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== pp8ptccjispud7uqnjgoxioecbli0ro 341314 341313 2026-09-28T16:45:27Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341314 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> ធ្វើបញ្ជីពីស្វ័យនាម (ហៅខ្លួនឯង) នៃជនជាតិពុឡាងជាបន្តបន្ទាប់តាមស្រុកផ្សេងៗគ្នា៖ *''{{IPA|plaŋ31}}'' (布朗): នៅ[[សិបសងពាន់នា]] រឺ ឝ៊ីឝ៊័ងប៉ានណា *''{{IPA|a55 vaʔ55}}'' (阿佤): នៅស្រុកស្វាងជាំង (Shuangjiang) និងឡានឆាង (Lancang) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 2p2jt71ri5d1aq6v4rkft9k9ivog0xu 341315 341314 2026-09-28T16:49:39Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341315 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> ធ្វើបញ្ជីពីស្វ័យនាម (ហៅខ្លួនឯង) នៃជនជាតិពុឡាងជាបន្តបន្ទាប់តាមស្រុកផ្សេងៗគ្នា៖ *''{{IPA|plaŋ31}}'' (布朗): នៅ[[សិបសងពាន់នា]] រឺ ឝ៊ីឝ៊័ងប៉ានណា (西双版纳州) *''{{IPA|a55 vaʔ55}}'' (阿佤): នៅ[[ស្រុកឝ៊័ងជាំង]] (双江) និង [[ស្រុកឡានថ្ឆាង|ឡានថ្ឆាង]] (澜沧) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 1clc0xtjdoq65mlkgzfck2hyc2p289v 341316 341315 2026-09-28T16:51:34Z Nisetpdajsankha 5475 /* ឈ្មោះនានា */ 341316 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group of southwest China}} {{More citations needed|date=December 2009}} {{Infobox ethnic group | group = ប្លាង {{resize|75%|(ពុឡាង)}} | image = <!-- image will go here --> | population = ១២៧.៣៤៥នាក់<br>១.២០០នាក់នៅ[[ថៃ]]<ref name = sac /> | popplace = [[ចិន]]: [[អ៊ីនណាន]] អត្រាប្រជាជនតិចជាងនេះមាននៅក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ភូមា]] | langs = [[ភាសាប្លាង|ប្លាង]] [[ពួកភាសាអង្គូ|ពួកអង្គូ]] ([[ភាសាអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាម៉ានមេត|ម៉ានមេត]] [[ភាសាហ៊ូ|ហ៊ូ]] [[ភាសាវ៉ា (ពួកអង្គូ)|ពួកភាសាវ៉ា]],...) | rels = [[ថេរវាទ|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ជីវចលនិយម]] | related = [[ជនជាតិវ៉ា|វ៉ា]] }} [[Image:ManpoVillage.jpg|thumb|300px|The Blang village of Manpo, Xishuangbanna.]] ជនជាតិប្លាង (ដែលនៅប្រទេសចិនហៅថា '''ពុឡាង''' [[ភាសាចិន|ចិន]]ː[[wikt:布朗族|布朗族]] [[ភិនអ៊ិន]]ː''Bùlǎngzú'') ឬ '''ប្ល័ង''' ([[ភាសាសៀម|ថៃ]]៖ [[wikt:ปลัง|ปลัง]])<ref name = sac>{{cite web|url=https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|work=Ethnic Groups in Thailand [[Sirindhorn Anthropology Center]]|title=ปลัง|date=2025-03-24|lang=th|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709210332/https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/189/|archive-date=2025-07-09|url-status=dead}}</ref>ជាក្រុមជនជាតិមួយ។ ពួកគេចងក្រងជា[[ក្រុមជនជាតិ]]មួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិទាំង៥៦]] ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ពួកគេរស់នៅក្នុងបរិវេណប្រទេសចិនខាងត្បូង និងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និងប្រទេស[[ថៃ]]។<ref name = sac /> តាមការប៉ាន់ប្រមាណមាន១.២០០នាក់ចំណោមពួកគេនៅប្រទេសថៃ ភាគច្រើនរស់នៅក្នុង[[ចង្វាតជៀងរាយ]] ហើយខ្លះទៀតបានផ្លាស់ទីលំនៅមកធ្វើការជាពលករ និងមកតាំងទីលំនៅក្នុង[[ចង្វាតនគរបឋម]] និង[[បរិមណ្ឌលបាងកក|បរិវេណជុំវិញបាងកក]]។<ref name = sac /> ==ឈ្មោះនានា== លោកយេន និង លោកចុវ (២០១២:១៤៧)<ref name="YanZhou">Yan Qixiang [颜其香] & Zhou Zhizhi [周植志] (2012). ''Mon-Khmer languages of China and the Austroasiatic family'' [中国孟高棉语族语言与南亚语系]. Beijing: Social Sciences Academy Press [[Social Sciences Literature Press]].</ref> ធ្វើបញ្ជីពីស្វ័យនាម (ហៅខ្លួនឯង) នៃជនជាតិពុឡាងជាបន្តបន្ទាប់តាមស្រុកផ្សេងៗគ្នា៖ *''{{IPA|plaŋ31}}'' (布朗): នៅ[[សិបសងពាន់នា]] រឺ [[ឝ៊ីឝ៊័ងប៉ានណា]] (西双版纳州) *''{{IPA|a55 vaʔ55}}'' (阿佤): នៅ[[ស្រុកឝ៊័ងជាំង]] (双江) និង [[ស្រុកឡានថ្ឆាង|ឡានថ្ឆាង]] (澜沧) ʔu33 tɤr11 (乌德尔): ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះនៅស្វាងជាំង ដែលមានន័យថា «ប្រជាជនភ្នំ» ʔu55 (乌): នៅស្រុកយ៉ុងដឺ (Yongde) (ដែលមាន ʔu˥˩ នៅកានតាំង 甘塘), ជិនកាង (Zhenkang), ស៊ីเตี้ยน (Shidian) (ที่มี ʔu55 នៅហាហ្សាយ 哈寨), និងឆាងនីង (Changning) vaʔ55 (佤): នៅស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang) ឈ្មោះហៅដោយជនដទៃ (Exonyms) សម្រាប់ជនជាតិប៊ូឡាង រួមមាន (Yan & Zhou 2012:147)៖ mɔn33 (谟): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា a bø55 (阿别): ឈ្មោះដែលជនជាតិហาน៊ី (Hani) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស៊ីសួងបាន់ណា la31 (拉): ឈ្មោះដែលជនជាតិតៃ (Dai) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅស្វាងជាំង kha33 phv53 (卡朴): ឈ្មោះដែលជនជាតិឡាហូ (Lahu) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង pa̠ ʔa̠ɯ̠ʔ (巴尔克): ឈ្មោះដែលជនជាតិវ៉ា (Wa) ហៅជនជាតិប៊ូឡាងនៅកាំងយន់ (Cangyuan) Puman (濮曼, 蒲满): ឈ្មោះដែលជនជាតិចិនហាន (Han Chinese) ហៅជនជាតិប៊ូឡាង នៅក្នុងប្រទេសថៃ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ផ្លាង (Plang)។បើយោងតាមទិន្នន័យស្តីពីជនជាតិនានាក្នុងប្រទេសថៃ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ธរ (Sirindhorn Anthropology Center) ឈ្មោះរបស់ជនជាតិផ្លាងរួមមាន៖ Hka Plang: ឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដែលមានន័យថា "ខាងលើ" ឬ "ខ្ពស់" ដែលសំដៅលើទីជម្រករបស់ពួកគេនៅតំបន់ខ្ពស់ ដែលស្រដៀងនឹងពាក្យសម្រាប់ "ជនជាតិភាគតិចលើភ្នំ" Pang Chung Lua: ប្រើប្រាស់ជាទូញតាទូលំទូលាយជាងនៅក្នុងកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ប្រទេសថៃ ដោយបញ្ចូលជនជាតិផ្លាងជាមួយជនជាតិលួ (Lua) ហើយบางครั้งក៏ត្រូវបានប្រើជាឈ្មោះហៅខ្លួនឯងដោយជនជាតិផ្លាងផងដែរ Palong (ปะหล่อง): ឈ្មោះដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើខុសពីមុន ដើម្បីសំដៅលើជនជាតិផ្លាងក្នុងខេត្តឈียงราย (Chiang Rai) ==ភាសា== ជនជាតិដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាជនជាតិប៊ូឡាង (Bulang) នៅប្រទេសចិន និយាយភាសាបាឡូងនិក (Palaungic) ផ្សេងៗគ្នា រួមមានភាសាប្លាង (Blang) និងភាសាអ៊ូ (U)។ ភាសាប្លាង ជាកម្មសិទ្ធិរបស់មែកធាងបាឡូងនិក នៃគ្រួសារភាសាអូស្ត្រូអាសៀទិក។ នៅក្នុងមែកធាងបាឡូងនិក ភាសាប្លាងស្ថិតក្នុងក្រុមរងវ៉ៃខ៍ (Waic) ដែលក្រៅពីភាសាប្លាង ក៏មានផ្ទុកនូវភាសារបស់ជនជាតិវ៉ា (Wa) និងឡາວ៉ា (Lawa) ផងដែរ។ ជនជាតិប៊ូឡាងខ្លះក៏និយាយភាសាចិន និងភាសាតៃភាគនិរតី (Southwestern Tai) បន្ថែមលើភាសាប្លាងផងដែរ។ ប្រព័ន្ធអក្សរពីរ ដែលផ្អែកលើអក្ខរក្រមឡាតាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើង៖ អក្សរ «ថូថាម» (Totham) នៅស៊ីសួងបាន់ណា (Xishuangbanna) និងអក្សរ «ថូឡេក» (Tolek) ពីតំបន់តេហុង (Dehong) និងលីនកាង (Lincang)។ ==ប្រវត្តិ== អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិភាគតិចចិនកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិប៊ូឡាងថាជាកូនចៅនៃកុលសម្ព័ន្ធបុរាណមួយ ដែលគេស្គាល់ថាជា «ជនជាតិបូ (ចិន)» (濮) ដែលធ្លាប់រស់នៅតាមជ្រលងទន្លេឡានឆាង (Lancang) ក្នុងសម័យបុរាណ។ គេជឿជាក់ថាជនទាំងនេះគឺជាមែកធាងមួយនៃក្រុមមនុស្សជាច្រើន ដែលជនជាតិចិនបុរាណហៅរួមគ្នាថា ប៉ៃពូ (百濮 ដែលមានន័យចំថា ពូទាំងរយ)។ ជនជាតិផ្លាងត្រូវបានគេជឿថាបានមកដល់ប្រទេសថៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកឱកាសការងារ និងគេចផុតពីការរឹតត្បិត ឬការគាបសង្កត់មកពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ==វប្បធម៌== សូមមើលផងដែរ៖ តែពូអ៊ែរ (Pu'er tea) តាមប្រពៃណី ជនជាតិប្លាង (Blang) ចាត់ទុកធ្មេញខ្មៅដែលបណ្តាលមកจากการទំពារស្លាជាលក្ខណៈនៃសម្រស់។ ស្ត្រីជនជាតិប្លាងច្រើនតែស្លៀកពាក់អាវក្រៅជាមួយសំពត់ពណ៌ខ្មៅ។ រីឯបុរសមានសាក់រូបនៅលើដងខ្លួន និងពោះ។ ពួកគេស្លៀកខោខូវប៊อยធំៗពណ៌ខ្មៅ និងពាក់អាវក្រៅដែលមានប៉ាក់ទོរប៊ូតុងនៅខាងមុខ។ ជាញឹកញាប់ ពួកគេពាក់ក្បិន ឬក្រមារុំក្បាលធ្វើពីក្រណាត់ពណ៌ស ឬខ្មៅ។ ផ្ទះរបស់ជនជាតិប្លាងធ្វើពីឬស្សី និងជាទូទៅមានពីរជាន់។ ជាន់ទីមួយត្រូវបានរៀបចំជាឃ្លាំងដាក់ស្បៀងអាហារ និងជាក្រោលសត្វពាហនៈ ដូចជាមាន់ជាដើម ខណៈដែលជាន់ទីពីរគឺជាកន្លែងរស់នៅរបស់គ្រួសារ។ បរិវេណផ្សែង ឬរានហ្វាយគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ជនជាតិប្លាងត្រូវបានបែងចែកជាប្រពៃណីទៅជាត្រកូលតូចៗ ដោយត្រកូលនីមួយៗមានដីផ្ទាល់ខ្លួន។ ភូមិជនជាតិប្លាងនីមួយៗមាន οικοហ្គោស (ទីបញ្ចុះសព) ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបានបែងចែកតាមត្រកូល។ អ្នកស្លាប់ត្រូវបានបញ្ចុះ លើកលែងតែអ្នកដែលស្លាប់ដោយសារមូលហេតុខុសធម្មតា។ ក្នុងករណីនោះ ពួកគេត្រូវបានបូជា (បូរសព)។ ជនជាតិប្លាង (Bulang) គឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោមក្រុមដំបូងគេដែលគេដឹងថាបានដាំដុះតែ ដោយមានព្រៃតែធម្មជាតិដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិ ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីប្លែកៗ ខុសពីចំការតែម៉ូណូខុលឈ័រ (monoculture) ដែលប្រើប្រាស់ជី និងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត។ ==សាសនា== ជនជាតិប្លាង (Blang) តាមប្រពៃណីគឺទាក់ទងនឹងជំនឿលើវិញ្ញាណធម្មជាតិ (Animism) ការគោរពបុព្វបុរស និងព្រះពុទ្ធសាសនាហិន្យាន (ថេរវាទ)។ នៅពេលសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០១១ លោក ជេម មីល័រ (James Miller) បានពណ៌នាអំពីប្រពៃណីដែលត្រួតស៊ីគ្នានេះដូចខាងក្រោម៖ «ជនជាតិប្លាង ដូចជាជនជាតិភាគតិចជាច្រើននៅភាគនិរតីប្រទេសចិន គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ប៉ុន្តែជីវិតខាងជំនឿដ៏ស្មុគស្មាញជាខ្លាំងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់ក្នុងស្រុក ដែលទាក់ទងនឹងបរិស្ថានវិទ្យាបែបប្រពៃណីផងដែរ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសចំពោះ ស្រូវ ទឹក ឃ្មុំ មួនឃ្មុំ និងវិញ្ញាណក្នុងស្រុកផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងสิ่งទាំងនោះ។» [៣] ប្រភពពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តមួយបានពណ៌នាពួកគេថាជា «អ្នកគោរពបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទយ៉ាងមុតមាំ» ហើយបានប៉ាន់ស្មានថា ៨០% នៃជនជាតិប្លាងគឺជា «អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយការប្រកាសស្គាល់» ដោយមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងនេះគឺ ៣៥% ជា «អ្នកអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា»។ [៤] នៅក្នុងប្រទេសថៃ មានសហគមន៍ជនជាតិប្លាងគ្រិស្តសាសនិកមួយ ដែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បានបង្កើតអគារព្រះវិហារផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនគរបឋម។ [១] ==របាយ== === ចិន === ជនជាតិប្លាង (Bulang) មានទីលំនៅរស់រាយប៉ាយតាមបណ្តាឃុំ និងស្រុកនានាក្នុងខេត្តយូណាន (Yunnan) ដូចខាងក្រោម (Tao 2012:16-18)៖ លើកលែងតែជនជាតិប្លាងនៅតំបន់ស៊ីសួងបាណា (Xishuangbanna) ជនជាតិប្លាងនៅតាមស្រុកភាគច្រើនទាំងនេះនិយាយភាសាអ៊ូ (U language) (Svantesson 1991)។ ទីតាំងដែលដកស្រង់ពី Wang & Zhao (2013:173-179) ក៏ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលផងដែរ។ ស្រុកម៉េងហៃ (Menghai County) (ចំនួនប្រជាជន ៣០,៦៧៨នាក់ ស្មើនឹង ៣៣% នៃជនជាតិប្លាងទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន) ឃុំប្លាងសាន (Bulangshan - ភ្នំប្លាង) 布朗山乡 ឃុំបាដា 巴达乡 ឃុំស៊ីឌីង 西定乡 ស្រុកសួងជាំង (Shuangjiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១២,៥២៧នាក់ ស្មើនឹង ៧.៩%) ឃុំបាងប៊ីង 邦丙乡 (១៧ ភូមិ) ឃុំដាវ៉េន 大文乡 (១២ ភូមិ) ឃុំម៉េងគូ 勐库镇 (៣ ភូមិ រួមទាំងភូមិគុងនុង 公弄村 និងភូមិម៉ាងណាម៉ាងណា 忙那村) ឃុំសាហ៊ែ 沙河乡 (៣ ភូមិ) ស្រុកយុងតឺ (Yongde County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៦៣០នាក់) ឃុំយុងកាង 永康镇៖ សុងកួយ 送归, លោក៉ាដឺ 罗阿德, សៀវប៉ៃសួយ 小白水, លោកសួយប៉ា 落水坝, សៀម៉ាងភីង 下忙坪, ណាម៉ូស៊ួន 南木算, ម៉ាងហៃ ម៉ាងហៃ, យ៉ាតាង 鸭塘, ឌ័នដឺ 端德村, ម៉ាងខ្វាង ម៉ាង况村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘村 ឃុំសៀវម៉េងតុង 小孟统乡៖ តាឆាយ 大寨, ហ៊ូដុង 户董, ហឺវ៉េ 河尾, លានទីឆាយ 烂地寨, ប៉ាន់ប៉ូ 半坡 ឃុំម៉េងបាន 勐板乡៖ កាន់ចែ 甘蔗, សៀឆាយ 下寨, តាឆាយ 大寨, ហួងគួយឆាយ 黄果寨, ដាធាន 大田, ណានដុងស៊ານ 南董山, សៀហ៊ូយ៉ា 下户丫 ឃុំតាសាន 大山乡៖ ហ៊ូវ៉េ 户威, ហុងស៊ານ 红山, ម៉ាលីឆាយ 麻栗寨, ប៉ាហុង 怕红 ឃុំតឺដាង 德党乡៖ ឈានសានដុង 钻山洞村, ម៉ាងជຽនទាន 忙见田村 ឃុំម៉េងកុង 勐汞乡, ឃុំចៃកាង 寨岗乡, ឃុំតាស៊ូស៊ານ 大雪山乡 ស្រុកយុន (Yun County) (ចំនួនប្រជាជន ៥,៧៤១នាក់) ឃុំម៉ាងហ្វាយ 忙怀乡៖ បាងលីវ 邦六, កាវជីងឆាវ 高井槽 ឃុំម៉ាន់វ៉ាន់ 漫湾镇៖ តាពីងចាង 大平掌, ម៉ាន់ជីវ 慢旧, ហេតាវលីន 核桃林村 ឃុំម៉ាវឡាន 茂兰乡៖ ម៉ាវអាន 茂岸, ចាងឡុង 掌龙 ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ស៊ីនហឺ 新合, ពីងចាង 平掌, ដាគុន 大村, រ៉ឺសួយថាង 热水塘 ឃុំយុងបាវ 涌宝乡៖ ស៊ីឡុង 石龙, ឡាងបាស៊ານ 浪坝山, ឡាវលូ 老鲁 ឃុំលីស៊ូ 栗树乡៖ ម៉ាងបាង 忙bang, ម៉ាន់ឡាង 慢郎, សៀវបាងកាន 小邦赶 ស្រុកកេងម៉ា (Gengma County) (ចំនួនប្រជាជន ២,៩៥៧នាក់) ឃុំម៉ាងហុង ម៉ាង洪乡៖ កឺឈី 科且村, អាន់យ៉ា 安雅村 ឃុំម៉េងយុង 勐永镇៖ ម៉ាងនួចាយ 忙糯寨 ឃុំកេងស៊្វាន់ 耿宣镇៖ ម៉ាងហ្វូ ម៉ាង福, បាកាឆាយ 坝卡寨 ឃុំស៊ីប៉ៃស៊ານ 西排山乡៖ ដុងប៉ូ 东坡村, ប៉ាន់កាង 班康村 ស្រុកលីនឆាង (Lincang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥០នាក់) ឃុំពីងគុន 平村乡៖ ណាយូ 那玉村 ឃុំចាងទួយ 章驮乡 ឃុំម៉ាយីឌុយ 蚂蚁堆乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ឃុំឈ្វាន់នីយ 圈内乡 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកចិនកាង (Zhenkang County) (ចំនួនប្រជាជន ៤៥២នាក់) ឃុំមុយឆាង 木场乡៖ ដាឡុង 大拢村 (ជនជាតិប្លាងភាគច្រើន) ឃុំណាន់សាន 南伞镇៖ ដាវស៊ុយ 道水村 (ចំនួនប្រជាជនតិចតួច) ស្រុកហ្វេងឈិង (Fengqing County) (ចំនួនប្រជាជន ១,២៧៦នាក់) ឃុំតាហ្សៃ 大寨乡៖ ដាលីសែ 大立色村, ឈុងអ៊ីង 琼英村, ពីងចាង 平掌村 ឃុំសាន់ឆាហ៊ឺ 三岔河乡៖ សាន់តូវទាន 山头田村 ឃុំដាស៊ី 大寺乡, ឃុំយីងបាន 营盘乡, ឃុំហ្វេងស៊ານ 凤山乡, ឃុំលួយដាង 洛党乡 ស្រុកស៊ឺដាន (Shidian County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៧១២នាក់) ឃុំបៃឡាង 摆榔乡៖ ហាឆាយ 哈寨, ភូមិមូឡាវយួនឆាយលើ និងក្រោម 上下木老元寨, តាចុងជៀនស៊ານ 大中尖山, យ៉ាវក្វាង 姚光 ស្រុកឆាងនីង (Changning County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំកាស៊ី 卡斯乡៖ ស៊ីនគូ 新谷, ស៊ួងឡុង 双龙, យីងបៃឆាយ 应百寨, អ៊ែរកូវទី 二沟地 ឃុំកេងកា 更嘎乡៖ ប៉ៃឆាវលីន 百草林, ដាឈូស៊ុយ 大出水 ស្រុកឡានឆាង (Lancang County) (ចំនួនប្រជាជន ៦,៥០០នាក់) ឃុំហ៊ុយមីន 惠民乡៖ ម៉ាន់ជីង 蛮景, ម៉ាន់ហុង 蛮洪, វ៉េងជី 翁机, វ៉េងវ៉ា 翁洼 ឃុំឈៀនលីវ 谦六乡៖ ដាកាង 打岗, ដាគុន 打滚, ម៉ាឆាង 马厂, ដាណាវ 大脑 ឃុំដុងវ៉េន 文东乡៖ ស៊ុយថាង 水塘, ជីវគូ 旧苦, ប៉ាសៃ ៉ាសៃ (នៅណាកុងឆាយ 那巩寨), ណាសៃ 那赛 ស្រុកម៉ូជាំង (Mojiang County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០+ នាក់) ឃុំជིងស៊ីង 景星乡៖ តៃហឺ 太和村 ស្រុកជིងគូ (Jinggu County) (ចំនួនប្រជាជន ១,០០០នាក់) ឃុំពីអាន 碧安乡៖ ក្វាងមីង 光明村 ឃុំម៉េងបាន 勐班乡៖ ម៉ាន់ហៃ 蛮海村 (អ្នកនិយាយភាសា «ឡាវ៉ា» Lawa) ឃុំបានប៉ូ 半坡乡៖ បានទូ 班督村 ស្រុកជིងដុង (Jingdong County) ឃុំបាវតຽន 保甸乡 ស្រុកស៊ឺម៉ាវ (Simao County) ឃុំជូលីន 竹林乡៖ ស៊ីជូលីន 茨竹林村, តាឆឺស៊ុយ 大车树村 ភូមិជនជាតិប្លាងក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងជིងហុង (Jinghong City) ផងដែរ រួមមានទាំងនៅភូមិគុនហានតាហ្សៃ 昆罕大寨村 ក្នុងភូមិដាហួងបា 大荒坝村 និងឃុំដាឌូកាង 大渡岗乡។ === ថៃ === យោងតាមមូលដ្ឋានទិន្នន័យជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសថៃ របស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ធរ [១] ជនជាតិផ្លាង (Plang) ដំបូងឡើយបានធ្វើដំណើរមកដល់ និងបានតាំងទីលំនៅរួចមកហើយនៅក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ជាពិសេសក្នុងស្រុកម៉ែច័ន្ទ (Mae Chan) និងស្រុកម៉ែសាយ (Mae Sai)។ ជនជាតិផ្លាងខ្លះបានចំណាកស្រុកទៅធ្វើការជាកម្មករក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកກធំ (Greater Bangkok) ដោយភាគច្រើននៃពួកគេបានទៅតាំងលំនៅឋាននៅក្នុងខេត្តនគរបឋម (Nakhon Pathom)។ ==ឯកសារយោង== 24wocbpf0zu4de4iu13pubyeps3nwvb 10 54897 341296 2026-09-28T14:58:45Z Nisetpdajsankha 5475 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ <includeonly>{{#invoke:lang|langx}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 341296 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:lang|langx}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> b2t9lzvo8lxg4ixz37k2ittlrezox1h 14 54898 341326 2026-09-29T04:17:03Z TheRandomGoober 27248 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{Tracking category}} This is a tracking category for [[WP:CS1|CS1 citations]] with redundant parameters. {{#lst:Help:CS1 errors|redundant_parameters_help_text}} {{#lst:Help:CS1 errors|notes_help_text}} <!-- {{#lst:Help:CS1 errors|references_help_text}} --> {{CatAutoTOC}} [[Category:CS1 errors|R]] 341326 wikitext text/x-wiki {{Tracking category}} This is a tracking category for [[WP:CS1|CS1 citations]] with redundant parameters. {{#lst:Help:CS1 errors|redundant_parameters_help_text}} {{#lst:Help:CS1 errors|notes_help_text}} <!-- {{#lst:Help:CS1 errors|references_help_text}} --> {{CatAutoTOC}} [[Category:CS1 errors|R]] p97rlj8ihtekz1wxxr9t8zw4xxx8ujr