វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4478 341922 341711 2026-10-12T13:10:45Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 341922 wikitext text/x-wiki '''ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Preah Ang Chek Preah Ang Chorm shrine) គឺជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាមួយស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។បូជនីយដ្ឋានសាសនានេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលមានដាក់តម្កល់[[ព្រះពុទ្ធរូប]] ០២ អង្គនៅក្នុងនោះគឺ'''ព្រះអង្គចេក'''និង'''ព្រះអង្គចម'''ហើយត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ធ្វើការគោរពបូជាតាំងពីឆ្នាំ ១៩៨២ មកម្ល៉េះ។ {{Infobox religious building | name = ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម | native_name = Preah Ang Chek Preah Ang Chorm | religious_affiliation = [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | image = Preah_Ang_Chek_and_Preah_Ang_Chorn_(m).jpg | alt = | caption = | map_type = Cambodia | coordinates = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | deity = | country = {{flag|កម្ពុជា}} | functional_status = | website = | founded_by = | year_completed = ១៩៨២ | image_size = 300px }} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ប្រភពដើមមិនច្បាស់លាស់អំពីរូបសំណាកសម័យអង្គរទាំង ០២ អង្គនេះ=== ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម គឺជារូបសំណាកដែលសាងអំពីសំរិទ្ធនិងត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ នៅឯម្ដុំព្រៃជុំវិញ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]។គេជឿថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមដើមឡើយត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។យោងតាមវិទ្យាស្ថានមនុស្សសាស្ត្រនិងសង្គមសាស្ត្រនៃ[[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា|រាជ្យបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា]]នៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គបានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះនិងដាក់តម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដើម្បីជាកត្តិយសនិងការគោរពដល់ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គដែលនៅក្នុងសម័យនោះត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ព្រះបរមពោធិសត្វ|ព្រះពោធិសត្វ]]ដែលទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារតែ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោលគ្មានអ្នកថែរក្សា។<ref name=":0">{{Cite web |last=Po |first=Yin |date=2020-08-24 |title=ប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គចេក និង ព្រះអង្គចម ដែលជាទីសក្ការៈបូជារបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ |trans-title=History of Preah Ang Chek and Preah Ang Chorm, a shrine of the Khmer people |url=https://ihss.rac.gov.kh/2020/08/24/%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%b7%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%a2%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82%e1%9e%85%e1%9f%81%e1%9e%80-%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a/ |access-date=2022-07-18 |website=Institute of Humanities and Social Sciences of the Royal Academy of Cambodia |language=km }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===អបិយជំនឿអាថ៌កំបាំងរបស់លោកដាប ឈួន=== បន្ទាប់ពីដឹងថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមកំពុងរក្សាទុកនៅឯ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]លោក[[ដាប ឈួន]]ដែលជាចៅហ្វាយខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ រួមជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានលួចយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ<ref>{{Cite news |last=Sloan |first=Michael |date=2011-07-29 |title=The hotel de la saved |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/hotel-de-la-saved |access-date=2022-07-18 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយរបស់ខ្លួនដែលសព្វថ្ងៃគឺជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]]។គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវការទាហាន ០៥ នាក់ប្រើកម្លាំងរួមគ្នាទើបអាចលើករួច។បើតាមអបិយជំនឿគេជឿថាលោក[[ដាប ឈួន]]អាចលើករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់លើស្មារបស់ខ្លួនបានយ៉ាងងាយស្រួល។លោកនិងទាហានរបស់លោកតែងតែចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃដើម្បីថ្វាយបង្គំនិងបួងសួងនៅមុខរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ។<ref name=":1">{{Cite web |last=Kosal |first=Por |date=2020-12-23 |title=ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់ |trans-title=Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft. |url=https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 |access-date=2022-07-18 |website=SBM News}}</ref> គេជឿថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានប្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]ឲ្យដឹងខ្លួនជាមុនអំពីអំពីផែនការដែល[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]មានបំណងធ្វើឃាតលោកបន្ទាប់ពីរូបលោកត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាក្បត់ជាតិនិងជាប់ទាក់ទងនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] ដែលមានគោលបំណងប៉ុនប៉ងផ្តួលរំលំ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]។លោកបានសម្រេចចិត្តរត់ភៀសខ្លួនទៅ[[ថៃ|សៀម]]ដោយលោកបានព្យាយាមយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើបានឡើយដោយសារលោកបានបាត់បង់កម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាអស់ទៅហើយ។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានមន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តយកទៅរក្សានិងតម្កល់ទុកនៅឯមុខអគារនៅក្នុងពិធីដ៏អធិកអធមមួយនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។នៅពេល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]កំពុងផ្ទុះឡើងនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅកាន់[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលស្ថិតនៅក្បែរនោះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។<ref>Kosal, Por (2020-12-23). [https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 "ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់"] [Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft.]. SBM News. Retrieved 2022-07-18.</ref> ===ត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមឬត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹក?=== រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមទទួលរងនូវការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសារកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=ih7HDwAAQBAJ |title=Buddhism in a Dark Age: Cambodian Monks under Pol Pot |date=2012-12-31 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6577-1 |pages=112 |language=en}}</ref>ធ្វើការបំផ្ទុះចោល។ទង្វើបែបនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការប៉ុនប៉ងលុបបំបាត់ប្រជាជននៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]ចេញអំពីអ្វីដែលពួកគេចាត់ទុកថាជាអបិយជំនឿ។យោងតាម[[ទេព វង្ស|សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទេព វង្ស]]<ref>{{Cite book |last1=Nike |first1=Howard J. De |url=https://books.google.com/books?id=EQw3WtGizq4C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA365 |title=Genocide in Cambodia: Documents from the Trial of Pol Pot and Ieng Sary |last2=Quigley |first2=John |last3=Robinson |first3=Kenneth J. |date=2012-05-23 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0546-6 |location=365 |language=en}}</ref>ព្រះអង្គលោកមានការសោកស្តាយចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកសំរិទ្ធទាំង ០២ អង្គនេះដែលឆ្លាក់ដោយបុព្វបុរសរបស់យើងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរវត្ត]]។ទោះជាយ៉ាងណាមានការរៀបរាប់ខុសៗគ្នាអំពីជោគវាសនារបស់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដោយលោក[[ឆាំង យុ]]បានអះអាងថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះមិនត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនោះទេប៉ុន្តែត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹកទៅវិញ។<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=rVnMxVz_Bg8C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA287 |title=Cambodian Buddhism: History and Practice |date=2008-03-11 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3298-8 |pages=287 |language=en}}</ref>មិនថាជាករណីណាក៏ដោយប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនបានផ្សព្វផ្សាយពាក្យចចាមអារ៉ាមថាទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅលើរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះរួមទាំងមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេបានស្លាប់ដោយជំងឺនៅក្នុងរយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ពីនោះ។<ref name=":2">{{Cite news |last=Thik |first=Kaliyann |date=2011-09-23 |title=The guardian statues |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues |access-date=2022-07-18}}</ref> ===ការស្ដារឡើងវិញនូវការគោរពបូជា=== រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមត្រូវបានគេធ្វើការគោរពបូជាឡើងវិញដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីព្រះសង្ឃ ពុទ្ធសាសនិក និង អាជ្ញាធរ[[ខេត្តសៀមរាប]]។ យោងតាមឯកសារផ្លូវការរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានស្រង់ឡើងពីបាត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ហើយយកទៅតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលជាទីតាំងដើមវិញ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ទីសក្ការៈបូជាសម្រាប់ដាក់តម្កល់រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមឬដែលត្រូវបានហៅថា'''ព្រះពុទ្ធមាស'''បានចាប់ផ្ដើមសាងសង់ឡើងទល់មុខសួនឯករាជ្យនិង[[សណ្ឋាគារហ្គ្រេនហូថែលអង្គរ|សណ្ឋាគារ Grand Hotel d’Angkor]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ រដ្ឋមន្ត្រី[[:en:Ministry_of_Commerce_(Cambodia)#p-lang|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម]]លោក[[ចម ប្រសិទ្ធ]]បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការពង្រីកនិងកែលម្អទីសក្ការៈបូជានេះ។<ref>Thik, Kaliyann (2011-09-23). [https://phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues "The guardian statues"]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[:en:The_Phnom_Penh_Post|Phnom Penh Post]]. Retrieved 2022-07-18.</ref> ==ឯកសារយោង== j8iyrqv0x893n19cffkers5ck6ns9o7 0 8350 341920 341557 2026-10-12T13:05:34Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 341920 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ឯកសារយោង == s9nv5v1fwh11jze27lxy5q17fivjkfc 341921 341920 2026-10-12T13:05:57Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 341921 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា[[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ និងជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កកើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំគូលែនជាទីកំណើតនៃអាណាចក្រអង្គរ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ឯកសារយោង == s5nj46f1qfuh430b92ufk8r9sky7v9l 341923 341921 2026-10-12T13:16:29Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* តំបន់អភិរក្សនិងការពារ */ 341923 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា[[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ និងជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កកើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំគូលែនជាទីកំណើតនៃអាណាចក្រអង្គរ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ [[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ៤៨ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងជើងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ == ឯកសារយោង == s4qk4956r1dpox74ubdxgd41bhea7ek 341924 341923 2026-10-12T13:20:25Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 341924 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា[[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ និងជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កកើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំគូលែនជាទីកំណើតនៃអាណាចក្រអង្គរ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> ==ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> ==តំបន់អភិរក្សនិងការពារ== {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ [[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ៤៨ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងជើងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ ==ឯកសារយោង== d7rzo0pfeaaciqc6x2ev241lghc00ju 341926 341924 2026-10-12T13:35:53Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 341926 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា[[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ និងជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កកើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំគូលែនជាទីកំណើតនៃអាណាចក្រអង្គរ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> ==ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ== ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref> ==តំបន់អភិរក្សនិងការពារ== {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ [[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ៤៨ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងជើងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ ==ឯកសារយោង== 5i89dk9fad2p7bdnvdgi1styf2jmz4s 4 11862 341960 340564 2026-10-13T09:26:55Z ANKE CHEN 53000 /* KPS99TV — request for draft review */ Correct outdated source list and link revised draft; retain source limitations 341960 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ ==Help for translate== Hello and sorry for writing in English. Can anyone help me translate a small article (2 paragraphs) from English to your language and create the article in your wiki? Please, fell free to answer in my talk page in your wiki anytime. Thanks! [[អ្នកប្រើប្រាស់:Xaris333|Xaris333]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Xaris333|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:១៥ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ (UTC) == The visual editor will be enabled on this wiki in some days== ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' As per previous announcements earlier this year, '''[[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) will be enabled at this Wikipedia in some days. It allows people to edit articles as if they were using a typical word processor. Here's a quick explanation of what is going to happen''': you can find a more detailed one, with pictures, at [[:mw:VisualEditor/Single_edit_tab|mediawiki.org]]. [[File:VisualEditor and wikitext side-by-side.png|alt=Side by side screenshots, showing the visual appearance of both editing systems |center|frameless|720px]] ;What's changing? :In the new system, you get a <u>single edit tab which follows your preferences</u>, and that therefore will launch the wikitext editor '''or''' the visual editor depending on which one you opened the last (''{{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}}''). <br> This applies to everyone who edited recently, including anonymous users. ;How do I switch to the ''other'' editor then? :Buttons on the toolbars of both editors were added months ago so that you can switch from one to the other every time you want to, without losing your changes and without having to save first. <br>The button, located on the right side of the toolbar, looks like square brackets ('''<nowiki>[[ ]]</nowiki>''') in the visual editor, and like a pencil ([[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|20px]]) in the wikitext editor. ;Are there other options available? :Yes. You can choose whether you want: * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}}'' (if you temporarily switch to the wikitext editor through the button on the toolbar, the system won't remember it; also, it only applies to namespaces where the visual editor is available). * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}'' (if you temporarily switch to the visual editor through the button on the toolbar, the system won't remember it) * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}'' (a system in place at multiple wikis since 2013. You are familiar with this option if you have been using the visual editor here.) **''Please note: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;How do I set my preference? *If you want to try or to stay in the new system: you don't need to do anything. *If you had explicitly disabled the visual editor in the past and want to keep it disabled: you don't need to do anything. *All the registered users have a dropdown menu in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|Editing tab of their Preferences]] ({{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}), where they can choose from. <u>This only needs to be done once</u>. Don't forget to save ;) **<small>Users with the visual editor disabled need to re-enable it if they're interested in accessing that menu!</small> *People who use the visual editor regularly will see a pop-up <u>(only once after the single edit tab system is introduced)</u>, and they can choose their favorite setting there. Of course, they can change their mind at any time just like the others, and pick a different setting from their Preferences. **Anonymous users who have used the visual editor recently will also be able to choose which editor they want to edit with. **''Reminder: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;Final remarks *<mark>Please spread the word about this major change</mark> in any way that you deem appropriate for this community, by linking to this announcement elsewhere, putting up a site notice, etc. Please note it will affect all the registered users at first, and after some days it will reach logged-out contributors as well if no major technical issues have arisen. Don't hesitate to ask questions, I'll be around for a while to help! *Please do let us know about any anomalies you think you're experiencing, and do post any other feedback below. I'd like to thank everyone who works to make the transition easier for this community, and whoever will help me processing feedback in your language. *You can learn more about optimizing the visual editor experience here by [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|reading a guide on mediawiki.org]]. Thank you! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[:mw:User talk:Elitre (WMF)|talk]]) ម៉ោង០៨:២៧ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ (UTC) == The visual editor is now active here== <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Hello again. This message is only available in English at this time: {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' <gallery mode="nolines" widths=300px> File:VisualEditor bi-directional switching pencil icon in wikitext.png|alt=The upper right corner of the wikitext editing toolbar, showing a pencil icon|thumb|In the wikitext editor, the pencil icon allows you to switch to the visual editor. File:VisualEditor toolbar Page options - Switch to wikitext - Save.png|alt=The toolbar in the visual editor, showing the square brackets icon next to the Publish button.|thumb|In the visual editor, the <nowiki>[[ ]]</nowiki> (square brackets) icon allows you to switch to the wikitext editor. Please note that the button will soon say {{int:Publishpage}} or {{int:Publishchanges}}, due to an unrelated change. </gallery> As some of you have noticed, '''this Wikipedia now has [[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) enabled for all registered users'''. The rollout to logged-out users will likely happen in a week or so. <mark>For an '''explanation of how the editing system now works and how to choose/go back to your favorite setting, please see my previous announcement above'''.</mark> If you wish to '''change your editing system preferences now, this can be done from [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|this link to your Preferences]] --> {{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}'''. All edits using the visual editor will be tagged with "{{Int:tag-visualeditor}}" in recent changes, watchlists, and page histories. To access the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide|User Guide for the visual editor]], click on the "(?)" icon in its toolbar. Please let us know if you find any problems. You can report issues directly in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on at [[:mw:VisualEditor/Feedback]]; by all means, feel free to also [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|ping or contact me directly]] if you prefer. In case of emergency (like an unexpected bug causing widespread problems), please contact James Forrester, the product manager, at jforrester@wikimedia.org or on [[:m:IRC|IRC]] in the #mediawiki-visualeditor channel. Happy editing! Respectfully, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] --ម៉ោង១៨:៥៦ ថ្ងៃអង្គារ ទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ (UTC) PS: Are you seeing interface messages that are not in this wiki's language? Please fix this by providing translations [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&filter=%21translated&action=translate here]. Translations may be also provided for the [[:mw:Help:VisualEditor/User_guide|user guide]]. Please contact me if you want guidance in contributing translations! </div> == ESEAP Conference 2018 == Hello Khmer Wikipedians, Scholarship applications for '''[[metawiki:ESEAP_Conference_2018|ESEAP Conference 2018]]''' is now open! '''[[metawiki:ESEAP_Conference_2018|ESEAP Conference 2018]]''' is a regional conference for Wikimedia communities around the ESEAP regions. ESEAP stands for East, Southeast Asia, and Pacific. Taking place in Bali, Indonesia on 5-6 May 2018, this is the first regional conference for the Wikimedia communities around the regions. Full scholarships are subject to quotas, maximum two people per country and your country is eligible to apply, visit [[metawiki:ESEAP_Conference_2018/Attend|this page]]. We also accept [[metawiki:ESEAP_Conference_2018/Submissions|submissions]] of several formats, including: *'''Workshop & Tutorial''': these are presentations with a focus on practical work directed either to acquiring a specific skill or doing a specific task. Sessions are 55 minutes led by the presenters in a classroom space suitable for laptops and work. *'''Posters''': A2-size format to give news, share your community event/program, set out an idea, propose a concept, or explain a problem. The poster itself must be uploaded to Wikimedia Commons with a suitable license. *'''Short Presentation/Sharing talks''': 10-15 minutes presentation on certain topic. Deadline for submissions and scholarship applications is on 15 March 2018. Best regards, --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Pilarbini|Pilarbini]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Pilarbini|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៨:២៩ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៨ (UTC) (Communication Team) == Help Improving Search for Khmer == {{int:hello}}! Sorry for writing in English. {{int:Please-translate}}. I'm trying to improve search on Khmer wikis by automatically re-ordering the characters in Khmer text so that words that look the same will be matches when searching. For example, សាស្ត្រាចារ្យ and សាស្រ្តាចារ្យ. The first one has (ស + ្ត + ្រ) and the second has (ស + ្រ + ្ត). The first one gets [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=សាស្ត្រាចារ្យ&title=ពិសេស%3Aស្វែងរក&profile=default&fulltext=1 152 results] on Khmer Wikipedia and the second gets [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99&title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F%3A%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%82%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80&profile=default&fulltext=1 67 results]. I'd like them both to get [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99+OR+%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99&title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F%3A%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%82%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80&profile=default&fulltext=1 all the results]. I need help reviewing the syllables I've re-ordered to make sure they are correct. I also have found some syllables that I don't understand, and I would appreciate any help to explain them. The examples, with context, are on [[mw:User:TJones_(WMF)/Notes/Khmer_Reordering/Examples|Mediawiki]]. Comments here or on the discussion page there would be very helpful. {{int:Feedback-thanks-title}} [[អ្នកប្រើប្រាស់:TJones (WMF)|TJones (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:TJones (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:៣១ ថ្ងៃសុក្រ ទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៩ (UTC) == Improving the translation support for the Khmer Wikipedia == ''Sorry about not being able to write in Khmer.'' [[:mw:Content translation|Content translation]] has been successful in supporting the translation process on many Wikipedia communities, and we want to help additional wikis with potential to grow using translation as part of [[:mw:Content translation/Boost|a new initiative]]. Content translation facilitates the creation of Wikipedia articles by translating content from other languages. It has been used already to create more than half a million articles. In addition, the tool provides [[:mw:Help:Content translation/Translating/Translation quality|mechanisms to encourage the creation of good quality content]], preventing the publication of lightly edited machine translations. In general, our analysis shows that the translations produced are [[:mw:Content_translation/Deletion_statistics_comparison|less likely to be deleted than the articles started from scratch]]. Khmer Wikipedia editors have used Content translation to create [[Special:CXStats|more than a hundred articles]]. Given the size of the editing community, we think that there is potential to use translation to create more articles, expand existing ones, and attract new editors that learn how to make productive edits. Translation can help the community to reduce the language gap with other languages and grow the number of editors in a sustainable way. In order to achieve this goal, we want to collaborate with you to make Content translation more visible in the Khmer Wikipedia and support new ways to translate. As a first step, during the next weeks we plan to enable Content translation by default on the Khmer Wikipedia. That will make it easy for users to discover the tool [[:mw:Help:Content_translation/Starting|through several entry points]]. However, users not interested in translation will still be able to disable it from their preferences. Please feel free to share any comment in this conversation thread. Thanks! --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Aaharoni-WMF|អមីរ ឯ. អហរោណិ / Amir E. Aharoni (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Aaharoni-WMF|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:០៣ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ (UTC) == Wiki Loves Folklore 2021 is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2021|Wiki Loves Folklore 2021]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the 1st till the 28th of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2021 submitting] them in this commons contest. Please support us in translating the [[:c:Commons: Wiki Loves Folklore 2021|project page]] and a [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:Translate?group=Centralnotice-tgroup-wikiloveslove2020&language=en&filter=%21translated&action=translate|one-line banner message] to help us spread the word in your native language. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' [[អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២៥ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=21073884 --> == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) ម៉ោង១៤:១២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == FileImporter == Hi! I created [[:mw:Extension:FileImporter/Data/km.wikipedia]] so now it is easy to move files to Commons. Just make sure to check the file before moving it. If you need help feel free to ping me. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:០១ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Files with no license == Hi! Some users have uploaded one or more files with no license. All files on Wikipedia need a license. If no license is added the file have to be deleted. So all users should check the files they have uploaded and check if all information is correct and if there is a license. I am currently adding the files in [[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Files with no license]]. There is a link in the top of the category you can click to see which file(s) you uploaded without a license (if any). It will take a few hours to add all files (about 850 in total) so if you check now there may be more later. I plan to leave a message on the talk pages of the users that have uploaded files without a license once all files are added to the category. Sorry to write in English. I hope you can help translate if any users need help with their files. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:១០ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) : All files are now marked and all users informed (except one that is blocked). --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:២៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Implementation of auto-reference tool, Citoid == Hi, I would like to bring the attention to implement the auto-reference tool, [[mw:Citoid|Citoid]] to kmwiki. So that we can paste the URL, and let it generate the reference code automatically. This tool is available as default in the En wiki. Anyone can do it, please assist. See the discussion here https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Requests_for_help_from_a_sysop_or_bureaucrat#Request_to_bring_Visual_Editing_features_of_@enwiki_to_@kmwiki [[user:Trezoo|Trezoo]] Please also have a look if this is something you can do. :---------------------------- :សួស្តីខ្ញុំចង់ឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលនូវឧបករណ៍យោងស្វ័យប្រវត្តិ(auto-reference) [[mw: Citoid | Citoid]] ទៅក្នុងវិគីយើងនេះ ដើម្បីងាយស្រួលដោយគ្រាន់តែបិទភ្ជាប់ URL អាចឱ្យវាបង្កើតកូដយោង(reference)ដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ ឧបករណ៍នេះគឺមានស្រាប់នៅក្នុងវីគីអង់គ្លេស។ :សូមមើលការពិភាក្សានៅទីនេះ https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Requests_for_help_from_a_sysop_or_bureaucrat#Request_to_bring_Visual_Editing_features_of_@enwiki_to_@kmwiki --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|Snsqr]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៣:១៦ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) :It should work now, though it might lack some features. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:២១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ::Many thanks. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|Snsqr]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១១:១១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ==Crosswiki vandalism== Hi! Sorry for writing in English and maybe in the wrong place. I have been keeping an eye on a vandal, [[:en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/Angelmunoz50/Archive|Angelmunoz50]], also known as DaisyBus2017 on Meta and LiliaMiller2002 on Wikidata. [[ឃាតកម្ម Riley Ann Sawyers]] is typical of the articles that this vandal creates, that is they are partly correct (but machine translated) but with important facts wrong or unsourced. Mostly it is dates and cause of death but sometimes the wrong information is about nationality, burial place, height or other data. You might want to block MariaMiller30, and I suggest that you check all new articles about dead children against the sources. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|Sjö]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:០២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) :And the same vandal is back, now creating two articles here with incorrect information, [[ការស្លាប់របស់ Paulette Gebara Farah]] and [[ការស្លាប់របស់ Kelsey Smith-Briggs]]: https://guc.toolforge.org/?user=WarioMiller40 . [[អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|Sjö]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:៣៤ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ::I have deleted the associated pages and blocked the user. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង២២:២០ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Global ban proposal for Musée Annam == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} There is an on-going discussion about a proposal that Musée Annam be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Musée Annam|Requests for comment/Global ban for Musée Annam]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[User talk:NguoiDungKhongDinhDanh|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ម៉ោង១៤:២២ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:1234qwer1234qwer4@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Mus%C3%A9e_Annam/Invitations/AN&oldid=22500565 --> == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|Wiki Loves Folklore 2022]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 28th''' of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2022 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2022|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:១៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22560402 --> == Subscribe to the This Month in Education newsletter - learn from others and share your stories == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear community members, Greetings from the EWOC Newsletter team and the education team at Wikimedia Foundation. We are very excited to share that we on tenth years of Education Newsletter ([[m:Education/News|This Month in Education]]) invite you to join us by [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|subscribing to the newsletter on your talk page]] or by [[m:Education/News/Newsroom|sharing your activities in the upcoming newsletters]]. The Wikimedia Education newsletter is a monthly newsletter that collects articles written by community members using Wikimedia projects in education around the world, and it is published by the EWOC Newsletter team in collaboration with the Education team. These stories can bring you new ideas to try, valuable insights about the success and challenges of our community members in running education programs in their context. If your affiliate/language project is developing its own education initiatives, please remember to take advantage of this newsletter to publish your stories with the wider movement that shares your passion for education. You can submit newsletter articles in your own language or submit bilingual articles for the education newsletter. For the month of January the deadline to submit articles is on the 20th January. We look forward to reading your stories. Older versions of this newsletter can be found in the [[outreach:Education/Newsletter/Archives|complete archive]]. More information about the newsletter can be found at [[m:Education/News/Publication Guidelines|Education/Newsletter/About]]. For more information, please contact spatnaik{{@}}wikimedia.org. ------ <div style="text-align: center;"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[User talk:ZI Jony|^{<span style="color:Green"><i>(Talk)</i></span>}]], {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y|}} (UTC)</div></div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/Awareness_of_Education_Newsletter/List_of_Village_Pumps&oldid=21244129 --> == Weird edits on Wikidata == Excuse me for using English. [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/Ganga999devi]] made [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Contributions/Ganga999devi&offset=&limit=500&target=Ganga999devi several wrong edits linked different things] on Wikidata lately. Because some edits happened locally and I can't read Khmer scripts, please help me checking his edits. Feel free to ping me, thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:២២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], Could you help? Thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៦:៣៤ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :: I checked some of their edits on Khmer Wikipedia and most of them seems fine. Some of their other contributions are about deities which I do not know much about, and therefore cannot make any comments. Besides that, they also made some questionable redirects in Khmer Wikipedia (which you should not be concerned about because they are not related to Wikidata). ::I am not familiar with Wikidata, but the topics they edited in Khmer appears to be consistent with that in English. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:១៣ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :::[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], let's see a case. [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%94%E1%9F%8E%E1%9E%93%E1%9F%80%E1%9E%93%E1%9F%80&type=revision&diff=262559&oldid=211065 this article] was about a hindu goddess, brahma's first daughter. After [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%94%E1%9F%8E%E1%9E%93%E1%9F%80%E1%9E%93%E1%9F%80&type=revision&diff=279526&oldid=262559 his edit], this article is renamed and is about a Chinese water goddess, which is totally different from the original one. Moreover, these two goddess had two independent pages on Wikidata because they are not the same. He merged them and caused lots of messes. I have no idea why he didn't create new articles and add new articles to existed Wikidata items. It will take lots of time to clean and cut pages histories by admins.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៦:២៤ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) ::::It seems like they made lots of wrong merges on Wikidata and also lots of wrong redirects on Khmer Wikipedia. I think most of their edits about deities should be reverted, but that will take serious amount of time and effort. I also suspects they are not a native Khmer user because their wordings are unusual and their account is originally created on Thai Wikipedia. Did they make any wrong edits there as well? [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:០៨ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) ::::[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], I can't read Thai so I have no comment. Otherwise, [[អ្នកប្រើប្រាស់:Ganga999devi]] has done a bad edit on [[សត្វហត្ថិលិង្គ]] again. Please revert and ban him. Thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២២ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == Enabling Section Translation: a new mobile translation experience == {{int:Hello}} Khmer Wikipedians! Apologies as this message is not in Khmer language, {{Int:Please-translate}}. The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] is pleased to let you know that we will like to enable the [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tool in Khmer Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test it so you can: * Give us your feedback * Ask us questions * Tell us how to improve it. Below is background information about Section translation, why we have chosen your community, and how to test it. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. The Wikimedia Foundation Language team has improved the translation experience further with the Section Translation. The WMF Language team enabled the early version of the tool in February 2021 in Bengali Wikipedia. Through their feedback, the tool was improved and ready for your community to test and help us with feedback to make it better. [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones. * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device. Khmer Wikipedia seems an ideal candidate to enjoy this new tool since it has Content Translation tool enabled by default. We plan to enable the tool on Khmer Wikipedia in the coming weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tool and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have in any of the following formats: * As a reply to this message * On [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]. '''Try the tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation our testing instance]. Once it is enabled on your Wikipedia, you’ll have access to [[:km:Special:ContentTranslation|https://km.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation]] with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve. '''Provide feedback''' Please provide feedback about Section translation in any of the formats you are most comfortable with. We want to hear about your impressions on: * The tool * What you think about our plans to enable it * Your ideas for improving the tool. Thanks, and we look forward to your feedback and questions. '''PS''': Sending your feedback or questions in English is particularly appreciated. But, you can still send them in the language of your choice. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:០៨ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) On behalf of the WMF Language team === Section Translation tool enabled in Khmer Wikipedia === <br> Hello Friends! <br> The Language team is pleased to let you know that the [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] tool is [https://km.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Especial:Traducci%C3%B3n_de_contenidos&from=en&to=bs&sx=true&section=#/ now enabled in Khmer Wikipedia]. It means you can translate real content one section at a time using your mobile devices with ease. <br> Now you can also start translating an article on your mobile device right when you notice it is missing in Khmer. From a Wikipedia article in any language, switch languages and search for ភាសាខ្មែរ. If the article does not exist, an option to translate it will appear, as shown in the image below. <br> [[File:Sx-language-selector-invite-th.png|centré|vignette|Image of the entry point]] <br> Content created with the tool will be marked [https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F:%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%A0%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9E%BB?type=&user=&page=&wpdate=&tagfilter=sectiontranslation&wpfilters%5B%5D=newusers with the “sectiontranslation” tag] for the community to review. We’ll monitor the content created, but we are very interested in hearing about your experience using the tool and reviewing the content created with it. <br> So, [https://km.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation enjoy the tool] and [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|provide feedback]] on improving it. <br> Thank you! <br> [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២៣ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Cross-wiki vandalism, page to delete == Hi. Please delete [[Issou Football Club]], created by a cross-wiki vandal (see https://guc.toolforge.org/?by=date&user=176.161.227.235, https://guc.toolforge.org/?by=date&user=176.161.229.123, etc.). Thanks. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Jules*|Jules*]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Jules*|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៩:៥៤ ថ្ងៃពុធ ទី២៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Requesting protection == My request I made on Meta may seem a bit redundant if I request this, but I'd like [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%B7%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C&action=history this page] to be protected, as a [[m:Special:CentralAuth/Phnom Penh Skyline|banned user]] keeps targeting the page, and has made multiple [[Special:Diff/283437|personal]] [[Special:Diff/283452|attacks]] against me. I'm sick and tired of having to revert this guy over and over again, but something needs to be done about this. [[អ្នកប្រើប្រាស់:DarkMatterMan4500|DarkMatterMan4500]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:DarkMatterMan4500|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:៥០ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Requesting deletion == I would like to request deletion of two pages created by cross-wiki spammers: * [[Cory Chamberlain]] * [[Tyraa Nicole]] Thanks! [[អ្នកប្រើប្រាស់:Bovlb|Bovlb]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Bovlb|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:៣៦ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) ::{{Done}} --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០២:៣៨ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[Special:Contributions/Albeiror24|Albeiror24]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[អ្នកប្រើប្រាស់:Superpes15|Superpes15]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Superpes15|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:១១ ថ្ងៃពុធ ទី០៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ (UTC) == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Khmer Wikipedia == {{Int:Hello}} Khmer Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Khmer Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[ឯកសារ:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[ឯកសារ:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៤:២៩ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ (UTC) == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ម៉ោង២២:១៤ ថ្ងៃអង្គារ ទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:គីមស៊្រុន]] (bureaucrat, administrator) # [[User:វ័ណថារិទ្ធ]] (bureaucrat, administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[អ្នកប្រើប្រាស់:EPIC|EPIC]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:EPIC|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង២២:១៧ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == Help needed with translating User Interface message strings == {{Int:hello}} Wikimedians I hope this message finds you well! We have some User Interface message strings that need your help to be translated into Khmer. Right now, they're at 0 percent, and it would be fantastic to get them fully localized. @[[អ្នកប្រើប្រាស់:Phan Pan|Phan Pan]], @[[អ្នកប្រើប្រាស់:Chhen Pisey|Chhen Pisey]] and @[[អ្នកប្រើប្រាស់:គីមស៊្រុន|គីមស៊្រុន]], thank you for all your contributions in this Wikipedia. Maybe you are interested in volunteering to translate the message strings, and anyone else interested in jumping in and lending a hand. Below is the link for the message strings on translatewiki: * https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-contenttranslation-automatic-translation&language=km&filter=%21translated&action=translate If you haven’t used [https://translatewiki.net/ translatewiki.net] before, no worries! Here’s what you need: * A good grasp of both English and Khmer. * A TranslateWiki account (your wiki account won’t work here, but you can easily create one with your existing Wiki details, so you don’t have to remember anything new). * A willingness to follow some simple instructions! Once you’ve got your account set up, you’ll need to translate a few random messages for the site to authenticate your knowledge of the language. After that, you can dive right into the translations using the links above. Thanks so much for helping! If you have any questions or need help, let me know. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៦:៤៥ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == The Khmer Rouge at the present time == Hello, sorry for writing in English, I have a question. At one time I came across sources from 2005-2007 that the degraded remnants of the Khmer Rouge continue to hide in the jungle, engaging in robbery and smuggling. I have not found more recent sources. In this regard, the question is, is there any modern data on the current fate of the remnants of the Khmer Rouge? Thank you in advance. — [[អ្នកប្រើប្រាស់:Vyacheslav84|Vyacheslav84]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Vyacheslav84|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:៥៧ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == Cambodia == Cambodia [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-74007-7|&#126;2026-74007-7]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-74007-7|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:០០ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == ការងារ == មានការងារ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-47487-79|&#126;2026-47487-79]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-47487-79|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០១:៣១ ថ្ងៃអង្គារ ទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == KPS99TV — request for draft review == I am a journalist affiliated with KPS99TV. Could an uninvolved editor review the draft at https://km.wikipedia.org/wiki/User:ANKE_CHEN/KPS99TV for sourcing, notability and Khmer wording before it is moved to article space? It cites TVK Cambodia, RadioInfo Asia and a Metfone TV360 channel page. Thank you. [[អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ANKE CHEN]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៨:៤២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :Additional sourcing: the [https://www.information.gov.kh/d/inb Ministry of Information registered-media directory] lists “KPS99 TV” with its website and Sihanoukville address; this directory provides an additional reference for the draft. A separate [https://www.tvk.gov.kh/%e1%9e%af%e1%9e%80%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%98-%e1%9e%a2%e1%9f%8a%e1%9e%bb%e1%9e%80-%e1%9e%82%e1%9e%b9%e1%9e%98%e1%9e%9f%e1%9f%81%e1%9e%84-%e1%9e%87%e1%9f%86%e1%9e%9a%e1%9e%bb/ TVK report dated 14 May 2026] covers a ministry visit to the station on 13 May 2026, including its newsroom and broadcasting facilities. RadioInfo Asia’s [https://radioinfo.asia/about/ publisher information] and [https://radioinfo.asia/about/policies/ editorial and corrections policies] provide context for evaluating its September 2025 profile. These links are supplied for the existing review request. [[អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ANKE CHEN]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:៣៣ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :Update, 13 October 2026: the [[Special:PermanentLink/341959|revised draft]] adds internal links and simplifies repeated source introductions. Correction to the original request: the TV360 citation is no longer used. The two TVK reports have the same publisher; the ministry directory and App Store listing support identification, not significant independent coverage. The RadioInfo profile still contains conflicting 2025 establishment and 2024 reporting dates, so it is not used to establish the launch date. The trial-operation date remains attributed to the station representative in TVK. The draft remains in user space for assessment of sourcing, notability and Khmer wording by an uninvolved editor. My KPS99TV affiliation is unchanged. [[អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ANKE CHEN]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៩:២៦ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) ey99b3izhowpjwgke1bc4wkhcvyckfm 0 12187 341952 340955 2026-10-12T23:26:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 341952 wikitext text/x-wiki {{Redirect|អធិរាជាណាចក្រចិន||អធិរាជាណាចក្រចិន (១៩១៥–១៦)}} {{Use dmy dates|date=February 2013}} {{pp-semi-vandalism|small=yes}}{{pp-move-indef}} [[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|ទឹកដីប្រហែលៗដែលបានកាន់កាប់​ដោយរាជវង្ស​និងរដ្ឋផ្សេងៗ តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{Contains Chinese text}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[អរិយធម៌ចិន]]មានដើមកើតនៅមជ្ឈមណ្ឌលក្នុងតំបន់ផ្សេងៗតាមដងទន្លេពីរគឺ[[ទន្លេលឿង]] និង [[ទន្លេឆាងជាំង]] នៅ[[យុគថ្មរំលីង]] ក៏ប៉ុន្តែទន្លេលឿងត្រូវបានគេនិយាយថាគឺជាអណ្ដូងនៃអរិយធម៌ចិន​។ ជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្របន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំមក ចិនជាអរិយធម៌មួយក្នុងចំណោម[[អរិយធម៌]]ចំណាស់បំផុតនៃពិភពលោក។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1287798.stm |title=China country profile |publisher=BBC News |date=2010-10-18 |accessdate=2010-11-07}}</ref> ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាសំណេរត្រូវបានគេដឹងថាបានសរសេរនៅដើមសម័យ[[រាជវង្សសាង]] (រ.១៧០០-១០៤៦ មស) ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏អត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណៗមួយចំនួនដូចជា ''[[កំណត់ត្រាមហាប្រវត្តិវិទូ]]'' (រ.១០០ មគ) និង ''[[វស្សប្បវត្តិឫស្សី]]'' បានពោលអះអាងថាធ្លាប់មានសម័យ[[រាជវង្សសៀ]]មុនសម័យរាជវង្សសាងទៅទៀត។<ref name="state1"/><ref name="The Ancient Dynasties">{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> [[វប្បធម៌ចិន|វប្បធម៌]] [[អក្សរសាស្ត្រចិន|អក្សរសាស្ត្រ]] និង [[ទស្សនវិជ្ជា]]ចិនភាគច្រើន បានរីកចម្រើនច្រើនកំឡុងសម័យ[[រាជវង្សចូវ]] (១០៤៥-២៥៦មគ.)។ *រាជវង្សចុវបានចាប់ផ្ដើមដាំក្បាលចុះដោយសារសម្ពាធខាងក្រៅនិងខាងក្នុងនៅសតវត្សទី៨ម.គ. និងនគរនេះនៅទីបំផុតបានបែកខ្ញែកទៅជារដ្ឋតូចៗ ដោយផ្ដើមឡើងនៅ[[សម័យរដូវស្លឹកឈើលាស់និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ]] និងឈានដល់ការស្ដែងឱ្យឃើញមែនទែននៅក្នុង[[សម័យនគរចម្បាំង]]។ នេះគឺជារឿងមួយក្នុងចំណោមសម័យកាលនៃ[[រដ្ឋភាពបរាជ័យ]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (ថ្មីៗបំផុតនៃរឿងនោះគឺ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីចិន]])។ នៅចន្លោះសម័យនៃនគរជាច្រើននិងស្ដេចត្រាញ់និយម រាជវង្សចិននានាបានគ្រប់គ្រងប៉ែកមួយចំនួន រឺក៏ចិនទាំងមូល នៅក្នុងសម័យខ្លះ រួមមានសម័យបច្ចុប្បន្ន ការត្រួតត្រាបានលាតសន្ធឹងទៅឆ្ងាយដល់[[ស៊ិនជាំង]] និង/រឺ [[ទីបេ]]។ ការអនុវត្តបែបនេះបានចាប់ផ្ដើមជាមួយ[[រាជវង្សឈិន]]: នៅឆ្នាំ២២១ម.គ. [[ស្ដេចឈិនឝ៊ឺ|អធិរាជស្ដេចឈិនឝ៊ឺ]]បានបង្រួបបង្រួមនគរចម្បាំងផ្សេងៗ ហើយបានបង្កើតឡើងនូវអធិរាជាណាចក្រចិនទីមួយដំបូងគេ។ [[រាជវង្សក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|រាជវង្សសោយរាជ្យបន្តៗនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]]បានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធ[[ការិយាធិបតេយ្យ]]ជាច្រើនដែលអាចឱ្យ[[អធិរាជចិន]]គ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់លើទឹកដីដ៏ធំធេងល្វឹងល្វើយ។ ទិដ្ឋភាពសាមញ្ញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិនគឺថាសម័យកាលផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើននៃការបង្រួបង្រួមនិងបែកបាក់នយោបាយ រួមជាមួយនោះចិនជាចៃដន្យក៏ត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកមនុស្សមកពីវាលស្តិប ភាគច្រើននៃពួកគេ ដែលនៅពេលនោះបានធ្វើសមានកម្មទៅជាប្រជាជន[[ហានចិន]]រួចទៅហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងនយោបាយមកពីប៉ែកជាច្រើននៃអាស៊ី បាននាំមកដោយរលកបន្តៗនៃ[[អន្តោប្រវេសន៍]] ការវាតទី និង[[សមានកម្មវប្បធម៌]] គឺជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ចិនទំនើបនេះ។ ==បុរេប្រវត្តិ== ===យុគថ្មបំបែក=== '''''មើលផងដែរ'': ''[[បញ្ជីស្ថានីយថ្មបំបែកនៅចិន]]''''' អ្វីដែលជា[[ចិន]]សព្វថ្ងៃនេះគឺត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក''[[មនុស្សឈរត្រង់ខ្លួន]]''(អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ)ជាង​មួយលាន​ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|author=Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|month=June|year=2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3-4|accessdate=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=24 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|dead-url=yes}}</ref> ការសិក្សាថ្មីៗបង្ហាញថាឧបករណ៍ធ្វើអំពីថ្មបានរកឃើញនៅស្ថានីយ[[ស៊ាំវឆាងលាំង]](Xiaochangliang)គឺត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទតាមរយៈ [[ចុម្ពិតវិច្ឆន្ទលេខន៍]] ១,៣៦លានឆ្នាំកន្លងទៅហើយ។<ref name="Xiaochangliang">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archivedate=13 សីហា 2007|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|accessdate=2007-08-04|url-status=dead}}</ref> ស្ថានីយ៍បុរាណវត្ថុនៅ[[ស៊ីហវ់ទូក]](Xihoudu)ក្នុងខេត្ត[[ឝានស៊ី]](Shanxi) គឺជាកន្លែងដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយពួក ''អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ''ដែលត្រូវបានគេចុះកាលបរិច្ឆេទ ១,២៧លានឆ្នាំកន្លងមកហើយ ។ <ref name="MagnetostratigraphicDating" /> កំណាយនៅឯ[[មនុស្សយានម៉ុវ|យានម៉ុវ]](Yuanmou) ហើយក្រោយមកទៀត[[មនុស្សឡាញឈាន|ឡាញឈាន]](Lantian)បង្ហាញនូវការតាំងទីលំនៅលើកដំបូង ។ ទំនងជារូបសំណាកដ៏ល្បីឈ្មោះបំផុតនៃពួក''[[អូម៉ូអេរ៉ិខខ្ទុសសឹ]]''បានរកឃើញនៅប្រទេសចិនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះថា[[មនុស្សប៉ីជិង]]រកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩២៣-២៧។ *បំណែកនៃគ្រឿងស្មូនបីត្រូវបានគេជីកយកឡើងនៅឯរូងភ្នំលីយូកហ៊្សុយ(Liyuzui)ក្នុងខេត្ត[[លាវចុវ]](Liuzhou) [[គ័ងស៊ិ]](Guangxi)បានចុះកាលកំណត់១៦,៥០០និង១៩,០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.​ ។<ref>[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf "The discovery of early pottery in China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China</ref> ===យុគថ្មរំលីង=== ''មើលផងដែរ'':[[បញ្ជីវប្បធ៌មថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] យុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិនដែលអាចជាស្លាកស្នាមត្រលប់ទៅក្រោយវិញ រវាង១២០០០និង​១០០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|month=October | year=2004|accessdate=2008-02-10}}</ref> ភស្តុតាងដំបូងចំពោះការដាំដុះស្រូវរបស់ជនជាតិចិនមុនគេបង្អស់ត្រូវបានចុះ [[ការចុះកាលបរិច្ឆេទកាបូនវិទ្យុសកម្ម|កាលកំណត់ដោយកាបូនវិទ្យុសកម្ម]]ប្រហែលជា៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ <ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|accessdate=2008-02-10|archivedate=27 សីហា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|url-status=dead}}</ref> [[វប្បធ៌មផីលីកាង]] (Peiligang) នៃស្រុក[[ស៊ីនចឹង]](Xinzheng)​ ខេត្ត[[ហឺណាន]] (Henan) ត្រូវបានធ្វើកំណាយរកឃើញក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ។<ref>{{cite web|title=Peiligang Site|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|accessdate=2008-02-10|archivedate=7 សីហា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807120030/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|url-status=dead}}</ref> ដោយមានវិស័យកសិកម្មបានធ្វើអោយកើនឡើងនូវអត្រាប្រជាជន សមត្ថភាពផ្ទុកនិងចែកចាយទិន្នផល​ ហើយនិងមានលទ្ធភាពផ្គត់ផ្គង់ដល់ពួកសិប្បករនិងពួកអ្នកគ្រប់គ្រងគេទៀត ។<ref>{{cite web|last=Pringle|first=Heather|title=The Slow Birth of Agriculture|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|work=[[Science (journal)|Science]]|year=1998|volume=282|page=1446|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archivedate=20 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820023435/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|url-status=dead}}</ref> នៅចុងសម័យ[[យុគថ្មរំលីង]] ជ្រលងនៃ[[ទន្លេលឿង]]បានចាប់ផ្ដើមបង្កបង្កើតជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធ៌មមួយដោយខ្លួនឯង ដែលភូមិនិគមន៍ជាច្រើនត្រូវបានស្ថាបនាឡើង ។ ភាពគួរអោយកត់សំគាល់សំខាន់បំផុតខាងបុរាណវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅឯ[[ប៉ានប៉ូ]](Banpo)ក្នុងក្រុងអនុខេត្ត[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។<ref>{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.|title=Neolithic and Bronze Age Cultures|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History|publisher=[[ibiblio]]|year=2007|accessdate=2008-02-10}}</ref> ទន្លេលឿងត្រូវបានដាក់ឈ្មោះដូច្នេះ ពីព្រោះដោយសារតែ[[ដីលឿង]]បង្កើតជាច្រាំងទន្លេបានធ្វើអោយមានពណ៌លឿងប្រឿងៗនៅក្នុងផ្ទៃទឹក ។<ref>{{cite encyclopedia|title=Huang He|url=http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2007|access-date=26 កុម្ភៈ 2011|archive-date=5 មិថុនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605050404/http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|url-status=dead}}</ref> ប្រវត្តិដំបូងនៃប្រទេសចិនធ្វើអោយមានភាពងងឹតសូន្យសុងដោយកង្វះឯកសារដែលបានកត់ត្រាពីសម័យនេះរួមគ្នា ជាមួយការសេសសល់នៃរឿងរ៉ាវដែលបានសរសេរ កំឡុងសម័យក្រោយមកទៀតបានព្យាយាមពន្យល់ពិព៌ណនាព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដែលបានកើតឡើងជាច្រើនសតវត្សមុនៗមក ។ ក្នុងហេតុផលមួយ ដើមទងនៃបញ្ហាជាច្រើនសតវត្សនៅក្នុងការស្វែងយល់ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងទៅលើផ្នែកមួយ នៃប្រជាជនចិន​បានធ្វើអោយស្រអាប់ងងឹតដោយឡែកពីគ្នារវាងការពិតនិងការប្រឌិតដែលមើលឃើញ ក្នុងប្រវត្តិដើមដំបូងនៃប្រទសនេះ ។ នៅឯ ៧០០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជនជាតិចិនបានធ្វើការដាំដុះស្រូវដែលជួយអោយមានការរីកចំរើនដល់វប្បធ៌ម[[ចៀហ៊ូ]](Jiahu) ។ នៅ[[តាម៉ៃទី]](Damaidi)ក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[នីងសៀ]](Ningxia) [[សញ្ញាណយុគថ្មរំលីងក្នុងប្រទេសចិន|ចម្លាក់ថ្ម]]៣,១៧២ផ្ទាំង​ចុះកាលបរិច្ឆេទពី៦០០០-៥០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.បានត្រូវគេរកឃើញមាន''ទ្រង់ទ្រាយជាអក្សរមួយតួៗចំនួន៨,៤៥៣តួ ដូចជា ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ តារា ទេព្ដានិងទិដ្ឋភាពនៃការប្រមាញ់ រឺក៏ ការចិញ្ចឹមសត្វ'' ។ អក្សររូបទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាស្រដៀងនឹងតួអក្សរដំបូងបង្អស់ដែលអាចអះអាងបានថាត្រូវបានសរសេរ ដោយជនជាតិចិន ។<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669569.stm | work=BBC News | title=Chinese writing '8,000 years old' | date=2007-05-18 | accessdate=2010-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=2007-05-18|accessdate=2007-05-19|archive-date=3 មីនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303223737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមកទៀត [[វប្បធ៌មយ៉ាងសាវ]](Yangshao)ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយ[[វប្បធ៌មឡុងសាន]](Longshan)នៅប្រហែល២៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ។ ==សម័យបុរាណ== ''មើលផងដែរ: [[គម្រោងកាលប្រវត្តិវិទ្យា សៀ ស្ឆាង ចូវ]]'' ===រាជវង្សសៀ (ប្រ. ២១០០ - ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សសៀ]]'' រាជវង្ស'''សៀ'''នៃប្រទេសចិន (ពីប្រ.២១០០ ដល់ ប្រ. ១៦០០ មុនគ.ស.)គឺជារាជវង្សដំបូងគេបង្អស់ដែលបានពិព៌ណនាក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណដូចជា ''[[កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ]]និង[[កាលប្បវត្តិឫស្សី]]'' ។ <ref name="state1"/><ref>{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=2008-01-12}}</ref> ទោះបីជាមានការមិនឯកភាពថា តើរាជវង្សនេះមាន រឺ អត់ អោយប្រាកដក៏ដោយ ក៏មានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុខ្លះបង្ហាញថាមានវត្តមាននៃរាជវង្សនេះដែលអាចទៅរួច ។ អ្នកប្រវត្តិវិទូ[[ស៊ឺម៉ា ឈាន]](Sima Qian) (១៤៥-៩០ មុនគ.ស.)​​ដែលជាអ្នកកត់ត្រា''ស៊ឺជី''(Shiji) រឺក៏ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ''ហើយនិងកាលប្បវត្តិដែលបានហៅថា''កាលប្បវត្តិឫស្សី''ចុះកាលបរិច្ឆេទការកកើតនៃ[[រាជវង្សសៀ]]​កាលពី៤២០០ឆ្នាំមុន ក៏ប៉ុន្តែកាលបរិច្ឆេទនេះមិនទាន់ជាក់លាក់នៅឡើយ ។. អ្នកបុរាណវត្ថុភាគច្រើនឥឡូវនេះបានភ្ជាប់រាជវង្ស'''សៀ​'''ទៅនឹងកំណាយ នៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីធូ|អឺលីធូ]](Erlitou)ក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)ភាគកណ្ដាល<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm Bronze Age China] at [http://www.nga.gov/ National Gallery of Art]</ref> ជាកន្លែងដែលចង្ក្រានរំលាយសំរិទ្ធិមួយតាំងពីប្រហែល២០០០ឆ្នាំមុនគ.ស.ត្រូវបានជីកកកាយឃើញ ។ សញ្ញាណសំគាល់ដំបូងដែលបានមកពីសម័យនេះបានរកឃើញលើគ្រឿងស្មូននិងសំបកខ្ចៅខ្យងត្រូវបានគិតថាជាដូនតា នៃតួអក្សរចិនសម័យទំនើបនេះ ។<ref>[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in [[Simplified Chinese]])</ref> ជាមួយគ្នាកំណត់ត្រាដ៏ច្បាស់លាស់តិចតួចដែលត្រូវគ្នានឹង[[ឆ្អឹងទំនាយ]]រាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺក៏ ការសរសេរលើភាជន៍សំរិទ្ធិ[[រាជវង្សចូវ (១១២២ មុនគ.ស.-​ ២៥៦មុនគ.ស.)|រាជវង្សចូវ]] សម័យរាជការ'''សៀ'''នៅតែអាចយល់បានតិចតួចនៅឡើយ ។ តាមរយៈទេវកថា រាជវង្សនេះបានបញ្ចប់នៅប្រហែល១៦០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ជាលទ្ធផលមួយនៃ[[សមរភូមិមិងធាវ]] ។ ===រាជវង្សស្ឆាង (ប្រ. ១៧០០-១០៤៦ មុនគ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សស្ឆាង]]'' [[Image:China 1.jpg|left|thumb|សំណល់រាជវង្សស្ឆាង រកឃើញតាមដងទន្លេលឿង ]] កំណត់ត្រាដែលបានសរសេរមុនគេបង្អស់ពីអតីតកាលរបស់ចិនមកទល់ឥឡូវបានរកឃើញកាលបរិច្ឆេទពីរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' នៅប្រហែលសតវត្សទី១៣មុនគ.ស. ហើយយកបានពីទំរង់នៃអក្សរចារឹកនៃការព្យាករពីអនាគតកត់ត្រាលើឆ្អឹង រឺ សំបកសប្បីសត្វដែលក៏អាចហៅផងដែរថា''[[ឆ្អឹងទំនាយ]]'' ។ ការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុដែលផ្ដល់នូវតឹកតាងនៃវត្តមានរបស់រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ប្រ. ១៦០០-១០៤៦មុនគ.ស.ត្រូវបានចែកចេញជាពីរឈុត ។ ឈុតទីមួយពីដើមសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលមកពីប្រភពដើមនៅឯ[[វប្បធ៌មអឺលីកាង|អឺលីកាង]](Erligang)ឋិត នៅក្នុង[[ជិងចូវ]](Zhengzhou)និងសាងឆឹង(Shangcheng) ។ ឈុតទីពីរពីចុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' រឺ សម័យ'''យិន'''(Yin)ដោយប្រកបទៅដោយតួសេចក្ដីដ៏ច្រើននៃសំណេរឆ្អឹងអាថ៌កំបាំង ។ [[អានយ៉ាង]](Anyang)ស្ថិតក្នុងខេត្ត[[ហឺណាន]](Henan)នាសម័យថ្មីនេះត្រូវបានអះអាងថាជារាជធានីចុងក្រោយ ក្នុងចំណោមរាជធានីស្ឆាងទាំងប្រាំបួន (ប្រ. ១៣០០-១០៤៦ឆ្នាំមុនគ.ស.) ។ រាជវង្ស'''ស្ឆាង'''មានមហាក្សត្រ ៣១​អង្គពី[[ស្ដេចថាងនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចថាង]]ដល់[[ស្ដេចចូវនៃរាជវង្សស្ឆាង|ស្ដេចចូវ]] ។ នៅក្នុងសម័យនេះ ប្រជាជនចិនបានគោរពបូជាទេព្ដាផ្សេងៗដូចជា ទេព្ដាអាកាសធាតុនិងទេព្ដាមេឃហើយនិងទេព្ដាជាន់ខ្ពស់ដែលមាននាមថា[[សាងទី]](Shangdi)ជាទេព្ដាគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាដ៏ទៃទៀត ។ ទេព្ដាទាំងនោះជាអ្នករស់នៅកំឡុងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដែលបានជឿថាជាបុព្វការីជន ឪពុកម្ដាយនិងដូនតារបស់ពួកគេបានក្លាយជាទេព្ដា នៅពេលពួកគាត់ស្លាប់ហើយបុព្វការីជនរបស់ពួកគេនោះចង់អោយមានគេបូជាខ្លួនដូចទេព្ដាដែរ ។ គ្រួសារនីមួយៗបានគោរពបូជាបុព្វបុរសរៀងៗខ្លួន ។ ប្រហែលជា១៥០០ឆ្នាំមុនគ.ស. ពួកចិនបានចាប់ផ្ដើមប្រើឆ្អឹងទំនាយ ដែលបានសរសេររួចទៅទស្សន៍ទាយព្យាករណ៍អនាគត ។ នៅសម័យមួយនៃរាជវង្ស'''ចូវ''' (ប្រហែល ១១០០ឆ្នាំមុនគ.ស.) ប្រជាជនក៏គោរពបូជាអធិធម្មជាតិមួយដែរ ដែលហៅថា''ធាន''(Tian) ត្រូវបានបកប្រែជាសាមញ្ញថាស្ថានលើ ។ ដូចគ្នានឹង'''សាងទី'''ដែរ ស្ថានលើបានគ្រប់គ្រងលើទេព្ដាទាំងអស់ហើយស្ថានសួគ៌ក៏បានសម្រេចថានរណានឹងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនស្ថិត នៅក្រោម[[អំនាចទេវរាជ]] ។​​ ព្រះមហាក្សត្រអាចគ្រប់គ្រងបានដរាបណាទ្រង់មានអំនាចទេវរាជ ។ គេមានជំនឿថាអធិរាជ រឺ អធិរាជនីបានបាត់បង់នូវអំនាចទេវរាជនៅពេលដែលគ្រោះធម្មជាតិបានកើតឡើងយ៉ាងច្រើនហើយ ពេលនោះជាការពិតទៅទៀត ព្រះមហាក្សត្រក៏លែងមានការខ្វល់ព្រះទ័យទៅលើប្រជារាស្ត្របានធ្វើអោយឃើញជាក់ស្ដែងឡើង ។ ដោយការឆ្លើយតបមកវិញ គ្រួសាររាជវង្ស នឹងត្រូវបានផ្ដួលរំលំហើយរាជវង្សថ្មីនឹងកាន់កាប់បន្តនិងទទួលបានអំណាចទេវរាជជំនួសវិញ ។ ''កំណត់ត្រានៃមហាប្រវត្តិវិទូ'' ថ្លាថ្លែងថារាជវង្ស​'''ស្ឆាង'''បានប្ដូររាជធានីប្រាំមួយលើក ។ ជាចុងក្រោយ(ហើយសំខាន់បំផុត)ប្ដូរទៅ[[យិនស៊ី|យិន]](Yin)នៅឆ្នាំ១៣៥០មុនគ.ស.ដែលនាំមកដល់យុគមាសនៃរាជវង្សនេះ ។ ពាក្យថារាជវង្ស'''យិន'''(Yin)មានន័យដូចនឹងរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ ទោះបីយ៉ាងណាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើជាចុងក្រោយហើយកាន់តែច្បាស់ឡើងនៅពាក់កណ្ដាលនៃសម័យរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ចុងក្រោយបង្អស់ ។ ប្រវត្តិវិទូចិន ដែលបានរស់នៅសម័យក្រោយៗមកទៀតទម្លាប់ធ្វើការកត់សំគាល់លើរាជវង្សមួយដែលបន្តពីរាជវង្សមួយទៀត ក៏ប៉ុន្តែស្ថានភាពនយោបាយជាក់ស្ដែង ក្នុងប្រទេសចិនដើមដំបូងត្រូវបានដឹងថាមានការស្មុគស្មាញមែនទែន ។ ដោយហេតុនេះហើយ តាមអ្នកប្រាជ្ញនៃប្រទេសចិនខ្លះអោយយោបល់ថា'''សៀ'''ហើយនិង'''ស្ឆាង'''ប្រហែលជាសំដៅទៅ លើអង្គការនយោបាយពីរដែលមានដំណាលៗគ្នា ក៏ដូចជា '''ចូវ'''ដំបូងឡើយត្រូវបានដឹងថាមានវត្តមាន ក្នុងសម័យតែមួយនឹង'''ស្ឆាង'''ដែរ ។ កំណត់ត្រាសរសេរដៃបានរកឃើញនៅ'''អានយ៉ាង'''(Anyang)អះអាងនូវវត្តមាននៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រាជ្ញបស្ចឹមប្រទេសជារឿយៗស្ទាក់ស្ទើរដោយឯកភាពជាបណ្ដោះអាសន្នរួមគ្នា ដោយទទួលស្គាល់តាមកំណត់ត្រា'''អានយ៉ាង'''ដែលថាមានរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ ឧទាហរណ៍ ការស្វែងរកបុរាណវត្ថុនៅឯ[[សានស៊ិងតួយ]](Sanxingdui)បានផ្ដល់ជាគំនិតថាអរិយធ៌មបច្ចេកទេស ដែលបានរីកចំរើនមិនដូចវប្បធ៌ម'''អានយ៉ាង'''ទេ ។ តឹកតាងមិនអាចសន្មតបាននៅក្នុងការផ្ដល់អោយដឹងថាតើអាណាចក្រ'''ស្ឆាង'''លាតសន្ធឹងពី'''អានយ៉ាង'''ចម្ងាយប៉ុន្មាននោះទេ ។ សម្មតិកម្មដែលនាំអោយថា'''អានយ៉ាង'''ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង'''ដដែលនោះ គឺនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការមានដូចគ្នានិងបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងតំបន់ដែលមានការតាំងនៅ នៃវប្បធ៌មផ្សេងៗដ៏ទៃទៀតជាច្រើនក្នុងតំបន់ បច្ចុប្បន្នសំដៅលើប្រទសចិនភាគខាងក្នុង រឺក៏ ភូមិភាគកណ្ដាល ។ ===រាជវង្ស ចូវ (១០៦៦-២៥៦ មុនគ.ស.)=== [[Image:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|ភាជន៍បូជា[[សំរិទ្ធិចិន|សំរិទ្ធិ]],[[យៅ​ (ភាជន៍)|យៅ(You)]] ,ចូវខាងលិច]] អត្ថបទក្បោះក្បាយ: [[រាជវង្សចូវ]] រាជវង្ស'''ចូវ'''គឺជារាជវង្សដែលអូសបន្លាយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនចាប់ពី១០៦៦ឆ្នាំមុនគ.ស. មកទល់ប្រហែល២៥៦មុនគ.ស.។ នៅចុងនៃសហវត្សទី២មុនគ.ស[[រាជវង្សចូវ]]បានចាប់ផ្ដើមងើបផុសឡើងតាមជ្រលងដង[[ទន្លេលឿង]]លុកលុយ លើតំបន់មួយនៃរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ '''ចូវ'''បានបង្ហាញខ្លួនឡើងដើម្បីចាប់ផ្ដើមការដឹកនាំរបស់ពួកគេក្រោមប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាល[[របបសក្ដិភូមិ|សក្ដិភូមិ]] ។ ប្រជាជនចូវគឺជាប្រជាជនដែលបានរស់នៅខាងលិចនៃ[[ស្ឆាង]]ហើយមេដឹកនាំ'''ចូវ'''ត្រូវបានតែងតាំងថា''អ្នកការពារភាគខាងលិច'' ដោយរាជវង្ស'''ស្ឆាង''' ។ អ្នកគ្រប់គ្រង'''ចូវ''' [[ស្ដេចអ៊ូរាជវង្សចូវ|ស្ដេចអ៊ូ]] ដែលមានការជួយជ្រោមជ្រែង ដោយព្រះភាតារបស់ព្រះអង្គគឺ[[ចៅពញាចូវ]]ជាស្ដេចរាជានុសិទ្ធិចាត់ចែងដើម្បីវាយកម្ចាត់'''ស្ឆាង'''នៅ[[សមរភូមិមុយ៉េ]](Muye) ។ ស្ដេច'''ចូវ'''នៅពេលនោះបានសំអាងលើលទ្ធិនៃ[[អំនាចទេវរាជ]] ដើម្បីអោយទទួលស្គាល់ការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ដោយមានលទ្ធិនេះហើយដែលបានជះឥទ្ធិពលស្ទើរតែគ្រប់រាជវង្សដែលសោយរាជ្យបន្ត ។ '''ចូវ'''​ដំបូងឡើយបានរើរាជធានីទៅ ខាងលិចតំបន់មួយក្បែរ'''ស៊ីអាន'''(Xi'an)សព្វថ្ងៃនេះតាមដង[[ទន្លេវ៉ី]](Wei)ជាចរន្តទន្លេហូរចាក់ចូលគ្នានឹងទន្លេលឿង ប៉ុន្តែទន្លេទាំងពីរអាចនឹងជាដើមចមបន្តបន្ទាប់នៃការពង្រីកវិសាលភាពទៅជាជ្រលង[[ទន្លេយ៉ាងសេ]](Yangtze) ។ នេះអាចនឹងជាលើកដំបូងនៃការបំលាស់ទីប្រជាករដ៏ច្រើនពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ។ ===សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ (៧២២-៤៧៦ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យនិទាឃរដូវ​ និងសរទរដូវ]] [[Image:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|right|thumb|ភាជន៍ភូចិនក្បាច់[[នាគចិន|នាគ]]ព័ន្ធ[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]]] នៅសតវត្សទី៨ម.គ.អំនាចបានបែកខ្ញែកកំឡុង[[សម័យនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលបានប្រសិទ្ធិនាមតាមរយៈ[[កាលប្បវត្តិនិទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]]ដែលអាចយកជាការបាន ។ ក្នុងសម័យនេះ មេដឹកនាំកងទ័ពតាមតំបន់មួយចំនួនដែលបំរើការអោយ'''រាជវង្សចូវ'''បានចាប់ផ្ដើមប្រកាសអំនាចនិងប្រកួតប្រជែងរក[[អនុត្តរភាព]]របស់ខ្លួន ។ ស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរៗឡើងដោយការឈ្លានពាននៃប្រជាជាតិផ្សេងៗដូចជា '''[[ឈិន(រដ្ឋ)|ឈិន]]'''(Qin)ដែលបង្ខំអោយចូវផ្លាស់រាជធានីពួកគេទៅភាគខាងកើត'''[[ឡកយ៉ាង]]'''(Luoyang) ។ នេះគូសបង្ហាញឲឃើញនូវដំណាក់កាលដ៏សំខាន់ទីពីរនៃ'''រាជវង្សចូវ'''៖ '''ចូវខាងកើត''' ។ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋរាប់រយនីមួយៗដែលបានងើបបះបោរដោយឯកឯង អ្នកមានអំនាចតាមមូលដ្ឋានមូចំនួនបានក្ដោបក្ដាប់អំនាចខាងនយោបាយមួយភាគធំហើយនិងបន្តស្ដាប់បង្គាប់ស្ដេច'''ចូវ'''ត្រឹមតែងារប៉ុណ្ណោះ ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា មេដឹកនាំតាមតំបន់មួយចំនួនបានចាប់ផ្ដើមប្រើងាររាជវង្សដាក់ឲខ្លួនឯង ។ មួយរយសាលានៃគំនិតទស្សនវិជ្ជាចិនបានរីកស្គុះស្គាយកំឡុងសម័យនេះ ហើយចលនាបញ្ញវន្តដែលមានឥទ្ធិពល ដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ]] [[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|លទ្ធិច្បាប់និយម]]និង[[លទ្ធិម៉ូជឺ]]ត្រូវបានកកើតឡើង ជាផ្នែកមួយ ក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងពិភពនយោបាយដែលកំពុងតែផ្លាស់ប្ដូរ ។ សម័យនិទាឃរដូវ​និងសរទរដូវត្រូវបានកំណត់ ដោយការបែកខ្ញែកនៃអំនាចកណ្ដាលរបស់'''ចូវ''' ។ ប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នមានរាប់រយរដ្ឋ រដ្ឋខ្លះក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងនោះធំស្មើតែភូមិមួយនិងមានត្រឹមតែប៉មបន្ទាយមួយប៉ុណ្ណោះ ។ ===សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម (៤៧៦-២២១ ម.គ.)=== អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] បន្ថែមពីលើ ការបង្រួបបង្រួមខាងនយោបាយមកប្រទេសរដ្ឋ ដែលលេចធ្លោទាំងប្រាំពីរនៅតែមានមកដល់ចុងសតវត្សទី៥ម.ស. ហើយប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកមានតែពីរបីប្រទេសទេបានធ្វើសង្គ្រាមនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ត្រូវបានស្គាល់ថាជា[[សម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម]] ។ នៅមានស្ដេច[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]សោយរាជ្យមក ដល់ឆ្នាំ២៥៦ម.គ.ដែរ តែទ្រង់ភាគច្រើនជាតួតំណាងនិងកាន់អំនាចពិតតិចតួចណាស់ ។ តាមតំបន់ជិតខាង នៃរដ្ឋកើតសង្គ្រាមទាំងនេះ ដែលរួមមានស៊ីឆួន(Sichuan)និងលាវនីង(Liaoning) ត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាហើយតំបន់ទាំងពីរនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រង ក្រោមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលមូលដ្ឋានថ្មី នៃ[[ភូមិភាគ (ចិន)|ភូមិភាគ]]និង[[អាណាខេត្ត (រដ្ឋបាល)|អាណាខេត្ត]](郡縣/郡县) ។ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានប្រើតាំងពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវ ហើយផ្នែកខ្លះនៅឃើញមានក្នុងប្រព័ន្ធទំនើប នៃ[[ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋបាលចិន|សឹង(Sheng)និងសៀន(Xian)]] (ខេត្ត និង ស្រុក, 省縣/省县)។ ការពង្រីកទឹកដីចុងក្រោយក្នុងសម័យនេះបានចាប់ផ្ដើមកំឡុងរជ្ជកាល [[យីង ចឹង]](Ying Zheng) ស្ដេចឈិន ។ ការបង្រួបបង្រួម នៃមហាអំនាចទាំងប្រាំមួយរបស់ព្រះអង្គហើយនិងការបញ្ចូលបន្ថែមនៅតំបន់[[ចឺជាំង]](Zhejiang) [[ភ្វូជាន]](Fujian) [[គ័ងតុង]](Guandong) និង[[គ័ងស៊ី]](Guangxi) នាពេលបច្ចុប្បន្នក្នុងឆ្នាំ២១៤ម.ស.អាចឲទ្រង់ប្រកាសព្រះអង្គឯងថាជា[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|អធិរាជទីមួយ]](Qin Shi Huang)បាន ។ ==សម័យអធិរាជ== ===រាជវង្សឈិន (២២១-២០៦ ម.ស.)=== '''''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សឈិង]]''''' ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនសំដៅលើសម័យ[[រាជវង្សឈិន]]មកដល់ចុងសម័យ[[រាជវង្សឈិង]]ជាសម័យអធិរាជចិន ។ ទោះបីជារជ្ជកាលបង្រួបបង្រួមនៃអធិរាជ[[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ|ឈិន]]បន្តបានរយៈពេល១២ឆ្នាំក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គបានរៀបចំពង្រាបផ្នែកដ៏ធំនូវអ្វីៗ ដែលបង្កបង្កើតជាចំណុចស្នូលទឹកដីកំណើតនៃ[[ជនជាតិហានចិន]]ហើយ និងបង្រួបបង្រួមពួកគេក្រោមរដ្ឋបាលកណ្ដាលប្រកាន់[[លទ្ធិច្បាប់និយម (ទស្សនវិជា្ជចិន)|ច្បាប់]]ដ៏តឹងរឹង ដែលតាំងនៅ[[សៀនយ៉ាង]](Xianyang)(ក្បែរៗ[[ស៊ីអាន]][Xi'an]ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ) ។ លទ្ធិច្បាប់និយមដែលដឹកនាំ ដោយឈិនបានសង្កត់ធ្ងន់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្ជួន លើច្បាប់វិន័យហើយ និងអំនាចផ្ដាច់ការនៃព្រះចៅអធិរាជ ។ ទស្សនៈមួយនេះក្រោយមកជះឥទ្ធិពល ដល់ការពង្រីកចក្រភពតាមបែបកងទ័ពបង្ហាញការមិនដំណើរការ ក្នុងការគ្រប់គ្រងចក្រភពដោយសន្តិភាពបានទេ ។ ព្រះចៅអធិរាជឈិនជាធិបតី លើការបង្ក្រាបការប្រឆាំងខាងនយោបាយយ៉ាងឃោរឃៅរួមមានព្រឹត្តិការណ៍មួយ ដែលគេដឹងថាជា[[ការដុតបំផ្លាញសៀវភៅនិងការកប់អ្នកប្រាជ្ញទាំងរស់]] ។ នេះអាចនឹងជាកម្លាំងរុញច្រាន ពីក្រោយការស្រោចស្រង់របស់ហានក្រោយមកទៀត ដោយបញ្ចូលសាលាគំរូនៃការអភិបាលកិច្ចបន្ថែមទៀត ។ [[Image:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|[[ទាហានដី]][[ស្ដេច ឈិន ស៊ឺ]].]] [[រាជវង្សឈិន]]ល្បីដោយសារការសង់[[មហាកំផែងចិន]] ដែលត្រូវបានអះអាងបញ្ជាក់និងធ្វើបន្ថែមឲកាន់តែប្រសើរឡើងកំឡុងពេល[[រាជវង្សមិង]] ។ ការរួមចំណែកដ៏សំខាន់ផ្សេងៗ នៃឈិនរួមមានគំនិតនៃ រដ្ឋបាលកណ្ដាល ការបង្រួបបង្រួមច្បា់ប់វិន័យ ការអភិវឌ្ឍភាសាសរសេរ​ ប្រព័ន្ធរង្វាស់រង្វាល់និងរូបិយវត្ថុចិនគឺជាកង្វល់បន្ទាប់ពីសម័យនិទាឃរដូវនិងសរទរដូវនិងសម័យប្រទេសកើតសង្គ្រាម ។ បន្ថែមអ្វីមួយដែលសំខាន់ដូចជាល្វែង នៃភ្លៅរទេះសំរាប់រទេះត្រូវបានបង្កើតដូចគ្នាដើម្បីបញ្ជាក់ថាប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មរស់រវើកទូទាំងចក្រភព ។<ref>{{cite web|url=http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|title=Book "QINSHIHUANG"|accessdate=2007-07-06|archivedate=3 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703101114/http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|url-status=dead}}</ref> ===រាជវង្សហាន (២០២ ម.គ.–២២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សហាន]]'' ''មើលផងដែរ:[[ប្រវត្តិរាជវង្សហាន]]'' [[Image:ChangXingongdeng.jpg|thumb|[[ចង្កៀងប្រេង]] [[រាជវង្សហាន]] ចំលុះមួយដូចភីលៀង លុតជង្គង់ស.វ.២ម.គ.]] [[រាជវង្សហាន]] (២០២ម.គ.-២២០គ.ស.) លេចធ្លោឡើងក្នុងឆ្នាំ២០៦ម.គ. ស្ថាបនិក[[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សហាន|លាវប៉ាង]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជនៅឆ្នាំ២០២ម.គ. ។ វាគឺរាជវង្សដំបូងគេប្រកាន់យកទស្សនវិជ្ជា នៃ[[លទ្ធិខុងជឺ]]ដែលប្រែក្លាយជាបាតគ្រឹះ នៃមនោគមវិជ្ជាគ្រប់រជ្ជកាលទាំងអស់រហូតដល់ចុងនៃសម័យអធិរាជប្រទេសចិន ។ ស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់រាជវង្សហាន ប្រទេសចិនត្រូវបានធ្វើឲមានការរីកចំរើនដ៏ខ្លាំងក្លា នៅក្នុងវិស័យជាច្រើនទាំងចំពោះសិល្បះនិងវិទ្យាសាស្ត្រ ។ [[អធិរាជអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជអ៊ូ]] បានពង្រឹងនិងពង្រីកចក្រភពចិនដោយរុញច្រានពួក[[សួងនូ]] (ដែលដូចគ្នាជាមួយពួក[[ហាន់]])ទៅកាន់មហាវាលស្មៅនៃ[[ម៉ុងហ្គោលខាងក្នុង]]នាបច្ចុប្បន្ននេះដែលផ្ដាច់ពួកគេចេញពីតំបន់[[កានស៊ូ]] [[នីងសៀ]]និង[[ឈិងហាយ]]នាពេលឥឡូវ ។ នេះអាចជាការបើកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលើកដំបូងរវាងចិននិងពួកបស្ចឹមប្រទេសតាមរយះ[[ផ្លូវសូត្រ]] ។ មេទ័ពរាជវង្សហាន [[ប៉ាន ឆាវ]] បានពង្រីកការលុកលុយកាត់តាម[[ប៉ាមៀ]]ឆ្ពោះទៅកាន់មាត់[[សមុទ្រកាសព្យែន]] ។<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao Ban Chao], Britannica Online Encyclopedia</ref> ជាលើកដំបូងហើយនៃ[[ទំនាក់ទំនងចិនរ៉ូម៉ាំង|ស្ថានទូតរ៉ូម៉ាំងជាច្រើនដាក់នៅប្រទេសចិន]]ដែលត្រូវបានកត់ត្រាពីប្រភពចិនបាន តាមរយះផ្លូវសមុទ្រនៅឆ្នាំ១៦៦គ.សនិងលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ២៨៤គ.ស. ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ដីដែលបានប្រគល់ឲក្រុមគ្រួសារឥស្សរជនបានកាត់បន្ថយពន្ធដីបន្តិចម្ដងៗ ។ ក្នុងឆ្នាំ៩គ.ស. [[ស្ដេចជ្រែករាជ្យ|អ្នកជ្រែករាជ្យ]] [[វ៉ាង ម៉ាង]] បានបង្កើតឡើងនៅ[[រាជវង្សស៊ិន|រាជវង្សស៊ិន (''ថ្មី'')]] ដែលមានរយះកាលខ្លីមួយ ហើយបានចាប់ផ្ដើមធ្វើកម្មវិធីដីដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់និងកំណែទំរង់សេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗ ។ ក៏ប៉ុន្តែកម្មវិធីទាំងនេះមិន ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយគ្រួសារម្ចាស់ដីទេ ពីព្រោះតែវាបានអនុគ្រោះដល់ពួកកសិករ ។ អស្ថេរភាពបាននាំមកនូវភាពចលាចលនិងការបះបោរ ។ [[អធិរាជគ័ងអ៊ូនៃរាជវង្សហាន|អធិរាជគ័ងអ៊ូ]] បានធ្វើឲមានរាជវង្សហានដូចមុនវិញ ជាមួយនឹងការគាំទ្រនៃគ្រួសារអ្នកជំនួញនិងម្ចាស់ដីនៅ[[ឡកយ៉ាង]](Luoyang)ខាងកើតនៃ[[ស៊ីអាន]](Xi'an) ។ សម័យថ្មីនេះត្រូវបានឲឈ្មោះថា[[រាជវង្សហានខាងកើត]] ។ អំនាចហានបានធ្លាក់ចុះម្ដងទៀតចំណោមការចង់ដណ្ដើមទឹកដីគ្នា ការឈ្លានពាននិងការប្រឆាំងគ្នារវាង[[បក្សពួកព្រះមហាក្សត្រយានី]]និង[[មហាតលិក (មន្ត្រីរាជវាំង)#ចិន|ពួកមហាតលិក]] ។ [[ការបះបោរពួកឈ្នួតលឿង]]បានបែកធ្លាយនៅឆ្នាំ១៨៤គ.ស. ជាការនាំទៅដល់សម័យមួយនៃពួក[[ស្ដេចត្រាញ់]] ។ ជាលទ្ធផលនៃការជ្រួលច្របល់ រដ្ឋបីបានព្យាយាមទាញយកផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនលើលលប់ នៅក្នុងសម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យកាលនេះត្រូវបានគេនិពន្ធជាប្រលោមលោកដ៏អស្ចារ្យ ក្នុងស្នាដៃជាច្រើនដូចជារឿង''[[ប្រលោមលោកនៃនគរទាំងបី]]'' ។ ===សម័យវ៉ីនិងជិន (២៦៥-៤២០គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[ឆាវ វ៉ី]] [[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)]]'' បន្ទាប់ពី[[ឆាវ ឆាវ]] បានបង្រួបបង្រួមភាគខាងជើងនៅឆ្នាំ២០៨គ.ស. កូនប្រុសរបស់គេបានប្រកាសឡើងនៅរាជវង្ស[[ឆាវ វ៉ី|វ៉ី]]នៅឆ្នាំ២២០ ។ ភ្លាមនោះដែរ សត្រូវរបស់វ៉ីទាំងពីរ [[ស្ឈូ ហាន|ស្ឈូ]]និង[[អ៊ូខាងកើត|អ៊ូ]]បានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដែលនាំឲប្រទេសចិនឈានចូលដល់សម័យ[[នគរបី]] ។ សម័យនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឲឃើញលក្ខណៈនៃការបំបែកទៅជារដ្ឋបន្តិចម្ដងៗ ដែលធ្លាប់មានក្នុងរាជវង្សឈិននិងហាន ហើយនិងការបង្កើនអំនាចនៃមហាវង្សត្រកូលជាច្រើន ។ ទោះបីជានគរទាំងបីត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិន]]ក្នុងឆ្នាំ២៨០ក៏ដោយ ក៏រចនាសម្ព័ន្ធនេះនៅតែមានជាសារវន្តដដែលរហូតដល់ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ ។ ===សម័យ អ៊ូ ហ៊ូ (៣០៤–៤៣៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] [[ការបះបោរ អ៊ូ ហ៊ូ]]'' ដោយទទួលបានផលចំណេញពីសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ក្នុងរាជវង្សជិនក្រុមជនជាតិភាគតិច ([[អ៊ូ ហ៊ូ]][Wu Hu])ដែលមិនមែនជនជាតិហានចិន ដែលស្ថិតក្នុងសម័យនោះដូចគ្នាដែរ បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃប្រទេស នៅក្នុងសតវត្សទី៤ហើយនិងរុកគួននាំឲមានការជំលៀសជនជាតិហានចិនមួយភាគធំ ទៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ទន្លេយ៉ាងសេ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ៣០៣ ពួកជនជាតិ[[ទី(ក្រុមជនជាតិ)|ទី]](Di)បានបះបោរហើយក្រោយមកទៀតបានកាន់កាប់បាន[[ឆឹងទូ]](Chengdu) ដោយបង្កើតជារដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ឆឹង ហាន]](Cheng Han) ។ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[លាវ យាន (ហាន ចាវ)|លាវ យាន]](Liu Yuan) ពួក[[សួងនូ]](Xiongnu)បានរើបំរះក្បែរៗ[[ស្រុក លីនផ្វិន]](Linfen)សព្វថ្ងៃនេះហើយបង្កើតបានរដ្ឋមួយឈ្មោះថា [[ហាន ចាវ]](Han Zhao) ។ អ្នកស្នងរាជ្យពី លាវ យាន [[លាវ ឆុង (ហាន ចាវ)|លាវ ឆុង]](Liu Cong)បានចាប់បានហើយនិងប្រហារជីវិតអធិរាជជិនខាងលិចពីរអង្គចុងក្រោយទៀតផង ។ [[នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]] គឺជាពហុតរភាពនៃរាជវង្សដែលមិនមែនចិនមានអាយុកាលខ្លីៗដែលបានមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុង រឺក៏ ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិនភាគខាងជើងក្នុងសតវត្សទី៤និងទី៥ ។ ក្រុមជនជាតិជាច្រើនដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធរួមមានបុព្វបុរសនៃពួក[[ប្រជាជនថឺខ|ថឺខ]](Turk) [[ម៉ុងហ្គោល]]និង[[ជនជាតិទីបេ|ទីបេ]] ។ ភាគច្រើននៃ[[ពួកពនេចរ]]ទាំងនេះបានមានអាណាខេត្តខ្លះដែរ ហើយបានធ្វើ''[[ចិនភាវូនីយកម្ម]]''តាំងពីមុនការបានគ្រប់គ្រងអំណាចយូរមកហើយ ។ ជាការពិតទៅ មួយចំនួនក្នុងចំណោមពួកជនជាតិទាំងនោះគួរឲកត់ស្គាល់ដែរ គឺ[[ប្រជាជនឆៀង]](Qiang)និងសួងនូ(Xiongnu)ត្រូវបានអនុញ្ញាតិឲរស់ នៅតំបន់ព្រំដែនក្នុងមហាកំផែងតាំងពីចុងសម័យរាជវង្សហានមកម៉្លេះ ។ [[Image:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|បដិមារ [[ចុណ្ណសិលា]][[ព្រះពោធិសត្វ]], [[ឈីខាងជើង|រាជវង្សឈីខាងជើង]], ៥៧០គ.ស. ធ្វើនៅកន្លែងមួយ ដែលស្ថិតនៅខេត្ត [[ហឺណាន]]បច្ចុប្បន្ននេះ។]] ===រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង (៤២០–៥៨៩គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សខាងត្បូង និងខាងជើង]]'' ដោយបានសញ្ញានៃការដួលរលំនៃ[[រាជវង្សជិន (២៦៥-៤២០)|រាជវង្សជិនខាងកើត]]ក្នុងឆ្នាំ៤២០ ប្រទេសចិនបានធ្លាក់ចូលដល់សម័យ[[រាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង]] ។ ជនជាតិហានបានប្រមូលកងទ័ពដែលនៅរស់ពី ការវាយប្រហាររបស់កុលសម្ព័ន្ធពនេចរនៅភាគខាងជើងដូចជា [[សៀនប៉ី]]([[:en::Xianbei|Xianbei]]) ហើយនិងឲអរិយធ៌មរបស់ពួកគេបានបន្តការលូតលាស់រីកចំរើនតទៅទៀត ។ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ការតតាំងគ្នាយ៉ាងឃោរឃៅ ដោយសារថា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គួរតែត្រូវបានអនុញ្ញាតឲមាន ដែលបានកាន់ជានិច្ចកាលដោយរាជវង្សានុវង្ស និងពួកអភិជនដែរ រឺ អត់ ។ នៅទីបញ្ចប់ ជិតដល់ចុងនៃសម័យរាជវង្សខាងត្បូងនិងរាជវង្សខាងជើង ទាំងបរិស័ទខាងពុទ្ធសាសនា និងសាសនា[[តាវសាសនិក|តាវ]]បានស្រុះស្រួលហើងថែមទាំងកាន់តែចេះអត់ឱនឲគ្នាទៅវិញទៅមកទៀត ។ ក្នុងឆ្នាំ៥៨៩​ [[រាជវង្សសួយ|សួយ]]បានបញ្ចូលរាជវង្សខាងត្បូងចុងក្រោយ [[រាជវង្សឆិន|ឆិន]] តាមរយៈកងទ័ព ហើយបានដាក់បញ្ចប់សម័យរាជវង្សខាងជើងនិងរាជវង្សខាងត្បូង ។ ===រាជវង្សសួយ (៥៨៩–៦១៨ គ.ស.)=== ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សសួយ]]'' [[រាជវង្សសួយ]] ដែលជារាជវង្សបានរៀបចំដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញក្នុង ឆ្នាំ៥៨៩ក្រោយពីជិត៤សតវត្ស នៃការបែងចែកគ្នាខាងនយោបាយ រាជវង្សសួយបានដើរតួសំខាន់ជាងរយះពេល នៃវត្តមានរបស់វាដែលបានណែនាំរួចមកហើយ ។ សួយបាននាំឲចិនរួមគ្នាម្ដងទៀត និងបង្កើតឡើងនូវស្ថាប័នជាច្រើន ដែលត្រូវបានយកគំរូតាមដោយរាជវង្សស្នងបន្តសួយ គឺ[[រាជវង្សថាង|ថាង]] ។ ដូចគ្នានឹងរាជវង្សឈិនដែរ ក៏ប៉ុន្តែសួយបានប្រើទ្រព្យធនហួសប្រមាណ ហើយក៏បានដួលរលំទៅវិញ ។ ស្រដៀងទៅនិងរាជវង្សឈិនផងដែរ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាប្រពៃណីបានវិនិច្ឆ័យរាជវង្សសួយ ដោយអយុត្តិធ៌មបន្តិចដែរ ព្រោះថាការវិនិច្ឆ័យបានសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើភាពយង់ឃ្នង នៃរជ្ជកាលសួយ និង ឫកពារដ៏ក្អេងក្អាងនៃអធិរាជទីពីរនៃរាជវង្សដោយឲកិត្តិយសដ៏តិចតួច សំរាប់សមិ ===រាជវង្សថាង (៦១៨–៩០៧គ.ស.)=== [[Image:Tang horse.jpg|thumb|សេះប៉សឺឡែន [[ថ្នាំរលោងសេរ៉ាមិក|លាបថ្នាំរលោង]]បីព៌ណ នៃ[[រាជវង្សថាង]]ចិន (ប្រ.ឆ្នាំ៧០០គ.ស.)]] ''អត្ថបទក្បោះក្បាយ:[[រាជវង្សថាង]]'' ថ្ងៃ ១៨ មិថុនា ឆ្នាំ៦១៨ [[អធិរាជកាវជូនៃរាជវង្សថាង|កាវជូ]]បានដណ្ដើមបានរាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយ[[រាជវង្សថាង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដោយបើកឡើងនូវយុគថ្មីនៃភាពរុងរឿង និងបំរែបំរួលថ្មីខាងសិល្បៈ និងបច្ចេកវិជ្ជា ។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ដែលបានធ្វើឲមានឡើងបន្តិចៗម្ដង ក្នុងប្រទេសចិនពីចាប់ពីសតវត្សទី១មកម៉្លេះ បានប្រែកា្លយជាសាសនាដ៏សំខាន់ជាងគេ ហើយត្រូវបានកាន់រក្សាទុកដោយគ្រួសារអធិរាជ និងប្រជាជនសាមញ្ញមួយភាគ ។ [[ឆាងអាន]](Chang'an) (បច្ចុប្បន្ន [[ស៊ីអាន]][Xi'an]), រាជធានីប្រទេសត្រូវបានគេគិតថាជាក្រុងដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសម័យនោះ ។ ទាំងរាជវង្សហាន និងរាជវង្សថាងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម័យដ៏រុងរឿងបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ជារឿយៗ។ ថាង ក៏ដូចជាហានដែរ បានទុកផ្លូវពាណិជ្ជកម្មបើកទូលាយទៅភាគខាងលិច និងខាងត្បូង ។ ធ្លាប់មានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មធំៗជាមួយប្រទេសក្រៅឆ្ងាយៗ ហើយ និងអ្នកជំនួញបរទេសដែលបានតាំងទីនៅក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សថាងបានណែនាំឲមានប្រព័ន្ធថ្មី ជាការគ្រប់គ្រងបែបចិនហៅថា''[[ប្រព័ន្ធសម្បទានដី]]'' ។ ប្រព័ន្ធនេះបានផ្ដល់ដីឲគ្រួសារជាច្រើន ដែលទទួលបានពីអធិរាជផ្អែកទៅលើតំរូវការរបស់ពួកគេមិនមែនដោយសារទ្រព្យធនទេ ។ ពីឆ្នាំប្រហែល៨៦០ រាជវង្សថាងចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះ ដោយសារតែការបះបោរជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើនក្នុងប្រទេសចិនផ្ទាល់ ហើយក្នុងប្រធានបទដំបូងគឺ[[នគរណានចាវ]]នៅភាគខាងត្បូង ។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមស្ដេចក្រាញ់ទាំងនោះគឺ [[ហ៊ាង់ ឆាវ]]បានកាន់កាប់បាន[[ហ្គ័ងចូវ]]ក្នុងឆ្នាំ៨៧៩ ដោយសំលាប់អ្នកស្រុកច្រើនបំផុត២០០,០០០នាក់ រួមទាំងដាក់អាណានិគមលើក្រុមគ្រួសារអ្នកជំនួញបរទេសមួយភាគធំនៅទីនោះទៀតផង ។<ref>[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html Kaifung Jews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028113532/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html |date=28 តុលា 2008 }}. University of Cumbria.</ref> ក្នុងចុងឆ្នាំ៨៨០ ឡកយ៉ាងបានប្រគល់ឲលោក ហើយនៅថ្ងៃ៥ មករា ៨៨១ លោកបានច្បាំងដណ្ដើមបាន[[ឆាងអាន]] ។ អធិរាជ [[អធិរាជស៊ីចុងនៃរាជវង្សថាង|ស៊ីចុង]]បានភៀសព្រះកាយ ទៅ[[ឆឹងទូ]] ហើយលោក ហ៊ាង់បានបង្កើតរបបបណ្ដោះអាសន្នថ្មីមួយ ដែលត្រូវបានកម្ចាត់ជាចុងក្រោយដោយកងទ័ពថាង ប៉ុន្តែពេលក្រោយមកទៀតភាពចលាចលខាងនយោបាយបាននៅបន្ត ។ ===រាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់ (៩០៧–៩៦០គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់}} សម័យនៃការបែកបាក់គ្នាខាងនយោបាយស្ថិតនៅចន្លោះថាង និងសុងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[សម័យរាជវង្សប្រាំ និងនគរដប់]]បានបន្តយ៉ាងតិចណាស់ជាងកន្លះសតវត្សពី ៩០៧ ដល់ ៩៦០ ។ កំឡុងសម័យកាលដ៏ខ្លីនេះ នៅពេលនោះប្រទេសចិនទាំងមូលប្រារព្ធយកប្រព័ន្ធពហុរដ្ឋរបបទាំងប្រាំបានបន្ត​ពីមួយទៅមួយយ៉ាងលឿន ក្នុងការគ្រប់គ្រងនៃបេះដូងចក្រភពចាស់ៗ នៅប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ រយះកាលដូចគ្នានេះដែរ មានរបប១០ទៀតដែររឹងមាំបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃភាគខាងត្បូង និងខាងលិចប្រទេសចិន អញ្ជឹងហើយសម័យនេះត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាជាសម័យនគរដប់ ។ ===រាជវង្សសុង លាវ ជិន និងសៀខាងលិច (៩៦០–១២៣៤គ.ស.)=== [[Image:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|''ហ្វូងគោសំដៅទៅផ្ទះក្នុងខ្យល់ និងភ្លៀង​'' ដោយ លី ទី, សតវត្សទី១២]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សសុង|រាជវង្សលាវ|សៀខាងលិច|រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|ប្រវត្តិរាជវង្សសុង}} ក្នុងឆ្នាំ៩៦០ [[រាជវង្សសុង]]បានទទួលអំនាចគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃប្រទេសចិន ហើយបង្កើតឡើងរាជធានីមួយនៅ[[ខាយផ្វុង]](ក្រោយមកត្រូវស្គាល់ថាជា[[ប៉ីជិង]])ចាប់ផ្ដើមនូវសម័យមួយ នៃភាពរុងរឿងខាងសេដ្ឋកិច្ចកាលណោះ[[រាជវង្សលាវ]][[ពួកឈីតាន|ឈីតាន]]បានកាន់កាប់លើ[[ម៉ាន់ជូរី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]]សព្វថ្ងៃនេះ និងភាគខ្លះនៃប្រទេស[[ចិនខាងជើង]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១១១៥ [[រាជវង្សជិន (១១១៥-១២៣៤)]][[ចឺឆិន]]បានលេចឡើងយ៉ាងច្រងោៗ ដោយបំផ្លាញរាជវង្សលាវក្នុងរយះពេល១០ឆ្នាំ ។ ក្នុងខណៈពេលនោះ អ្វីដែលបច្ចុប្បន្នជាខេត្តចិនភាគពាយ័ព្យដូចជា[[កានស៊ូ]] [[សានស៊ី]] និង[[នីងសៀ​]] ទីនោះហើយបានផុសឡើងនូវ[[សៀខាងលិច|រាជវង្សសៀខាងលិច]]ពី១០៣២ដល់១២២៧ បានបង្កើតឡើងដោយកុលសម្ព័ន្ធ[[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សជិនបានដណ្ដើមអំនាចបានលើប្រទេសចិនភាគខាងជើង និងខាយផ្វុងពីរាជវង្សសុងដែលរើរាជធានីទៅ[[ហាងចូវ]](Hangzhou)(杭州) ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងក៏បានឈឺចាប់ផងដែរ ដោយភាពអាម៉ាស់ដោយដឹងថារាជវង្សជិនជាអតីតអធិរាជ ។ ជាលទ្ធផលច្រើនឆ្នាំ ប្រទេសចិនបានបែងចែករវាងរាជវង្សសុង រាជវង្សជិន និង[[សៀខាងលិច]][[ថាងហ្គុត]] ។ រាជវង្សសុងខាងត្បូងបានឆ្លងកាត់សម័យកាល នៃការអភិវឌ្ឍបច្ចកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យ ដែលអាចត្រូវបានពន្យល់ជាផ្នែកដោយការគាបសង្កត់ខាងយោធា ដែលវាបានបង្ហើញឲឃើញចាប់ពីភាគខាងជើងមក ។ នេះរួមបញ្ចូលការប្រើប្រាស់អាវុធ[[រំសេវកាំភ្លើង]]ដែលបានដើរតួដ៏សំខាន់ ក្នុងជ័យជំនះទ័ពជើងទឹករាជវង្សសុងប្រឆាំងនឹងជិនក្នុង[[សមរភូមិថាងតាវ]] និង[[សមរភូមិឆាយស៊ឺ]]តាមដងទន្លេយ៉ាងសេក្នុងឆ្នាំ១១៦១ ។ លើសពីនេះ [[កងទ័ពជើងទឹក]]ដែលឈរជើងជាអចិន្ត្រៃយ៏របស់ចិនត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំ និងប្រគល់ឲទីបញ្ជាការ[[មេទ័ពជើងទឹក]]មួយនៅ[[ទីងហាយ]]ក្នុងឆ្នាំ១១៣២ ក្រោមរជ្ជកាលនៃ[[អធិរាជយិនចុងនៃរាជវង្សសុង]] ។ រាជវង្សសុងត្រូវបានចាត់ទុកដោយមនុស្សជាច្រើនថាជាចំនុចកំពូល នៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិនបុរាណ ដោយ[[ការិយាលេខានុការបណ្ឌិត្យ|មន្ត្រីបណ្ឌិត]]បង្កើតថ្មីដូចជា[[[[ស៊ូ សុង]](Su Song) (១០២០-១១០១) និង[[សិន ខួ]](Shen Kuo) (១០៣១-១០៩៥) ។ មានសវនការសម្ងាត់រវាងអង្គបក្សដិបក្សនយោបាយពីរ ខាងអ្នកកំណែទម្រង់ និងអ្នកអភិរក្ស ដែលដឹកនាំដោយ ឧត្ដមមន្ត្រី [[វ៉ាង អានស៊ឺ]](Wang Anshi) និង[[ស៊ឺម៉ា គ័ង]](Sima Guang)រៀងៗខ្លួន ។ នៅចាប់ពីពាក់កណ្ដាលដល់ចុងសតវត្សទី១៣ជនជាតិចិនបានប្រកាន់យកដាច់ណាត់នូវទស្សនវិជ្ជានៃ[[អ្នកខុងជឺថ្មី]]បានបង្កើតឡើងដោយ [[ជូ ស៊ី]](Zhu Xi) ។ មានស្នាដៃអក្សសិល្ប៍ជាច្រើនសន្ធឹកបាននិពន្ធឡើងកំឡុងរាជវង្សសុងដូចជា ស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ''[[ជឺជឺ ថុងជាន]]'' ។ វប្បធ៌ម និងសិល្បៈបានរីកចំរើនរួមមានស្នាដៃសិល្បៈដូចជា''[[តាមដងទន្លេកំឡុងពេលបុណ្យឈិងមិង]]'' និង''[[ចំរៀងខ្លុយពនេចរទាំង១៨បទ]]''ពេលនោះក៏មានពួកវិចិត្រករខាងពុទ្ធនិយមដូចជា [[លីន ធ្រីងកួយ]](Lin Tinggui) ដែរ។ ===រាជវង្សយាន (១២៧១–១៣៦៨គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សយាន}} [[Image:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|''[[យ៉ាង កួយផ្វី]](Yang Guifei កំពុងតែជិះសេះមួយក្បាល'' ដោយ [[ឈាន សួន]](Qian Xuan) (១២៣៥-១៣០៥គ.ស.)]] [[ពួកចឺឆិន|ចឺឆិន]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]]ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលដោយ[[ម៉ុងហ្គោល]] ដែលក្រោយមកទៀតបានស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់ ពីបានកម្ចាត់សុងខាងត្បូងហើយ ក្នុងសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមដ៏រ៉ាំរ៉ៃមួយឈុត សង្គ្រាមជាលើកដំបូងក្នុងនោះមានកាំភ្លើងជាច្រើនបានដើរតួដ៏សំខាន់។ សម័យកាលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ក្រោយមកទៀតហៅថា''[[សម័យកងទ័ពសន្តិភាពម៉ុងហ្គោល]]'' ពួកអ្នកផ្សងព្រេងបស្ចឹមប្រទេសដូចជា[[ម៉ាកូ ប៉ូឡូ]](Marco Polo)បានធ្វើដំណើរគ្រប់ច្រកល្ហកទៅប្រទេសចិន ហើយនាំយកមកវិញនៅរបាយការណ៍ នៃអច្ឆរិយភាពរបស់ចិនទៅកាន់អឺរ៉ុប ។ ក្នុងរាជវង្សយាន ពួកម៉ុងហ្គោលត្រូវបានបែងចែក រវាងអ្នកតាំងមូលដ្ឋាននៅឯមហាវាលស្មៅហើយ និងអ្នកចង់កាន់ប្រពៃណីតាមជនជាតិចិន ។ [[គុប៊ីឡៃ ខាន់]] ព្រះនត្តានៃ[[សង់ស៊ី ខាន់]] ចង់ឲកាន់ប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតឡើងនូវ[[រាជវង្សយាន]] ។ នេះគឺជារាជវង្សលើកដំបូងហើយដែលកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងមូលចាប់តាំងពី[[ប៉ីជិង]]មកដែលជារាជធានី ។ ប៉ីជិងត្រូវបានប្រគល់ឲទៅលាវក្នុងឆ្នាំ៩៣៨ជាមួយ និង[[អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយ|អាណាខេត្តទាំងដប់ប្រាំមួយនៃយានយុន]] ។ កាលពីមុននោះ វាធ្លាប់ជារាជធានីនៃ[[រាជវង្សជិន, ១១១៥-១២៣៤|រាជវង្សជិន]] ដែលមិនបានកាន់កាប់ប្រទេសចិនទាំងអស់ទេ ។ មុនពេល[[កាលប្បវត្តិនៃជ័យជំនះម៉ុងហ្គោល|ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោល]] រាជវង្សចិនជាច្រើន មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល១២០លាននាក់តាមរបាយការណ៍ បន្ទាប់ពីការធ្វើសញ្ជ័យបានបញ្ចប់ក្នុង ១២៧៩ ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០បានរាយការណ៍ថា មានប្រជារាស្ត្រប្រហែល៦០លាននាក់ ។<ref>Ping-ti Ho, "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970) pp. 33-53.</ref> ពេល ដែលកំពុងព្យាយាមសន្មតនូវឱនភាព ដ៏ខ្លាំងដោយឯកឯងទៅលើភាពសាហាវឃោរឃៅពួកម៉ុងហ្គោល​ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ បានផ្សំបញ្ចូលមនោសញ្ចេតនាច្រើន ដែលចាត់ទុកវាជាដើមចម ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដូចជា ផ្វ្រេដដឺរ៉ិខ ដាប់បលយូ ម៉ូត(Frederick W. Mote)ផ្ដល់យោបល់ថាការធ្លាក់ចុះចំនួនតួលេខបានឆ្លុះបញ្ចាំង ពីបរាជ័យខាងរដ្ឋបាលដើម្បីកត់ត្រាជាជាង ការចុះខ្សោយជាក់ស្ដែង ខណៈនោះដែរ អ្នកដ៏ទៃផ្សេងទៀតដូចជា ធីម៉ស់ស៊ី ប៊្រូក(Timothy Brook)ផ្ដល់យោបល់ថា ពួកម៉ុងហ្គោលបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធសេវកម្មមួយក្នុងរវាងមួយភាគធំ នៃអនុរាស្ត្រចិន ដែលបង្កហេតុជាច្រើនធ្វើឲបាត់បង់ការស្រង់ចំនួនប្រជាជនទាំងមូល ។ ពួកអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀតដូចជា វីលាម ម៉ខ់ណេល (Willianm McNeill) និងដេវីដ ម៉ហ្កេន (David Morgan)ផ្ដល់យោបល់ថាជំងឺគ្រុន (ត្រជាក់, ក្អួត, រាគ, គ្រុន) ជាកត្តាសំខាន់ នៅពីក្រោយការធ្លាក់ចុះប្រជាសាស្ត្រ កំឡុងសម័យនេះ ។ ការរីករាលដាល នៃ[[មរណភាពដ៏ខ្មៅងងឹត]]ដោយជំងឺ[[ប៉េស្ត (ជំងឺ)]] ក្នុងសតវត្សទី១៤ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាបានសំលាប់៣០% នៃអត្រាប្រជាជនចិន ។<ref>{{cite web |url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |title = Course: Plague |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1 |archivedate = 18 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.experiencefestival.com/a/Black_Death_-_Consequences/id/617544|title = Black Death - Consequences}}</ref> ===រាជវង្សមិង (១៣៦៨–១៦៤៤គ.ស.)=== {{មើលផងដែរ|រាជវង្សមិង|ប្រវត្តិរាជវង្សមិង}} [[Image:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|upright|''អ្នកម្នាងវាំងនៃអតីតស្ឈូ'', ដោយ វិចិត្រកររាជវង្សមិង [[ថាង យិន]] (១៤៧០-១៥២៣) ។]] [[File:明太祖.jpg|left|thumb|[[អធិរាជហុងអ៊ូ]], ស្ថាបនិកនៃ[[រាជវង្សមិង]]]] ដោយរហូតមករាជវង្សយាន បានបន្តអស់រយះកាលតិចជាងមួយសតវត្ស មានការវេទនាដ៏ខ្លាំងដោយជាប់ទាក់ទិន ក្នុងចំណោមរាស្ត្រវណ្ណៈទាបៗប្រឆាំង និងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ។ គ្រោះធម្មជាតិជាញឹកញាប់តាំង ពីទសវត្សឆ្នាំ១៣៤០បាននាំទៅដល់ការបះបោររបស់ពួកកសិករជាច្រើន នៅទីបញ្ចប់ ។ រាជវង្សយានត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយ[[រាជវង្សមិង]]នៅទីបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ។ នគរូបនីយកម្មបានបង្កើនអត្រាប្រជាជនកាន់តែកើនឡើង និងដូចជាការបែងចែកពលកម្មក៏កាន់តែស្មុគស្មាញថែមទៀត ។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងធំៗជាច្រើន ដូចជា[[ណានជិង]](Nanjing) និង[[ប៉ីជិង]](Beijing) បានបរិច្ចាគទៅដល់ការរីកលូតលាស់នៃឧស្សាហកម្មឯកជន ។ ដោយឡែក ឧស្សាហកម្មខ្នាតតូចក៏រីកលូតលាស់ដែរ យូរៗទៅក៏មានឯកទេសខាងទំនិញក្រដាស សូត្រ កប្បាស និងប៉សឺឡែន ។ ភាគច្រើនបំផុតទៅ យ៉ាងណាក៏ដោយមជ្ឈមណ្ឌលនៃទីក្រុងតូចៗនានា ដែលមានទីផ្សារជាច្រើនបានរីកសាយភាយទូទាំងប្រទេស ។ ទីផ្សារតាមទីប្រជុំជននានាបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មស្បៀងជាចម្បង ដែលរួមមានផលិតចាំបាច់មួយចំនួន ដូចជា គ្រឿងអលង្ការ និងប្រេង ។ ថ្វីត្បិតការស្អប់ជនបរទេស និងចរិកលក្ខណៈខាងក្នុង នៃបញ្ញវន្តសាលា[[លទ្ធិខុងជឺថ្មី]]រឹតតែ មានប្រជាប្រិយភាពក៏ដោយ ក៏ប្រទេសចិនក្រោមការគ្រប់គ្រងដើមសម័យរាជវង្សមិងមិនបានបែកបាក់គ្នាទេ ។ ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស និងទំនាក់ទំនងដ៏ទៃទៀត ជាមួយពិភពខាងក្រៅ ជាពិសេស[[ជប៉ុន]]បានកើនឡើងយ៉ាងច្រើន ។ ឈ្មួញចិនបានរុករកទូទាំង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ទៅដល់[[អាភ្វ្រិកខាងកើត]]ជាមួយនឹងការដើរសំពៅរបស់[[ចឹង ហឺ]](Zheng He) ។ [[ជូ យិនចាង]](Zhu Yuanzhang) រឺ [[អធិរាជហុងអ៊ូ|ហុងអ៊ូ]](Hongwu)ស្ថាបនិករាជវង្សនេះបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសំរាប់ប្រទេសដោយចាប់អារម្មណ៍តិចតួចខាងពាណិជ្ជកម្ម និងបន្ថែមក្នុងការទាញយកផលចំណេញលើផ្នែកកសិកម្ម ។ ប្រហែលដោយសារតែ សាវតាររបស់អធិរាជជាកសិករប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរាជវង្សមិងសង្កត់ធ្ងន់លើកសិកម្ម មិនដូចជារាជវង្សសុងនិងម៉ុងហ្គោលទេដែលពឹងផ្អែកលើពាណិជ្ជករ និងឈ្មួញដើម្បីរកចំណូល ។ កម្មសិទ្ធិដីសម័យសក្ដិភូមិថ្មី នៃសម័យកាលសុង និងម៉ុងហ្គោលត្រូវបានដកហូតតាមច្បាប់ដោយមេដឹកនាំរាជវង្សមិងមកវិញ ។ កម្មសិទ្ធិដីដ៏ធំៗជាច្រើនត្រូវបានរឹបអូស ដោយរាជរដ្ឋាភិបាល ដោយបានបែងចែកហើយបានជួលទៅខាងក្រៅ ។ ទាសភាពឯកជនត្រូវបានហាមឃាត់ ។ ជាលទ្ធផល បន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់នៃ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹនៃប្រទេសចិន|អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]ទៅ ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដីជាអ្នកស្រែចំការឯករាជ្យបានមានចំនួនដ៏លើសលប់ក្នុងវិស័យកសិកម្មចិន ។ ច្បាប់ទាំងនេះប្រហែលជាបានត្រួសត្រាយផ្លូវ ដើម្បីដកចេញភាពអាក្រក់ នៃភាពក្រីក្រកំឡុងពេលរបបគ្រប់គ្រងមុនៗ ។ [[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|ប្រទេសមិងចិនក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជយ៉ុងឡឹ]]]] រាជវង្សមានរដ្ឋបាលកណ្ដាលរឹងមាំ និងស្មុគស្មាញ ដែលបង្រួបបង្រួមនិងគ្រប់គ្រងលើចក្រភព ។ តួនាទីរបស់ព្រះចៅអធិរាជកាន់តែអត្តាធិបតេយ្យ ទោះបីជា ជូ យិនចាង បន្តប្រើជាសំខាន់នូវអ្វីដែលទ្រង់ប្រសិទ្ធិនាមថា''[[អគ្គលេខាធិការដ្ឋាន|អគ្គលេខាធិការ]]''(内阁) ដើម្បីជួយជាមួយការងារក្រដាសស្នាមដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៃការិយាធិបតេយ្យរួមមានការក្រើនរំលឹក (ញត្តិ និងអនុសាសន៍ជាច្រើនទៅរាជ្យបល្ល័ង្ក) រាជបញ្ជារបស់អធិរាជជាការឆ្លើយតប របាយការណ៍ប្រភេទផ្សេងៗជាច្រើន និងកំណត់ត្រាពន្ធដារមួយចំនួន ។ វាក៏ជាការិយាធិបតេយ្យដូចគ្នា ដែលក្រោយមកបានទប់ស្កាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់មិងពីការអាចនាំទៅរកការផ្លាស់ប្ដូរសង្គម ហើយ និងនាំទៅរកការធ្លាក់ចុះរបស់រាជវង្ស ។ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ុងឡឹបានព្យាយាមពង្រីកឥទ្ធិពល របស់ចិនទៅខាងក្រៅព្រំដែនដោយទាមទារមេដឹកនាំផ្សេងៗបញ្ជូនទូតមកកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីនាំសួយសារអាករមក ។ កងទ័ពជើងទឹកដ៏ធំមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងរួមមានសំពៅដែលមានដងក្ដោងបួនដែលអាចផ្ទុកបាន១,៥០០តោន ។ កងទ័ពឈរជើងមួយលានកង (តាមការប៉ានស្មានខ្លះច្រើនស្មើនឹង១.៩លាននាក់{{Who|date=March 2009}})ត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ កងទ័ពចិន[[Lê Lợi|បានពង្រាបប្រទេសវៀតណាម]] អស់រយះពេលជិត២០ឆ្នាំ កាលណោះកងសំពៅចិនបានចេញដំណើរទៅសមុទ្រចិន និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដោយធ្វើដំណើររហូតដល់ឆ្នេរអាភ្វ្រិកខាងកើត ។ ពួកជនជាតិចិនបានទទួលបានអំនាចនៅ[[ម៉ូហ្គុលីស្តង់]](Moghulistan)ខាងកើត ។ ប្រទេសជាតិអាស៊ី ដែលនៅជិតសមុទ្រជាច្រើនបានបញ្ជូនទូត ជាមួយសួយសារអាករ ឲព្រះចៅអធិរាជចិន ។ នៅក្នុងស្រុក [[មហាប្រឡាយប្រទេសចិន|មហាប្រឡាយ]] ត្រូវបានពង្រីក និងបង្ហាញឲឃើញនូវចរន្ដដ៏សកម្មចំពោះពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក ។ ជាង១០០០,០០០តោន នៃដែកក្នុងមួយឆ្នាំៗត្រូវបានផលិតឡើង ។ សៀវភៅជាច្រើនត្រូវបានគេបោះពុម្ព ដោយប្រើពុម្ពវិល ។ ព្រះបរមរាជវាំងក្នុង[[បុរីហាមឃាត់]]ប៉ីជិងបានឈាន ដល់ភាពត្រចះត្រចង់ថ្មីៗនេះ ។ រាជវាំងនៅកំឡុងប៉ុន្មានសតវត្សនេះផងដែរ ដែលកិត្យានុភាព​នៃប្រទេសចិនភាគខាងត្បូងប្រែមកជាទាញប្រយោជន៍បានយ៉ាងហូរហៀ ។ ដំណាំថ្មីៗត្រូវបានដាំដុះពោរពាស និងឧស្សាហកម្មជាច្រើន ដូចជាឧស្សាហកម្មផលិតប៉សឺឡែន និងវាយនភណ្ឌ ដែលបានលូតលាស់រីកចម្រើន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៤៤៩ [[អឺសិន ថាយអ៊ីស៊ី]](Esen Tayisi) បានដឹកនាំការលុកលុយរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល[[ពួកអយរ៉េត|អយរ៉េត]] នៅចិនភាគខាងជើងដែលឈានទៅដល់ការចាប់ខ្លួនព្រះចៅ[[អធិរាជចឹងថុង]](Zhengtong)នៅឯ[[សមរភូមិធូមូ|ធូមូ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៤២ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោល [[អាល់តាន ខាន់]](Altan Khan) បានចាប់ផ្ដើមរុកគួនប្រទេសចិនតាមព្រំដែនភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៥០ គេថែមទាំងបានទៅដល់ជាយក្រុងប៉ីជិងទៀតផង ។ ចក្រភពចិនក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយ[[វ៉ុឃូ|ពួកចោរសមុទ្រជប៉ុន]]ដោយការវាយប្រហារតាមជួរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍;<ref>"China > History > The Ming dynasty > Political history > The dynastic succession", ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007</ref> មេទ័ព [[ឈី ជីគ័ង]](Qi Jiguang)គឺជាឧបករណ៍ក្នុងការកម្ចាត់ពួកចោរសមុទ្រទាំងនេះ ។ រញ្ជួយដីដែលបណ្ដាលឲស្លាប់ច្រើនបំផុតគ្រប់ពេល គឺ[[រញ្ជួយដីសានស៊ីឆ្នាំ១៥៥៦|រញ្ជួយដីសានស៊ី]]នៅឆ្នាំ១៥៥៦ ដែលសំលាប់មនុស្សប្រហែល៨៣០,០០០នាក់បានកើតឡើង កំឡុងរជ្ជកាលព្រះចៅ[[អធិរាជជាជិង]](Jiajing) ។ កំឡុងរាជវង្សមិងការសាងសង់ចុងក្រោយនៅលើ[[មហាកំផែងចិន|មហាកំផែង]]ត្រូវរ៉ាប់រងលើការការពារប្រទេសចិនពីបរទេសឈ្លានពាន ។ កាលណោះមហាកំផែងត្រូវបានសាងសង់ ក្នុងរយះពេលលឿនណាស់ ភាគច្រើននូវអ្វីដែលយើងបានឃើញសព្វថ្ងៃនេះគឺបានសង់ រឺក៏ ជួសជុលដោយរាជវង្សមិង ។ ការងារឥដ្ឋ និងថ្មប្រផេះត្រូវបានពង្រីក ប៉មយាមខ្លះត្រូបានរចនាឡើងវិញ ហើយកាំភ្លើងធំត្រូវបានគេដាក់តាមបណ្ដាយរបស់កំផែង ។ ===រាជវង្សឈីង (១៦៤៤–១៩១១គ.ស.)=== [[Image:The Reception.JPG|thumb|left|"ការបដិសណ្ឋារកិច្ច នៃអង្គទូត([[ចច ម៉ាខាតនី, អឺល ម៉ាខាតនីទីមួយ|ម៉ាខាតនី]](Macartney) ហើយនិងការសំដែងការគួរសមរបស់គាត់ នៅឯរាជវាំងប៉េកាំង " ។ គូរ និងរចនា ដោយ​ [[ជែម ហ្គីលរ៉េ]](James Gillray) បោះពុម្ពផ្សាយនៅខែកញ្ញាឆ្នាំ១៧៩២ ។]] [[ឯកសារ:សតវត្ស១៨ ឈិង ចិន.png|thumb|300px|ទឹកដីនៃ[[រាជវង្សឈិង|ចិនឈិង]] ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥]] {{មើលផងដែរ|រាជវង្សឈិង}} [[រាជវង្សឈិង]] (១៦៤៤-១៩១១)ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងបន្ទាប់ពីការកម្ចាត់[[រាជវង្សមិង|មិង]]ជារាជវង្ស[[ជនជាតិហានចិន]]ចុងក្រោយ ដោយពួក[[ម៉ាន់ជូ]] ។ ពួកម៉ាន់ជូដើមឡើយត្រូវបានស្គាល់ថាជា''[[ជនជាតិចឺឆិន|ចឺឆិន]]'' ។ នៅពេលដែលប៉ីជិងត្រូវបានកាន់កាប់បានដោយ ការបះបោរពួកកសិករ[[លី ជឺឆឹង]] (Li Zicheng) ក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយ [[ឆុងចិន]] (Chongzhen)បានធ្វើអត្តឃាត ។ ពួកម៉ាន់ជូក្រោយមកបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយមេទ័ពរាជវង្សមិង [[អ៊ូ សានកួយ]] (Wu Sangui) ហើយនិងដណ្ដើមការគ្រប់គ្រងបាននៅ[[ប៉ីជិង]] ដែលបានប្រែក្លាយជារាជធានីថ្មីនៃរាជវង្សឈិង ។ ពួកម៉ាន់ជូបានយកលំនាំបទដ្ឋានខុងជឺ នៃរដ្ឋបាលតាមប្រពៃណីចិនក្នុងការគ្រប់គ្រង[[ចិនភាគខាងក្នុង]] ។ ពួកម៉ាន់ជូបានចែងច្បាប់'បញ្ជាកន្ទុយក្រោយ'បង្ខំឲជនជាតិហានចិនធ្វើតាម[[កន្ទុយក្រោយ (ការតុបតែងសក់)|ការតុបតែងសក់មានកន្ទុយក្រោយ]] ហើយនិងស្លៀកពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ។ សម្លៀកបំពាក់តាមប្រពៃណីហាន រឺ ''[[ហានភ្វូ]]'' ត្រូវបានផ្លាស់មកវិញដោយសំលៀកបំពាក់តាមបែបម៉ាន់ជូ ''[[ឈីផាវ]]''(សំលៀកបំពាក់[[ទង់ប្រាំបី|កងទ័ពទង់]] និង''[[ថាងជួង]]'') ។ ព្រះចៅ[[អធិរាជខាងស៊ីនៃប្រទេសចិន|អធិរាជខាងស៊ី]] បានចេញរាជបញ្ជាឲបង្កើតនូវ[[វចនានុក្រមខាងស៊ី|វចនានុក្រមដែលបានបំពេញ ហើយច្រើនបំផុត]]នៃ[[តួអក្សរចិន]]ដែលធ្លាប់បានដាក់បញ្ចូលគ្នានៅពេលនោះ ។ រាជវង្សឈិងបានបង្កើតឡើងប្រព័ន្ធ''[[ទង់ប្រាំបី]]''ដែលបានផ្ដល់ជាគ្រោងគ្រឹះដ៏សំខាន់សំរាប់ការរៀបចំកងទ័ពឈិង ។ កងទ័ពទង់ត្រូវបានហាមឃាត់ពីការចូលរួមក្នុងជំនួញ និងការងារហត្ថកម្មលុះត្រាតែពួកគេបានសុំលាលែង ត្រូវដកចេញពីមុខតំណែង ។ ពួកគេត្រូវចាត់ទុកថាជាមានភាពជាអភិជន និងត្រូវផ្ដល់ឲនូវការថែទាំយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ដោយមានកន្លែងហូបចុក ស្នាក់នៅប្រចាំ ដីធ្លី និងចំនែកសំលៀកបំពាក់ទៀត ។ [[Image:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|[[រូបតុក្កតានយោបាយ]]បារាំង ចាប់ពីចុងទសវត្សឆ្នាំ១៨៩០ ។ នំផែមួយដុំតំនាងឲប្រទេសចិនកំពុងបែងចែករវាង សហរាជាណាចក្រ អាល្លឺម៉ង់ រុស្ស៊ី បារាំង និងជប៉ុន ។]] ជាងកន្លះសតវត្សបន្ទាប់មកទៀត ឈិងបានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងតំបន់ខ្លះដើមឡើយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សមិង|មិង]] រួមមាន [[យូណាន]](Yunnan)ជាដើម ។ ពួកគេក៏បានពង្រីកមជ្ឈមណ្ឌលអំនាចរបស់គេទៅលើ តំបន់[[ស៊ិនជាង]](Xinjiang) [[ទីបេ]] និង[[ម៉ុងហ្គោលី]](Mogolia)ដែរ ។ ក៏ប៉ុន្តែកំឡុងសតវត្សទី១៩ ការគ្រប់គ្រងរបស់ឈិង បានចុះខ្សោយ ។ គោលបំណងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចង់បន្តការជួញដូរ[[អាភៀន]] ជាមួយចិនបានប៉ះពាល់ជាមួយរាជបញ្ជាព្រះចៅអធិរាជ ដែលហាមឃាត់ចំពោះថ្នាំញៀន ហើយក៏មាន[[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ]]ផ្ទុះឡើង ក្នុងឆ្នាំ១៨៤០ ។ [[ហុងកុង]]ត្រូវបានធ្លាក់ចូល ក្នុងកណ្ដាប់ដៃចក្រភពអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៨៤២ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាណានគីង]](Nanking) ។ ការបះបោរដ៏ធំមួយ [[ការបះបោរថាយភិង]](Taiping) (១៨៥១-១៨៦៤) ដែលទាក់ទិនជុំវិញការធ្លាក់ចុះ នៃប្រទេសចិនលើកទីបីក្រោមការគ្រប់គ្រង នៃថាយភិង ធានគ័រ (Taiping Tianguo) ជាចលនាសាសនាស្រដៀងនឹងគ្រិស្តសាសនាដែរ បានដឹកនាំដោយ''ស្ដេចស្ថានសួគ៌'' [[ហុង សៀវឈួន]](Hong Xiuquan) ។ ត្រឹមតែ១៤ឆ្នាំក្រោយមកទៀត គឺថាពួកថាយភិងបានបែកខ្ញែកខ្ទេចខ្ទីនៅទីបញ្ចប់ កងទ័ពថាយភិង ត្រូវបានកម្ទេច ក្នុង[[សមរភូមិណានគីងលើកទីបី]](Nanking) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ។ មរណភាពបានបន្លឺឡើង កំឡុងការបះបោរ១៥ឆ្នាំ គឺប្រហែល២០លាននាក់ ។<ref name="Userserols">Userserols. "[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm Userserols]." ''Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century.'' Retrieved on 2007-04-11.</ref> លើសពីនេះ ការបះបោរកាន់តែមានតម្លៃ ក្នុងចំនែកមួយនៃជីវិត និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់មនុស្សដែលមានជាបន្តបន្ទាប់ ជាមួយនឹង[[សង្គ្រាមបក្សហាកា-ភុនទី]](Punti-Hakka) [[ការបះបោរនីអិន]](Nien) [[ការបះបោរទុនកាន|ការបះបោរសាសនាឥស្លាម]] [[ការបះបោរផានថាយ]](Panthay) និង[[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] ។<ref>Damsan Harper, Steve Fallon, Katja Gaskell, Julie Grundvig, Carolyn Heller, Thomas Huhti, Bradley Maynew, Christopher Pitts. Lonely Planet China. 9. 2005. ISBN 1-74059-687-0</ref> ក្នុងមធ្យោបាយខ្លះ ការបះបោរ និង[[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព]]ជាច្រើន ពួកឈិងត្រូវបង្ខំចិត្ត ដើម្បីចុះហត្ថលេខាជាមួយមហាអំនាចចក្រពត្តិនិយម គឺជារោគសញ្ញា នៃអសមត្ថភាពរបស់ឈិងទាក់ទង នឹងការប្រកួតប្រជែងថ្មីក្នុងសតវត្សទី១៩ នេះ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៨៦០ រាជវង្ស[[ឈិង]]បានដាក់កំហិត​ដល់ការបះបោរដោយឲប្រាក់យ៉ាងសម្បើម និងដាក់ទោសប្រហារជីវិត ។ នេះបានធ្វើឲអន្តរាយដល់ភាពជឿជាក់លើរបបឈិង និងបាននាំទៅដល់ការវាយប្រយុទ្ធគ្នាដោយផ្ដើមឡើង តាមតំបន់ដោយមេដឹកនាំខេត្តមួយចំនួន និងមនុស្សមកពីវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់បានជួយ ដល់ការបង្កើតឡើងនូវស្ដេចត្រាញ់និយមក្នុងប្រទេសចិន ។ រាជវង្សឈិង ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[អធិរាជគ័ងស៊ូ]]បានស្នងរាជ្យ មានជាប់ពាក់ព័ន្ធ ជាមួយបញ្ហាខាងទំនើបកម្មតាមរយះ[[ចលនាពង្រឹងខ្លួនឯង]] ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ រវាងឆ្នាំ១៨៩៨ និង១៩០៨ [[ព្រះមហាក្សត្រយានីឆឺស៊ី]]មានអ្នកអភិវឌ្ឍ គ័ងស៊ូ បានដាក់ទោសចំពោះការ''ពិការគំនិត'' ។​{{Citation needed|date=January 2010}}. ព្រះមហាក្សត្រយានី ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីពួកអភិរក្សបានបង្កឡើង នូវរដ្ឋប្រហារយោធាដកព្រះចៅអធិរាជវ័យក្មេងចេញពីអំនាចយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាព​ ហើយបានបដិសេធភាគច្រើននូវកំនែទម្រង់ថ្មីៗ ដែលសំខាន់ទាំងអស់ចោលទៀត ។​ គ័ងស៊ូបានសុគតមួយថ្ងៃមុនការចូលទីវង្គតនៃព្រះមហាក្សត្រយានី (អ្នកខ្លះជឿថាទ្រង់ត្រូវបានបំពុលដោយឆឺស៊ី) ។ អំពើពុករលួយរបស់មន្ត្រី ការមិនឯកភាពគ្នា និងជម្លោះរាជវង្សព្រះចៅអធិរាជបានបង្កើតឲមានកំណែទម្រង់កងទ័ពភាគច្រើនដែលឥតប្រយោជន៍ ។ ជាលទ្ធផលមួយ''[[កងទ័ពថ្មី]]''របស់ឈិងគឺត្រូវបានកម្ចាត់ទាំងស្រុងក្នុង[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|សង្គ្រាម៨៨៣-១៨៨៥)]] និង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៨៩៤-១៨៩៥)]] ។ នៅពេលចាប់ផ្ដើមនូវសតវត្សទី២០ [[ការបះបោរអ្នកគុននិយម]] បានគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសចិនភាគខាងជើង ។ នេះគឺជាចលនារបស់ពួកអ្នកអភិរក្សប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយម ដែលទាមទារឲប្រទេសចិនមកកាន់ប្រពៃណីបុរាណវិញ ។ ព្រះមហាក្សត្រយានី ប្រហែលជាកំពុងនឹងស្វែងរការក្ដោបក្ដាប់អំនាចបន្តរបស់ទ្រង់វិញ ដោយទ្រង់បានចូលដៃខាងពួកអ្នកគុននិយមនៅពេលដែលពួកគេបានរុលចូលមកដល់ប៉ីជិង ។ ក្នុងការឆ្លើយតបមកវិញ [[ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាលនៅចិន|ចំនាត់ការធ្វើឲធូរស្រាល]] របស់[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រទេសទាំងប្រាំបី]] ដែលបានឈ្លានពានប្រទេសចិនដើម្បីជួយសង្គ្រោះពួកបេសកជនបរទេស ដែលត្រូវបានគេឡោមព័ទ្ធ ។ ក្នុងនោះរួមមានកងកម្លាំងអង់គ្លេស ជប៉ុន រុស្ស៊ី អ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង អាមេរិក និងអូទ្រីស ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានកម្ចាត់ពួកអ្នកគុននិយម ហើយនិងទាមទារឲការបន្ធូបន្ថយបន្ថែមទៀតពីរាជការឈិង ៕ ==សម័យទំនើប== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន}} ===សាធារណរដ្ឋចិ[[សង្គ្រាមបារាំង-ចិន (១៨៨៣-១៨៨៥)|បារាំង-ចិន (១]]ន=== {{មើលផងដែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋចិន}} ដោយអស់ចិត្តនឹងការតស៊ូក្នុងរាជវាំងឈិង ដើម្បីធ្វើការកែទម្រង់ នឹងភាពកម្សោយរបស់ចិន ពួកមន្ត្រីវាំងក្មេងៗ មន្ត្រីយោធា និងពួកសិស្សនិស្សិតបានចាប់ផ្ដើមគាំទ្រ ដល់ការផ្ដួលរំលំរាជវង្សឈិងហើយបង្កើត សាធារណរដ្ឋមួយឡើង ។ ពួកគេត្រូវបានជំរុញ និងលើកទឹកចិត្តដោយគំនិតបដិវត្តន៍របស់[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]](Sun Yat-sen) ។ នៅពេលដែល ស៊ុន យ៉ាតសេន ត្រូវបានស្នើសុំ ដោយមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកមេទ័ពបដិវត្តន៍លើអ្វី ដែលលោកបានអះអាង លើហេតុផលជោគជ័យលោកបាននិយាយថា ''ដើម្បីគ្រិស្តសាសនាជាជាងហេតុផលមួយណាផ្សេងទៀត ។ តាមរយះឧត្ដមគតិសេរីភាពសាសនា និងតាមអ្វីទាំងនេះវាបានបណ្ដុះគំនិតគ្រប់ទីកន្លែងនូវទ្រឹស្ដីក្ដីស្រលាញ់ និងសន្តិភាពសកល ។ ឧត្ដមគតិទាំងនេះអំពាវនាវដល់ជនជាតិចិន ពួកគេបានបង្កឡើងនូវបដិវត្តន៍ដ៏ធំមួយ ហើយពួកគេបានបូជាព្រោះតែលក្ខណៈសន្តិភាពរបស់បដិវត្តន៍នេះ ។" [[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|upright|[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]], ជាស្ថាបនិក និងប្រធានាធិបតីទីមួយ នៃសាធារណរដ្ឋចិន ។]] [[ទាសភាព]] ក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានលុបបំបាត់ក្នុងឆ្នាំ១៩១០ ។ <ref>{{cite web |url = http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |title = Commemoration of the Abolition of Slavery Project |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071114095017/http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm |archivedate = 14 វិច្ឆិកា 2007 |access-date = 28 កុម្ភៈ 2011 |url-status = live }}</ref> ការបះបោររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ គឺ[[ការបះបោរអ៊ូឆាង]] (Wuchang) បានចាប់ផ្ដើមនៅ ថ្ងៃ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១នៅ[[អ៊ូហាន]](Wuhan) ។ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ណានជិង]] (Nanjing) ថ្ងៃ១២ មិនា ឆ្នាំ១៩១២ ដែលមាន [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រធានាធិបតី]]ក៏ប៉ុន្តែលោកស៊ុន ត្រូវបង្ខំឲផ្ទេរអំនាចមកឲ [[យាន ស៊ឺខាយ]] (Yuan Shikai)វិញជាអ្នកបញ្ជាការ[[កងទ័ពថ្មី]] និងធ្លាប់ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រី|អគ្គសេនាបតី]]ក្រោមរាជការឈិង ជាផ្នែកនៃកិច្ចព្រមព្រៀងដែលអនុញ្ញាតឲ[[អាយស៊ិងជឺឡ ពូអ៊ី|ស្ដេចឈិងចុងក្រោយ]]ដាក់រាជ្យ (ការសម្រេចចិត្តមួយ ដែលធ្វើឲលោកស៊ុនស្ដាយក្រោយ) ។ ជាងពីរបីឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត លោកយាន បានចាត់ចែងលុបចោលរដ្ឋសភាខេត្ត និងរដ្ឋសភាជាតិចោល ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជា ព្រះចៅអធិរាជក្នុងចុងឆ្នាំ១៩១៥ ។ មហិច្ឆតារបស់អធិរាជយាន ត្រូវប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការដោយអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់ ដោយប្រឈមមុខ ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពនៃការបះបោរ គាត់ក៏បានដាក់រាជ្យក្នុងខែមិនា ១៩១៦ ហើយស្លាប់ក្នុងខែ មិថុនាឆ្នាំដដែលនោះ ។ មរណភាពរបស់គាត់បានបន្សល់ទុក នូវភាពគ្មានអ្នកគ្រប់គ្រងអំនាច ក្នុងប្រទេសចិន រដ្ឋាភិបាលសាធារណរៈទាំងមូលផ្ទុយមកវិញត្រូវបានបែកខ្ចាយអស់ ។ នេះហើយបាននាំទៅដល់[[សម័យស្ដេចត្រាញ់]]កំឡុងពេលនោះដែរភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេសត្រូវបានកាន់កាប់ដោយរដ្ឋាភិបាលចំរុះផ្លាសប្ដូរជាញឹកញាប់ ព្រោះដោយសារតែការប្រកួតប្រជែង របស់មេដឹកនាំយោធាតាមខេត្តមួយចំនួន ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩ [[ចលនាថ្ងៃទីបួនឧសភា]] បានចាប់ផ្ដើមតបតនឹងលក្ខ័ណ្ឌដោយរំលោភលើប្រទេសចិនតាមរយះ[[សន្ធិសញ្ញាវ៉ឺសៃ]]ដែលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]ប៉ុន្តែភ្លាមៗប្រែក្លាយជាចលនាប្រឆាំងនឹងស្ថានភាពក្នុងស្រុករបស់ចិនទៅវិញ ។ ការគ្មានជំនឿលើទស្សនវិជ្ជាអឺរ៉ុបសេរីក្នុងចំណោមបញ្ញវន្តចិន ដោយពួកគេត្រូវដើរតាម ពីក្រោយការជ្រើសរើស មាគ៌ាមនោគមវិជ្ជានយោបាយដាច់ខាតទៅវិញ ។ នេះជាពេល ដែលសាបព្រួសនូវគ្រាប់ពូជជម្លោះមិនអាចផ្សះផ្សារបានរវាងពួកឆ្វេង និយមនិងស្ដាំនិយមក្នុងប្រទេសចិន ដែលបាននឹងគ្របដណ្ដប់ប្រវត្តិសាស្ត្រចិនអស់ពេញ មួយសតវត្សមកហើយ ។ ក្នុងទសវត្ស ឆ្នាំ ១៩២០ [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] បានបង្កើតឡើងនូវមូលដ្ឋានបដិវត្តន៍ ក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង ហើយប្រកាសបង្រួបបង្រួមប្រទេស ដែលបានបែកបាក់គ្នា ។ ជាមួយការជួយពីសូវៀត លោកបានចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ជាមួយគណប្សកុម្មុយនិស្តចិន ដែលទើបនឹងដុះស្លាប ។ ក្រោយមរណភាព លោកស៊ុន ដោយជំងឺមហារីក ក្នុងឆ្នាំ១៩២៥ កូនសិស្សវ័យក្មេងរបស់លោក [[ឆៀង ខាយចៀក]] (Chiang Kai-shek) បានក្ដោបក្ដាប់អំណាច [[កួមិងថាង|កួមិងថាង (គណបក្សជាតិនិយម រឺ ខេអ៊ែមធី (KMT)]] ហើយបន្តក្នុងការនាំយកមកវិញនូវភាគធំ នៃប្រទេសចិនកណ្ដាល និងខាងត្បូងក្រោមអំនាចរបស់បក្ស ក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយ ដែលគេបានស្គាល់ថាជា[[បេសកកម្មភាគខាងជើង (១៩២៦-១៩២៧)|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ។ កំពុងតែកម្ចាត់ពួកស្ដេចត្រាញ់នៅភាគខាងត្បូង និងចិនកណ្ដាល ដោយកងកម្លាំងយោធា លោកឆៀង អាចទទូលបានមកវិញនូវភក្ដីភាពដ៏តិចតួច របស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ភាគខាងជើង ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ លោកឆៀងតម្រង់ទៅរកពួកស៊ីភីស៊ី (CPC) ហើយដោយចាំមិនភ្លេចទេលោកបានបណ្ដេញកងទ័ពស៊ីភីស៊ី និងមេរបស់វា គឺពីមូលដ្ឋានទ័ពពួកវាទៅកាន់ភាគខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសចិន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ដោយបានបណ្ដេញពីមូលដ្ឋានទ័ពតាមតំបន់ភ្នំរបស់ពួកគេដូចជា [[សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន]] កងកម្លាំងស៊ីភីស៊ី បានចេញដំណើរជា[[ចលនាចល័តទ័ពវែង|ចលនាទ័ពវែងៗ]]កាត់តាមតំបន់ ដែលមានភូមិសាស្ត្រស្មុគស្មាញបំផុតក្នុងប្រទេសចិន នៅឯខាងជើងឆៀងខាងលិច ជាកន្លែង ដែលបង្កើតឡើង នូវមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃ នៅ[[យានអាន]]ក្នុងខេត្ត[[សានស៊ី]] ។ កំឡុងពេល[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]]ពួកកុម្មុយនិស្ត បានរៀបចំឡើងវិញក្រោមមេដឹកនាំថ្មី [[ម៉ៅ សេទុង]](Mao Zedong|Mao Tse-tung) ។ ការតស៊ូដ៏ជូរចត់ រវាង ខេអ៊ែមធី និងស៊ីភីស៊ី បានបន្តដោយបើកចំហ រឺក៏លួចលាក់ឆ្លងកាត់ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន (១៩៣១-១៩៤៥) នូវផ្នែកផ្សេងៗនៃប្រទេសអស់រយះកាល១៤ឆ្នាំមក ។ គណបក្សចិនទាំងពីរបានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមដែលមានត្រឹមតែឈ្មោះដើម្បីប្រឆាំងពួកជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៣៧ កំឡុង[[សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន (១៩៣៧-១៩៤៥)]] ដែលប្រែក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ។ បន្តបន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ជប៉ុនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ សង្គ្រាមរវាង ពួកខេអ៊ែមធី និងពួកស៊ីភីស៊ី បានបន្ត បន្ទាប់ពីបរាជ័យលើកិច្ចប្រឹងប្រែង នៅក្នុងការផ្សះផ្សារគ្នា និងកិច្ចព្រមព្រៀង ដែលបានចរចារគ្នារួចហើយ ។ មកទល់ឆ្នាំ១៩៤៩ ពួកស៊ីភីស៊ី បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃផ្ទៃប្រទេស ។ ''(សូមមើល [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងប្រទេសចិន]])'' នៅចុងបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ជាផ្នែកមួយនៃការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនទាំងស្រុង កងទ័ពជប៉ុន នៅតៃវ៉ាន់បានចុះចាញ់កងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិន ដោយប្រគល់អំនាចក្នុងការគ្រប់គ្រងតៃវ៉ាន់ពេញទីដល់ ឆៀង ខាយចៀក ។<ref>[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm Surrender Order of the Imperial General Headquarters of Japan], 2 September 1945, "(a) The senior Japanese commanders and all ground, sea, air, and auxiliary forces within China (excluding Manchuria), [[Formosa]], and [[French Indochina]] north of 16 degrees north latitude shall surrender to Generalissimo Chiang Kai-shek."</ref> នៅពេលដែលលោកឆៀង​ បានបរាជ័យដោយសារកងទ័ពស៊ីភីស៊ីនៅចិនដីគោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៩ លោកបានដកថយទៅកោះ[[តៃវ៉ាន់]] ជាមួយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក និងកងទ័ពដែលគោរពវិន័យបំផុតរបស់លោក នាំមកជាមួយដែរ ភាពសំខាន់បំផុតនៃភាពជាអ្នកដឹកនាំខេអ៊ែមធី និងអ្នកគាំទ្រដ៏ច្រើនរបស់ពួកគេទៀត ។ ===ឆ្នាំ១៩៤៩ ដល់ បច្ចុប្បន្ន=== {{មើលផងដែរ|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|សាធារណរដ្ឋចិន|លក្ខណៈច្បាប់តៃវ៉ាន់|លក្ខណៈនយោបាយតៃវ៉ាន់}} ជាមួយជ័យជំនះរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិន ហើយនិងការប្រកាសរបស់ពួកគេ នូវ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]នៅថ្ងៃ ១ តុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ តៃវ៉ាន់ត្រូវបានបែកបាក់នយោបាយម្ដងទៀត ពីចិនដីគោក​ និងត្រូវគ្រប់គ្រងបន្តទៅទៀតដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន]]មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ គ្មានសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព ដែលធ្លាប់បានចុះហត្ថលេខា រវាងគូបដិបក្សទាំងពីរឡើយ ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ ចំពោះប្រវត្តិនៃសាធារណរដ្ឋចិនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩ សូមមើល[[ប្រវត្តិសាធារណរដ្ឋចិន#សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)|សាធារណរដ្ឋចិននៅតៃវ៉ាន់ (១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន)]] ។ ==មើលផងដែរ== {{ក្លោងទ្វារ|ចិន}} {{div col|colwidth=20em}} *[[អាវក្រោះចិន]] *[[របុករបកគំហើញរបស់ចិន]] *[[កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[មហាក្សត្រចិន]] *[[ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ចចិន]] *[[ក្រុមជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] *[[ទំនាក់ទំនងក្រៅប្រទេសនៃអធិរាជចិន]] *[[មុខរបរទាំងបួន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហុង កុង]] *[[ប្រត្តិសាសនាឥស្លាមក្នុងប្រទេសចិន]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាកាវ]] *[[ប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាចិន]] *[[បញ្ជីមហាក្សត្រចិន]] *[[បញ្ជីវប្បធ៌មយុគថ្មរំលីងនៃប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីនៃការបះបោរក្នុងប្រទេសចិន]] *[[បញ្ជីអ្នកទទួលសួយសារអាករពីចិន]] *[[បញ្ជីនគរចំនុះចក្រភពចិន]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពចិន (ពីមុន-១៩១១)]] *[[ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹកចិន]] *[[សាសនាក្នុងប្រទេសចិន]] *[[កាលប្បវត្តិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] {{div col end}} ==កំណត់ត្រា== {{Reflist|30em}} ==កំណត់ត្រាសៀវភៅ== {{refbegin}} ===ការស្រង់មតិ=== * អេបឺហារ៉ាដ, វ៉លភ្វ្រែម ។ ''ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន'' (២០០៥), ៣៨០ទំព័រ' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&printsec=frontcover&dq=intitle:history+intitle:china&num=30&as_brr=1&sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So full text online free] * Ebrey, Patricia Buckley, and Kwang-ching Liu. ''The Cambridge Illustrated History of China'' (1999) 352 pages * Fairbank, John King and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. Harvard U. Press, (2006). 640 pp. * Gernet, Jacques, J. R. Foster, and Charles Hartman. ''A History of Chinese Civilization'' (1996), called the best one-volume survey; * Hsü, Immanuel Chung-yueh. ''The Rise of Modern China,'' 6th ed. (Oxford University Press, 1999), highly detailed coverage of 1644-1999, in 1136pp. * Huang, Ray. ''China, a Macro History'' (1997) 335pp, an idiosyncratic approach, not for beginners; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp online edition from [[Questia]]] * Keay, John. ''China: A History'' (2009), 642pp * Latourette, Kenneth Scott. ''The Development of China'' (1917) 273 pages; [http://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&dq=inauthor:latourette&num=30&as_brr=1 full text online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120004602/http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp |date=20 វិច្ឆិកា 2008 }} * Michael, Franz. ''China through the Ages: History of a Civilization.'' (1986). 278pp; [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp online edition from [[Questia]]] * Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' Harvard University Press, 1999, 1,136 pages, the authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and Qing dynasties; * Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' Facts on File, 1999. 662 pp. * Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' Harvard U. Press, 1999. 341 pp. * Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' Columbia U. Press, 2000. 356 pp. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition from [[Questia]]] * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1999), 876pp; well written survey from 1644 to 1990s [http://www.amazon.com/dp/0393307808 excerpt and text search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120102153/http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp |date=20 វិច្ឆិកា 2008 }}; [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at [[Questia]]] * Ven, Hans van de, ed. ''Warfare in Chinese History.'' E. J. Brill, 2000. 456 pp. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109282565 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508121638/http://www.questia.com/read/98946348 |date=8 ឧសភា 2008 }} * Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' Garland, 1998. 442 pp. * Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257pp; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102093839/http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp |date=2 មករា 2011 }} * [http://books.google.com/books?as_q=&num=30&as_brr=1&btnG=Google+Search&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_libcat=0&as_brr=1&as_vt=history+china&as_auth=&as_pub=&as_sub=&as_drrb=c&as_miny=&as_maxy=&as_isbn= full text of older histories (pre 1923)] ===បុរេប្រវត្តិ=== * Chang, Kwang-chih. ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University Press, 1986. *Discovery of residue from fermented beverage consumed up to 9,000 years ago in Jiahu, Henan Province, China. By Dr. Patrick E McGovern, University of Pennsylvania archaeochemist and colleagues from China, Great Britain and Germany. *{{cite web|first=Rixiang|last=Zhu|coauthors=Zhisheng An, Richard Potts, Kenneth A. Hoffman|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|doi=10.1016/S0012-8252(02)00132-0|format=PDF|date=|accessdate=2011-01-23|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}} *[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf The Discovery of Early Pottery in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=14 មិថុនា 2007 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China. ===រាជវង្សស្ឆាង=== * Durant, Stephen W. ''The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian'' (1995), ===រាជវង្សហាន=== *[[Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. 1972. The Ch’iang Barbarians and the Empire of Han: A Study in Frontier Policy. ''Papers on Far Eastern History'' 16, Australian National University. Canberra. *de Crespigny, Rafe. 1984. ''Northern Frontier. The Policies and Strategies of the Later Han Empire''. Rafe de Crespigny. 1984. Faculty of Asian Studies, Australian National University. Canberra. *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|title=South China under the Later Han Dynasty|first=Rafe|last=de Crespigny|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter One from ''Generals of the South: the Foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu''|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 16|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University, Canberra|year=1990|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|dead-url=yes}} *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 21|title=Later Han Military Administration: An Outline of the Military Administration of the Later Han Empire.|first=Rafe|last=de Crespigny|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University|date=1996|edition=Based on the Introduction to Emperor Huan and Emperor Ling being the Chronicle of Later Han for the years 189 to 220 CE as recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang|accessdate=2011-01-23|archive-date=28 ឧសភា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|dead-url=yes}} *Dubs, Homer H. 1938-55. ''The History of the Former Han Dynasty by Pan Ku. '' (3 vol) * Hill, John E. ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE''. (2009) ISBN 978-1-4392-2134-1. *Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., eds. ''China in Central Asia: The Early Stage 125 BCE – CE 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty''. (1979) *Twitchett, Denis and Loewe, Michael, eds. 1986. ''The Cambridge History of China. Volume I. The Ch’in and Han Empires, 221 BCE – CE 220''. Cambridge University Press. *Yap, Joseph P. ``''Wars With the Xiongnu - A Translation From Zizhi tongjian''`` (''Zhan-guo, Qin, Han and Xin'' 403 BCE - 23 CE.) AuthorHouse (2009) ISBN 1-4900-0604-4 ===ជិន នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ និងរាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូង=== *{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|title=The Three Kingdoms and Western Jin: A History of China in the Third Century AD|first=Rafe|last=de Crespigny|journal=East Asian History|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University, Canberra|date=1991|accessdate=2011-01-23|issue=no. 1 June 1991, pp.&nbsp;1–36, & no. 2 December 1991, pp.&nbsp;143–164|archive-date=26 មេសា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426210046/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|dead-url=yes}} *Miller, Andrew. ''Accounts of Western Nations in the History of the Northern Chou Dynasty.'' (1959) ===រាជវង្សសួយ=== *Wright, Arthur F. 1978. ''The Sui Dynasty: The Unification of China. CE 581-617''. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4 ; 0-394-32332-7 (pbk). ===រាជវង្សថាង=== *Benn, Charles. 2002. ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0. *Schafer, Edward H. 1963. ''The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics''. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. 1st paperback edition. 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Schafer, Edward H. 1967. ''The Vermilion Bird: T’ang Images of the South''. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. Reprint 1985. ISBN 0-520-05462-8. *Shaffer, Lynda Norene. 1996. ''Maritime Southeast Asia to 1500''. Armonk, New York, M.E. Sharpe, Inc. ISBN 1-56324-144-7. *Wang, Zhenping. 1991. "T’ang Maritime Trade Administration." Wang Zhenping. ''Asia Major'', Third Series, Vol. IV, 1991, pp.&nbsp;7–38. ===រាជវង្សសុង=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hymes, Robert, and Conrad Schirokauer, eds. ''Ordering the World: Approaches to State and Society in Sung Dynasty China,'' U of California Press, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Shiba, Yoshinobu. 1970. ''Commerce and Society in Sung China''. Originally published in Japanese as ''So-dai sho-gyo—shi kenkyu-''. Tokyo, Kazama shobo-, 1968. Yoshinobu Shiba. Translation by Mark Elvin, Centre for Chinese Studies, University of Michigan. ===រាជវង្សមិង=== * Brook, Timothy. ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China.'' (1998). * Brook, Timothy. ''The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties'' (2010) 329 pages. Focus on the impact of a Little Ice Age on the empire, as the empire, beginning with a sharp drop in temperatures in the 13th century during which time the Mongol leader Kubla Khan moved south into China. * Dardess, John W. ''A Ming Society: T'ai-ho County, Kiangsi, Fourteenth to Seventeenth Centuries.'' (1983); uses advanced "new social history" [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Farmer, Edward. ''Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule.'' E.J. Brill, 1995. * Goodrich, L. Carrington, and Chaoying Fang. ''Dictionary of Ming Biography.'' (1976). * Huang, Ray. ''1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline.'' (1981). * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Mote, Frederick W. and Twitchett, Denis, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' (1988). 976 pp. * Schneewind, Sarah. ''A Tale of Two Melons: Emperor and Subject in Ming China.'' (2006). * Tsai, Shih-shan Henry. ''Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle.'' (2001). * Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7, part 1: The Ming Dynasty, 1368–1644'' (1988). 1008 pp. [http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C excerpt and text search] * Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.'' ** Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 2. '' (1998). 1203 pp. ===រាជវង្សឈិង=== * Fairbank, John K. and Liu, Kwang-Ching, ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 2: Late Ch'ing, 1800–1911, Part 2.'' Cambridge U. Press, 1980. 754 pp. * Peterson, Willard J., ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800.'' Cambridge U. Press, 2002. 753 pp. * Rawski, Evelyn S. ''The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Struve, Lynn A., ed. ''The Qing Formation in World-Historical Time.'' (2004). 412 pp. * Struve, Lynn A., ed. ''Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws'' (1998) * Yizhuang, Ding. "Reflections on the 'New Qing History' School in the United States," ''Chinese Studies in History,'' Winter 2009/2010, Vol. 43 Issue 2, pp 92–96, It drops the theme of "sinification" in evaluating the dynasty and the non-Han Chinese regimes in general. It seeks to analyze the success and failure of Manchu rule in China from the Manchu perspective and focus on how Manchu rulers sought to maintain the Manchu ethnic identity throughout Qing history. ===សម័យសាធារណរដ្ឋ=== * Bergere, Marie-Claire. ''Sun Yat-Sen'' (1998), 480pp, the standard biography * Boorman, Howard L., ed. ''Biographical Dictionary of Republican China.'' (Vol. I-IV and Index. 1967-1979). 600 short scholarly biographies [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&dq=+Biographical+Dictionary+of+Republican+China&pg=PP1&ots=2vo5nw0qS0&sig=fxzwBb475KIbQBr8KGRDrkVSvl8&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA1,M1 excerpt and text search] ** Boorman, Howard L. "Sun Yat-sen" in Boorman, ed. ''Biographical Dictionary of Republican China'' (1970) 3: 170-89, [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&pg=PA172&lpg=PA172&dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&source=web&ots=2vo5nB_pW4&sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA170,M1 complete text online] * Dreyer, Edward L. ''China at War, 1901-1949.'' (1995). 422 pp. * Eastman Lloyd. ''Seeds of Destruction: Nationalist China in War and Revolution, 1937- 1945.'' (1984) * Eastman Lloyd et al. ''The Nationalist Era in China, 1927-1949'' (1991) * Fairbank, John K., ed. ''The Cambridge History of China, Vol. 12, Republican China 1912-1949. Part 1.'' (1983). 1001 pp. * Fairbank, John K. and Feuerwerker, Albert, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 13: Republican China, 1912–1949, Part 2.'' (1986). 1092 pp. * Gordon, David M. ''The China-Japan War, 1931–1945.'' ''The Journal of Military History'' v70#1 (2006) 137-182; major historiographical overview of all important books and interpretations; in [[Project Muse]] * Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937-1945'' (1992), essays by scholars; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from [[Questia]]]; * Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' (1982) * Hung, Chang-tai. ''War and Popular Culture: Resistance in Modern China, 1937-1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120075649/http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp |date=20 វិច្ឆិកា 2008 }} * Rubinstein, Murray A., ed. ''Taiwan: A New History'' (2006), 560pp * Shiroyama, Tomoko. ''China during the Great Depression: Market, State, and the World Economy, 1929-1937'' (2008) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Taylor, Jay. ''The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.'' (2009) ISBN 978-0674033382 * Westad, Odd Arne. ''Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946-1950.'' (2003). 413 pp. the standard history ===សម័យកុម្មុយនិស្ត ១៩៤៩-បច្ចុប្បន្ន=== * Barnouin, Barbara, and Yu Changgen. ''Zhou Enlai: A Political Life'' (2005) * Baum, Richard D. "'Red and Expert': The Politico-Ideological Foundations of China's Great Leap Forward," ''Asian Survey,'' Vol. 4, No. 9 (Sep., 1964), pp.&nbsp;1048–1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 in JSTOR] * Becker, Jasper. ''Hungry Ghosts: China's Secret Famine'' (1996), on the "Great Leap Forward" of 1950s * Chang, Jung and Jon Halliday. ''Mao: The Unknown Story,'' (2005), 814 pages, ISBN 0-679-42271-4 * Dittmer, Lowell. ''China's Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949-1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&query=&brand=ucpress online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Dietrich, Craig. ''People's China: A Brief History,'' 3d ed. (1997), 398pp * Kirby, William C., ed. ''Realms of Freedom in Modern China.'' (2004). 416 pp. * Kirby, William C.; Ross, Robert S.; and Gong, Li, eds. ''Normalization of U.S.-China Relations: An International History.'' (2005). 376 pp. * Li, Xiaobing. ''A History of the Modern Chinese Army'' (2007) * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * Meisner, Maurice. ''Mao's China and After: A History of the People’s Republic,'' 3rd ed. (Free Press, 1999), dense book with theoretical and political science approach. * Spence, Jonatham. ''Mao Zedong'' (1999) * Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007) * Wang, Jing. ''High Culture Fever: Politics, Aesthetics, and Ideology in Deng's China'' (1996) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wenqian, Gao. ''Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary'' (2007) ====បដិវត្តន៍វប្បធ៌ម ១៩៦៦-៧៦==== * Clark, Paul. ''The Chinese Cultural Revolution: A History'' (2008), a favorable look at artistic production [http://www.amazon.com/dp/0521875153 excerpt and text search] * Esherick, Joseph W.; Pickowicz, Paul G.; and Walder, Andrew G., eds. ''The Chinese Cultural Revolution as History.'' (2006). 382 pp. * Jian, Guo; Song, Yongyi; and Zhou, Yuan. ''Historical Dictionary of the Chinese Cultural Revolution.'' (2006). 433 pp. * MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966-1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp. * MacFarquhar, Roderick and Michael Schoenhals. ''Mao's Last Revolution.'' (2006). * MacFarquhar, Roderick. ''The Origins of the Cultural Revolution. Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961-1966.'' (1998). 733 pp. * Yan, Jiaqi and Gao, Gao. ''Turbulent Decade: A History of the Cultural Revolution.'' (1996). 736 pp. ===សេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាន=== * Chow, Gregory C. ''China's Economic Transformation'' (2nd ed. 2007) *Elvin, Mark. ''Retreat of the Elephants: An Environmental History of China.'' (2004). 564 pp. * Elvin, Mark and Liu, Ts'ui-jung, eds. ''Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History.'' (1998). 820 pp. * Ji, Zhaojin. ''A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Finance Capitalism.'' (2003. 325) pp. * Naughton, Barry. ''The Chinese Economy: Transitions and Growth'' (2007) * Rawski, Thomas G. and Lillian M. Li, eds. ''Chinese History in Economic Perspective,'' University of California Press, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&query=&brand=ucpress complete text online free] {{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Sheehan, Jackie. ''Chinese Workers: A New History.'' Routledge, 1998. 269 pp. * Stuart-Fox, Martin. ''A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence.'' (2003). 278 pp. ===ស្ត្រី និងយេនឌ័រ=== * Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990) * Hershatter, Gail, and Wang Zheng. "Chinese History: A Useful Category of Gender Analysis," ''American Historical Review,'' Dec 2008, Vol. 113 Issue 5, pp 1404–1421 * Hershatter, Gail. ''Women in China's Long Twentieth Century'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books full text online] * Hershatter, Gail, Emily Honig, Susan Mann, and Lisa Rofel, eds. ''Guide to Women's Studies in China'' (1998) * Ko, Dorothy. ''Teachers of Inner Chambers: Women and Culture in China, 1573-1722'' (1994) * Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997) * Wang, Shuo. "The 'New Social History' in China: The Development of Women's History," ''History Teacher,'' May 2006, Vol. 39 Issue 3, pp 315–323 {{refend}} ==អានបន្ថែម== *[http://www.princeton.edu/~classbib/ CLASSICAL HISTORIOGRAPHY FOR CHINESE HISTORY] *Abramson, Marc S. (2008). ''Ethnic Identity in Tang China''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia. ISBN 978-0-8122-4052-8. *Ankerl, G. C. ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western''. INU PRESS Geneva, 2000. ISBN 2-88155-004-5. * [[Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]. ''The Birth of China''. 1936. *[[John K. Fairbank|Fairbank, John King]], ''China : a new history'', Cambridge, Mass. : Belknap Press of Harvard University Press, 1992. ISBN 0674116704 * [[Herbert Feis|Feis, Herbert]], ''The China Tangle: The American Effort in China from Pearl Harbor to the Marshall Mission'', Princeton University Press, 1953. * [[Ken Hammond|Hammond, Kenneth J.]] [http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval From Yao to Mao: 5000 Years of Chinese History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928210136/http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval |date=28 កញ្ញា 2007 }}. The Teaching Company, 2004. (A lecture on DVD.) * [[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/etext/2076 ''The Civilization of China'']. [[Project Gutenburg]] e-text. A general history, originally published around 1911. *[[Herbert Giles|Giles, Herbert Allen]]. [http://www.gutenberg.org/files/2156/2156-h/2156-h.htm ''China and the Manchus'']. Project Gutenberg e-text. Covers the Qing (Manchu) dynasty, published shortly after the fall of the dynasty, around 1912. *{{cite book|url=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=en&blang=en&page=Book&list=14&id=37484 |title=Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends|last=Korotayev|first= A.|coauthors= Malkov A., Khaltourina D.|isbn= 5-484-00559-0 |publisher=URSS.ru|date= 2006|accessdate=2011-01-23|chapter=Chapter 2: Historical Population Dynamics in China}} * [[Laufer]], Berthold. 1912. ''JADE: A Study in Chinese Archaeology & Religion''. Reprint: Dover Publications, New York. 1974. * Murray, Hugh ; Crawfurd, John; Gordon, Peter, [http://books.google.com/books?id=PJEoAAAAYAAJ&printsec=frontcover ''An historical and descriptive account of China''], Edinburgh & London : Oliver & Boyd, 1836. 3 volumes. * Terrill, Ross, ''800,000,000: the real China'', Boston, Little, Brown, 1972 * Wilkinson, Endymion Porter, [http://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&printsec=frontcover ''Chinese history : a manual],'' revised and enlarged. - Cambridge, Mass. : Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0'' ==តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ== <!-- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, DO ''not'' USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED --> {{ChineseText}} {{Commons category}} *[http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm Chinese Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=20 វិច្ឆិកា 2016 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm Manuscript and Graphics Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=6 ឧសភា 2020 }} by [[Academia Sinica]] {{zh icon}} *[http://www.badley.info/history/China.index.html China Chronology World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108032715/http://www.badley.info/history/China.index.html |date=8 វិច្ឆិកា 2010 }} *[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm A universal guide for China studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=29 វិច្ឆិកា 2012 }} *[http://www.ancientchinalife.com/ History of Ancient China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207100548/http://ancientchinalife.com/ |date=7 កុម្ភៈ 2011 }} *[http://www.ourorient.com/ Oriental Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325192112/http://www.ourorient.com/ |date=25 មីនា 2010 }} The Genuine Soul of Ancient Chinese People *[http://chinese.dsturgeon.net/ Chinese Text Project] Texts and translations of historical Chinese works. *[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ Chinese Siege Warfare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=21 មិថុនា 2007 }} - Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity - An Illustrated History bought to you by [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ History Forum] *[http://pem.org/yinyutang/ '' Yin Yu Tang: A Chinese Home ''] Explore the historical contents of domestic architecture during the Qing dynasty and its pertinence to Chinese heritage and historical culture. *[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''Early Medieval China''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=19 កក្កដា 2006 }} is a journal devoted to academic scholarship relating to the period roughly between the end of the Han and beginning of the Tang eras. *[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html Cultural Revolution Propaganda Poster] *[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History] 100 minute lecture on Chinese history given by renowned scholar/author Yu Ying-shih, Emeritus Professor of East Asian Studies and History at Princeton University. * [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm Resources for Middle School students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=5 មករា 2008 }} Readable resources for students in grades 5-9 - more than 250 links. * Wolfram Eberhard, [http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm A history of China] (online), February 7, 2006 [EBook #17695], ISO-8859-1 *[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ China from the Inside] - 2006 PBS documentary. KQED Public Television and Granada Television for PBS, Granada International and the BBC *[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld Ancient Asian World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=15 ឧសភា 2012 }} History, culture and archaeology of the ancient Asian continent. Many articles and pictures *[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html History of China: Table of Contents] - Chaos Group at University of Maryland *[http://www.history-forum.com/forum/ History Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213414/http://www.history-forum.com/forum/ |date=12 កក្កដា 2011 }} - Discuss Chinese history at [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ History Forum's] [http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html Asian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=12 ឧសភា 2013 }} section *{{cite journal|journal=BMC Biology|last=Li|issue=8:15|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf |title=Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age |format=PDF |date=2010}} {{History of Asia}} {{DEFAULTSORT:History Of China}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] cx0hlt2nhx5vtlvlw8ed37sl9uptwji 0 13319 341919 341551 2026-10-12T13:03:30Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341919 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa"/> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref>Protected Planet (2018). [https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park."Phnom Kulen National Park"]. United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre. Retrieved 26 Dec 2018.</ref> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[មហិន្រ្ទបព៌ត|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និងផ្នែកខាងកើតហៅថា[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == 05qh6paecx9gpcqca3y11jqz2c9q092 341925 341919 2026-10-12T13:21:52Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 341925 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa"/> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref>Protected Planet (2018). [https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park."Phnom Kulen National Park"]. United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre. Retrieved 26 Dec 2018.</ref> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[មហិន្រ្ទបព៌ត|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និងផ្នែកខាងកើតហៅថា[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ទឹកជ្រោះ== មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] ==ឯកសារយោង== l03zi4dfdc0drvbdwo1xtk3eu6n3tbi 341950 341925 2026-10-12T22:54:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 341950 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref>Protected Planet (2018). [https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park."Phnom Kulen National Park"]. United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre. Retrieved 26 Dec 2018.</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa"/> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref>Protected Planet (2018). [https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park."Phnom Kulen National Park"]. United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre. Retrieved 26 Dec 2018.</ref> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[មហិន្រ្ទបព៌ត|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និងផ្នែកខាងកើតហៅថា[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh |archivedate=2026-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260412112817/https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |url-status=dead }}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]]([[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]])។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ទឹកជ្រោះ== មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] ==ឯកសារយោង== mfn9l822i5s8bnkwtnrz86xjom37f79 0 18424 341932 94406 2026-10-12T16:49:31Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341932 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} cpykruqf4tf2qg7c15gjju8jjhxr4jp 341933 341932 2026-10-12T16:50:00Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ប្រវត្តិភ្លេងខ្មែរ]] ទៅ [[សូរ្យទេវី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341932 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} cpykruqf4tf2qg7c15gjju8jjhxr4jp 341935 341933 2026-10-12T16:50:16Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សូរ្យទេវី]] ទៅ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341932 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} cpykruqf4tf2qg7c15gjju8jjhxr4jp 341937 341935 2026-10-12T16:51:05Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] ទៅ [[សូយ៌្យទេវី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341932 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = | caption = | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} cpykruqf4tf2qg7c15gjju8jjhxr4jp 341939 341937 2026-10-12T19:34:25Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341939 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Cambogia, divinità femminile policroma, prov. ignota, stile di angkor vat, 1100-1175-2.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថអង្គរវត្ត]] [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត]] មកពីកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 799tpro79rblua74v6yeybn4oti8mdk 341940 341939 2026-10-12T19:37:43Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សូយ៌្យទេវី]] ទៅ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] តាមរយៈការបញ្ជូនបន្ត: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341939 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Cambogia, divinità femminile policroma, prov. ignota, stile di angkor vat, 1100-1175-2.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថអង្គរវត្ត]] [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត]] មកពីកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 799tpro79rblua74v6yeybn4oti8mdk 341945 341940 2026-10-12T19:44:02Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341945 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Cambogia, divinità femminile policroma, prov. ignota, stile di angkor vat, 1100-1175-2.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ព្រះមេឧមា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថអង្គរវត្ត]] [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត]] មកពីកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) | successor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | spouse = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | issue = [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី''' ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ ក្រោយពីរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រីមួយអង្គគឺព្រះនាង[[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី]]។ ព្រះនាមរបស់​ព្រះនាង លេចឡើងនៅក្នុងតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ភាសាខ្មែរ]]បុរាណនៅឃ្លាំងស្តុកកណ្តាលនៃសារមន្ទីរជាតិថៃ (Central Storage of National Museums Thailand) មកពីស្រុកពល [[ខេត្តខនកែន]]សព្វថ្ងៃ ដែលត្រូវបានគេហៅថា '''ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី''' ។<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.finearts.go.th/main/view/35786-%E0%B9%91-%E0%B8%AA%E0%B8%AB%E0%B8%B1%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A9--%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5- |access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1198|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/Portals/0/NLT_Aticle/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035/%E0%B8%9B%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%2035%20%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%88%E0%B8%A15%20%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1%202535/%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A1%E0%B8%B5.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ចារឹកព្រះឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before= ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]]) |title= [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) |years= គ.ស ១១១៣-១១៥០ |after= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} jnw9toczbio7lr45pgkvcmc74jl6j6s 0 26171 341953 340972 2026-10-13T00:13:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 341953 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |image = [[File:American Civil War Montage.jpg|300px]] |caption = Clockwise from top left: [[Battle of Stones River]]; Confederate [[American Civil War prison camps|prisoners of war]]; [[Battle of Arkansas Post|Battle of Fort Hindman]]. |partof= |date=April 12, 1861 – May 10, 1865 (by declaration)<ref name="NYT JD Cap">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1865/05/10/news/important-proclamations-belligerent-rights-rebels-end-all-nations-warned-against.html|title=The Belligerent Rights of the Rebels at an End. All Nations Warned Against Harboring Their Privateers. If They Do Their Ships Will be Excluded from Our Ports. Restoration of Law in the State of Virginia. The Machinery of Government to be Put in Motion There. |work=The New York Times|publisher=[[The New York Times Company]]|agency=[[Associated Press]]|date=1865-05-10|accessdate=2013-12-23}}</ref><br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=12|year1=1861|month2=05|day2=09|year2=1865}})<br>([[CSS Shenandoah|last shot fired]] June 22, 1865) |place=[[Southern United States]], [[Northeastern United States]], [[Western United States]], [[Atlantic Ocean]] |casus=[[Battle of Fort Sumter|Confederate attack on Fort Sumter]] |result=[[Union (American Civil War)|Union]] victory * [[Slavery in the United States|Slavery]] [[Thirteenth Amendment to the United States Constitution|abolished]] * [[Territorial integrity]] preserved * [[Assassination of Abraham Lincoln|Lincoln assassinated]] five days after Lee's surrender * Dissolution of the [[Confederate States of America|Confederacy]] * Beginning of the [[Reconstruction Era of the United States|Reconstruction Era]] |combatant1={{flagcountry|United States|1863}} |combatant2={{flagcountry|CSA|variant=1861}} |commander1=[[Abraham Lincoln]]<br /> [[Edwin M. Stanton]]<br /> [[Ulysses S. Grant]]<br /> [[William T. Sherman]]<br /> [[David Farragut]]<br /> [[David D. Porter]]<br /> ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Union|and others]]'' |commander2=[[Jefferson Davis]]<br /> [[Judah P. Benjamin]]<br /> [[Robert E. Lee]]<br /> [[Joseph E. Johnston]]<br /> [[Raphael Semmes]]<br /> [[Josiah Tattnall]] ''<center>[[Military leadership in the American Civil War#The Confederacy|and others]]'' |strength1=2,100,000 |strength2=1,064,000 |casualties1=110,000 Army killed in action/dead of wounds <ref name="civilwarhome.com">Fox, William F. [http://www.civilwarhome.com/foxs.htm Regimental losses in the American Civil War] (1889)</ref> <br /> 25,000 Army dead in Confederate prisons <ref name="civilwarhome.com"/> <br /> 2,260 Navy/Marines killed <ref name="Official DOD data">{{Cite web |url=https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |title=Official DOD data |access-date=2014-05-31 |archivedate=2017-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206010413/https://www.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_principal_wars.xhtml |url-status=dead }}</ref> <br /> <br />~ 365,000 total dead{{sfn|Chambers|1999|p=849}}<br />275,200 wounded |casualties2=75,000 killed in action/dead of wounds (incomplete data)<ref name="Official DOD data"/> <br /> 26,000–31,000 Army dead in Union prisons <ref name="Official DOD data"/> <br /> <br /> <br /> <br />~260,000 total dead<br />137,000+ wounded }} {{Campaignbox American Civil War}} '''សង្រា្គមស៊ីវិលអាមេរិក''' ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសង្រ្គាមរវាងរដ្ឋនិងរដ្ឋ ឫក៏គ្រាន់តែជាសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលនៅក្នុងកំឡុងឆ្នាំ (១៨១៦ទៅ១៨៦៥)ចាប់តាំងពីរដ្ឋខាងត្បូងបានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនចេញពីគ្នាគឺ អាមេរិក ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី និង អាមេរិកខាងជើង ដែលក្នុងនោះមានរដ្ឋចំនួន១១ ។សង្គ្រាមនេះប្រភពដើមមកពីរបញ្ហាទាំសភាព និងបញ្ហាឈ្លានពានទឹកដីនៅភាគខាងលិច។ មហាអំណាចបរទេសមិនព្រមជួយធ្វើអន្តរាគម៍។ ក្រោយពីសង្រ្គាមអស់រយៈ៤ឆ្នាំបានធ្វើឲ្យទាហានជាង ៦០០០០០នាក់ស្លាប់ និងបានបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័នជាច្រើន និងបានបំផ្លាញពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីនៅភាគខាងត្បូងជាច្រើន ហើយវាពិតជាពិកបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការកសាងឡើងវិញ និងឯកភាពជាតិបានធានាសិទ្ធពីស៊ីវិលឲ្យដោះលែងទាសករមកវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦០ ពួកសារធារណៈរដ្ឋនិយមបានធ្វើការបោះឆ្នោតដែលមានមេដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី អប្រាហាំលីនខុន ជំទាស់និងការពង្រីកនៃទាសភាពចូលទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិក លីនខុនបានឈ្នះការបោះឆ្នោត ប៉ុន្តែមុនពេលគាត់សម្ភោធនៅខែ មិនា ៤ ១៨១៦ រដ្ឋតូចៗចំនួន ៧ រួមជាមួយនិងសេដ្ឋកិច្ចកប្បាសដែលត្រូវបង្កើតឡើងដោយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ី។ប្រាំមួយថ្ងៃដំបូងការធ្វើរបបគមន៏នៃទាសករមានសមាត្រខ្ពស់បំផុតចំនួន ៤៨,៨%ប្រជាជនរបស់ពូកគេសម្រាប់ប្រាំមួយថ្ងៃនេះ។ លោកប្រធានាធិបតី ចាម៉ាស បូចានាន់ និងសារណៈរដ្ឋបានផ្តាច់ខ្លួនចេញ នេះជាការខុសច្បាប់។តាមរយៈការអះអាងរបស់លោក លីនខុនជាប្រមុខរដ្ឋបាននិយាយថាគាត់មិនបានផ្តួចផ្តើមនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលនេះទេ ហើយពួកខន់ហ្វីដឺរាស៊ីបានអះអាងបន្ថែមទៀតថាកងកម្លាំងសហព័ន្ធ ហ្វូត បានរឹបអូសទឹកដីសហព័្នន្ធជាច្រើន។សន្និសិទ្ធសន្តិភាពមួយត្រូវបានបរាជ័យក្នុងគោលបំណងសម្របសម្រួលរវាងភាគីទាំងសងខាង ដូចជាការរៀបចំឡើងនូវសង្រ្គាមទាំងពីរ។ សហព័ន្ធនេះបានសន្មត់ថាបណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបបានសង្ឃឹមទៅលើស្តេច ឃីង ចុតទុន ដែលពួកគេនិងធ្វើអន្តរាគមន៏, គ្មាននណាម្នាក់ហើយក៏គ្មានម្នាក់ព្រមទទួលស្គាល់សហព័ន្ធអាមេរិកថ្មីរបស់អាមេរិកទេ។ អាទិភាពបានចាប់ផ្តើមនៅខែ មេសា ១២១៨៦១ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងសហភាពមកលើ ហ្វរ ស៊មធើ ដែលជាបន្ទាយដ៏ធំមួយដោយធ្វើឡើងដោយកងទ័ពសហភាពនៅក្នុងរដ្ឋ ការ៉ូលីណា ខាងជើង។ ពេលនេះ លីនខុនបានអំពាចនាវឲ្យកងព័ទពង្រឹងឡើងវិញនូវ ហ្វត់នេះ។ ដូចនេះរដ្ឋតូចៗទាំងបួន រួមទាំង ខន់ហ្វីដឺរាស៊ី សរុបជាង១១រដ្ឋ។ហើយថ្មីៗនេះសហភាពរដ្ឋគ្រប់គ្រងព្រំដែននិងជាការបង្កើតឲ្យមានភាពរាំងស្ទះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចជើងទឹកខាងត្បូង។ ដោយសារតែមានពត៍មានមិនច្បាស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ ១៨៦១ ថាកាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះឆ្នាំ១៨៦២ យុទ្ធនាកាសហភាពរបស់រដ្ឋ ម៉ារី ឡែន(រដ្ឋសហភាព)បានបញ្ចប់ជាមួយនិងការចាកចេញសហព័ន្ធនៅសមរភូមិ អឺតិតាម ទប់ស្កាត់ការអន្តរាគម៍នៃជនជាតិអង់គ្លេស។ លីនខន់បានចេញសេចក្តីប្រកាសថានឹងរំដោះខ្លួនចេញ បន្ទាប់ពីរការបញ្ឈប់គោលដៅនៃសង្រ្គាមទាសភាព។ ==See also== {{Portal|American Civil War}} {{col-begin}} {{col-2}} '''General reference''' * [[List of American Civil War battles|Battles of the American Civil War]] * [[American Civil War bibliography|Bibliography of the American Civil War]] * [[American Civil War Corps Badges|Corps badges of the American Civil War]] * [[Bibliography of early American naval history#Civil War|Naval bibliography of the American Civil War]] * [[Uniform of the Union Army|Uniforms of the Union]] * [[Uniforms of the Confederate Military|Uniforms of the Confederacy]] * [[List of weapons in the American Civil War|Weapons in the American Civil War]] '''Union''' * [[Union (American Civil War)|United States]] * [[Union Army]] * [[Union Navy]] '''Confederacy''' * [[Confederate States of America|Confederate States]] * [[Confederate States Army|Confederate Army]] * [[Confederate States Navy|Confederate Navy]] '''Ethnic articles''' * [[Military history of African Americans in the American Civil War|African Americans in the American Civil War]] * [[German Americans in the Civil War|German Americans in the American Civil War]] * [[Hispanics in the American Civil War|Hispanic Americans in the American Civil War]] * [[Irish-Americans in the American Civil War|Irish Americans in the American Civil War]] * [[Italian Americans in the Civil War|Italian Americans in the American Civil War]] * [[Native Americans in the American Civil War]] {{col-break}} '''Topical articles''' * [[Blockade runners of the American Civil War]] * [[Union Blockade|Blockade, Union – of the American Civil War]] * [[American Civil War casualties|Casualties in the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War]] * [[Commemoration of the American Civil War on postage stamps]] * [[Dorthea Dix|Nursing in the American Civil War, Dorothea Dix]] * [[List of ships captured in the 19th century#American Civil War|Ships captured during the American Civil War]] * [[Slaves and the American Civil War]] * [[American Civil War spies|Spies in the American Civil War]] '''National articles''' * [[Foreign enlistment in the American Civil War]] * [[Britain in the American Civil War]] * [[Canada in the American Civil War]] {{col-end}} ==References== ;Notes {{reflist|group=N}} ;Citations {{reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="Civil War Refugees">{{cite web |url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CI013.html| title=Civil War Refugees| work=[[Oklahoma Historical Society]]|publisher=[[Oklahoma State University]] | accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="Forrest McDonald 2002">Forrest McDonald, ''States' Rights and the Union: Imperium in Imperio, 1776–1876'' (2002)</ref> <ref name="Lincoln's Call for Troops">{{cite web |url=http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm |title=Lincoln's Call for Troops}}</ref> <ref name="Lincoln's Call to Arms">{{cite web|last=Bornstein |first=David |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/ |title=Lincoln's Call to Arms |publisher=Opinionator.blogs.nytimes.com |date=April 14, 2011 |accessdate=2011-08-11| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110713131234/http://opinionator.blogs.nytimes.com/2011/04/14/lincoln-declares-war/| archivedate= 2011-07-13| deadurl= no}}</ref> <ref name="McPhersonExceptionalism">James McPherson, "Antebellum Southern Exceptionalism: A New Look at an Old Question," ''Civil War History'' 29 (September 1983).</ref> <ref name="Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy">{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |title=Abraham Lincoln: Proclamation 83 – Increasing the Size of the Army and Navy |publisher=Presidency.ucsb.edu |accessdate=2011-11-03 |archivedate=2012-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515155504/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=70123 |url-status=dead }}</ref> <ref name="StatsWarCost">{{cite web|last=Nofi|first=Al|authorlink=Albert Nofi|title=Statistics on the War's Costs|publisher=Louisiana State University|date=June 13, 2001|url=http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711050249/http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm|archivedate=2007-07-11|accessdate=2007-10-14}}</ref> <ref name="United States Volunteers – Indian Troops">{{cite web |date=January 28, 2008 |url=http://www.civilwararchive.com/Unreghst/unindtr.htm |title=United States Volunteers – Indian Troops |work=civilwararchive.com |accessdate=2008-08-10}}</ref> <ref name="WarLeader">{{cite web|last=Fehrenbacher|first=Don|title=Lincoln's Wartime Leadership: The First Hundred Days|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=jala;view=text;rgn=main;idno=2629860.0009.103|year=2004|publisher=University of Illinois|accessdate=2007-10-16}}</ref> <ref name="american83">David W. Blight, ''Race and Reunion : The Civil War in American Memory'' (2001)</ref> <ref name="appomattox">William Marvel, ''Lee's Last Retreat: The Flight to Appomattox'' (2002) pp. 158–81.</ref> <ref name="approaching">[[Stephen B. Oates]], ''The Approaching Fury: Voices of the Storm 1820–1861'', p.&nbsp;125.</ref> <ref name="census74">Railroad length is from: [[Chauncey Depew]] (ed.), ''One Hundred Years of American Commerce 1795–1895'', p.&nbsp;111; For other data see: [http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860c-01.pdf 1860 US census] and Carter, Susan B., ed. ''The Historical Statistics of the United States: Millennial Edition'' (5 vols), 2006.</ref> <ref name="charleston">Snell, Mark A., ''West Virginia and the Civil War'', History Press, Charleston, SC, 2011, pg. 28</ref> <ref name="clement">Clement Eaton, ''Freedom of Thought in the Old South'' (1940)</ref> <ref name="confederacy">James McPherson, ''Why did the Confederacy Lose?''. p.&nbsp;?.</ref> <ref name="confederacy84">Gaines M. Foster (1988), ''Ghosts of the Confederacy: Defeat, the Lost Cause and the Emergence of the New South, 1865–1913''.</ref> <ref name="confederate36">Mark A. Weitz (2005), ''More Damning than Slaughter: Desertion in the Confederate Army''.</ref> <ref name="controversy">Joan Waugh and Gary W. Gallagher, eds. (2009), ''Wars within a War: Controversy and Conflict over the American Civil War'' (U. of North Carolina Press).</ref> <ref name="copperhead">Curry, Richard Orr (1964), ''A House Divided, A Study of the Statehood Politics & the Copperhead Movement in West Virginia'', Univ. of Pittsburgh Press, map on page 49.</ref> <ref name="counterpoint">C. Vann Woodward (1971), ''American Counterpoint: Slavery and Racism in the North-South Dialogue'', p.281.</ref> <ref name="desertion">Ella Lonn, ''Desertion during the Civil War'' (1928), pp.&nbsp;205–6.</ref> <ref name="desertion37">Robert Fantina, ''Desertion and the American soldier, 1776–2006'' (2006), p.&nbsp;74</ref> <ref name="economist">''[[The Economist]]'', "[http://www.economist.com/node/18486035?story_id=18486035 The Civil War: Finally Passing]", April 2, 2011, pp. 23–25.</ref> <ref name="expansion">Adam Rothman, ''Slave Country: American Expansion and the Origins of the Deep South'' (2005).</ref> <ref name="february">Abraham Lincoln, Cooper Union Address, New York, February 27, 1860.</ref> <ref name="franklin">John Hope Franklin, ''The Militant South 1800–1861'' (1956).</ref> <ref name="gallagher">Gary Gallagher, ''Causes Won, Lost, and Forgotten: How Hollywood and Popular Art Shape What We Know about the Civil War'' (U. of North Carolina Press, 2008)</ref> <ref name="history">Mark E. Neely Jr.; "Was the Civil War a Total War?" ''Civil War History'', Vol. 50, 2004, pp.&nbsp;434+</ref> <ref name="inaugural">Abraham Lincoln, First Inaugural Address, Monday, March 4, 1861.</ref> <ref name="inaugural29">Lincoln, First Inaugural Address, March 4, 1861.</ref> <ref name="infantry">Mark Johnson, ''That body of brave men: the U.S. regular infantry and the Civil War in the West'' (2003) p. 575.</ref> <ref name="murdock">Eugene Murdock, ''One million men: the Civil War draft in the North'' (1971).</ref> <ref name="nationalgeographic">"[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0701_030701_civilwarprisons.html U.S. Civil War Prison Camps Claimed Thousands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030707041320/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0701_030701_civilwarprisons.html |date=2003-07-07 }}". National Geographic News. July 1, 2003.</ref> <ref name="nationalism">Avery Craven, ''The Growth of Southern Nationalism, 1848–1861'' (1953).</ref> <ref name="nationalism19">Susan-Mary Grant, ''North over South: Northern Nationalism and American Identity in the Antebellum Era'' (2000); Melinda Lawson, ''Patriot Fires: Forging a New American Nationalism in the Civil War North'' (2005).</ref> <ref name="nevins">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:119-29.</ref> <ref name="nevins26">Nevins, ''The War for the Union'' (1959) 1:129-36.</ref> <ref name="nevins73">Allan Nevins, ''War for the Union 1862–1863'', pp. 263–264.</ref> <ref name="proclamation">Frank J. Williams, "Doing Less and Doing More: The President and the Proclamation—Legally, Militarily and Politically," in Harold Holzer, ed. ''The Emancipation Proclamation'' (2006) pp. 74–5.</ref> <ref name="progressive">Kenneth M. Stampp, ''The Imperiled Union: Essays on the Background of the Civil War'' (1981) p. 198; Richard Hofstadter, ''The Progressive Historians: Turner, Beard, Parrington'' (1969).</ref> <ref name="questia">Albert Burton Moore. ''Conscription and Conflict in the Confederacy'' (1924) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10517499 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524180050/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=10517499 |date=2012-05-24 }}.</ref> <ref name="reconstruct">Barnet Schecter, ''The Devil's Own Work: The Civil War Draft Riots and the Fight to Reconstruct America'' (2007).</ref> <ref name="republican18">"Republican Platform of 1860," in Kirk H. Porter, and Donald Bruce Johnson, eds. ''National Party Platforms, 1840–1956,'' (University of Illinois Press, 1956) p. 32.</ref> <ref name="republican21">Eric Foner, ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party before the Civil War'' (1970).</ref> <ref name="sectionalism">Charles S. Sydnor, ''The Development of Southern Sectionalism 1819–1848'' (1948).</ref> <ref name="sectionalism17">Robert Royal Russel, ''Economic Aspects of Southern Sectionalism, 1840–1861'' (1973).</ref> <ref name="slate">Richard Wightman Fox (2008)."[https://web.archive.org/web/20110716083839/http://www.slate.com/toolbar.aspx?action=read&id=2180856 National Life After Death]". [[Slate.com]].</ref> <ref name="southern">Bertram Wyatt-Brown, ''The Shaping of Southern Culture: Honor, Grace, and War, 1760s–1880s'' (2000).</ref> <ref name="surrender">Unaware of the surrender of Lee, on April 16 the last major battles of the war were fought at the [[Battle of Columbus, Georgia]] and the [[Battle of West Point]].</ref> <ref name="taussig">Frank Taussig, ''The Tariff History of the United States'' (1931), pp.&nbsp;115–61</ref> <ref name="teachinghistory">Hamner, Christopher. "[http://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24413 Great Expectations for the Civil War]." [http://www.teachinghistory.org/ Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}. Retrieved 2011-07-11.</ref> <ref name="terrible">Bruce Catton, Terrible Swift Sword, pp. 263–296.</ref> <ref name="ucsb">[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29501 President James Buchanan, Message of December 8, 1860]. Retrieved 2012-11-28.</ref> <!-- The following references appeared in the reflist but were not used in the prior text. Please return them to the reflist once they have been correctly cited in the main article. <ref name="abolitionists">David Brion Davis, ''Inhuman Bondage'' (2006). p.&nbsp;197, 409; Stanley Harrold, ''The Abolitionists and the South, 1831–1861'' (1995) p. 62; Jane H. and William H. Pease, "Confrontation and Abolition in the 1850s" ''Journal of American History'' (1972) 58(4): 923–937.</ref> <ref name="civil-war">[http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html 1860 Census Results], The Civil War Home Page.</ref> <ref name="abraham">Abraham Lincoln, Speech at New Haven, Conn., March 6, 1860.</ref> <ref name="butterfield">Fox Butterfield; ''All God's Children'' p. 17.</ref> <ref name="trager">The People's Chronology, 1994 by James Trager.</ref> <ref name="secessionists">William W. Freehling, The Road to Disunion: Secessionists Triumphant 1854–1861, pp. 9–24.</ref> <ref name="Freehling">William W. Freehling, The Road to Disunion, Secessionists Triumphant, pp. 269–462, p. 274 (The quote about slave states "encircled by fire" is from the ''New Orleans Delta'', May 13, 1860).</ref> <ref name="representatives">Most of her slave owners are "decent, honorable people, themselves victims" of that institution. Much of her description was based on personal observation, and the descriptions of Southerners; she herself calls them and Legree representatives of different types of masters.;Gerson, ''Harriet Beecher Stowe'', p. 68; Stowe, ''Key to Uncle Tom's Cabin'' (1953) p. 39.</ref> <ref name="american">Quoted in Eric Foner, ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery'' (2010) p. 100</ref> <ref name="Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War">{{cite book |url=http://books.google.com/?id=F20ZsA5ZeeEC&pg=PA184 |title=Voices from the Gathering Storm: The Coming of the American Civil War |author=Glenn M. Linden |year=2001 |publisher=Rowman & Littlefield |place=United States |page=236 |isbn=978-0-8420-2999-5 |quote=Prevent, as far as possible, any of our friends from demoralizing themselves, and our cause, by entertaining propositions for compromise of any sort, on slavery extension. There is no possible compromise upon it, but which puts us under again, and leaves all our work to do over again. Whether it be a Mo. Line, or Eli Thayer's Pop. Sov. It is all the same. Let either be done, & immediately filibustering and extending slavery recommences. On that point hold firm, as with a chain of steel. – Abraham Lincoln to Elihu B. Washburne, December 13, 1860}}</ref> <ref name="AvalonProject">Winkler, E. [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/csa_texsec.asp "A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union"]. ''Journal of the Secession Convention of Texas''. Retrieved 2007-10-16.</ref> <ref name="william">William C. Davis, Look Away, pp. 130–140.</ref> <ref name="townsend">John Townsend, The Doom of Slavery in the Union, its Safety out of it, October 29, 1860.</ref> <ref name="secessionist">Lipset looked at the secessionist vote in each Southern state in 1860–61. In each state he divided the counties into high, medium or low proportion of slaves. He found that in the 181 high-slavery counties, the vote was 72% for secession. In the 205 low-slavery counties. the vote was only 37% for secession. (And in the 153 middle counties, the vote for secession was in the middle at 60%). Seymour Martin Lipset, ''Political Man: The Social Bases of Politics'' (Doubleday, 1960) p. 349.</ref> <ref name="schlesinger">Schlesinger ''Age of Jackson'', p. 190.</ref> <ref name="sandford">Roger B. Taney: Dred Scott v. Sandford (1857).</ref> <ref name="reconstruction">James G. Randall and David Donald, '' Civil War and Reconstruction'' (1961) p. 68.</ref> <ref name="republican">Eric Foner. ''Free Soil, Free Labor, Free Men: The Ideology of the Republican Party Before the Civil War'' (1970), p. 9.</ref> <ref name="randall">Randall and Donald, p. 67.</ref> <ref name="mcpherson3">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 88–91.</ref> <ref name="mcpherson10">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 242, 255, 282–83. Maps on p. 101 (The Southern Economy) and p. 236 (The Progress of Secession) are also relevant.</ref> <ref name="mcpherson12">James McPherson, ''Drawn with the Sword,'' p. 15.</ref> <ref name="mcpherson14">McPherson, ''Battle Cry'', p. 195.</ref> <ref name="mcpherson15">McPherson, ''Battle Cry'', p. 243.</ref> <ref name="mcpherson33">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 378–380.</ref> <ref name="mcpherson34">McPherson, ''Battle Cry'', pp. 373–377.</ref> <ref name="impending">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 201–204, 299–327.</ref> <ref name="impending11">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 503–505.</ref> <ref name="impending13">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 275.</ref> <ref name="impending16">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 461.</ref> <ref name="impending4">David Potter. ''The Impending Crisis''. p. 208.</ref> <ref name="impending5">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 208–209.</ref> <ref name="impending6">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 210–211.</ref> <ref name="impending7">David Potter. ''The Impending Crisis''. pp. 212–213.</ref> <ref name="impending8">David Potter, ''The Impending Crisis,'' pp. 356–384.</ref> <ref name="Texas12">A Declaration of the Causes which Impel the State of Texas to Secede from the Federal Union, February 2, 1861 – [http://www2.tsl.state.tx.us/ref/abouttx/secession/2feb1861.html A declaration of the causes which impel the State of Texas to secede from the Federal Union.]</ref> <ref name="photography">Kathleen Collins, "The Scourged Back," History of Photography 9 (January 1985): 43–45.</ref> <ref name="secession">Maury Klein, ''Days of Defiance: Sumter, Secession, and the Coming of the Civil War'' (1999).</ref> <ref name="profession">Allan Peskin, ''Winfield Scott and the profession of arms'' (2003) pp. 249–52.</ref> <ref name="international">Dean B. Mahin, ''One war at a time: the international dimensions of the American Civil War''(2000) ch 6</ref> <ref name="heidler">Heidler, 1651–53.</ref> <ref name="MissFacts">{{cite web|title=Civil War in Missouri Facts|url=http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM|year=1998|accessdate=2007-10-16| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016074650/http://home.usmo.com/~momollus/MOFACTS.HTM| archivedate= 2007-10-16| deadurl= no}}</ref> --> }} ;Bibliography {{Refbegin}} *{{cite book| ref= harv |last= Ahlstrom|first= Sydney E.|title= A Religious History of the American People |publisher= Yale University Press|year= 1972 |location= New Haven, Connecticut|isbn= 978-0300017625|url=http://books.google.com/books?id=5kFF6a1viGcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false }} *{{cite book|ref= harv|last= Anderson|first= Bern|title= By Sea And By River: The naval history of the Civil War|publisher= Da Capo Press|year= 1989|location= New York, New York|isbn= 978-0306803673|url= http://books.google.com/books?id=hoCK_yzA8xkC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last1= Asante|first1=Molefi Kete |last2= Mazama|first2=Ama|title=Encyclopedia of Black Studies|url=http://books.google.com/?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA82|year=2004|location=Thousand Oaks, California|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0761927624|edition=1}} * Beringer, Richard E., Archer Jones, and Herman Hattaway, ''Why the South Lost the Civil War'' (1986) influential analysis of factors; an abridged version is ''The Elements of Confederate Defeat: Nationalism, War Aims, and Religion'' (1988) * {{cite journal| ref= harv |last=Bestor |first=Arthur |year=1964 |title=The American Civil War as a Constitutional Crisis | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1964-01_69_2/page/327 |journal=[[American Historical Review]] |volume=69 |issue=2 |pages=327–52 |jstor=1844986 }} *{{cite book| ref= harv |last= Bolton|first= Charles C.|title=Poor Whites of the Antebellum South: Tenants and Laborers in Central North Carolina and Northeast Mississippi |publisher=Duke University Press |year= 1993 |location= Durham, North Carolina|isbn= 978-0822314684 |url=http://books.google.com/books?id=uZnssLpum0UC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Poor+Whites+of+the+Antebellum+South:+Tenants+and+Laborers+in+Central+North+Carolina+and+Northeast+Mississippi&source=bl&ots=GaO4CBg-lr&sig=ac7Y0rafVazJzlvTKelKjzf7Ewg&hl=en&sa=X&ei=ugFUU63tG-nesASq0oE4&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=Poor%20Whites%20of%20the%20Antebellum%20South%3A%20Tenants%20and%20Laborers%20in%20Central%20North%20Carolina%20and%20Northeast%20Mississippi&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Brunell |first1= Miriam|last2=Paris |first2= Leslie|title=The Girls' History and Culture Reader: The Nineteenth Century |publisher= University of Illinois Press|year=2011|location= Urbana, Illinois |isbn=978-0252077654|url=http://books.google.com/books?id=bYE0DuIxkHIC&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv |last1=Canney |first1= Donald L. |title=Lincoln's Navy: The Ships, Men and Organization, 1861–65 |publisher=Naval Institute Press |year=1998 |location= Annapolis, Maryland|isbn=978-1557505194|url=http://books.google.com/books?id=o_fB_SD5QhIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Catton | first= Bruce | title=The Civil War | year= 1960 | publisher= American Heritage Distributed by Houghton Mifflin | location=New York|isbn=978-0-8281-0305-3}} *{{cite book|last1=Chambers|first1= John W.|last2=Anderson|first2=Fred|title=The Oxford Companion to American Military History|url=http://books.google.com/books?id=_Rzy_yNMKbcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999|publisher= Oxford University Press|location=Oxford, New York |isbn=978-0-19-507198-6}} *{{cite book| ref= harv |last= Coffman |first= Edward M.|title=The Old Army: A Portrait of the American Army in Peacetime, 1784–1898 |publisher= Oxford University Press |year= 1988|location= Oxford, New York|isbn= 978-0195045550|url=http://books.google.com/books/about/The_Old_Army.html?id=0uXGuamukc0C}} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Stand in the Day of Battle: The Imperiled Union : 1861–1865 | url= https://archive.org/details/standindayofbatt00davi | year= 1983 | publisher= Doubleday | location= Garden City, New York |isbn= 978-0385148955 }} *{{cite book| ref= harv | last= Davis | first= William C. | title= Look Away!: A History of the Confederate States of America | year= 2003 | publisher= Free Press | location= New York |isbn=978-0743234993 }} *{{cite book| ref= harv | last1= Donald | first1= David | last2= Baker | first2= Jean H. | last3= Holt | first3= Michael F. | title= The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/civilwarreconstr0000dona | year= 2001 | publisher= W. W. Norton & Company | location= New York |isbn= 978-0393974270}} *{{cite book| ref= harv | last= Eicher | first= David J. | title= The Longest Night: A Military History of the Civil War | url= https://archive.org/details/longestnightmili00eich | year= 2001| publisher= Simon & Schuster | location= New York |isbn=978-0-684-84944-7}} *{{cite book| ref= harv |last= Fehrenbacher|first= Don E.|title= Slavery, Law, and Politics: The Dred Scott Case in Historical Perspective|publisher=Oxford University Press |year= 1981 |location= Oxford, New York |isbn= 978-0195028836|url=http://books.google.com/books?id=3KYFlabs2hQC&pg=PA208&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last1= Fellman| first1= Michael | last2= Gordon | first2= Lesley J. | last3= Sunderland | first3= Daniel E. | title= This Terrible War: The Civil War and its Aftermath | url= https://archive.org/details/thisterriblewarc0000fell_y1x1 | year= 2007 |edition = 2 | publisher= Pearson | location= New York |isbn= 978-0321389602 }} *{{cite book |url=http://books.google.com/?id=rQSYk-LWTxcC |title=Politics and Ideology in the Age of the Civil War |first=Eric |last=Foner |year=1981 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn=978-0-19-502926-0 |accessdate=2012-04-20}} *{{cite book|last1=Foner|first1=Eric|title=The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery|url=http://books.google.com/books?id=earytjxi6pEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher= W. W. Norton & Co. |location= New York |isbn=978-0393340662}} *{{cite book| ref= harv | last= Foote| first= Shelby | title= [[The Civil War: A Narrative|The Civil War: A Narrative: Volume 1: Fort Sumter to Perryville]] | year= 1974 | publisher= Vintage Books | location= New York |isbn= 978-0394746234}} *{{cite book|last1=Frank |first1=Joseph Allan|last2=Reaves |first2=George A.|title=Seeing the Elephant: Raw Recruits at the Battle of Shiloh|url=http://books.google.com/books?id=J_GlcVOb374C&pg=PA170&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2003|location=Urbana, Illinois|publisher= University of Illinois Press|isbn=978-0252071263}} *{{cite book| ref= harv |last=Fuller |first=Howard J. |title=Clad in Iron – The American Civil War and the Challenge of British Naval Power| url= https://archive.org/details/cladiniron0000full |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press| year=2008 |isbn=978-1-59114-297-3}} *{{cite book|last1=Gallagher |first1=Gary W. |title=The Confederate War|url=http://books.google.com/books?id=QHNEtpvEB30C&pg=PA57|year=1999|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674160569}} * Gara, Larry. 1964. ''The Fugitive Slave Law: A Double Paradox'' in Essays on the Civil War and Reconstruction, New York: Holt, Rinehart and Winston, 1970. (originally published in Civil War History, X, No. 3, Sept 1964) *{{cite book| ref= harv |last= Gibson|first= Arrell M.|title= Oklahoma, a History of Five Centuries|publisher=University of Oklahoma Press |year= 1981 |location= Norman, Oklahoma|isbn=978-0806117584 |url= http://books.google.com/books?id=HiP-sWiqYL4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last=Green|first=Fletcher M.|title=Constitutional Development in the South Atlantic States, 1776–1860: A Study in the Evolution of Democracy|url=http://books.google.com/books?id=A5c0LKovqJUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2008|publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina|isbn=978-1584779285}} *{{cite book|last1=Guelzo|first1= Allen C.|title=Lincoln: A Very Short Introduction|url=http://books.google.com/books?id=XcgqWAt1kZUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2009|publisher= Oxford University Press|location= Oxford, New York |isbn=978-0195367805}} *{{cite book| ref= harv | last= Guelzo| first= Allen C.| title= Fateful Lightning: A New History of the Civil War and Reconstruction| url= https://archive.org/details/fatefullightning0000guel | year= 2012 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0199843282}} *{{cite journal |first=J. David |last= Hacker |date=December 2011 | title=A Census-Based Count of the Civil War Dead | journal=Civil War History | volume=57 | issue=4 | pages=307–348 | bibcode= | doi=10.1353/cwh.2011.0061 | url=//muse.jhu.edu/journals/civil_war_history/v057/57.4.hacker.html}} *{{cite book| ref= harv | last1= Heidler| first1= David S. |first2= Jeanne T. |last2= Heidler |first3= David J. |last3= Coles | title=Encyclopedia of the American Civil War: A Political, Social, and Military History | url= https://archive.org/details/isbn_9791576070665_4 | year= 2002 | publisher= ABC-CLIO | location= Santa Barbara, California |isbn=1-57607-382-3}} *{{cite book| ref= harv |last= Herring |first= George C. |title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776 |publisher= Oxford University Press|year=2011 |location= Oxford, New York|isbn= 978-0199765539 |url= http://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite journal| ref= harv |first=Richard |last=Hofstadter |title=The Tariff Issue on the Eve of the Civil War | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1938-10_44_1/page/50 |journal=[[American Historical Review]] |volume=44 |issue=1 |year=1938 |pages=50–55 |jstor=1840850 }} *{{cite book| ref= harv | last= Holt | first= Michael F. | title= The Fate of Their Country: Politicians, Slavery Extension, and the Coming of the Civil War | url= https://archive.org/details/fateoftheircount0000holt | year= 2005 | publisher= Hill and Wang | location= New York |isbn= 978-0809044399}} *{{cite book|last1= Holzer|first1=Harold|last2=Gabbard |first2=Sara Vaughn |title=Lincoln and Freedom: Slavery, Emancipation, and the Thirteenth Amendment|url=http://books.google.com/?id=xLbkXsn6xHAC&pg=PA174|year=2007|location=Carbondale, Illinois|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=978-0809327645}} *{{cite book| ref= harv |last= Huddleston |first= John |title= Killing Ground: The Civil War and the Changing American Landscape| url= https://archive.org/details/killinggroundpho0000hudd |publisher= Johns Hopkins University Press |year= 2002 |location= Baltimore, Maryland |isbn= 978-0801867736}} *{{cite book| ref= harv | last= Johannsen | first= Robert W. | title= Stephen A. Douglas | url= https://archive.org/details/stephenadouglas0000joha_o4n6 | year= 1973 | publisher= Oxford University Press| location= New York |isbn= 9780195016208}} *{{cite book| ref= harv |last= Johnson|first= Timothy D.|title= Winfield Scott: The Quest for Military Glory| url= https://archive.org/details/winfieldscottque0000john |publisher=University Press of Kansas |year= 1998 |location= Lawrence, Kansas|isbn= 978-0700609147}} *{{cite book|last1=Jones|first1=Howard|title=Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=gVvZb5oeVtwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=1999 |publisher=University of Nebraska Press |location= Lincoln, Nebraska |isbn=978-0803225824}} *{{cite book|last=Jones|first=Howard|title=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913|url=http://books.google.com/?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA225|year=2002|location=Wilmington, Delaware|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0842029162}} *{{cite book| ref= harv | last= Katcher | first= Philip | title= The History of the American Civil War 1861 – 1865 | url= https://archive.org/details/historyofamerica0000katc | year= 2002 | publisher= Hamlyn | location= London |isbn= 978-0600607786}} *{{cite book| ref= harv | last= Keegan | first= John | title= The American Civil War: A Military History | url= https://archive.org/details/americancivilwar00keeg | year= 2009 | publisher= Alfred A. Knopf| location= New York|isbn= 978-0307263438}} *{{cite book| ref= harv | last= Krannawitter| first= Thomas L. | title= Vindicating Lincoln : defending the politics of our greatest president| url= https://archive.org/details/vindicatinglinco00kran | year= 2008 | publisher= Rowman & Littlefield Publishers | location= Lanham, Maryland |isbn= 0742559726}} *{{cite book|last1=Lipset|first1= Seymour Martin |title=Political Man: The Social Bases of Politics|url=https://archive.org/details/politicalmansoci00inlips|year=1960|publisher= Doubleday & Company, Inc.|location= Garden City, New York |isbn=}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= [[Battle Cry of Freedom: The Civil War Era]]| year= 1988 | publisher= Oxford University Press | location= Oxford, New York |isbn= 978-0-19-503863-7}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= Ordeal By Fire : The Civil War and Reconstruction | url= https://archive.org/details/ordealbyfirecivi00mcph | year= 1992 | publisher= McGraw-Hill | location= New York |isbn= 9780070458420|edition= 2}} *{{cite book|last1=McPherson |first1= James M.|title=For Cause and Comrades: Why Men Fought in the Civil War|url=http://books.google.com/books?id=1qhEHVki8tEC&pg=PA169|year=1997|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0199741052}} *{{cite book| ref= harv | last= McPherson | first= James M. | title= This Mighty Scourge: Perspectives on the Civil War | url= https://archive.org/details/isbn_9780195313666 | year= 2007 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 978-0195392425}} *{{cite book| ref= harv | last= Miller | first= William L. | title= President Lincoln: The Duty of a Statesman | url= https://archive.org/details/presidentlincoln00mill | year= 2008 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 1400041031}} *{{cite book|last1=Thornton|first1=Mark|last2=Ekelund|first2=‎Robert Burton|title=Tariffs, Blockades, and Inflation: The Economics of the Civil War|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield|location=|isbn=|ref=harv}} *{{cite book|last1= Murray|first1=Williamson|last2= Bernstein |first2=Alvin|last3=Knox |first3=MacGregor |title=The Making of Strategy: Rulers, States, and War|url=http://books.google.com/?id=ld8NPYqqUnMC&pg=PA235|year=1996|location=Cabmbridge, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521566278}} *{{cite book| ref= harv |last= Neely|first= Mark |title= Confederate Bastille: Jefferson Davis and Civil Liberties|publisher=Marquette University Press |year=1993 |location= Milwaukee, Wisconsin |isbn= 978-0874623253|url=http://books.google.com/books/about/Confederate_Bastille.html?id=zPV2AAAAMAAJ}} *{{cite book| ref= harv |last=Nelson |first=James L. |title=Reign of Iron: The Story of the First Battling Ironclads, the Monitor and the Merrimack |publisher=HarperCollins |year=2005 |location=New York |isbn=978-0-06-052404-3 |url=http://books.google.com/?id=d8XD-j--EVsC&pg=PA149&lpg=PA149&dq=Delamater+Iron+works+monitor}} * [[Allan Nevins|Nevins, Allan]]. ''[[Ordeal of the Union]]'', an 8-volume set (1947–1971). the most detailed political, economic and military narrative; by Pulitzer Prize winner ** 1. Fruits of Manifest Destiny, 1847–1852; 2. A House Dividing, 1852–1857; 3. Douglas, Buchanan, and Party Chaos, 1857–1859; 4. Prologue to Civil War, 1859–1861; vol. 5–8 have the series title "War for the Union"; 5. The Improvised War, 1861–1862; 6. War Becomes Revolution, 1862–1863; 7. The Organized War, 1863–1864; 8. The Organized War to Victory, 1864–1865 *{{cite book|last=Olsen|first=Christopher J.|title=Political Culture and Secession in Mississippi: Masculinity, Honor, and the Antiparty Tradition, 1830–1860|url=http://books.google.com/books?id=RrBb2ThDuCkC&pg=PA237&hl=en#v=onepage&q&f=false|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|isbn=978-0195160970}} *{{cite book|last1=Perman|first1=Michael |last2=Taylor|first2=Amy M.|title=Major Problems in the Civil War and Reconstruction: Documents and Essays|url=http://books.google.com/books?id=5rPbZT_hrncC&pg=PA177#v=onepage&q&f=false|edition=3|year= 2010|publisher=Wadsworth, Cengage Learning |location= Boston, Massachusetts |isbn=9780618875207}} *{{cite journal| ref= harv |first=David M. |last=Potter |title=The Historian's Use of Nationalism and Vice Versa | url= https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1962-07_67_4/page/924 |journal=[[American Historical Review]] |volume=67 |issue=4 |year=1962 |pages=924–950 |jstor=1845246 }} *{{cite book| ref= harv |first1=David M. |last1=Potter |first2=Don E. |last2=Fehrenbacher |title=The Impending Crisis, 1848–1861 | url= https://archive.org/details/impendingcrisis00pott |publisher=Harper & Row |location= New York |year=1976 |isbn=9780060134037}} *{{cite book| ref= harv |last=Quarstein |first=John V. |title=The Battle of the Ironclads | url= https://archive.org/details/battleofironclad0000quar |publisher=Arcadia Publishing |year=1999 |isbn= 978-0-7385-0113-0}} *{{cite book| ref= harv | last= Rhodes | first= John Ford | title= History of the Civil War, 1861–1865 | year= 1917 | publisher= The Macmillan Company | location= New York |isbn= |url=http://books.google.com/books?id=nY4sAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Richards| first= Leonard L. | title= The Slave Power: The Free North and Southern Domination, 1780–1860 | year= 2000 | publisher= Louisiana State University Press | location= Baton Rouge, Louisiana |isbn= 978-0807126004|url= http://books.google.com/books?id=rxKvJAGX4o0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|first=William L.|last=Richter|title=The A to Z of the Civil War and Reconstruction|url=http://books.google.com/?id=obFt-MmS6ygC&pg=PA49|year=2009||publisher=Scarecrow Press|location=Lanham|isbn=978-0810863361}} * {{cite journal| ref= harv |last=Russell |first=Robert R. |year=1966 |title=Constitutional Doctrines with Regard to Slavery in Territories | url= https://archive.org/details/sim_journal-of-southern-history_1966-11_32_4/page/466 |journal=[[Journal of Southern History]] |volume=32 |issue=4 |pages=466–486 |doi=10.2307/2204926 |jstor=2204926 }} *{{cite book | title=Alexander H. Stephens of Georgia: A Biography | publisher=Louisiana State University Press |last1=Schott|first1= Thomas E. | year=1996 | location=Baton Rouge, Louisiana | isbn=978-0-8071-2106-1}} *{{cite book| ref= harv |last= Schouler|first= William|title= The Civil War (History of the United States of America Under the Constitution, Volume VI 1861–1865) |publisher= Dodd, Mead & Company |year= 1899 |location= |asin= B00088INOY|url=http://books.google.com/books?id=eNA4TeIfMFwC&printsec=frontcover&vq=naval&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=naval&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Stampp | first= Kenneth M. | title= America in 1857: A Nation on the Brink | url= https://archive.org/details/americain185700kenn | year= 1990 | publisher= Oxford University Press| location= Oxford, New York |isbn= 0-19-503902-5}} *{{cite book|last1=Symonds|first1=Craig L.|last2=Clipson|first2=William J.|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=http://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2001|publisher=Naval Institute Press|isbn=9781557509840}} *{{cite book| ref= harv |last1=Tucker |first1=Spencer C.|last2=Pierpaoli |first2= Paul G.|last3=White |first3=William E.|title= The Civil War Naval Encyclopedia|publisher= ABC-CLIO|year= 2011|location=Santa Barbara, California |isbn=978-1598843385|url=http://books.google.com/books?id=q4mwAtj2r3UC&pg=PA462&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Varon | first= Elizabeth R. | title= Disunion!: The Coming of the American Civil War, 1789–1859 | url= https://archive.org/details/disunioncomingof0000varo | year= 2008 | publisher= University of North Carolina Press| location= Chapel Hill, North Carolina |isbn= 978-0-8078-3232-5}} *{{cite book| ref= harv |last= Vinovskis|first= Maris|title= Toward a Social History of the American Civil War: Exploratory Essays|publisher= Cambridge University Press|year= 1990|location= Cambridge, England|isbn= 978-0521395595|url=http://books.google.com/books?id=9D4TAwc93VoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book| ref= harv | last= Ward | first= Geoffrey R. | title= The Civil War: An Illustrated History| url= https://archive.org/details/civilwarillustra0000ward | year= 1990 | publisher= Alfred A. Knopf | location= New York |isbn= 9780394562858}} *{{cite book|last=Weeks|first=William E.|title=The New Cambridge History of American Foreign Relations|url=http://books.google.com/books?id=y2zFFnaqgpsC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year= 2013|publisher= Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-1107005907}} *{{cite book | ref= harv | last= Weigley | first= Frank Russell | title= A Great Civil War: A Military and Political History, 1861–1865 | year= 2004 | publisher= Indiana University Press | location= Bloomington, Indiana | isbn= 0-253-33738-0 | url= https://web.archive.org/web/20090308085807/http://www.questia.com/read/14877569?title=The%20American%20Civil%20War%3A%20A%20Handbook%20of%20Literature%20and%20Research}} *{{cite book| ref= harv |last1= Welles |first1=Gideon |title= Secretary of the Navy's Report|publisher= American Seamen's Friend Society|year= 1865 |volume=37–38 |url=http://books.google.com/books?id=u4gfAAAAYAAJ&pg=PA152&hl=en#v=onepage&q&f=false}} *{{cite book|last1=Winters|first1=John D.|title= The Civil War in Louisiana|url=http://books.google.com/books?id=PjicJWUQhPYC&pg=PR3&lpg=PR3&dq=the+civil+war+in+louisiana+john+d+winters+1963&source=bl&ots=9nPIwrfgqL&sig=WDl562H2Sum20PSrtLLxADG1HjI&hl=en&sa=X&ei=P6FaU_H3AtStsQSX4IGwAw&ved=0CCsQ6AEwAjgK#v=onepage&q=the%20civil%20war%20in%20louisiana%20john%20d%20winters%201963&f=false|year=1963|publisher=[[Louisiana State University Press]] |location= Baton Rouge, Louisiana |isbn=978-0-8071-0834-5}} *{{cite book| ref= harv | last1= Woodworth|first= Steven E.| title= American Civil War: A Handbook of Literature and Research | url= https://archive.org/details/americancivilwar0000unse_c3b1 | year= 1996 | publisher= Greenwood Press | location= Wesport, Connecticut |isbn= 978-0-313-29019-0}} {{refend}} ==Further reading== * Gugliotta, Guy. [http://www.nytimes.com/2012/04/03/science/civil-war-toll-up-by-20-percent-in-new-estimate.html?ref=science&pagewanted=all New Estimate Raises Civil War Death Toll], [[The New York Times]], April 3, 2012, pg. D1 (of the New York edition), and April 2, 2012 on NYTimes.com. Retrieved 2012-04-03 online. *[[Bibliography of the American Civil War]] *[[Bibliography of early American naval history#American Civil War|Bibliography of American Civil War naval history]] ==External links== {{Wikiquote}} {{Commons}} * {{dmoz|Society/History/By_Region/North_America/United_States/Wars/Civil_War/|American Civil War}} * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the [[National Archives and Records Administration|National Archives]] * [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&c=100&co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collection] at the Library of Congress * [http://www.civilwar.org/ Civil War Trust] * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=2009-08-11 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [http://www.washingtonpost.com/lifestyle/civil-war Civil War 150] Washington Post interactive website on 150th Anniversary of the American Civil War. * [http://www.american-south.org/ Civil War in the American South] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313231903/https://www.american-south.org/ |date=2021-03-13 }} – An Association of Southeastern Research Libraries (ASERL) portal with links to almost 9,000 digitized Civil War-era items—books, pamphlets, broadsides, letters, maps, personal papers, and manuscripts—held at ASERL member libraries * [http://www.sonofthesouth.net/ The Civil War] – site with 7,000 pages, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.54756|name=A HOUSE DIVIDED (1960)}} * [https://www.youtube.com/results?search_query=U.S.+Civil+War+reenactments&oq=U.S.+Civil+War+reenactments&aq=f&aqi=&aql=&gs_l=youtube.12...0.0.0.855.0.0.0.0.0.0.0.0..0.0...0.0.U.S. Civil War Living History Reenactments (videos)] * [http://www.loc.gov/item/map66001088 West Point Atlas of Civil War Battles] {{American Civil War}} {{Navbox | name = Foreign WNA | titlestyle = background:#B0C7E0; | title = Foreign countries in the American Civil War | image = [[File:Bonnie Blue flag of the Confederate States of America.svg|42px|Bonnie Blue Flag]] | groupstyle = background:#bbeb85; | list1 = [[Australia and the American Civil War|Australia]] {{·}} [[Bahamas in the American Civil War|Bahamas]] {{·}} [[Toledo Settlement|Belize]] {{·}} [[Britain in the American Civil War|Britain]] {{·}} [[Canada in the American Civil War|Canada]] {{·}} [[Cuba in the American Civil War|Cuba]] {{·}} [[France in the American Civil War|France]] {{·}} [[Mexico in the American Civil War|Mexico]] {{·}} [[Prussia in the American Civil War|Prussia]] {{·}} [[Russia and the American Civil War|Russia]] | state = collapsed }} {{American conflicts}} {{US history}} {{United States topics}} {{DEFAULTSORT:American Civil War}} 8fgz9h5cxp4hbnwulz2336lh08z6pa0 0 26880 341965 161316 2026-10-13T11:54:25Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌនៅកម្ពុជា]] 341965 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយឈ្មោះស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌនៅកម្ពុជា]] f3pampl8ybhesn6tg291qn0zxzf6sll 0 28016 341947 212734 2026-10-12T20:12:57Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341947 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = មហិធរាទិត្យ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ក្ឝត្រ]]ព្រះវររាជបិតា[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = ACM-Vishnu-Angkor Wat style-03694.jpg | caption = [[មូរតិ|ទេវរូប]] [[ព្រះវិស្ណុ|ព្រះវិស្ណុ ឬ ព្រះនារាយណ៍]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថអង្គរវត្ត]] [[សារមន្ទីរជាតិ]] មកពី[[ខេត្តកណ្ដាល]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៥០-១១៦០ | coronation = | posthumous name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ|ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ]] | successor = | spouse = ព្រះនាង[[រាជបតីន្ទ្រលក្ស្មី|រាជបទិន្ទ្រលក្ស្មី]] | issue = ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]])និង[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} ក្ឝត្រ'''មហិធរាទិត្យ''' ទ្រង់ត្រូវជាបុត្រនៃវ្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១|ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] និងត្រូវជាព្រះភាតានៃក្ឝត្រ[[ក្សិតេន្ទ្រាទិត្យ]] ដែលត្រូវជាបិតានៃវ្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] ទ្រង់មានបុត្រាព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ធរណីន្ទ្រទី២]] និងព្រះនត្តាដែលថ្ងៃក្រោយក្លាយជាក្សត្រដ៏ល្បីនៅអង្គរគឺវ្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]។<ref name=Higham>Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref>{{rp|120}} == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១៦០)''}} {{Succession box|before= ព្រះបាទ[[ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ|ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ]]|title=ព្រះវររាជបិតាព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years='''១១៥០-១១៦០'''|after=-}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 2bx6ub9pce4r2298engbde129wlszq0 0 28029 341949 313091 2026-10-12T20:27:01Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341949 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី<br/>(ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Cambogia,_prajnaparamita_o_tara,_da_preah_khan,_stile_di_bayon,_1190-1210_ca..JPG|200px | caption = [[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] [[សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត]] មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៥០-១១៦០ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]) | successor = ព្រះនាង[[ជយរាជទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) | religion = [[សាសនប្រវត្តិ|ពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន]] | spouse = ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | royal house = | dynasty = [[មហិធរបុរ]] | father = [[ហឝ៌វម៌្មទី៣]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} [[ឯកសារ:Cambogia,_prajnaparamita_o_tara,_da_preah_khan,_stile_di_bayon,_1190-1210_ca..JPG |រូបភាពតូច|[[ព្រះនាងប្រាជ្ញាបារមីតា]](ព្រះនាងជយរាជទេវី),[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[សាសនប្រវត្តិ|វិជ្រយាន]] សិល្បៈ[[ជយវម៌្មទី៧]],[[បារាំង]] .]] ព្រះនាង'''ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី''' (អានថា:ស្រីចីរាចចូឌាមមៈនី) រជ្ជកាល (ធរណេន្ទ្រវម៌្មទី៣) តាមការស្រាវជ្រាវរបស់សិលាចារឹកអំពី ប្រាសាទព្រះខ័នមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងក្រុម [[ប្រាសាទវង់ធំ]]ក្នុងទឹកដីនៃខេត្ដ[[សៀមរាប]] មានចំងាយ ៣ គ.ម ពី[[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង១,៥ គ.ម ពីទ្វារដីឆ្នាំង (ទ្វារអង្គរធំទិសខាងជើង)។ ឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះមានន័យថា “ដាវ” ។ តាមការស្រាវជ្រាវនៅសម័យបច្ចុប្បន្នគេយល់ថា កាលពីអតីតកាលសំណង់នៃ[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] គឺជាកន្លែងដាក់គ្រឿងសឹកសង្គ្រាម។ ដូច្នេះព្រះខ័នជាឈ្មោះសម័យទំនើបនៅរក្សាឈ្មោះទីក្រុងពីបុរាណ ដែលមានឈ្មោះថា “[[ជ័យស្រី]]” មានន័យថា “[[ព្រះខ័ន]]” និងមានន័យម្យ៉ាងទៀតថា “[[ម្លូ]]” ។ ប្រាសាទព្រះខ័នកសាងឡើងដោយព្រះបាទជយវម៌្មទី៨ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១២ក្នុង គ.ស ១១៩១ ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះលទ្ធិព្រះ[[សាសនប្រវត្តិ|ពុទ្ធសាសនាពុទ្ធសាសនាវិជ្រយាន]]។ ព្រះអង្គបានកសាងព្រះបរមរូបព្រះបាទធរណេន្ទ្រវម៌្មទី៣ ជាព្រះ[[ធរណេន្ទ្រវម៌្មទី៣|វររាជបិតា]] ជាទេវរាជតំណាងព្រះពោធិសត្វ[[អវលោកេស្វរៈ]] ដូចគ្នានឹង[[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]] ដែលព្រះអង្គបានកសាងព្រះបរមរូបព្រះ[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|វររាជមាតា]] ជយរាជចូឌាមណី ជាទេវរាជតំណាងព្រះនាង[[ព្រះនាងប្រាជ្ញាបារមីតា|ប្រាជ្ញាបារមីតា]]។ ព្រះនាងជាព្រះញាតិវង្សចុះមកពីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ជំនាន់មុន[[អាណាចក្រខ្មែរ| មហានគរ]] (ឬ មុនអង្គរ ឬ ក្នុងសម័យ[[នគរវ្នំ]] [[ចេនឡា|កម្វុជទេឝ]])។ {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះអគ្គមហេសី(មិនស្គាល់ឈ្មោះ)]]<br>ព្រះអគ្គមហេសីនំ នៃព្រះបាទ[[សូយ៌្យវម៌្មទី២]].|title=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ចក្រវរ្តិនីនៃកម្វុជទេឝ]]|years=១១??&ndash;១២១៣|after=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះអគ្គមហេសី(មិនស្គាល់ឈ្មោះ) ]]<br>ព្រះអគ្គមហេសីនំ នៃព្រះបាទ[[យឝោវម៌្មទី២]].}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] o6u3xw5sagn8km70wrbuvj7cnbn05ko 14 28773 341943 341668 2026-10-12T19:39:20Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341943 wikitext text/x-wiki {{Good article}} ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យនគរភ្នំ]] អាណាចក្រភ្នំ ឬហ្វូណន (ស.វទី១-ស.វទី៦) # [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] # [[ឝ្រីមារញទេវី]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[អស្សាជយទេវី]] # [[កុលទីទេវី]] # [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] # [[កុលប្រភាវតី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] # [[រុទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចេនឡា|សម័យនគរចេនឡា]] (ស.វទី៦-ស.វទី៩) # [[ឝ្រុតទេវី]] # [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] # [[វីរៈទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] # [[សករមន្ជរិ]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] # [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] # [[ភវទេវីទី១]] # [[ហឝ៌ទេវី]] # [[ត្សៀគី​វទេវី]] # [[ជយសិង្ហទេវី]] # [[ភូមីទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] # [[ពាលាទិត្យទេវី]] # [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] # [[បុស្ករាក្សទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] # [[សម្ភុទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] # [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអង្គរ]] (ស.វទី៩-ស.វទី១៥) ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ # [[ហង្សអម្រិត]] # [[ជយេន្ទ្រភា]] # [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] # [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] # [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] # [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] # [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] # [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] # [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] # [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] # [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] # [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] # [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] # [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] # [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] # [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] # [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]] # [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] # [[គន្ធបទុម]] # [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] # [[មង្គលក្សត្រី]] # [[មន្ទាពិសី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] # [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] # [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យចតុមុខ]](ស.វទី១៥-ស.វទី១៦) # [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] # [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] # [[ស៊ីសៈងាម]] # [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] # [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] # [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] # [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] # [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] # [[ទេពបុប្ផា]] # [[កេសរបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]](ស.វទី១៦) # [[សិរីចក្រពត្តិ]] # [[បទុមបុប្ផា]] # [[ស្រីទេពធីតា]] # [[សុជាតិក្សត្រី]] # [[កេសរមាលា]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] # [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] # [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] # [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] # [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] # [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] # [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]](ស.វទី១៧) # [[បទុមា|បទុមាទេវី]] # [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] # [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យឧដុង្គ]] (ស.វទី១៨-ស.វទី១៩) # [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] # [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] # [[អ្នកម្នាងនង|នង]] # [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] # [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] # [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] # [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] # [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] # [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] # [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] # [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] # [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] # [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] # [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] # [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] # [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] # [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] # [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] # [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] # [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] # [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] # [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] # [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] # [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] # [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] # [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] # [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] # [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] # [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] # [[អ្នកម្នាងយស|យស]] # [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] [[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]] # [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] # [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] # [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] # [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] # [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] # [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] # [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] # [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] # [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] # [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] # [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] # [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] # [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] # [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] # [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] # [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] # [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] # [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] # [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង]] (ស.វទី១៩-ស.វទី២០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] # [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] # [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] # [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] # [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] # [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] # [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] # [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] # [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] # [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] # [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] # [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] # [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] # [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] # [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] # [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] # [[ឃុន ធីម|ធីម]] # [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] # [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] # [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] # [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] # [[អ្នក នូ|នូ]] # [[អ្នក អាន|អាន]] # [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] # [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] # [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] # [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] # [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] # [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] # [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] # [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] # [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] # [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] # [[ម៉ម តាត|តាត]] # [[ម៉ម យាយ|យាយ]] # [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] # [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] # [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] # [[ម៉ម សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]] # [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] # [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] # [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] # [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] # [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] # [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] # [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] # [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] # [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] # [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] # [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] # [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] # [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] # [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] # [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] # [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] # [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] # [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] # [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] # [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] # [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] # [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] # [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] # [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] # [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] # [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] # [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] # [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] # [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] # [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] # [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] # [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] # [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម]] (គ.ស១៩៥៥-១៩៧០) រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] # [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] # [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] ព្រះមហាក្សត្រីនិងបាទបរិចារិកា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សម័យព្រះរាជាណាចក្រណាចក្រកម្ពុជា]] (គ.ស១៩៩៣) រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] # [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] # [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] # [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] # [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] # [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] blgyz945zxbrpk9hr222m7v1ld36s35 0 28826 341955 329759 2026-10-13T00:44:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 341955 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ | common_name = ហ្វាំងឡង់ | native_name = {{nobold|''Suomen tasavalta'' ([[ភាសាហ្វាំងឡង់]])}}<br/>{{nobold|''Republiken Finland'' ([[ភាសាស៊ុយអែត]])}} | image_flag = Flag of Finland.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិហ្វាំងឡង់|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Finland.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករហ្វាំងឡង់|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = "[[ទឹកដីយើង|Maamme]] (ហ្វាំងឡង់)<br />[[ទឹកដីយើង|Vårt land]] (ស៊ុយអែត)<br />(ខ្មែរ៖ "ទឹកដីយើង")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Maamme.ogg|center]]</div> | image_map = Finland in the European Union on the globe (Aland special) (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសហ្វាំងឡង់ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ហែលស៊ីនគី]] | coordinates = {{Coord|60|10|15|N|24|56|15|E|type:city_region:FI}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហ្វាំងឡង់]]<br/>[[ភាសាស៊ុយអែត]] | recognized_national_languages = [[ភាសាសាមី|សាមី]] • [[ភាសាការេលីអា|ការេលីអា]] • [[ភាសាកាឡូហ្វាំងឡង់|កាឡូហ្វាំងឡង់]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |៩១.៩៨% [[ហ្វីនស៍]] |៨.០២% [[អន្តោប្រវេសន៍ទៅហ្វាំងឡង៉|ជនជាតិផ្សេងៗ]] }} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref name="auto">{{cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |title=11rv -- Origin and background country by sex, by municipality, 1990-2020 |publisher=Statistics Finland |access-date=21 August 2021 |archivedate=1 មិថុនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220601225051/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |url-status=dead }}</ref><ref name="un">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimates17.shtml|title=United Nations Population Division &#124; Department of Economic and Social Affairs|publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ|access-date=29 June 2018}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៦៩.៨% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៦៧.៨% [[ព្រះសហគមន៍អ៊ីរ៉ង់ជេលីលូធូរីននៅហ្វាំងឡង់|លូធូរីន]]<br/>—១.១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ហ្វាំងឡង់|អូហ្សូដក់]]<br/>—០.៩% និកាយគ្រិស្តដទៃទៀត |២៩.៤% គ្មានជំនឿសាសនា |០.៨% [[សាសនានៅហ្វាំងឡង់|សាសនាផ្សេងៗ]]}} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref name=statistics>{{cite web|title=Population|url=http://tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|publisher=Statistics Finland|access-date=5 April 2021|archivedate=18 តុលា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018134205/http://www.tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[សាវនី នីនីស្តូ]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីហ្វាំងឡង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[សាន់ណា ម៉ារីន]] | leader_title3 = [[ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ (ហ្វាំងឡង់)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name3 = [[ម៉ាត់ទី វ៉ង់ហាណិន]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ហ្វាំងឡង់)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វាំងឡង់|ទទួលឯករាជ្យ]] | established_event2 = [[មហាពញារដ្ឋហ្វាំងឡង់|សមាហរណកម្ម និងស្វ័យភាពក្នុងចក្រភពរុស្ស៊ី]] | established_date2 = ២៩ មីនា ១៨០៩ | established_event3 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យហ្វាំងឡង់|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date3 = ៦ ធ្នូ ១៩១៧ | established_event4 = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងហ្វាំងឡង់|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] | established_date4 = មករា – ឧសភា ១៩១៨ | established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញហ្វាំងឡង់|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date5 = ១៧ កក្កដា ១៩១៩ | established_event6 = [[សង្គ្រាមសិសិររដូវ]] | established_date6 = ៣០ វិច្ឆិកា ១៩៣៩ – ១៣ មីនា ១៩៤០ | established_event7 = [[សង្គ្រាមបន្ត]] | established_date7 = ២៥ មិថុនា ១៩៤១ – ១៩ កញ្ញា ១៩៤៤ | established_event8 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date8 = ១ មករា ១៩៩៥ | established_event9 = | established_date9 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៣៣៨,៤៥៥ | area_rank = ទី៦៥ | percent_water = ៩.៧១ (២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher= OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៥,៥៣៦,១៤៦<ref>{{cite web|title=Birth rate showed a slight growth in 2020|url=https://www.stat.fi/til/vamuu/2020/12/vamuu_2020_12_2021-01-21_tie_001_en.html|publisher=Statistics Finland|access-date=21 January 2021}}</ref> | population_estimate_year = ២០២០ | population_estimate_rank = ទី១១៦ | population_census_year = | population_density_km2 = ១៦ | population_density_rank = ទី២១៣ | GDP_PPP = ២៥៧&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf3>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=59&pr1.y=9&c=172&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |date=17 October 2018|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៦០ | GDP_PPP_per_capita = ៤៩,៣៣៤ ដុល្លារ<ref name=imf3 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៩ | GDP_nominal = ២៧៧&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_year = ២០២០ | GDP_nominal_rank = ទី៤៣ | GDP_nominal_per_capita = ៤៨,៤៦១ ដុល្លារ<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ២៦.២ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey |publisher=European Commission |access-date=27 March 2020}}</ref> | Gini_rank = ទី៦ | HDI = ០.៩៣៨ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ទី១១ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – d.m.yyyy | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅហ្វាំឡង់|+៣៥៨]] | iso3166code = | cctld = [[.fi]], [[.ax]] | today = }} '''ប្រទេសហ្វាំងឡង់''' ([[ភាសាហ្វាំងឡង់]]៖ ''Suomi'' និង[[ភាសាស៊ុយអែត]]៖ ''Finland'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់''' គឺជា[[ប្រទេសន័រឌិក]]មួយស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងជើង]]។ ហ្វាំងឡង់មានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]នៅភាគខាងលិច [[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងកើត [[ន័រវែស]]នៅភាគខាងជើង និងមានដែនសមុទ្រជាប់[[ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់]] និង[[សមុទ្របាល់ទិក]]នៅភាគខាងត្បូង។ ប្រទេសនេះមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៣៣៨,៤៥៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉ និងមានចំនួនប្រជាជនសរុប ៥.៥ លាននាក់។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតមានឈ្មោះថា [[ហែលសុីនគី]]។ ហ្វាំងឡង់មានភាសាផ្លូវការចំនួនពីរ ពោលគឺ៖ [[ភាសាហ្វាំងឡង់]] និង[[ភាសាស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]]។<ref>{{cite web |url=https://www.sprakinstitutet.fi/sv/om_sprak/sprak_i_finland |title=Språk i Finland |date= |website=Institute for the Languages of Finland |access-date=2022-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104021948/https://www.sprakinstitutet.fi/sv/om_sprak/sprak_i_finland |archive-date=2023-01-04 |url-status=dead}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វាំងឡង់}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ខ្លីមិនពេញលេញ}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្វាំងឡង់| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមប្រឹក្សាន័រឌិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] thwb0d3vrpaoauz76qhrnt6oxlnlzfo 0 34384 341956 340978 2026-10-13T00:47:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 341956 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[រូបភាព:Frank_Lloyd_Wright_portrait.jpg|thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍]] '''Frank Lloyd Wright''' (ឈ្មោះកំណើត '''Frank Lincoln Wright''', មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា [[ស្ថាបត្យករ]]​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។  គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> == ជីវប្រវត្តិ{{Anchor| Biography}} == Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from [[វ៉ែល|Wales]] to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6|last=Secrest|first=Meryle|publisher=University of Chicago Press|year=1998|page=[https://archive.org/details/franklloydwright0000secr_m6v6/page/58 58]}}</ref> The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation. In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in [[ភីឡាដេលផ្យា|Philadelphia]] and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top&nbsp;... and played&nbsp;... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks&nbsp;... All are in my fingers to this day&nbsp;..."<ref>Alofsin, Anthony (1993). </ref> Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity. The Wright family struggled financially in Weymouth and returned to Spring Green, Wisconsin, where the supportive Lloyd Jones clan could help William find employment. They settled in Madison, where William taught music lessons and served as the secretary to the newly formed Unitarian society. Although William was a distant parent, he shared his love of music, especially the works of Johann Sebastian Bach, with his children. Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again.<ref>''An Autobiography,'' by Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51</ref> At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters. == ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888){{Anchor| Education and first Chicago years}} == Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992, p.72</ref> He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity,<ref>[http://www.phideltatheta.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=161 Phi Delta Theta list of Famous Phis, accessed on May 26. 2008]</ref> took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 82</ref> . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee.<ref name="Wright"><cite class="citation book" id="CITEREFWright2005">Wright, Frank Lloyd (2005). </cite></ref> Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin.<ref name="FLWF"><cite class="citation web">[http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html "A brief Biography"]. </cite></ref> While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts.<ref name="OGorman"><cite class="citation book" id="CITEREFO.27Gorman2004">O'Gorman, Thomas J. (2004). </cite></ref> Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home. In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=69}}</ref> Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=66}}</ref> Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building".<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=83}}</ref> Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=86}}</ref> == Adler & Sullivan (1888–1893){{Anchor| Adler & Sullivan}} == Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=89–94}}</ref> In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as ''Lieber Meister'' (German for "Dear Master").<ref name="Tafel"><cite class="citation book" id="CITEREFTafel1985">Tafel, Edgar (1985). </cite></ref> He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_Home_and_Studio_(west_side_zoom).JPG|រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois]] On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?"<ref name="Wright 2005, p. 97">{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=97}}</ref> With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.<ref name="Weil"><cite class="citation book">Frank Lloyd Wright Preservation Trust (2001). </cite></ref> According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=100}}</ref><ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> [[ឯកសារ:Oak_Park_Il_Walter_Gale_House4.jpg|រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics]] Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=38–54}}</ref> As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In ''An Autobiography'', Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=101}}</ref> On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Tafel|1985|p=41}}</ref> Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years. == Transition and experimentation (1893–1900) == After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=112}}</ref> Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=118–119}}</ref> With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=119}}</ref> These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School.<ref name="Brooks"><cite class="citation web">Brooks, H. Allen (2005). </cite></ref> They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses.<ref name="Cassidy"><cite class="citation web">Cassidy, Victor M. (October 21, 2005). </cite></ref><ref name="MIT"><cite class="citation web">[http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html "Marion Mahony Griffin (1871–1962)"]. </cite></ref> Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. [[ឯកសារ:William_H._Winslow_House_Front_Facade.jpg|រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois]] Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896).<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=56–109}}</ref> As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=116}}</ref> Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=114–116}}</ref><ref name="Goldberger"><cite class="citation web">Goldberger, Paul (March 9, 2009). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_LLoyd_Wright_Studio_Chicago_Frontage.jpg|រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue]] [[ឯកសារ:Nathan_G._Moore_house_(1895),_Oak_Park,_IL,_rear.JPG|រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois]] Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from ''Arabian Nights'' created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.<ref>{{Cite web|url=http://www.flwright.org/researchexplore/homeandstudio|title=Frank Lloyd Wright Home and Studio {{!}} Frank Lloyd Wright Trust|access-date=2016-03-05|accessdate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jackson-Forsberg|first=Eric|date=September 2012|title=Framing the Hearth: Wright's Fireplace Surrounds|url=|journal=Journo Portfolio|access-date=|accessdate=}}</ref> == Prairie houses == By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: <blockquote class=""> "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!"<ref>''My Father: Frank Lloyd Wright,'' by John Lloyd Wright; 1992; page 35</ref></blockquote>Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style.<ref name="Sommer"><cite class="citation book">Sommer, Robin Langley (1997). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|p=134}}</ref> At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the ''Ladies' Home Journal''. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style. Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. [[ឯកសារ:Arthur_Heurtley_House_(1902),_Oak_Park,_IL.JPG|រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL]] [[ឯកសារ:Darwin_D._Martin_House.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York]] [[ឯកសារ:Taliesin600.jpg|រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle. Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio. == Midlife controversy and architecture == === ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ{{Anchor| Europe and personal troubles}} === [[ឯកសារ:Taliesin-aerial-600.jpg|រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|page=207}}</ref> In 1909, even before the Robie House was completed, Wright and Mamah Cheney went together to Europe, leaving their own spouses and children behind. By this point Wright "rejected" the Prairie Style single-family house model of the upper-middle class, and hoped to work on more democratic architecture.<ref>{{Cite book|title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog|last=Storrer|first=William Allin|date=2007|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226776204|edition=Updated 3rd|location=Chicago|page=xvii}}</ref> He was not getting larger commissions for commercial or public buildings, which frustrated him. What drew Wright to Europe was the chance to publish a portfolio of his work with Berlin publisher Ernst Wasmuth.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, Alfred A. Knopf, 1993, p. 202</ref> The resulting two volumes, titled ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', were published in 1911 in two editions, creating the first major exposure of Wright's work in Europe. The work contained more than 100 lithographs of Wright's designs and was commonly known as the Wasmuth Portfolio. Wright remained in Europe for almost a year and set up home first in Florence, Italy — where he lived with his eldest son Lloyd — and later in Fiesole, Italy where he lived with Mamah. During this time, Edwin Cheney granted Mamah a divorce, though Kitty still refused to grant one to her husband. After Wright returned to the United States in October 1910, he persuaded his mother to buy land for him in Spring Green, Wisconsin. The land, bought on April 10, 1911, was adjacent to land held by his mother's family, the Lloyd-Joneses. Wright began to build himself a new home, which he called Taliesin, by May 1911. The recurring theme of Taliesin also came from his mother's side: Taliesin in Welsh mythology was a poet, magician, and priest. The family motto was ''Y Gwir yn Erbyn y Byd'' which means "The Truth Against the World"; it was created by Iolo Morgannwg who also had a son called Taliesin, and the motto is still used today as the cry of the druids and chief bard of the Eisteddfod in Wales.<ref>{{Cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm|title=Home Country|publisher=Unitychapel.org|date=July 1, 2005|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archivedate=ធ្នូ 28, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm|url-status=dead}}</ref> === Catastrophe at Taliesin studio === On August 15, 1914, while Wright was working in Chicago, Julian Carlton, a male servant from Barbados who had been hired several months earlier, set fire to the living quarters of Taliesin and murdered seven people with an axe as the fire burned.<ref name="bbccarlton"/> The dead included Mamah; her two children, John and Martha; a gardener; a draftsman named Emil Brodelle; a workman; and another workman's son. Two people survived the mayhem, one of whom, William Weston, helped to put out the fire that almost completely consumed the residential wing of the house. Carlton swallowed hydrochloric acid immediately following the attack in an attempt to kill himself.<ref name="bbccarlton"/> He was nearly lynched on the spot, but was taken to the Dodgeville jail.<ref name="bbccarlton"><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin"]. </cite></ref> Carlton died from starvation seven weeks after the attack, despite medical attention.<ref name="bbccarlton"/> === Divorce and further troubles === In 1922, Kitty Wright finally granted Wright a divorce. Under the terms of the divorce, Wright was required to wait one year before he could marry his then-partner, Maude "Miriam" Noel. In 1923, Wright's mother, Anna (Lloyd Jones) Wright, died. Wright wed Miriam Noel in November 1923, but her addiction to morphine led to the failure of the marriage in less than one year. In 1924, after the separation but while still married, Wright met Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg at a Petrograd Ballet performance in Chicago. They moved in together at Taliesin in 1925, and soon Olgivanna was pregnant with their daughter, Iovanna, born on December 2, 1925. On April 20, 1925, another fire destroyed the bungalow at Taliesin. Crossed wires from a newly installed telephone system were deemed to be responsible for the blaze, which destroyed a collection of Japanese prints that Wright estimated to be worth $250,000 to $500,000.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 315–317. "$500,000 Fire in Bungalow,"''The New York Times'', April 22, 1925</ref> Wright rebuilt the living quarters, naming the home "Taliesin III". In 1926, Olga's ex-husband, Vlademar Hinzenburg, sought custody of his daughter, Svetlana. In October 1926, Wright and Olgivanna were accused of violating the Mann Act and arrested in Tonka Bay, Minnesota.<ref>Minnesota Historical Society, Collections Up Close, "[http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ Frank Lloyd Wright Arrested in Minnesota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514194033/http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ |date=2011-05-14 }}"</ref> The charges were later dropped. During this period, Wright designed Graycliff (1926–31), the summer estate of Isabelle and Darwin D. Martin. Wright and Miriam Noel's divorce was finalized in 1927, and once again, Wright was required to wait for one year before remarrying. Wright and Olgivanna married in 1928. == California and the textile block houses == In the 1920s, Wright designed a number of houses in California using precast "textile" concrete blocks reinforced by an internal system of bars. Wright first used his textile block system on the John Storer House in Hollywood, California, in 1923. The house is now used in films, television, and print media to represent the future.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> Typically Wrightian is the joining of the structure to its site by a series of terraces that reach out into and reorder the landscape, making it an integral part of the architect's vision.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> According to Wright's organic theory, all components of the building should appear unified, as though they belong together. Nothing should be attached to it without considering the effect on the whole. To unify the house to its site, Wright often used large expanses of glass to blur the boundary between the indoors and outdoors.<ref name="TMCnet">{{Cite web|author=Lync Voice UC Industry News|title=The Textile Block System [Concrete International]|url=http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|publisher=TMCnet|access-date=February 28, 2014|accessdate=February 28, 2014|archivedate=មីនា 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305203935/http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_LC-USZ62-36384.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|328x328ភីកសែល|Wright in 1926]] With the Ennis House and the Samuel Freeman House (both 1923), Wright had further opportunities to test the limits of the textile block system. He also designed a textile block house for Aline Barnsdall, the Community Playhouse ("Little Dipper"), which was never constructed. Wright's son, Lloyd Wright, supervised construction for the Storer, Freeman and Ennis Houses. Architectural historian Thomas Hines has suggested that Lloyd's contribution to these projects is often overlooked.<ref>{{Cite book|title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900-1970|last=Hines|first=Thomas S.|date=2010|publisher=Rizzoli|isbn=9780847833207|location=New York}}</ref> == រចនាប័ទ្មសរីរាង្គចាស់ទុំ == During the later 1920s and 1930s Wright's Organic style had fully matured with the design of Graycliff, Fallingwater and Taliesin West. Graycliff, located just south of Buffalo, NY is an important mid-career (1926–1931) design by Wright; it is a summer estate designed for his long-time patrons, Isabelle and Darwin D. Martin. Created in Wright's high Organic style, Wright wrote in a letter to the Martins that "Coming in the house would be something like putting on your hat and going outdoors."<ref>State University of New York at Buffalo Archives http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044417/http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php |date=2010-10-22 }}</ref> Graycliff consists of three buildings set within 8.5 acres of landscape, also designed by Wright. Its site, high on a bluff overlooking Lake Erie, inspired Wright to create a home that was transparent, with views through the building to the lake beyond. Terraces and cantilevered balconies also encourage lake views, and water features throughout the landscape were designed by Wright to echo the lake as well. [[ឯកសារ:Wrightfallingwater.jpg|រូបភាពតូច|Fallingwater, Mill Run, Pennsylvania (1937)]] One of Wright's most famous private residences was built from 1934 to 1937—Fallingwater—for Mr. and Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., at Mill Run, Pennsylvania, near Pittsburgh. It was designed according to Wright's desire to place the occupants close to the natural surroundings, with a stream and waterfall running under part of the building. Wright wanted the new residents to live with the waterfalls, to make them part of their everyday lives. He didn't want them to just look at them every now and again. Constructed over a 30-foot waterfall, the house may look very big on the outside but on the inside it is quite small, which surprises some visitors.<ref>{{Cite web|title=What is Fallingwater|url=http://www.fallingwater.org/37/what-is-fallingwater|work=Western Pennsylvania Conservancy|access-date=October 9, 2012|accessdate=October 9, 2012}}</ref> It was made with three bedrooms, a massive living room and a dining room. The house was more of a design for a family getaway, not for a live-in family.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> The construction is a series of cantilevered balconies and terraces, using limestone for all verticals and concrete for the horizontals. The house cost $155,000, including the architect's fee of $8,000. It was one of Wright's most expensive pieces.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> Kaufmann's own engineers argued that the design was not sound. They were overruled by Wright, but the contractor secretly added extra steel to the horizontal concrete elements. In 1994, Robert Silman and Associates examined the building and developed a plan to restore the structure. In the late 1990s, steel supports were added under the lowest cantilever until a detailed structural analysis could be done. In March 2002, post-tensioning of the lowest terrace was completed. Taliesin West, Wright's winter home and studio complex in Scottsdale, Arizona, was a laboratory for Wright from 1937 to his death in 1959. Now the home of the Frank Lloyd Wright Foundation and archives, it continues today as the site of the Frank Lloyd Wright School of Architecture. Wright is responsible for a series of concepts of suburban development united under the term Broadacre City. He proposed the idea in his book ''The Disappearing City'' in 1932, and unveiled a {{Convert|12|ft2|m2|adj=on}} model of this community of the future, showing it in several venues in the following years. He continued developing the idea until his death. === Usonian Houses === [[ឯកសារ:Weltzheimer_Johnson_House_2010.jpg|រូបភាពតូច|Charles Weltzheimer Residence (1948) in Oberlin, Ohio]] Concurrent with the development of Broadacre City, also referred to as ''Usonia'', Wright conceived a new type of dwelling that came to be known as the Usonian House. An early version of the form can be seen in the Malcolm Willey House (1934) in Minneapolis; but the Usonian ideal emerged most completely in the Herbert and Katherine Jacobs First House (1937) in Madison, Wisconsin. Designed on a gridded concrete slab that integrated the house's radiant heating system, the house featured new approaches to construction, including sandwich walls that consisted of layers of wood siding, plywood cores and building paper, a significant change from typically framed walls. Usonian houses most commonly featured flat roofs and were mostly constructed without basements, completing the excision of attics and basements from houses, a feat Wright had been attempting since the early 20th century. The Jacobses also commissioned the "Solar Hemicycle" by Wright in 1944, a seminal project in the solar house movement.<ref name="Denzerbook"><cite class="citation book">Denzer, Anthony (2013). </cite></ref> Intended to be highly practical houses for middle-class clients, and designed to be run without servants, Usonian houses often featured small kitchens — called "workspaces" by Wright — that adjoined the dining spaces. These spaces in turn flowed into the main living areas, which also were characteristically outfitted with built-in seating and tables. As in the Prairie Houses, Usonian living areas focused on the fireplace. Bedrooms were typically isolated and relatively small, encouraging the family to gather in the main living areas. The conception of spaces instead of rooms was a development of the Prairie ideal; as the built-in furnishings related to the Arts and Crafts principles from which Wright's early works grew. Spatially and in terms of their construction, the Usonian houses represented a new model for independent living, and allowed dozens of clients to live in a Wright-designed house at relatively low cost. The diversity of the Usonian ideal can be seen in houses such as the Gregor S. and Elizabeth B. Affleck House (1941) in Bloomfield Hills, Michigan, which projects over a ravine; and the Hanna-Honeycomb House (1937) in Palo Alto, California, which features a honeycomb planning grid. Gordon House, completed in 1963, was Wright's last Usonian design. Fewer than 60 of Wright's Usonian houses were built. His Usonian homes set a new style for suburban design that was a feature of countless developers. Many features of modern American homes date back to Wright, including open plans, slab-on-grade foundations, and simplified construction techniques that allowed more mechanization and efficiency in building. === Personal style and concepts === [[ឯកសារ:Johnsonwax02.jpg|រូបភាពតូច|An open office area in Wright's Johnson Wax headquarters complex]] Some of the built-in furniture remains, while other restorations have included replacement pieces created using his plans. His Prairie houses use themed, coordinated design elements (often based on plant forms) that are repeated in windows, carpets and other fittings. He made innovative use of new building materials such as precast concrete blocks, glass bricks and zinc cames (instead of the traditional lead) for his leadlight windows, and he famously used Pyrex glass tubing as a major element in the Johnson Wax Headquarters. Wright was also one of the first architects to design and install custom-made electric light fittings, including some of the very first electric floor lamps, and his very early use of the then-novel spherical glass lampshade (a design previously not possible due to the physical restrictions of gas lighting). As Wright's career progressed, so did the mechanization of the glass industry. Wright fully embraced glass in his designs and found that it fit well into his philosophy of organic architecture. Glass allowed for interaction and viewing of the outdoors while still protecting from the elements. In 1928, Wright wrote an essay on glass in which he compared it to the mirrors of nature: lakes, rivers and ponds.<ref>Frank Lloyd Wright. </ref> One of Wright's earliest uses of glass in his works was to string panes of glass along whole walls in an attempt to create light screens to join together solid walls. By utilizing this large amount of glass, Wright sought to achieve a balance between the lightness and airiness of the glass and the solid, hard walls. Arguably, Wright's best-known art glass is that of the Prairie style. The simple geometric shapes that yield to very ornate and intricate windows represent some of the most integral ornamentation of his career.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright's glass designs|url=https://archive.org/details/franklloydwright0000lind_b9j2|last=Lind|first=Carla|date=1995|publisher=Pomegranate Artbooks|isbn=9780876544686|location=San Francisco|pages=57}}</ref> Wright responded to the transformation of domestic life that occurred at the turn of the 20th century, when servants became less prominent or completely absent from most American households, by developing homes with progressively more open plans. This allowed the woman of the house to work in her 'workspace', as he often called the kitchen, yet keep track of and be available for the children and/or guests in the dining room. Much of modern architecture, including the early work of Mies van der Rohe, can be traced back to Wright's innovative work. Wright also designed some of his own clothing. His fashion sense was unique and he usually wore expensive suits, flowing neckties, and capes. He had a fascination with automobiles, purchasing his first car in 1909, a Stoddard-Dayton roadster, and owned many exotic vehicles over the years. During the cash-strapped Depression, Wright drove cheaper vehicles. Some of his last cars in the 1950s included four Volkswagens and a Chevrolet Nomad wagon along with flashier articles such as a Jaguar Mark VII. He owned some 50 cars between 1909 and his death, of which ten are known to be extant. Wright strongly believed in individualism and did not affiliate with the American Institute of Architects during his career, going so far as to call the organization "a harbor of refuge for the incompetent," and "a form of refined gangsterism." When an associate referred to him as "an old amateur" Wright confirmed, "I am the oldest."<ref name="archive">{{Cite web|title=Biography in Sound: Frank Lloyd Wright|url=https://archive.org/details/Biography_in_Sound|work=Old Time Radio|access-date=September 9, 2012|accessdate=September 9, 2012}}</ref> === Significant later works === [[ឯកសារ:Guggenheim_museum_exterior.jpg|រូបភាពតូច|Solomon R. Guggenheim Museum, New York City (1959)]] Wright turned 80 shortly after WWII ended, yet remained busy as ever. The Solomon R. Guggenheim Museum in New York City occupied Wright for 16&nbsp;years (1943–1959)<ref>[http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building Guggenheim Museum — History]</ref> and is probably his most recognized masterpiece. The building rises as a warm beige spiral from its site on Fifth Avenue; its interior is similar to the inside of a seashell. Its unique central geometry was meant to allow visitors to easily experience Guggenheim's collection of nonobjective geometric paintings by taking an elevator to the top level and then viewing artworks by walking down the slowly descending, central spiral ramp, the floor of which is embedded with circular shapes and triangular light fixtures to complement the geometric nature of the structure. However, when the museum was completed, a number of details of Wright's design were ignored, such as his desire for the interior to be painted off-white. Further, the Museum currently designs exhibits to be viewed by walking up the curved walkway rather than walking down from the top level. [[ឯកសារ:Price_tower.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|Wright's Price Tower in Bartlesville, Oklahoma]] The only realized skyscraper designed by Wright is the Price Tower, a 19-story tower in Bartlesville, Oklahoma. It is also one of the two existing vertically oriented Wright structures (the other is the S.C. Johnson Wax Research Tower in Racine, Wisconsin). The Price Tower was commissioned by Harold C. Price of the H. C. Price Company, a local oil pipeline and chemical firm. It opened to the public in February 1956. On March 29, 2007, Price Tower was designated a National Historic Landmark by the United States Department of the Interior, one of only 20 such properties in the state of Oklahoma.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM National Park Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103212538/http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM |date=2013-11-03 }} — ''National Historic Landmarks Designated'', April 13, 2007</ref> == គម្រោងផ្សេងទៀត == Wright designed over 400 built structures<ref>''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog,'' by William Allin Storrer, University of Chicago Press, 1992 (third edition)</ref> of which about 300 survive {{កាលពី|2005|lc=y}}. Four have been lost to forces of nature: the waterfront house for W. L. Fuller in Pass Christian, Mississippi, destroyed by Hurricane Camille in August 1969; the Louis Sullivan Bungalow of Ocean Springs, Mississippi, destroyed by Hurricane Katrina in 2005; and the Arinobu Fukuhara House (1918) in [[ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)|Hakone, Japan]], destroyed in the 1923 Great Kantō earthquake. The Ennis House in California has also been damaged by earthquake and rain-induced ground movement. In January 2006, the Wilbur Wynant House in Gary, Indiana was destroyed by fire.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|title=Preservation Online: Today's News Archives: Fire Guts Rare FLW House in Indiana|publisher=Nationaltrust.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220045039/http://www.nationaltrust.org/Magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|archivedate=February 20, 2008|deadurl=yes}}</ref> [[ឯកសារ:Imperial_Hotel_FFW_1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Imperial Hotel, Tokyo (1923)]] In addition, other buildings were intentionally demolished during and after Wright's lifetime, such as: Midway Gardens (1913, Chicago, Illinois) and the Larkin Administration Building (1903, Buffalo, New York) were destroyed in 1929 and 1950 respectively; the '''Francis Apartments''' and '''Francisco Terrace Apartments''' (both located in Chicago and designed in 1895) were destroyed in 1971 and 1974, respectively; the '''Geneva Inn''' (1911) in Lake Geneva, Wisconsin was destroyed in 1970; and the Banff National Park Pavilion (1911) in Alberta, Canada was destroyed in 1939. The Imperial Hotel, in Tokyo (1913) survived the Great Kantō earthquake but was demolished in 1968 due to urban developmental pressures.<ref>Berstein, Fred A. [http://travel.nytimes.com/2006/04/02/travel/02journeys.html?scp=4&sq=wright+1923&st=nyt "Near Nagoya, Architecture From When the East Looked West,"] ''New York Times.'' </ref> One of his projects, Monona Terrace, originally designed in 1937 as municipal offices for Madison, Wisconsin, was completed in 1997 on the original site, using a variation of Wright's final design for the exterior with the interior design altered by its new purpose as a convention center. The "as-built" design was carried out by Wright's apprentice '''Tony Puttnam'''. Monona Terrace was accompanied by controversy throughout the 60 years between the original design and the completion of the structure.<ref>[http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf Monona Terrace Convention Center, history web page]</ref> Florida Southern College, located in Lakeland, Florida, constructed 12 (out of 18 planned) Frank Lloyd Wright buildings between 1941 and 1958 as part of the Child of the Sun project. It is the world's largest single-site collection of Frank Lloyd Wright architecture.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college|title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College|date=October 31, 2013|publisher=Building Design & Construction Magazine|access-date=July 16, 2015|accessdate=July 16, 2015}}</ref> A lesser known project that never came to fruition was Wright's plan for Emerald Bay, Lake Tahoe.<ref>{{Cite web|url=http://tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|title=Frank Lloyd Wright Emerald Bay, Lake Tahoe|publisher=Tahoelocals.com|date=January 8, 2007|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001101057/http://www.tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|archive-date=តុលា 1, 2009|url-status=dead}}</ref> Few Tahoe locals know of the iconic American architect's plan for their natural treasure. A house design that Wright completed shortly before his death in 1959 was realized in late 2007 in the Republic of Ireland.<ref>https://passivehouseplus.ie/articles/case-studies/wright-on</ref> The Kalita Humphreys Theater in Dallas, Texas was Wright's final project before his death. === ការធ្វើផែនការសហគមន៍ === Frank Lloyd Wright was interested in site and community planning throughout his career. His commissions and theories on urban design began as early as 1900 and continued until his death. He had 41 commissions on the scale of community planning or urban design.<ref>''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs'', Charles E. and Berdeana Aguar, McGraw-Hill, 2002, p.344</ref> His thoughts on suburban design started in 1900 with a proposed subdivision layout for Charles E. Roberts entitled the "Quadruple Block Plan." This design strayed from traditional suburban lot layouts and set houses on small square blocks of four equal-sized lots surrounded on all sides by roads instead of straight rows of houses on parallel streets. The houses, which used the same design as published in "A Home in a Prairie Town" from the ''Ladies' Home Journal'', were set toward the center of the block to maximize the yard space and included private space in the center. This also allowed for far more interesting views from each house. Although this plan was never realized, Wright published the design in the Wasmuth Portfolio in 1910.<ref>{{Cite book|title=Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs|last=Aguar|first=Charles E.|last2=Aguar|first2=Berdeana|date=2002|publisher=McGraw-Hill|pages=51–56}}</ref> The more ambitious designs of entire communities were exemplified by his entry into the City Club of Chicago Land Development Competition in 1913. The contest was for the development of a suburban quarter section. This design expanded on the Quadruple Block Plan and included several social levels. The design shows the placement of the upscale homes in the most desirable areas and the blue collar homes and apartments separated by parks and common spaces. The design also included all the amenities of a small city: schools, museums, markets, etc.<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/544|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=544}}</ref> This view of decentralization was later reinforced by theoretical Broadacre City design. The philosophy behind his community planning was decentralization. The new development must be away from the cities. In this decentralized America, all services and facilities could coexist "factories side by side with farm and home."<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|url=https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1972-10_24_4/page/542|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=542}}</ref> ==== Notable community planning designs ==== * 1900–03 – Quadruple Block Plan, 24 homes in Oak Park, Illinois (unbuilt) * 1909 – Como Orchard Summer Colony, town site development for new town in the Bitterroot Valley, Montana * 1913 – Chicago Land Development competition, suburban Chicago quarter section * 1934–59 – Broadacre City, theoretical decentralized city plan, exhibits of large-scale model * 1938 – Suntop Homes, also known as Cloverleaf Quadruple Housing Project – commission from Federal Works Agency, Division of Defense Housing, a low-cost multifamily housing alternative to suburban development * 1942 – Cooperative Homesteads, commissioned by a group of auto workers, teachers and other professionals, 160-acre farm co-op was to be the pioneer of rammed earth and earth berm construction<ref>''Treasures of Taliesin: Seventy Seven Unbuilt Designs,'' Bruce Brooks Pfeiffer, Director of the Frank Lloyd Wright Archive</ref> (unbuilt) * 1945 – Usonia Homes, A47 homes (three designed by Wright) in Pleasantville, New York * 1949 – The Acres, also known as Galesburg Country Homes, five homes (four designed by Wright) in Charleston Township, Michigan * 1949 – Parkwyn neighborhood, a plat in Kalamazoo, Michigan developed by Wright containing mostly Usonian homes on circular lots with common spaces in between (since replatted) == សិល្បៈជប៉ុន == Though most famous as an architect, Wright was an active dealer in Japanese art, primarily ''ukiyo-e'' woodblock prints. He frequently served as both architect and art dealer to the same clients; he designed a home, then provided the art to fill it.<ref name="cotter"/> For a time, Wright made more from selling art than from his work as an architect. Wright was also an avid collector of Japanese prints and used them as teaching aids with his apprentices in what were called "print parties".<ref>Julia Meech. </ref> Wright first traveled to Japan in 1905, where he bought hundreds of prints. The following year, he helped organize the world's first retrospective exhibition of works by Hiroshige, held at the Art Institute of Chicago.<ref name="cotter"/> For many years, he was a major presence in the Japanese art world, selling a great number of works to prominent collectors such as John Spaulding of Boston,<ref name="cotter">{{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Seeking Japan's Prints, Out of Love and Need|newspaper=New York Times|date=April 6, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/04/06/arts/art-review-seeking-japan-s-prints-out-of-love-and-need.html}}</ref> and to prominent museums such as the Metropolitan Museum of Art in New York.<ref name="reif"/> He penned a book on Japanese art in 1912.<ref name="reif"/> In 1920, however, rival art dealers began to spread rumors that Wright was selling retouched prints; this combined with Wright's tendency to live beyond his means, and other factors, led to great financial troubles for the architect. Though he provided his clients with genuine prints as replacements for those he was accused of retouching, this marked the end of the high point of his career as an art dealer.<ref name="reif">{{Cite news|last=Reif|first=Rita|title=Frank Lloyd Wright's Love of Japanese Prints Helped Pay the Bills|newspaper=New York Times|date=March 18, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/03/18/arts/art-architecture-the-master-builder-whose-other-love-helped-pay-the-bills.html}}</ref> He was forced to sell off much of his art collection in 1927 to pay off outstanding debts; the Bank of Wisconsin claimed his Taliesin home the following year, and sold thousands of his prints, for only one dollar a piece, to collector Edward Burr Van Vleck.<ref name="cotter"/> Wright continued to collect and deal in prints until his death in 1959, using prints as collateral for loans, often relying upon his art business to remain financially solvent.<ref name="reif"/> The extent of his dealings in Japanese art went largely unknown, or underestimated, among art historians for decades until, in 1980, Julia Meech, then associate curator of Japanese art at the Metropolitan Museum, began researching the history of the museum's collection of Japanese prints. She discovered "a three-inch-deep 'clump of 400 cards' from 1918, each listing a print bought from the same seller—'F. L. Wright'" and a number of letters exchanged between Wright and the museum's first curator of Far Eastern Art, Sigisbert C. Bosch Reitz, in 1918-22.<ref name="reif"/> These discoveries, and subsequent research, led to a renewed understanding of Wright's career as an art dealer. == ការស្លាប់និងកេរ្តិ៍ដំណែល == Turmoil followed Wright even many years after his death on April 9, 1959, shortly after undergoing surgery in Phoenix, Arizona, to remove an intestinal obstruction.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0608.html|title=Frank Lloyd Wright Dies; Famed Architect Was 89|publisher=nytimes.com<!|date=April 10, 1959|accessdate=May 12, 2010|access-date=May 12, 2010}}</ref> After the death of his third wife, Olgivanna in 1985, it was learned that her dying wish had been that Wright, she, and her daughter by her first marriage all be cremated and interred together in a memorial garden being built at Taliesin West. By then, and according to his own wishes, Wright's body had lain for over 25 years in the Lloyd-Jones cemetery, next to the Unity Chapel, near Taliesin, Wright's beloved home in Spring Green, Wisconsin.<ref>The Unity Chapel, designed by Joseph Silsbee, should not be confused with the much larger and vastly more famous Unity Temple, designed by Wright and located in Oak Park, Illinois. </ref> Although Olgivanna had taken no legal steps to move Wright's remains and against the wishes of other family members as well as the Wisconsin legislature, Wright's remains were removed from his grave by members of the Taliesin Fellowship, cremated and sent to Scottsdale where they were later interred in the memorial garden. Today, the original gravesite in Wisconsin, while empty, is still marked with Wright's name.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992.</ref> === Colleagues and influences === [[ឯកសារ:RobieHouseWindows_ChicagoIL.jpg|រូបភាពតូច|Wright-designed window in Robie House, Chicago (1906)]] Wright rarely credited any influences on his designs, but most architects, historians and scholars agree he had five major influences: # Louis Sullivan, whom he considered to be his ''Lieber Meister'' (dear master), # Nature, particularly shapes/forms and colors/patterns of plant life, # Music (his favorite composer was Ludwig van Beethoven), # Japanese art, prints and buildings, # Froebel Gifts {{Citation needed|date=September 2007}} He also routinely claimed the architects and architectural designers who were his employees' work as his own design and claimed that the rest of the Prairie School architects were merely his followers, imitators and subordinates.<ref>"The Magic of America", Marion Mahony Griffin</ref> But, as with any architect, Wright worked in a collaborative process and drew his ideas from the work of others. In his earlier days, Wright worked with some of the top architects of the Chicago School, including Sullivan. In his Prairie School days, Wright's office was populated by many talented architects including William Eugene Drummond, John Van Bergen, Isabel Roberts, Francis Barry Byrne, Albert McArthur, Marion Mahony Griffin and Walter Burley Griffin. The Czech-born architect Antonin Raymond, recognized as the father of modern architecture in Japan, worked for Wright at Taliesin and led the construction of the Imperial Hotel in Tokyo. He subsequently stayed in Japan and opened his own practice. Rudolf Schindler also worked for Wright on the Imperial hotel. His own work is often credited as influencing Wright's Usonian houses. Schindler's friend Richard Neutra also worked briefly for Wright and became an internationally successful architect. Later in the Taliesin days, Wright employed many architects and artists who later become notable, such as Aaron Green, John Lautner, E. Fay Jones, Henry Klumb and Paolo Soleri in architecture and Santiago Martinez Delgado in the arts. As a young man, actor Anthony Quinn applied to study with Wright at Taliesin. However, Wright suggested that he first take voice lessons to help overcome a speech impediment. Bruce Goff never worked for Wright but maintained correspondence with him. Their works can be seen to parallel each other. Simon & Garfunkel recorded So Long, Frank Lloyd Wright as a tribute to Wright. === ការទទួលស្គាល់ === [[ឯកសារ:FrankLloydWright1966USstamp.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|1966 U.S. postage stamp honoring Frank Lloyd Wright]] Later in his life and well after his death in 1959, Wright received much honorary recognition for his lifetime achievements. He received Gold Medal awards from The Royal Institute of British Architects (RIBA) in 1941 and the American Institute of Architects (AIA Gold Medal) in 1949. The medal was a symbolic "burying the hatchet" between Wright and the AIA. In a radio interview he commented, "Well, the AIA I never joined, and they know why. When they gave me the gold medal in Houston, I told them frankly why. Feeling that the architecture profession is all that's the matter with architecture, why should I join them?"<ref name="archive"/> He was awarded the Franklin Institute's Frank P. Brown Medal in 1953. He received honorary degrees from several universities (including his "alma mater", the University of Wisconsin) and several nations named him as an honorary board member to their national academies of art and/or architecture. In 2000, Fallingwater was named "The Building of the 20th century" in an unscientific "Top-Ten" poll taken by members attending the AIA annual convention in Philadelphia. On that list, Wright was listed along with many of the USA's other greatest architects including Eero Saarinen, I.M. Pei, Louis Kahn, Philip Johnson and Ludwig Mies van der Rohe, and he was the only architect who had more than one building on the list. The other three buildings were the Guggenheim Museum, the Frederick C. Robie House and the Johnson Wax Building. In 1992, the Madison Opera in Madison, Wisconsin commissioned and premiered the opera ''Shining Brow'', by composer Daron Hagen and librettist Paul Muldoon based on events early in Wright's life. The work has since received numerous revivals, including a June 2013 revival at Fallingwater, in Bull Run, Pennsylvania, by Opera Theater of Pittsburgh. In 2000, ''Work Song: Three Views of Frank Lloyd Wright'', a play based on the relationship between the personal and working aspects of Wright's life, debuted at the Milwaukee Repertory Theater. In 1966, the United States Postal Service honored Wright with a Prominent Americans series 2¢ postage stamp. Several of Wright's buildings have been proposed by the United States to be UNESCO World Heritage sites. In 1957, Arizona made plans to construct a new Capitol building. Believing that the submitted plans for the new Capitol were tombs to the past, Frank Lloyd Wright offered an alternative to the people of Arizona. Wright felt that Arizona's Capitol should inspire the citizens to loftier heights. Wright's architectural dream of the Oasis captures the spirit of his vision - an oasis from the heat of the desert, an oasis from the mediocrity of our past decisions, an oasis for open government and unconstrained ideas. This collection also includes an early version of the Oasis with three spires, a typewritten transcript where Wright expresses his opinions regarding the various plans for Arizona's Capitol Building, and images of the restoration work completed by Kenneth C. Truong.<ref>{{Cite web|title=Oasis - Frank Lloyd Wright's Design for the Capitol|url=http://azmemory.azlibrary.gov/cdm/landingpage/collection/oasis|publisher=Arizona Capitol Museum|access-date=November 27, 2014|accessdate=November 27, 2014}}</ref> In 2004, one of the spires included in his design was erected in his memory. Consisting of roughly 1,700 individual pieces of steel, the Frank Lloyd Wright Spire is visible from nearly everywhere in residential Scottsdale and illuminates the night sky with a stunning, futuristic architectural ambiance of teal and blue. == គ្រួសារ == Frank Lloyd Wright was married three times and fathered seven children, four sons and three daughters. He also adopted Svetlana Milanoff, the daughter of his third wife, Olgivanna Lloyd Wright.<ref>{{Cite web|author=ascedia.com|url=http://www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|title=Taliesin Preservation, Inc. – Frank Lloyd Wright – FAQs|publisher=Taliesinpreservation.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610011735/http%3A//www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|archivedate=June 10, 2008|deadurl=yes}}</ref> His wives were: * Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871–1959); social worker, socialite (married in June 1889; divorced November 1922) * Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869–1930), artist (married in November 1923; divorced August 1927) * Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897–1985), dancer and writer (married in August 1928) One of Wright's sons, Frank Lloyd Wright, Jr., known as Lloyd Wright, was also a notable architect in Los Angeles. Lloyd Wright's son (and Wright's grandson), Eric Lloyd Wright, is currently an architect in Malibu, California where he has a practice of mostly residences, but also civic and commercial buildings. Another son and architect, John Lloyd Wright, invented Lincoln Logs in 1918, and practiced extensively in the San Diego area. John's daughter, Elizabeth Wright Ingraham, was an architect in Colorado Springs, Colorado, and died September 15, 2013, of congestive heart failure. She is the mother of Christine, an interior designer in Connecticut, and Catherine, an architecture professor at the Pratt Institute.<ref name="Reflecting Pools">{{Cite news|last=Mann|first=Leslie|title=Reflecting pools: Descendants follow in Frank Lloyd Wright's footsteps|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|work=Chicago Tribune|date=February 1, 2008|accessdate=March 28, 2008|access-date=March 28, 2008|archive-date=មីនា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325164342/http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|url-status=dead}}</ref> Wright designed a house for David Samuel Wright, his son by his first marriage to Catherine, and David's wife, Gladys.<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|title=Wright Masterwork Is Seen in a New Light: A Fight for Its Life|url=http://www.nytimes.com/2012/10/03/arts/design/frank-lloyd-wright-house-in-phoenix-faces-bulldozers.html?emc=eta1&_r=0|newspaper=New York Times|date=October 2, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jaimee|title=Growing up Wright|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/2009/03/14/20090314frankfamily0314.html?nclick_check=1|newspaper=The Arizona Republic|date=March 14, 2009}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The Oscar-winning actress Anne Baxter was Wright's granddaughter. Baxter was the daughter of Catherine Baxter, a child born of Wright's first marriage. Baxter's daughter, Melissa Galt, currently lives and works in Atlanta as an interior designer.<ref name="Reflecting Pools"/> His step-daughter Svetlana (daughter of Olgivanna) and her son Daniel died in an automobile accident in 1946. Her widower, William Wesley Peters, was later briefly married to Svetlana Alliluyeva, the youngest child and only daughter of Joseph Stalin. They divorced after she could not adjust to the communal lifestyle of the Wright communities, which she compared to life in the [[សហភាពសូវៀត|Soviet Union]] under her father, and because of the constant interference of Wright's widow. Peters served as Chairman of the Frank Lloyd Wright Foundation from 1985 to 1991. A great-grandson of Wright, S. Lloyd Natof, currently lives and works in Chicago as a master woodworker who specializes in the design and creation of custom wood furniture.<ref>{{Cite news|title=The Short List|url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|work=Chicago Magazine|date=November 2006|accessdate=March 10, 2008|access-date=March 10, 2008|archive-date=ឧសភា 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513050752/http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|url-status=dead}}</ref> == Archives == From Wright’s death in 1959 most of his collections were stored at the headquarters of the Frank Lloyd Wright Foundation — Taliesin, in Spring Green, Wisconsin, and Taliesin West. The collection includes more than 23,000 architectural drawings, about 40 large-scale architectural models, some 44,000 photographs, 600 manuscripts and more than 300,000 pieces of office and personal correspondence. The archive’s architectural models include notable Wright projects like the unrealized St. Mark’s Tower and a version of the Guggenheim. Most of these models were not made for clients; they were constructed for MoMA’s retrospective of Wright in 1940.<ref name="nytimes.com">Robin Pogrebin (September 3, 2012), [http://www.nytimes.com/2012/09/04/arts/design/frank-lloyd-wright-collection-moves-to-moma-and-columbia.html A Vast Frank Lloyd Wright Archive Is Moving to New York] ''New York Times''.</ref> In order to guarantee a high level of conservation and access as well as to transfer the considerable financial burden of maintaining the archive,<ref>Robin Pogrebin (March 9, 2014), [http://www.nytimes.com/2014/03/10/arts/design/models-preserve-wrights-dreams.html Models Preserve Wright’s Dreams] ''New York Times''.</ref> the Frank Lloyd Wright Foundation in 2012 partnered with the Museum of Modern Art and the Avery Architectural and Fine Arts Library to move the archive to New York. Wright’s furniture and art collection remain with the foundation, which will also have a role in monitoring the archive. Together the three parties established an advisory group to oversee exhibitions, symposiums, events and publications.<ref name="nytimes.com"/> Photographs and other archival materials are held by the Ryerson & Burnham Libraries at the Art Institute of Chicago. The Herbert and Katherine Jacobs Residence and Frank Lloyd Wright Records, 1924–1974, Collection includes drawings, correspondence, and other materials documenting the construction of two homes for the Jacobs as well as research files on Wright's life. The Frank Lloyd Wright in Michigan Collection, 1945–1988, consists of research documents, including photocopied correspondence between Wright and his clients, used for the book "Frank Lloyd Wright in Michigan." The Wrightiana Collection, c. 1897–1997 (bulk 1949–1969), includes a variety of printed materials and photographs about Wright and his projects. The Joseph J. Bagley Cottage Collection, c. 1916–1925, contains photographs and drawings documenting the Bagley cottage which was completed in 1916. The architect's personal [http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Archives.html archives] are located at Taliesin West in Scottsdale, Arizona. The Frank Lloyd Wright archives include photographs of his drawings, indexed correspondence beginning in the 1880s and continuing through Wright's life, and other ephemera. The Getty Research Center in Los Angeles, also has copies of Wright's correspondence and photographs of his drawings in their "[http://www.getty.edu/research/conducting_research/special_collections/wright.html Frank Lloyd Wright Special Collection]". Wright's correspondence is indexed in ''An Index to the Taliesin Correspondence'', ed. by Professor Anthony Alofsin, which is available at larger libraries. == ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស == * Annunciation Greek Orthodox Church, Wauwatosa, Wisconsin, 1956–1961 * Beth Sholom Synagogue, Elkins Park, Pennsylvania, 1954 * Child of the Sun, Florida Southern College, Lakeland, Florida, 1941–1958, site of the largest collection of the architect's work * Dana-Thomas House, Springfield, Illinois, 1902 * Darwin D. Martin House, Buffalo, New York, 1903–1905 * Dr. G.C. Stockman House, Mason City, Iowa, 1908 * Edward E. Boynton House, Rochester, New York, 1908 * Ennis House, Los Angeles, 1923 * Fallingwater (Edgar J. Kaufmann Sr. Residence), Bear Run, Pennsylvania, 1935–1937 * First Unitarian Society of Madison, Shorewood Hills, Wisconsin, 1947 * Frank Lloyd Wright Home and Studio, Oak Park, Illinois, 1889–1909 * Frank Thomas House, Oak Park, Illinois, 1901 * Gammage Auditorium, Tempe, Arizona, 1959–1964 * Graycliff. Derby, New York, 1926 * First Jacobs House, Madison, Wisconsin, 1936–1937 * Herbert F. Johnson Residence ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937 * Hollyhock House (Aline Barnsdall Residence), Los Angeles, 1919–1921 * Imperial Hotel, [[ទីក្រុងតូខ្យូ|Tokyo, Japan]], 1923 ''(demolished, 1968; entrance hall reconstructed at Meiji Mura near Nagoya, Japan, 1976)'' * Johnson Wax Headquarters, Racine, Wisconsin, 1936 * Kenneth Laurent House, the only home Wright designed to be handicapped accessible * Kentuck Knob, Ohiopyle, Pennsylvania, 1956 * Larkin Administration Building, Buffalo, New York, 1903 ''(demolished, 1950)'' * Marin County Civic Center, San Rafael, California, 1957–1966 * Marshall Erdman Prefab Houses, various locations, 1956–1960 * Midway Gardens, Chicago, Illinois, 1913 ''(demolished, 1929)'' * Clubhouse at the Nakoma Golf Resort, Plumas County, California, designed in 1923; opened in 2000 * Park Inn Hotel, the last standing Wright designed hotel, Mason City, Iowa, 1910 * Price Tower, Bartlesville, Oklahoma, 1952–1956 * Frederick C. Robie Residence, Chicago, Illinois, 1909 * R.W. Lindholm Service Station, Cloquet, Minnesota, 1958 * Solomon R. Guggenheim Museum, New York City, 1956–1959 * Taliesin, Spring Green, Wisconsin, 1911 & 1925 * Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937 * The Illinois, mile-high tower in Chicago, 1956 ''(unbuilt)'' * Unity Temple, Oak Park, Illinois, 1904 * Usonian homes, various locations, 1930s–1950s * V. C. Morris Gift Shop, San Francisco, 1948 * Westhope (Richard Lloyd Jones Residence, Tulsa, Oklahoma, 1929 * William H. Winslow House, River Forest, Illinois, 1894 * Ward Winfield Willits Residence, and Gardener's Cottage and Stables, Highland Park, Illinois, 1901 == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em|refs=<ref name="bbccarlton"> {{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Mystery of the murders at Taliesin | date = }}</ref> <ref name="Brewster"> {{cite news|first=Mike |last=Brewster |title=Frank Lloyd Wright: America's Architect |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |work=Business Week |publisher=The McGraw-Hill Companies |date=July 28, 2004 |accessdate=January 22, 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302053743/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |archivedate=March 2, 2008 }}</ref> <ref name=Brooks>{{cite web | last = Brooks | first = H. Allen | title = Architecture: The Prairie School | work = Encyclopedia of Chicago | publisher = Chicago Historical Society | year = 2005 | url = http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | accessdate = May 25, 2010 | archivedate = មិថុនា 29, 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090629062709/http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | url-status = dead }}</ref> <ref name=Cassidy> {{cite web | last = Cassidy | first = Victor M. | title = Lost Woman | publisher = Artnet Magazine | date = October 21, 2005 | url = http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=Clayton> {{Cite book | last = Clayton | first = Marie | title = Frank Lloyd Wright Field Guide | publisher = Running Press | year = 2002 | pages = 97–102 | isbn = 0-7624-1324-7 }}</ref> <ref name="Denzerbook">{{cite book | last = Denzer | first = Anthony | title = The Solar House: Pioneering Sustainable Design | publisher = Rizzoli | year = 2013 | url = http://solarhousehistory.com/book/ | isbn = 978-0-8478-4005-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200811/http://solarhousehistory.com/book/ |date=2013-07-26 }}</ref> <ref name=FLWF> {{cite web | title = A brief Biography | work = Wright's Life + Work | publisher = Frank Lloyd Wright Foundation | year = 2010 | url = http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html | accessdate = May 16, 2010 }}</ref> <ref name=Gebhard> {{Cite book | last = Gebhard | first = David | author2 = Patricia Gebhard | title = Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects | url = https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh | publisher = Gibbs Smith | year = 2006 | location = Salt Lake City | page = [https://archive.org/details/purcellelmsliepr0000gebh/page/34 32] | isbn = 1-4236-0005-3 }}</ref> <ref name=Goldberger> {{cite web | last = Goldberger | first = Paul | title = Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred | work = The New Yorker | date = March 9, 2009 | url = http://www.newyorker.com/arts/critics/skyline/2009/03/09/090309crsk_skyline_goldberger | accessdate = March 26, 2009 }}</ref> <ref name=Lind> {{Cite book | last = Lind | first = Carla | title = Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces | url = https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind | place = New York | publisher = Simon & Schuster, Inc. | year = 1996 | pages = [https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind/page/40 40]–43 | isbn = 0-684-81306-8 }}</ref> <ref name="loc"> {{cite web | author = American Treasures of the Library of Congress | title = The Genius of Frank Lloyd Wright | url = http://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html | publisher = Library of Congress | accessdate = February 28, 2014 }}</ref> <ref name=MIT> {{cite web | title = Marion Mahony Griffin (1871–1962) | work = From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago | publisher = Massachusetts Institute of Technology | year = 1996 | url = http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=OGorman> {{Cite book | ref = {{harvid|O'Gorman|2004}} | last = O'Gorman | first = Thomas J. | title = Frank Lloyd Wright's Chicago | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor | publisher = Thunder Bay Press | year = 2004 | location = San Diego | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor/page/31 31]–33 | isbn = 1-59223-127-6 }}</ref> <ref name=Saint>{{Cite journal | last = Saint | first = Andrew | title = Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice | journal = Architectural Research Quarterly | volume = 7 | issue = 2 | pages = 157–167 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | date = May 2004 | url = http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | accessdate = March 16, 2010 | doi = 10.1017/S1359135503002112 | archive-date = មីនា 4, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054252/http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name=Sommer> {{Cite book | last = Sommer | first = Robin Langley | title = Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio | publisher = Barnes & Noble Books | year = 1997 | location = Honk Kong | chapter = Frank W. Thomas House | isbn = 0-7607-0463-5}} </ref> <ref name=Tafel> {{Cite book | ref = {{harvid|Tafel|1985}} | last = Tafel | first = Edgar | title = Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius | url = https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe | place = Mineola, N.Y. | publisher = Dover Publications | year = 1985 | page = [https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe/page/31 31] | isbn = 0-486-24801-1 }}</ref> <ref name="Twombly1979"> {{cite book | last = Twombly | first = Robert | title = Frank Lloyd Wright His Life and Architecture | url = https://archive.org/details/franklloydwright0000twom | year = 1979 | publisher = A Wiley-Interscience | location = Canada | pages = [https://archive.org/details/franklloydwright0000twom/page/276 276]–278 }}</ref> <ref name=Weil> {{Cite book | author = Frank Lloyd Wright Preservation Trust | editor = Zarine Weil | title = Building A Legacy: The Restoration of Frank Lloyd Wright's Oak Park Home and Studio | url = https://archive.org/details/buildinglegacyre0000unse | publisher = Pomegranate | year = 2001 | location = San Francisco | page = 4 | isbn = 0-7649-1461-8 }}</ref> <ref name=Wright> {{Cite book | ref = {{harvid|Wright|2005}} | last = Wright | first = Frank Lloyd | title = Frank Lloyd Wright: An Autobiography | url = https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0 | place = Petaluma, CA | publisher = Pomegranate Communications | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/autobiography0000wrig_l0f0/page/60 60]–63 | isbn = 0-7649-3243-8 }}</ref>}} == Further reading == === Wright's philosophy === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (ed.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, ed. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biographies === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: Scribner, 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. === Surveys of Wright's work === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence and Peter Reed (eds.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Selected books about specific Wright projects === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Official Website * [http://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html The Frank Lloyd Wright Foundation Archives (The Museum of Modern Art | Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University, New York)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221060655/https://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html |date=2018-12-21 }} * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701005657/https://savewright.org/ |date=2023-07-01 }} * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – PBS documentary by Ken Burns and resources * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Complete list of Wright buildings by location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] from ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} interviewed by Mike Wallace on ''The Mike Wallace Interview'' recorded September 1 & 28, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Appearance on ''What's My Line?'', June 3, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] * [http://www.steinerag.com/flw/Artifact%20Pages/PhRtS290.htm Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945] kuruvqnrheaconhs9xjhotxl1wg0mex 0 37406 341967 212976 2026-10-13T11:54:45Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 341967 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 6kfou6jum0y4c242eoevcieitvglsdd 0 38108 341927 341852 2026-10-12T14:48:45Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] ទៅ [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341852 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី<br/>(Bhupatindralakshmi tevi) | title = សម្តេចព្រះរាជបុត្រី[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = | caption = | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | spouse = | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) | successor = ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) | issue = ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ | royal house = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = | father = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី''' (Bhupatindralakshmi tevi) តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ប្រាសាទភ្នំរុង]] ព្រះនាងទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]និងព្រះនាង[[សូយ៌្យទេវី|សូរ្យទេវី]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រាមួយអង្គគឺ ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ មេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ របស់រាជវង្ស មហីធរបុរ។ ==ព្រះរាជ​កិច្ច== ប្រាសាទភ្នំរុង ជាស្ថាបត្យកម្មខ្មែរសាងសង់ឡើងរវាងចន្លោះ សតវត្សទី១០ និងទី១៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២(១១១៣-១១៥០) តាមរចនាបថខ្មែរ (រចនាបថបាខែង និងរចនាបថឃ្លាំង )។ ប្រាសាទនេះច្រើនដំណាក់កាល នៅក្នុងសិលាចារឹករកឃើញនៅភ្នំរុងមួយទៀត បានបង្ហាញថា សាង ដោយនរេន្ទ្រាទិត្យ ដែលជារាជបុត្ររបស់ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី និងមេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានបង្រាបការបះបោក្នុងសឹកសង្គ្រាម ហើទទួលបានការសព្វព្រះរាជហ្ឬទ័យរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្លាំង។ នរេន្ទ្រាទិត្យ ស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់រាជវង្ស មហីធរបុរ។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] {{commons category|ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី}} {{s-start}} {{s-reg}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) }} {{S-ttl|title= ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]​|years= គ.ស ១១១៣-១១៥០}} {{S-aft|after= ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជបុត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} gb6hu4648rx0lh7b6fpa9kmmieio6w9 341929 341927 2026-10-12T15:45:46Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 341929 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី<br/>(Bhupatindralakshmi tevi) | title = សម្តេចព្រះរាជបុត្រី[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = พนมรุ้ง.jpg | caption = [[ប្រាសាទភ្នំរុង]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]]។ | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | spouse = | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) | successor = ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) | issue = ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ | royal house = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = | father = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី''' (Bhupatindralakshmi tevi) តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ប្រាសាទភ្នំរុង]] គោលទីពីរប្រាំពីរ ព្រះនាងទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]និងព្រះនាង[[សូយ៌្យទេវី|សូរ្យទេវី]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រាមួយអង្គគឺ ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ មេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]របស់[[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរ]]។<ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/image_detail/24892 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%94%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93/ArticleId/796/--48 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/458 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref> ==ព្រះរាជ​កិច្ច== [[ប្រាសាទភ្នំរុង]]ជា[[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]]សាងសង់ឡើងរវាងចន្លោះ សតវត្សទី១០ និងទី១៣ ក្នុងរជ្ជកាល[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូរ្យវរ្ម័នទី២]]តាម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថខ្មែរ]] (រចនាបថបាខែង និងរចនាបថឃ្លាំង )។ ប្រាសាទនេះច្រើនដំណាក់កាលនៅក្នុង[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]]រកឃើញនៅភ្នំរុងមួយទៀត បានបង្ហាញថា សាង ដោយ'''នរេន្ទ្រាទិត្យ''' ដែលជារាជបុត្ររបស់ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី និងមេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] បានបង្រាបការបះបោក្នុងសឹកសង្គ្រាម ហើទទួលបានការសព្វព្រះរាជហ្ឬទ័យរបស់[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]។ ខ្លាំងនរេន្ទ្រាទិត្យ ស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់[[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរ]]។<ref>{{Cite web |title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2019-04/07/c_137956853.htm |access-date=2019-10-14|website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web|title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.suringuide.com/cn/blog/17123/2026%E5%B8%95%E4%BE%AC%E8%93%9D%E5%B1%B1%E7%99%BB%E5%B1%B1%E7%A5%AD?srsltid=AU7gw4WHV63xtHHAws1Swr4_qkhBpTVtDTOCRtL07vl_aF20rpjey-mF|access-date=2021-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web|title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.khaosodenglish.com/news/2026/04/08/miss-world-2025-responds-to-cambodian-netizens-backlash-over-phanom-rung-attire/ |access-date=2023-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web |title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url= https://so03.tci-thaijo.org |access-date=2020-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref> ព្រះនាងជា​វីរៈនារីខ្មែរ​ក្នុង​ទេវកថា​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្របុរីរម្យបុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនបុរីរម្យនិងគេមានជំនឿថាជាវិញ្ញាណអ្នកតា​ស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​វិញ្ញាណនិយមក្នុងខ្មែរលើ។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី}} {{s-start}} {{s-reg}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) }} {{S-ttl|title= ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]​|years= គ.ស ១១១៣-១១៥០}} {{S-aft|after= ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជបុត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 00vt33xg01j8aje3cgru7u266zaqlko 341930 341929 2026-10-12T15:56:39Z Sreynaree1986 47227 /* ព្រះរាជ​កិច្ច */ 341930 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី<br/>(Bhupatindralakshmi tevi) | title = សម្តេចព្រះរាជបុត្រី[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = พนมรุ้ง.jpg | caption = [[ប្រាសាទភ្នំរុង]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]]។ | reign = គ.ស ១១១៣-១១៥០ | spouse = | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) | successor = ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) | issue = ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ | royal house = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = | father = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី''' (Bhupatindralakshmi tevi) តាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]][[ប្រាសាទភ្នំរុង]] គោលទីពីរប្រាំពីរ ព្រះនាងទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]និងព្រះនាង[[សូយ៌្យទេវី|សូរ្យទេវី]] ព្រះនាងមានរាជបុត្រាមួយអង្គគឺ ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ មេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]របស់[[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរ]]។<ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/image_detail/24892 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://manuscript.nlt.go.th/%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%94%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B9%87%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%82%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%93/ArticleId/796/--48 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/458 |access-date=2023-10-14 |website= សិលាចារឹកខ្មែរ ប្រាសាទភ្នំរុង គោលទីពីរប្រាំពីរ}}</ref> ==ព្រះរាជ​កិច្ច== [[ប្រាសាទភ្នំរុង]]ជា[[ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]]សាងសង់ឡើងរវាងចន្លោះ សតវត្សទី១០ និងទី១៣ ក្នុងរជ្ជកាល[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូរ្យវរ្ម័នទី២]]តាម[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថខ្មែរ]] (រចនាបថបាខែង និងរចនាបថឃ្លាំង )។ ប្រាសាទនេះច្រើនដំណាក់កាលនៅក្នុង[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]]រកឃើញនៅភ្នំរុងមួយទៀត បានបង្ហាញថា សាង ដោយ'''នរេន្ទ្រាទិត្យ''' ដែលជារាជបុត្ររបស់ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី និងមេទ័ពក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] បានបង្រាបការបះបោក្នុងសឹកសង្គ្រាម ហើទទួលបានការសព្វព្រះរាជហ្ឬទ័យរបស់[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]។ ខ្លាំងនរេន្ទ្រាទិត្យ ស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់[[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរ]]។<ref>{{Cite web |title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2019-04/07/c_137956853.htm |access-date=2019-10-14|website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web|title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.suringuide.com/cn/blog/17123/2026%E5%B8%95%E4%BE%AC%E8%93%9D%E5%B1%B1%E7%99%BB%E5%B1%B1%E7%A5%AD?srsltid=AU7gw4WHV63xtHHAws1Swr4_qkhBpTVtDTOCRtL07vl_aF20rpjey-mF|access-date=2021-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web|title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url=https://www.khaosodenglish.com/news/2026/04/08/miss-world-2025-responds-to-cambodian-netizens-backlash-over-phanom-rung-attire/ |access-date=2023-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref><ref>{{Cite web |title=ប្រពៃណីពិធី​បុណ្យដើរភ្នំរុង ខេត្តបុរីរម្យ អតីតផែនដីកម្វុជទេឝ |url= https://so03.tci-thaijo.org |access-date=2020-10-14 |website=ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី រាជបុត្រីព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២}}</ref> ព្រះនាងជា​វីរៈនារីខ្មែរ​ក្នុង​ទេវកថា​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្របុរីរម្យបុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនបុរីរម្យនិងគេមានជំនឿថាជាវិញ្ញាណអ្នកតា​ស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​វិញ្ញាណនិយមក្នុងខ្មែរលើ។ == ព្រះរាជវង្សានវង្ស == ===ពង្សាវលី=== **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]]និងព្រះនាង[[សូយ៌្យទេវី|សូរ្យទេវី]]។ ***ព្រះរាជបុត្រាព្រះនាម ព្រះនរេន្ទ្រាទិត្យ ។ {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= ព្រះនាង'''ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មីទេវី''' |2= ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] |3= ព្រះនាង[[សូយ៌្យទេវី|សូរ្យទេវី]] |4= ព្រះបាទ[[ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ|ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ]] |5= ព្រះនាង[[នរេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] |6= |7= |8= ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] (មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) |9= ព្រះរាជជាយា (មិនស្គាល់ព្រះនាមផ្ទាល់) |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះនាងហិរណ្យទេវី |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category|ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី}} {{s-start}} {{s-reg}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]) }} {{S-ttl|title= ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]​|years= គ.ស ១១១៣-១១៥០}} {{S-aft|after= ព្រះនាង[[ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី|សុខរៈមហាទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) }} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ញាតិវង្សនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជបុត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} 8dmrxq7jg8cnv7jgguz4lfiwthlj80x 0 43372 341970 261296 2026-10-13T11:55:15Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 341970 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 6kfou6jum0y4c242eoevcieitvglsdd 0 44729 341931 341795 2026-10-12T16:20:03Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង 341931 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១<br/>(ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Cambodian_-_Naga-Protected_Buddha_-_Walters_542730.jpg | caption = Cambodian Naga Protected Buddha 12th century of Dharanindravarman I | reign = គ.ស ១១០៧-១១១៣ | coronation = គ.ស ១១០៧ | full name = ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៦|ជយវម៌្មទី៦]] | successor = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជ័យឥន្ទ្រលក្សស្មី]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវរ្ម័ន|ហិរញ្យវរ្ម័ន]] | mother = ព្រះនាង[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរញ្យលក្ស្មី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១១១៣ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}}  '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១១៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១០៧-១១១៣) ទ្រង់គឺជា ក្សត្រដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ។ ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ ១១០៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញ អញឝ្រីធរណីន្ទ្រវម្ម៌ទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ការសោយរាជ្យរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានជម្រុញដោយ មហេសីរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម "[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជ័យឥន្ទ្រលក្សស្មី]]" (Vijayendralakshmi) ដែលជាអតីត មហេសី ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដូចនេះប្រហែលជាព្រះអង្គ សោយរាជ្យសម្បត្តិដោយការជ្រែករាជ ។ <ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចារឹក == យោងតាមកំណត់ត្រា​សិលាចរឹក ប្រាសាទ ភ្នំសណ្ដក (Phnom Sandork Temple) ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ នៅក្នុងទីសក្ការៈនេះ ដោយអំណោយទានពី "នរពឥន្ទ្ររាមា" ដែលត្រូវ ជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គ ហើយទីសក្ការៈនេះ មានចម្ងាយ ៧៥ គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងភាគខាងកើត អង្គរ ។ ទីកន្លែង ដែលចុះបញ្ជីរគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា សិវៈបុរៈ (Shivapura) ដែលតម្កល់នៅលើកំពូល នៃទីធ្លាខាងលើ ផ្នែកខាងកើត ជញ្ជាំង នៃគូបរៈ (Gopura) ដែលមានវិមាត្រ ៦០ x ៤០ ម៉ែត្រ ។ មានការចុះបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្ស នៅទីសក្ការៈនេះផងដែរ ដូជា៖ រាជវង្ស [[យសោវរ្ម័នទី១]], [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] និង [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ។<ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com/books/about/The_Civilization_of_Angkor.html?id=AKzqy2_RSq4C The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181, 9780520242180 </ref> == ការដណ្ដើមរាជ == '''Royal takeover''' ជាការពិតណាស់ ការដណ្ដើមរាជ របស់ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ វាជារឿងដ៏ពិបាកមួយ ព្រោះគូប្រជែងរបស់ទ្រង់គឺជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលមានព្រះមាតាតែមួយព្រះនាម "ហិរណយៈលក្សស្មី" (Hiranyalaksmi) ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដី រាជសម្បត្តិនៅអង្គរត្រូវបានព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ សញ្ច័យយកមកគ្រប់គ្រងក្នុងការដណ្ដើមរាជនេះផងដែរ ។ ជាចុងក្រោយ ការសោយរាជរបស់ព្រះអង្គនៅអង្គរត្រូវបានដណ្ដើមដោយនតា (ក្មួយ) របស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ដែលបានលើកទ័ពពី មហិធរៈបុរៈ មកដណ្តើមយករាជ្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Asiatic Society (Calcutta, India) (1982) [https://books.google.com/books/about/Asiatic_Society_Monograph_Series.html?id=3TlRAQAAIAAJ Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> <ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://books.google.com/books/about/Royal_Succession_in_Ancient_Cambodia.html?id=j-JBAAAAYAAJ Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១១៣)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]]|years='''១១០៧-១១១៣'''|after=[[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} o9ywx0rtu8z67lrp6rgfofbbjc6bfql 341948 341931 2026-10-12T20:15:38Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341948 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១<br/>(ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Cambodian_-_Naga-Protected_Buddha_-_Walters_542730.jpg | caption = Cambodian Naga Protected Buddha 12th century of Dharanindravarman I | reign = គ.ស ១១០៧-១១១៣ | coronation = គ.ស ១១០៧ | full name = ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៦|ជយវម៌្មទី៦]] | successor = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|សូយ៌្យវម៌្មទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជ័យឥន្ទ្រលក្សស្មី]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ|មហីធរាទិត្យ]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ហិរណ្យវរ្ម័ន|ហិរញ្យវរ្ម័ន]] | mother = ព្រះនាង[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរញ្យលក្ស្មី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១១១៣ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}}  '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១១៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១០៧-១១១៣) ទ្រង់គឺជា ក្សត្រដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ។ ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ ១១០៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញ អញឝ្រីធរណីន្ទ្រវម្ម៌ទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ការសោយរាជ្យរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានជម្រុញដោយ មហេសីរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម "[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជ័យឥន្ទ្រលក្សស្មី]]" (Vijayendralakshmi) ដែលជាអតីត មហេសី ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដូចនេះប្រហែលជាព្រះអង្គ សោយរាជ្យសម្បត្តិដោយការជ្រែករាជ ។ <ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចារឹក == យោងតាមកំណត់ត្រា​សិលាចរឹក ប្រាសាទ ភ្នំសណ្ដក (Phnom Sandork Temple) ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ នៅក្នុងទីសក្ការៈនេះ ដោយអំណោយទានពី "នរពឥន្ទ្ររាមា" ដែលត្រូវ ជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គ ហើយទីសក្ការៈនេះ មានចម្ងាយ ៧៥ គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងភាគខាងកើត អង្គរ ។ ទីកន្លែង ដែលចុះបញ្ជីរគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា សិវៈបុរៈ (Shivapura) ដែលតម្កល់នៅលើកំពូល នៃទីធ្លាខាងលើ ផ្នែកខាងកើត ជញ្ជាំង នៃគូបរៈ (Gopura) ដែលមានវិមាត្រ ៦០ x ៤០ ម៉ែត្រ ។ មានការចុះបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្ស នៅទីសក្ការៈនេះផងដែរ ដូជា៖ រាជវង្ស [[យសោវរ្ម័នទី១]], [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] និង [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ។<ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com/books/about/The_Civilization_of_Angkor.html?id=AKzqy2_RSq4C The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181, 9780520242180 </ref> == ការដណ្ដើមរាជ == '''Royal takeover''' ជាការពិតណាស់ ការដណ្ដើមរាជ របស់ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ វាជារឿងដ៏ពិបាកមួយ ព្រោះគូប្រជែងរបស់ទ្រង់គឺជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលមានព្រះមាតាតែមួយព្រះនាម "ហិរណយៈលក្សស្មី" (Hiranyalaksmi) ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដី រាជសម្បត្តិនៅអង្គរត្រូវបានព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ សញ្ច័យយកមកគ្រប់គ្រងក្នុងការដណ្ដើមរាជនេះផងដែរ ។ ជាចុងក្រោយ ការសោយរាជរបស់ព្រះអង្គនៅអង្គរត្រូវបានដណ្ដើមដោយនតា (ក្មួយ) របស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ដែលបានលើកទ័ពពី មហិធរៈបុរៈ មកដណ្តើមយករាជ្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Asiatic Society (Calcutta, India) (1982) [https://books.google.com/books/about/Asiatic_Society_Monograph_Series.html?id=3TlRAQAAIAAJ Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> <ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://books.google.com/books/about/Royal_Succession_in_Ancient_Cambodia.html?id=j-JBAAAAYAAJ Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១១៣)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]]|years='''១១០៧-១១១៣'''|after=[[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} t9fh4qfzs0muu0cyfx51nmqxj46it5w 0 48426 341951 308941 2026-10-12T23:26:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 341951 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Russian_ambassadors_in_China.jpg|រូបភាពតូច| មន្ត្រីទូតរុស្ស៊ីប្រចាំនៅប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី ១៧ ។ រូបភាពគូរដោយ នីវ៉ា (នីវ៉ា, សតវត្សទី ១៩)]] មុនសតវត្សទី ១៧ '''ប្រទេសចិន''' និង '''រុស្ស៊ី''' ស្ថិតនៅដាច់ពីគ្នាម្ខាងម្នាក់ដោយមាន [[ស៊ីបេរី]] ស្ថិតនៅចន្លោះនោះដោយមានជាតិពន្ធុរស់នៅបែបពនេចរនានារស់នៅទីនោះ។ នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០ [[ផ្លូវទន្លេស៊ីបេរី|អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ី]] បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់តំបន់ភាគច្រើននៃស៊ីបេរី ហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅនៅតាមអាងទន្លេ [[ទន្លេ Amur|អាមួរ ។]] ចាប់ពីឆ្នាំ ១៦៥២ ដល់ឆ្នាំ ១៦៨៩ កងទ័ពរបស់ចិន [[ជម្លោះព្រំដែនរុស្ស៊ី-ម៉ាន់ជូ|បានបណ្តេញអ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីចេញ]] ប៉ុន្តែក្រោយឆ្នាំ ១៦៨៩ ចិន និងរុស្ស៊ីបានចរចារគ្នា និងបង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធារបស់ប្រទេសចិនបានដើរយឺតជាងមហាអំណាចអាណានិគម។ ចិន​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ [[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា|​សន្ធិសញ្ញា​មិន​ស្មើភាព​គ្នា]] ​ជាមួយ​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច និង​រុស្ស៊ី ដែល​តាមរយៈ​នោះ​រុស្ស៊ី​បាន​កាន់កាប់​អាង​ទន្លេអាមួរ និង [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក|វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]] ។ [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]] និងមហាអំណាចលោកខាងលិចបានទាមទារនូវសំណងជាច្រើនទៀតពីប្រទេសចិន ដូចជាសំណងសម្រាប់កុបកម្មប្រឆាំងលោកខាងលិច ការគ្រប់គ្រងលើពន្ធគយរបស់ចិន និង [[បត្យាប័ន|កិច្ចព្រមព្រៀងក្រៅ]] ទឹកដី រួមទាំងអភ័យឯកសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់សម្រាប់ជនបរទេស និងអាជីវកម្មបរទេស។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វប្បធម៌ និងសង្គមរបស់រុស្ស៊ី ជាពិសេសពួកឥស្សរជន ត្រូវបានធ្វើឲ្យមាននូវភាពជាលោកខាងលិច។ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីជាផ្លូវការមិនត្រូវបានគេហៅថា ត្សារ ទៀតទេដោយហៅថាជា អធិរាជ វិញដែលជាគោរមងារបែបអឺរ៉ុបខាងលិច។ <ref>{{Cite web |title=Leaders of Muscovy, Russia, the Russian Empire, and the Soviet Union |url=https://www.britannica.com/topic/Leaders-of-Muscovy-Russia-the-Russian-Empire-and-the-Soviet-Union-1832695 |access-date=2019-08-27 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Russian Empire {{!}} History, Facts, & Map |url=https://www.britannica.com/place/Russian-Empire |access-date=2019-08-27 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> បញ្ហា​ដែល​ប៉ះពាល់​តែ​រុស្ស៊ី​និង​ចិន​ ​ភាគច្រើន​ជា​បញ្ហាព្រំដែន​រុស្ស៊ី​ ចិន​ ដោយហេតុ​រុស្ស៊ី​មានព្រំដែនជាប់ចិនផ្ទាល់មិន​ដូច [[ពិភពលោកខាងលិច|​ប្រទេស​លោកខាងលិច]] ​ ។ប្រជាជនចិនជាច្រើនមានអារម្មណ៍អាម៉ាស់ ដោយសារការចុះញមរបស់ចិនចំពោះផលប្រយោជន៍បរទេស ដែលរួមចំណែកដល់ការរីករាលដាលនៃអរិភាពចំពោះព្រះចៅអធិរាជចិន។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩១១ កំហឹង​សាធារណៈ​ជន បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​បដិវត្តន៍​មួយដែល​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ [[សាធារណរដ្ឋ​ចិន (១៩១២-១៩៤៩)|​សាធារណរដ្ឋ​ចិន]] ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របបថ្មីរបស់ចិនដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[រដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង|រដ្ឋាភិបាល]] ប៉ីយ៉ាង ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាពបន្ថែមទៀតជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច និងជាមួយរុស្ស៊ី។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ រុស្ស៊ី និងចិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែន។ <ref>{{Cite web |title=China, Russia sign border agreement |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2008-07/22/content_6865847.htm |access-date=2019-08-27 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ទីក្រុងម៉ូស្គូ]] និង [[ប៉េត្រូក្រាដ|ក្រុងពេត្រូក្រាត]] ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយក្រុម [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|កុម្មុយនិស្ត]] [[បុលសេវិក|បុលសេវិច]] ក្នុងកំឡុង [[បដិវត្តន៍ខែតុលា|បដិវត្តខែតុលា]] ដែលបណ្តាលឱ្យមាន [[សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី|សង្រ្គាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] រវាង [[កងទ័ពក្រហម]] បុលសេវិច និងកងកម្លាំង [[ចលនាពណ៌ស|ស]] ប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ រដ្ឋាភិបាល ប៉ីយ៉ាង របស់ចិនបានចូលខ្លួនជាមួយទ័ពស ហើយរួមជាមួយនឹងប្រទេសលោកខាងលិចភាគច្រើន [[អន្តរាគមន៍របស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី|បានបញ្ជូនកងទ័ព]] ទៅប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមទ័ពក្រហម។ នៅឆ្នាំ ១៩២២ ទ័ពក្រហមបានឈ្នះសង្រ្គាមស៊ីវិលហើយបានបង្កើតជាប្រទេសថ្មីមួយគឺ [[សហភាពសូវៀត]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩២៣ សូវៀតបានផ្តល់ជំនួយនិងការគាំទ្រដល់ [[គួមីនតាង]] ដែលជាបក្សពួកចិនដែលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង។ ក្នុងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] <ref>The CCP is officially the Communist Party of China (CPC), but CCP and CPC are interchangeable</ref> គួមីនតាង [[បេសកកម្មភាគខាងជើង|បានដណ្តើមអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩២៨]] ហើយប្រទេសទាំងពីរបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូត។ [[ទំនាក់ទំនងចិន-សូវៀត|ទំនាក់ទំនង​ចិន​-​សូ​វៀត]] ​នៅតែ​មានភាពប្រេះស្រាំ ហើយ​ប្រទេស​ទាំងពីរ [[ជម្លោះចិន-សូវៀត (១៩២៩)|​បាន​ធ្វើសង្គ្រាម​ពីរ​លើក]] ​សម្រាប់រយៈពេល [[ទសវត្សរ៍ណានឃីង|​ដប់​ឆ្នាំ​បន្ទាប់]] ​។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ សូវៀត​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម [[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន|​យ៉ូសែប ស្តាលីន]] បាន​ជួយ​រដ្ឋាភិបាល​គួមីនតាង​របស់ [[ឈៀង កៃសេក|​ឈៀង កៃឆេក]] [[សម័យ Showa|ប្រឆាំង​នឹង​ចក្រភពជប៉ុន]] ។ ស្តាលីនបានប្រាប់មេដឹកនាំកុម្មុយនិស្ត [[ម៉ៅ សេទុង]] ឱ្យរួមដៃជាមួយរបបគួមីនតាងរបស់ចិន ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ម៉ៅនៅតែវាយប្រហារលើ គួមីនតាង។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានបរាជ័យក្នុងការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ឈៀង។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ ពួកគួមីនតាង និងពួកកុម្មុយនិស្តបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពថ្មីមួយដើម្បីប្រឆាំងនឹង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិន]] ប៉ុន្តែពួកគេបានប្រយុទ្ធគ្នាឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៤២ ។ បន្ទាប់ពីជប៉ុនបានចាញ់សង្រ្គាមនៅឆ្នាំ ១៩៤៥ ភាគីចិនទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីដប់ពីរ|បទឈប់បាញ់]] មួយ ប៉ុន្តែ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] នៅតែផ្ទុះឡើងម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៩ ដោយមានការគាំទ្រពីសូវៀត ពួកកុម្មុយនិស្តបានឈ្នះ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្រ្គាមស៊ីវិលចិន]] ហើយបានបង្កើត [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ដែលបាន [[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព សម្ព័ន្ធភាព និងជំនួយទៅវិញទៅមក របស់ចិន-សូវៀត|ចងសម្ព័ន្ធភាព]] ជាមួយសូវៀត។ ម៉ៅបានក្លាយជាមេដឹកនាំដំបូងគេរបស់ចិនកុម្មុយនិស្ត។ អ្នកគាំទ្រជ្រុលនិយមបំផុតរបស់លោកម៉ៅ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា " [[ក្រុមបួន]] " បានកម្ចាត់គូប្រជែងភាគច្រើនរបស់គាត់បន្តិចម្តងៗ ក្នុងរយៈពេល​​ ២៧ ឆ្នាំរបស់គាត់ដែលកាន់អំណាច។ ភាព​តានតឹង​ខាង​មនោគមវិជ្ជា​រវាង​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​របស់​ស្តាលីន​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៣។ [[Nikita Khrushchev|នីគីតា គ្រូឆូវ]] បានបរិហារឧក្រិដ្ឋកម្មរបស់ស្តាលីនក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ហើយរបបទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមរិះគន់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ដំបូងឡើយ ការរិះគន់គឺដោយប្រយោល និងត្រូវបានបិទបាំង ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៦៩ ម៉ៅបានចោទប្រកាន់មេដឹកនាំសូវៀតអំពី [[ការពិនិត្យឡើងវិញនិយម (ម៉ាក្សនិយម)|ការសើរើឡើងវិញ]] ហើយសម្ព័ន្ធភាពបានបញ្ចប់ដោយបើកចំហ។ ប្រទេសទាំងពីរបានប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងរដ្ឋកុម្មុយនិស្តនានានិងចលនានយោបាយ ហើយប្រទេសជាច្រើនមានគណបក្សកុម្មុយនិស្តជាគូប្រជែងចំនួនពីរ ដែលប្រមូលផ្តុំភ្លើងគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត|សង្រ្គាមព្រំដែនខ្លី]] រវាងប្រទេសទាំងពីរបានកើតឡើង។ គ្រូឆូវ ត្រូវបានជំនួសដោយ [[លោក Leonid Brezhnev|លោក លីអូនីត ប្រស្នែវ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ ដែលបានបោះបង់ចោលកំណែទម្រង់សូវៀតជាច្រើនដែលត្រូវបានរិះគន់ដោយម៉ៅ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងសូវៀតរបស់ចិនកាន់តែខ្លាំងក្លានៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃអ្នកគាំទ្រដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ម៉ៅគឺក្រុមទាំងបួន ។ ម៉ៅបានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ហើយ ក្រុមទាំងបួន បានបាត់បង់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៨ ។ បន្ទាប់ពីអស្ថិរភាពមួយរយៈមក [[តេង សៀវពីង|តេង ស៊ាវពីង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិន។ ភាពខុសគ្នាខាងទស្សនវិជ្ជារវាងប្រទេសទាំងពីរបានថយចុះបន្តិច ចាប់តាំងពីការដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិនបានបោះបង់ចោលលទ្ធិ [[ប្រឆាំងការកែប្រែ|ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ]] ។ កំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងរបស់ចិនមិនបាននាំមកនូវការបញ្ចប់ជម្លោះជាមួយសហភាពសូវៀតភ្លាមៗនោះទេ។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|ចិនបានឈ្លានពានវៀតណាម]] ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត។ ចិន​ក៏​បាន​បញ្ជូន​ជំនួយ​ទៅ​ពួក​មូចាហ៊ីឌីន​ប្រឆាំង​នឹង​ការ [[សង្គ្រាមសូវៀត - អាហ្វហ្គានីស្ថាន|​ឈ្លានពាន​របស់​សូវៀត​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ប្រេស្នែវ បានធ្វើសុន្ទរកថាដែលផ្តល់ការផ្សះផ្សាជាមួយប្រទេសចិនហើយ តេង បានយល់ព្រមស្តារទំនាក់ទំនងការទូតឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៥ [[លោក Mikhail Gorbachev|លោក មីគហ៊ែល ហ្គោបាឆូវ]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃសហភាពសូវៀត កាត់បន្ថយយោធភូមិភាគសូវៀតនៅព្រំដែនចិន-សូវៀត និងនៅម៉ុងហ្គោលី ចាប់ផ្តើមពាណិជ្ជកម្មឡើងវិញ និងទម្លាក់បញ្ហាព្រំដែនដែលបង្កឱ្យមានសង្រ្គាមបើកចំហកាលពី ១៦ ឆ្នាំមុន។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៩ គាត់បានដកការគាំទ្រសូវៀតពីរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ ការអនុវត្តបានបង្កើនល្បឿនបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតដួលរលំ ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ [[រុស្ស៊ី|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីតាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩១]] បច្ចុប្បន្នមានភាពស្និទ្ធស្នាលជាងមុន។ ប្រទេស​ទាំងពីរ​រក្សា​បាន​នូវ [[ប្រព័ន្ធកូអ័រដោណេភូមិសាស្ត្រ|​សម្ព័ន្ធភាព​ភូមិសាស្ត្រ​នយោបាយ]] និង [[ថាមពលក្នុងតំបន់|​តំបន់]] ​ដ៏​រឹងមាំ និង​កម្រិត [[ពាណិជ្ជកម្ម|​ពាណិជ្ជកម្ម]] ​ដ៏​សំខាន់​។ == សម័យចក្រភព == [[ឯកសារ:1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg/220px-1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg|រូបភាពតូច| ផែនទីនៃប្រទេសរុស្សុីនៅសតវត្សទី១៦ ជាញឹកញាប់បានបង្ហាញ " [[ខាន់បាលីក|ព្រះរាជាណាចក្រ Chumbalik]] " ជាប្រទេសជិតខាងនៅភាគអាគ្នេយ៍របស់រុស្ស៊ី ដែលអាចទៅដល់បានដោយការធ្វើដំណើរពី [[យូហ្គ្រា]] ឡើងលើ [[ទន្លេអូប|ទន្លេអប]]ឆ្ពោះទៅកាន់ "បឹង [[កាថាយ|គីធី]] " ។ (ផែនទីដោយ [[Giacomo Gastaldi|យ៉ាកូម៉ូ ហ្គាស្តាលឌី]], ១៥៥០)]] ស្ថិតនៅម្ខាងម្នាក់នៃអឺរ៉ាស៊ី ប្រទេសទាំងពីរមានទំនាក់ទំនងតិចតួចនៅមុនប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០។ <ref>The section down to the Treaty of Nerchinsk is largely a summary of G. Patrick March, 'Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific, 1996, who in turn summarizes Mark Mancall, Russia and China: Their Diplomatic Relations to 1728,1971.</ref> ប្រទេសទាំងពីរត្រូវប្រឈមជាមួយពួកពនេចរតំបន់ស្តេព សម្រាប់រុស្ស៊ីពីភាគខាងត្បូង និងសម្រាប់ចិនពីភាគពាយ័ព្យ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជាអ្នកជិតខាងភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅពេលកំឡុងឆ្នាំ ១៥៨២-១៦៤៣ អ្នកផ្សងព្រេងរុស្ស៊ី [[ផ្លូវទន្លេស៊ីបេរី|បានតាំងខ្លួនជាម្ចាស់]] នៃតំបន់ព្រៃឈើស៊ីបេរី។ ទំនាក់ទំនងអាចកើតមាននៅបីចំណុច: ១) នៅខាងត្បូងអាងទន្លេអាមួរ (ដើម), ២) ខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរីឆ្ពោះទៅកាន់ប៉េកាំង (អ័ក្សសំខាន់) និង ៣) នៅ ទួគីស្ថាន (ចុង) ។ ជនជាតិ [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] បានបញ្ជូនការពិពណ៌នាដែលច្របូកច្របល់ និងមិនត្រឹមត្រូវមួយចំនួននៃប្រទេសចិនទៅកាន់ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅឆ្នាំ ១៦១៤ ដោយឈ្មោះ "តៃប៊ីកាន់កាន់" ត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើ [[អធិរាជ Wanli|អធិរាជ វ៉ានលី]] ។ <ref name="Perdue2009">{{Cite book|author=Peter C Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC&q=bogda+khan&pg=PA100|date=30 June 2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|pages=100–}}</ref> === ពីខាងត្បូងទៅ Amur (១៦៤០-១៦៨៩) === {{ដើមចំបង|Amur Annexation}} នៅប្រហែលឆ្នាំ​ ១៦៤០ ទ័ពកូសាក់ស៊ីបេរីបានវាតទីរស់នៅចាប់ពីលើ [[ភ្នំ Stanovoy|ភ្នំ ស្តាណូវី]] រហូតដល់អាងទន្លេ [[ទន្លេ Amur|អាមួរ]] ។ ទឹកដីទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​អះអាងដោយ​ពួក [[ម៉ាន់ជូ]] ថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោយនៅ​ពេលនោះពួកនេះ​ទើប​តែ​ចាប់​ផ្តើម​ច្បាំង​ដណ្តើម​យក​ប្រទេស​ចិន ( [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្ស ឆេង]] )។ នៅឆ្នាំ ១៦៨៩ ជនជាតិរុស្ស៊ីត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់មកវិញនៅលើភ្នំវិញ ហើយភ្នំស្តាណូវី ស្ថិតនៅជាព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិនពី [[សន្ធិសញ្ញា Nerchinsk|សន្ធិសញ្ញា នែឈីង]] (១៦៨៩) ដល់ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញា អៃគុន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៩ ។ សម្រាប់សេចក្តីពិស្តារសូមមើល [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី]] ។ <ref>R. A. Pierce, ''Eastward to Empire: Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier, to 1750'' (Montreal, 1973).</ref> === ការពង្រីករបស់រុស្សីទៅខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរី === ការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅស៊ីបេរី ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃដោយសារតែ ទ័ពកូសាក់ មានជំនាញក្នុងការធ្វើដំណើរក្នុងព្រៃ ហើយមានបំណង ស្វែងរករោមសត្វ ខណៈពេលដែលអ្នកស្រុកព្រៃមានភាពទន់ខ្សោយ ហើយពួកពនេចរស្តេពនេះ ចូលចិត្តធ្វើសង្រ្គាម។ នៅភាគខាងលិច ស៊ីបេរីមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងវាលស្មៅកាហ្សាក់ស្ថាន។ ភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី មានភ្នំ [[បឹងបៃកាល់|បឹង បៃកាល់]] និងភ្នំជាច្រើនទៀតរហូតដល់ [[ទន្លេ Argun (អាស៊ី)|ទន្លេ អាគុន]] ដែលបំបែក [[ឆ្លងកាត់បៃកាល់|ត្រង់បៃកាលា]] ពី [[ម៉ាន់ជូរី]] ។ ភាគខាងលិចនៃស៊ីបេរី ប្រទេសរុស្ស៊ី បានពង្រីកបន្តិចម្តងៗចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ជុំវិញភាគខាងត្បូងអ៊ុយរ៉ាល់ និងចេញទៅវាលទំនាបកាហ្សាក់ស្ថាន។ === ទំនាក់ទំនងដំបូង === ចាប់ពីសម័យពួក [[Kievan Rus'|គៀវ រូស]] មានការជួញដូរ (រោមសត្វនិងទាសករ) ចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ដល់សមុទ្រកាសព្យែន និង ពែក្ស។ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មក្រោយមកបានពង្រីកភាគអាគ្នេយ៍ ទៅផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីសំខាន់ៗនៅ [[ប៊ូខារ៉ា]] ។ នៅក្រោមនឹមម៉ុងហ្គោល ព្រះអង្គម្ចាស់រុស្ស៊ីតែងតែធ្វើដំណើរទៅកាន់ [[សារ៉ាយ (ទីក្រុង)|សារៃ]] ដើម្បីទទួលការតែងតាំង។ នៅពេលដែល ម៉ាកូ ប៉ូឡូ ត្រឡប់មកពីប្រទេសចិនវិញ គាត់បានលើកឡើងពីប្រទេសរុស្ស៊ីថាជាប្រទេសមិនច្បាស់លាស់មួយនៅភាគខាងជើងឆ្ងាយ។ នៅឆ្នាំ ១៤៦៦/៧៣ [[Afanasy Nikitin|អាហ្វាណាស៊ី នីគីទីន]] បានធ្វើដំណើរទៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបន្សល់ការកត់សម្គាល់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ។ បន្ទាប់ពីអង់គ្លេស បានទៅដល់ សមុទ្រស [[លោក Anthony Jenkinson|អង់តូនី ចេនគិនសុន]] បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ ម៉ូស្គូវី ទៅ [[ប៊ូខារ៉ា]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦០៨ ស្តេចត្រាញ់នៃ [[ថមស្ក|តុម]] បានព្យាយាម ហើយបរាជ័យក្នុងការទៅដល់ប្រទេសចិនតាមរយៈ [[Altan Khan នៃ Khotgoid|អាល់តាន់ ខាន់]] នៅភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី។ នៅឆ្នាំ ១៦១៦ ការប៉ុនប៉ងលើកទីពីរបានទៅដល់ត្រឹមស្តេចខាន់ (វ៉ាស៊ីលី​ ទ្យូមើណេត និង អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន) ។ ជនជាតិរុស្សីដំបូងគេដែលបានទៅដល់ទីក្រុងប៉េកាំងគឺប្រហែលជា [[លោក Ivan Petlin|អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨/១៩ ។ បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ [[ឆ្លងកាត់បៃកាល់|ត្រង់បៃកាលា]] ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៦៤០ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួនបានលូតលាស់ ប៉ុន្តែមិនមានកំណត់ត្រាបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់។ នាពេលនោះមានផ្លូវចំនួនបី៖ ១) [[ទន្លេ Irtysh|ទន្លេ អ៊ីទីស]] និងខាងកើតឆ្លងកាត់ ឌ្សុងហ្គារា និងម៉ុងហ្គោលី ២) បឹងបៃកាល់ [[ទន្លេ Selenga|ទន្លេ សេលេនហ្គា]] និងភាគអាគ្នេយ៍ (ខ្លីបំផុត) និង ២) បឹងបៃកាល់ ខាងកើតទៅ [[Nerchinsk|នែឈីង]] និងភាគខាងត្បូង (យឺតប៉ុន្តែមានសុវត្ថិភាព) ។ ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិនដំបូងមានការលំបាកដោយសារហេតុផលបីយ៉ាង៖ ការមិនដឹងថាមានវត្តមានប្រទេសទាំងពីរទៅវិញទៅមក កង្វះភាសាសាមញ្ញ និងជនជាតិចិនចង់ចាត់ទុកជនជាតិរុស្សីជាពួកព្រៃត្រូវលើកសួយសារអាករមកខ្លួន ដែលជាអ្វីដែលជនជាតិរុស្ស៊ីមិនព្រមទទួលយក និងមិនទាន់យល់ច្បាស់។ បញ្ហាភាសាត្រូវបានដោះស្រាយនៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីចាប់ផ្តើមបញ្ជូនជនជាតិលោកខាងលិចដែលនិយាយភាសាឡាតាំងដែលអាចនិយាយទៅកាន់ [[បេសកកម្ម Jesuit របស់ចិន|អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ចេស្វីត]] នៅ [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ [[Fyodor Baykov|ហ្វីអូដ័រ បាយកូវ]] ត្រូវបានបញ្ជូនជារាជទូតដំបូង ប៉ុន្តែបេសកកម្មរបស់គាត់បានបរាជ័យ ដោយសារតែគាត់មិនមានឆន្ទៈក្នុងការអនុវត្តតាមច្បាប់នៃការទូតចិន។ [[Setkul Ablin|សេតគូល អាប្លីន]] ជនជាតិអាស៊ីកណ្តាល ដែលបម្រើរាជការរុស្ស៊ីបានធ្វើដំណើរទៅ ប៉េកាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៥ ១៦៥៨ និង ១៦៦៨ ។ ជាក់ស្តែងនៅក្នុងដំណើរទីបីរបស់គាត់ដែល ធ្វើឲ្យពួកម៉ាន់ជូ បានដឹងថាមនុស្សទាំងនេះមកពីភាគខាងលិចគឺដូចគ្នាទៅនឹងពួកដែលកំពុងលុកលុយ អាមួរ ដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៦៧០ នាវា នែឈីង បានបញ្ជូន អ៊ីកណាទី​ មីឡូវ៉ាណូវ ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង (គាត់ប្រហែលជាជនជាតិរុស្ស៊ីដំបូងគេដែលឆ្លងកាត់ម៉ាន់ជូរី) ។ រាជទូតបន្ទាប់គឺ [[Nicholae Milescu|នីកូឡេ មីឡេស្គូ]] (១៦៧៥-៧៨) ក៏មិនទទួលបានជោគជ័យដែរ។ ក្រោយ​ពី​ឈ្លោះ​ប្រកែក​គ្នា​មិន​បាន​ផ្លែផ្កា​ជាច្រើន​ខែ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្រៀន​ អំពី​អាកប្បកិរិយា​ត្រឹមត្រូវ​ដែលពួកសួយសារអាករព្រៃត្រូវធ្វើ ហើយ​បញ្ជូន​មកស្រុកវិញ។ បន្ទាប់ពីការកាន់កាប់ [[អាល់បាហ្សីន|អាល់បាហ្ស៊ីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៥ ជនជាតិរុស្សីពីរបីនាក់ដែលជាទូទៅហៅថា [[ជនជាតិអាល់បាហ្សីន|ពួកអាល់បាហ្ស៊ីន]] បានតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងប៉េកាំង ហើយពួកគេបង្កើត [[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់របស់ចិន|វិហារគ្រិស្តអក់តូដក់របស់ចិន]] ។ === សន្ធិសញ្ញា នែឈីង (១៦៨៩) === បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះលើកដំបូងរបស់ពួកគេនៅ [[អាល់បាហ្សីន|អាល់បាហ្ស៊ីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៥ ពួកម៉ាន់ជូ បានផ្ញើសំបុត្រពីរទៅស្តេចត្សារ (ជាភាសាឡាតាំង) លើកស្នើនូវសន្តិភាព និងទាមទារឱ្យពួកចោរព្រៃរុស្ស៊ីចាកចេញពីអាមួរ ។ ការចរចាជាលទ្ធផលបានកើតជា [[សន្ធិសញ្ញា Nerchinsk|សន្ធិសញ្ញា នែឈីង]] ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានបោះបង់ចោលជ្រលងភ្នំអាមួរ ប៉ុន្តែបានរក្សាទឹកដីរវាងបឹងបៃកាល់ និង ទន្លេ អាគុន ។ សន្ធិសញ្ញា​នេះ​មិន​បាន​និយាយ​អ្វី​អំពី​អ្វី​ដែល​ជា​ម៉ុងហ្គោលី​ឥឡូវ​នេះ​ទេ ដោយ​តំបន់​នោះ​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] [[Zunghar Khanate|ហ្សុងខា]] ។ <ref>Peter C. Perdue, "Boundaries and trade in the early modern world: Negotiations at Nerchinsk and Beijing." ''Eighteenth-Century Studies'' 43#3 (2010): 341–356 [https://muse.jhu.edu/article/388527/pdf online].</ref> បន្ទាប់ពី នែឈីង រទេះជំនួញធម្មតាបានចាប់ផ្តើមរត់ពី នែឈីង ភាគខាងត្បូងទៅ ប៉េកាំង ។ ពាណិជ្ជករខ្លះជាជនជាតិអាស៊ីកណ្តាល។ ការធ្វើដំណើរមួយជុំ ចំណាយពេលពីដប់ទៅដប់ពីរខែ។ ពាណិជ្ជកម្ម​នេះ​ទំនង​ជា​បានផលចំណេញ​សម្រាប់​ប្រជាជន​រុស្ស៊ី ប៉ុន្តែ​តិច​តួចសម្រាប់​ចិន។ ចំណែក​ជនជាតិ​ចិន​វិញ​ក៏​ខកចិត្ត​នឹង​ការ​ប្រតាយប្រតប់​គ្នាពេលស្រវឹង​របស់​ឈ្មួញ​ផង​ដែរ ។ នៅឆ្នាំ ១៦៩០ រាជវង្សឆេងបានកម្ចាត់ពួកអូអ៊ីរ៉ាត់នៅមហាកំផែង ហើយទទួលបានការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើពួកម៉ុងហ្គោលខាលកា នៅ [[ម៉ុងហ្គោលីខាងក្នុង]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦៩៦ ពួកអូអ៊ីរ៉ាត់ បានបរាជ័យហើយត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់ទៅភ្នំ អាល់តៃ(អធិរាជ កាងស៊ី បានដឹកនាំកងទ័ព ៨ម៉ឺននាក់ដោយផ្ទាល់ នៅក្នុងសមរភូមិនៅជិត [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] ) ។ ការណ៍នេះបានបើកលទ្ធភាពនៃការធ្វើពាណិជ្ជកម្មពី បៃកាល់ ទៅភាគអាគ្នេយ៍ និងលេចឡើងនូវបញ្ហាព្រំដែនភាគខាងជើងនៃម៉ុងហ្គោលីខាងក្រៅ។ នៅខែមីនាឆ្នាំ ១៦៩២ [[Eberhard Isbrand Ides|អ៊ែប៊ែហាត អ៊ីសប្រាន អ៊ីដែស]] ដែលជាជនជាតិដាណឺម៉ាក បម្រើការនៅក្នុងរាជការរុស្ស៊ីត្រូវបានបញ្ជូនពី នែឈីង ជារាជទូត។ ពួកម៉ាន់ជូ បានលើកឡើងនូវសំណួរអំពីព្រំដែនភាគខាងលិចនៃអាគុន ។ អ៊ីដែស បានត្រលប់ទៅទីក្រុងម៉ូស្គូវិញនៅខែមករាឆ្នាំ ១៦៩៥ ។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ គេបានសម្រេចចិត្តថា ពាណិជ្ជកម្មជាមួយចិននឹងក្លាយជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋ។ ក្បួនរទេះជំនួញរដ្ឋចំនួនបួនបានធ្វើដំណើរពីទីក្រុងមូស្គូទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងរវាងឆ្នាំ ១៦៩៧ និង ១៧០២ ។ ក្បួនទីបួនបានត្រលប់មកវិញតាមរយៈ [[Selenginsk|សេឡេនហ្គីន]] (ក្បែរបឹងបៃកាល់) ក្នុងរយៈពេល ៩០ ថ្ងៃ ហើយបានសំបុត្រពី [[លី-ហ្វាន យាន|លីហ្វាន់ យន់]] ដែលស្នើឱ្យពាណិជ្ជកម្មនាពេលអនាគតប្រើប្រាស់ផ្លូវនេះ។ [[ឯកសារ:Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png/170px-Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png|រូបភាពតូច| សំបុត្រឆ្នាំ ១៧២០ ពីមន្ត្រីរុស្ស៊ីទៅកាន់ព្រះចៅកាងស៊ី]] នៅឆ្នាំ ១៧១២ [[ធូលីសិន|ទូលីសិន]] បានក្លាយជាមន្ត្រី ម៉ាន់ជូ ឬចិនដំបូងគេដែលបានទៅទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសរុស្ស៊ី (មិនរាប់បញ្ចូលដំណើរទស្សនកិច្ចមុនទៅកាន់ នែឈីង) ។ គាត់ចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងលើពួក [[កាល់មីក|កាលមីក]] នៅតាមបណ្តោយសមុទ្រកាសព្យែន និងរបៀបដែលពួកគេអាចប្រើប្រាស់ជនជាតិនេះដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាមួយបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ពួកគេគឺពួក [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] ។ គាត់បានចាកចេញពីប៉េកាំង នៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៧១២ ហើយបានទៅដល់ តូបូល នៅខែសីហា ១៧១៣ ។ នៅទីនេះគាត់បានដឹងថាគាត់មិនអាចចូលគាល់ស្តេចត្សារបានឡើង ដោយសារតែព្រះអង្គជាប់ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស៊ុយអែត។ គាត់បានទៅ សារ៉ាតូវ និងធ្វើដំណើរចុះក្រោមទន្លេវ៉ុលហ្គា ដើម្បីទៅជួប [[អាយូកា ខាន់|អាយូកា​ខាន់]] នៃពួកកាលមីក។ គាត់បានត្រលប់ទៅប៉េកាំងវិញនៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៧១៥។ របាយការណ៍របស់គាត់ ' [[និទានកថា ស្ថានទូតចិនប្រចាំនៅខណ្ឌនៃ Tourgouth Tartars ក្នុងឆ្នាំ ១៧១២, ១៣, ១៤, និង ១៥|អ៊ីយីលូ]] ' មានន័យថា កំណត់ត្រានៃភូមិភាគចម្លែក គឺជាប្រភពចំបងនៃចំណេះដឹងរបស់ចិន នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។ នៅពេលនេះ អធិរាជកាងស៊ី បានចាប់ផ្តើមដាក់សម្ពាធលើក្រុង សាំង ពែទ្យែបួក ដើម្បីកំណត់ព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី ភាគខាងលិចនៃអាគុន ហើយក្បួនរទេះជំនួញរបស់រុស្ស៊ីជាច្រើនត្រូវបានចាប់ឃាត់ទុក។ នៅខែកក្កដាឆ្នាំ ១៧១៩ លេស អ៊ីស្មែលឡូវ <ref>[[John Bell (traveller)|John Bell]], (Travels from St Petersburg in Russia to diverse parts of Asia, Edinburgh,1808 and OCR reprint) has a record of this journey</ref> ត្រូវបានបញ្ជូនជារាជទូតទៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលជាកន្លែងដែលគាត់បានចរចារជាមួយទូលីសិន ប៉ុន្តែជនជាតិចិននឹងមិនដោះស្រាយបញ្ហាពាណិជ្ជកម្មរហូតដល់បញ្ហាព្រំដែនត្រូវបានដោះស្រាយ។ អ៊ីស្មែលឡូវ បានត្រលប់ទៅទីក្រុងម៉ូស្គូវិញនៅខែមករាឆ្នាំ ១៧២២ ។ [[Lorenz Lange|ឡូរេន ឡង់]] ត្រូវបានបន្តស្នាក់នៅជាកុងស៊ុលនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប៉ុន្តែត្រូវបានបណ្តេញចេញនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧២២។ គាត់បានត្រលប់ទៅ សេលេនហ្គីន ហើយផ្ញើរបាយការណ៍ទៅរាជធានី ។ === សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ (១៧២៩) === នៅ​មុន​ពេល​សោយទីវង្គត សេ្តចភីទ័រទី១ បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ព្រំដែន។ លទ្ធផលគឺ [[សន្ធិសញ្ញា Kyakhta|សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ]] ។ សន្ធិសញ្ញានេះបានកំណត់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី (លើកលែងតែ [[ទូវ៉ា]] ) ហើយបានបើកការជួញដូរ [[រថភ្លើងអូដ្ឋ|រទេះអូដ្ឋ]] [[កយ៉ាកតា|ខ្យារខ្តារ]] ភាគអាគ្នេយ៍ដល់ទីក្រុងប៉េកាំង។ តម្រូវការសម្រាប់ការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នារវាងពាណិជ្ជកររុស្ស៊ី និងចិននៅ ខ្យារខ្តារ និងកន្លែងផ្សេងទៀតបានបណ្តាលឱ្យមានការវិវត្តនៃភាសាភីដជីនមួយ ដែលត្រូវបានស្គាល់ដោយអ្នកភាសាវិទ្យាថា [[Kyakhta Pidgin រុស្ស៊ី - ចិន|ភាសាភីដជីនខ្យារខ្តារ រុស្សុី ចិន]] ។ <ref name="lee">{{Cite book|author=International Council for Philosophy and Humanistic Studies|publisher=Walter de Gruyter|year=1996|isbn=3-11-013417-9|title=Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas, Volume 2, Part 1. (Volume 13 of Trends in Linguistics, Documentation Series).|url=https://books.google.com/books?id=glU0vte5gSkC|pages=911–912}}</ref> សន្ធិសញ្ញា នែឈីង និង ខ្យារខ្តារ គឺជាមូលដ្ឋាននៃទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិន រហូតដល់ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញា អៃគុន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ ។ ព្រំដែនឋិតថេរបានជួយចិនឱ្យទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញនៃ [[ម៉ុងហ្គោលីខាងក្រៅ]] និងកាន់កាប់ [[ស៊ីនជាំង]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥៥ ។ ពាណិជ្ជកម្មរុស្ស៊ី - ចិនបានផ្លាស់ប្តូរពី នែឈីង ទៅ ខ្យារខ្តារ ហើយពាណិជ្ជកម្មនៅនែឈីង បានបាត់នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥០ ។ (ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកនៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរទិសខាងកើតទៅកាន់ទីក្រុងព្រំដែនមួយហៅថា ត្ស៊ូរូខៃទូ នៅលើទន្លេ អាគុន) ។ <ref>Peter C. Perdue, "Boundaries and trade in the early modern world: Negotiations at Nerchinsk and Beijing." ''Eighteenth-Century Studies'' (2010): 341-356.</ref> === ទួគីស្ថាន === បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ [[តូបូល។|តូបុល]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៥ វាជារឿងធម្មតាក្នុងការបន្តឡើងលើ [[ទន្លេ Irtysh|ទន្លេ អ៊ីទីស]] ទៅកាន់ជម្រាលភ្នំកាហ្សាក់ ភាគខាងជើងនៃ [[បឹង Balkhash|បឹងបាល់កាស]] ទៅ [[ឌីហ្សុងរីយ៉ា|ឌ្សុងហ្គារា]] និងភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី ដែលជាផ្លូវដែល ហ្វីអូដ័រ បៃកូវ ប្រើដើម្បីទៅដល់ប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ ១៧១៤ [[Peter the Great|ភីទ័រទី១]] បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ ប៊ូខូត ជាមួយនឹងកងទ័ព ១៥០០ រួមទាំងអ្នករុករករ៉ែស៊ុយអែតដែលជាអ្នកទោសសង្រ្គាមឡើងទៅ អ៊ីទីស ទៅកាន់ [[បឹង Zaysan|បឹងហ្សៃសាន]] ដើម្បីស្វែងរកមាស។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានធ្វើដំណើរទៅទន្លេម្តងទៀតជាមួយនឹងកម្មករចំនួន ៣០០០ នាក់ ដើម្បីសាងសង់បន្ទាយ។ [[Tsewan Rabtan|ត្សេវ៉ាង រ៉ាប់តាន់]] (ឬ ត្សេរេន ដុនដុក) នៃ [[Zunghar Khanate|នគរ ហ្ស៊ុងហា]] បានវាយប្រហារពួកគេហើយបានដេញពួកគេត្រឡប់ទៅ អ៊ុម ។ នៅឆ្នាំ ១៧២០​បេសកកម្មមួយនៅក្រោម អាយវ៉ាន់ លីខារេវ បានកាន់កាប់ទន្លេហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅអចិន្រ្តៃយ៍នៅ [[Ust-Kamenogorsk|អូស្កើមេន]] ខាងលិចបឹង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរពួកហ្ស៊ុងហា ត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីពួកម៉ាន់ជូ ហើយត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទីបេ។ នៅឆ្នាំ ១៧២១ ដល់ ១៧២៣ ស្តេចភីទ័រ បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ អ៊ុនកូវស្គី ដើម្បីព្យាយាមចរចារអំពីសម្ព័ន្ធភាព។ មូលហេតុចម្បងនៃការបរាជ័យគឺថា ឡូរ៉ង់ ឡង់ នៅ សេលេនហ្គីន បានប្រគល់ជនភៀសខ្លួនម៉ុងហ្គោលមួយចំនួនទៅពួកម៉ាន់ជូ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសន្ធិសញ្ញាខ្យារខ្តារ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកឆេងបានបំផ្លាញសំណល់នៃ នគរហ្ស៊ុងហា ហើយបង្កើតព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិននៅ [[ស៊ីនជាំង]] ។ តំបន់​នេះ​មិន​មានសកម្មភាព​ម្តង​ទៀត​ទេ​រហូត​ដល់[[ការសញ្ជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៃ Turkestan|​ការធ្វើសញ្ជ័យ​របស់​រុស្ស៊ី​លើ​ទួគីស្ថាន]] ។ <ref>Nicholas Vakar, "The Annexation of Chinese Turkestan." ''Slavonic and East European Review'' 14.40 (1935): 118–123.</ref> === ១៧៥៥–១៩១៧ === === ជំនួបនៅអាស៊ីកណ្តាល === នៅពេលដែលចក្រភពចិន [[យុទ្ធនាការដ៏អស្ចារ្យចំនួនដប់|បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន]] លើ [[ស៊ីនជាំង]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៥០ ហើយចក្រភពរុស្ស៊ីបានពង្រីកចូលទៅក្នុង [[កាហ្សាក់ស្ថាន|ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]] នៅដើម និងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ តំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពទាំងពីរបានជួបគ្នានៅក្នុងអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះគឺ កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត និងស៊ីនជាំងខាងលិច។ [[សន្ធិសញ្ញា Kulja|សន្ធិសញ្ញា គុលចា]] ឆ្នាំ ១៨៥១ បានធ្វើឱ្យពាណិជ្ជកម្មមានភាពស្របច្បាប់រវាងប្រទេសទាំងពីរនៅក្នុងតំបន់។ <ref>{{Cite book|title=Russia in Asia: A Record and a Study, 1558–1899|last=Krausse|first=Alexis|publisher=Henry Holt and Company|year=1899|isbn=978-90-04-21271-8|location=New York|pages=71}}</ref> === ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី === នៅឆ្នាំ ១៨៥៨ កំឡុង [[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីពីរ]] ប្រទេសចិនកាន់តែទន់ខ្សោយជា " [[បុរសអាស៊ី|បុរសឈឺនៃអាស៊ី]] " ខណៈពេលដែលរុស្ស៊ី [[ការបញ្ចូល Amur|បានពង្រឹង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចូលច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអាមួរ]] និងឆ្នេរសមុទ្រចុះទៅព្រំដែនកូរ៉េក្នុង " [[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព]] " នៃ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញាអៃគុន]] ។ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញាអៃគុន]] (១៨៥៨) និង អនុសញ្ញា ប៉េកាំង (១៨៦០) ។ រុស្ស៊ី និង​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​កោះ [[សាខាលីន]] ។ សង្គ្រាម ម៉ាន់ហ្សា (១៨៦៨) គឺជាការប៉ុនប៉ងលើកដំបូងដោយរុស្ស៊ីដើម្បីបណ្តេញជនជាតិចិនចេញពីទឹកដីដែលខ្លួនគ្រប់គ្រង។ <ref>Sergey Glebov, "Between Foreigners and Subjects: Imperial Subjecthood, Governance, and the Chinese in the Russian Far East, 1860s–1880s." ''Ab imperio'' 2017.1 (2017): 86–130 [https://www.academia.edu/download/55932725/foreigners_SG.pdf online]{{Dead link|date=July 2022|bot=medic}}.</ref> អរិភាពបានផ្ទុះឡើងជុំវិញទីក្រុងនៃឈូងសមុទ្រភីទ័រឡឺហ្រ្កង់ [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក|ទីក្រុង វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក]] នៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីព្យាយាមបិទប្រតិបត្តិការរុករករ៉ែមាស និងបណ្តេញកម្មករចិននៅទីនោះ។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&pg=PA89|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=Probably the first clash between the Russians and Chinese occurred in 1868. It was called the Manza War, Manzovskaia voina. "Manzy" was the Russian name for the Chinese population in those years. In 1868, the local Russian government decided to close down goldfields near Vladivostok, in the Gulf of Peter the Great, where 1,000 Chinese were employed. The Chinese decided that they did not want to go back, and resisted. The first clash occurred when the Chinese were removed from Askold Island,|page=89}}</ref> ជនជាតិចិនបានទប់ទល់នឹងការប៉ុនប៉ងរបស់រុស្ស៊ីដើម្បីដណ្តើមយកកោះអាស្កូល ហើយជាការឆ្លើយតប ស្ថានីយយោធារុស្ស៊ីចំនួនពីរ និងទីប្រជុំជនរុស្ស៊ីចំនួនបីត្រូវបានវាយប្រហារដោយជនជាតិចិន ហើយរុស្ស៊ីបានបរាជ័យក្នុងការបណ្តេញជនជាតិចិន។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&q=khunkhuzy+russians&pg=PA90|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=in the Gulf of Peter the Great. They organized themselves and raided three Russian villages and two military posts. For the first time, this attempt to drive the Chinese out was unsuccessful.|page=90}}</ref> ==== ស្ថានភាពពិសេសរបស់រុស្ស៊ី ==== មិនដូចបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចផ្សេងទៀត ដែលត្រូវប្រឈមនឹងរាជការឆេងក្នុងបញ្ហាឋានៈជារដ្ឋអធិបតេយ្យស្មើមុខស្មើមាត់គ្នា ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នរដ្ឋបាល ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចការបរទេសរបស់ មហាឆេង (លីហ្វាន់ យន់) និងព្រឹទ្ធសភារុស្ស៊ី (ស៊ីណាត)។ មិនដូចប្រទេសហូឡង់ និងព័រទុយហ្គាល់ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធសួយសារអាករ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2UAlDwAAQBAJ&q=difference+in+russian+and+western+embassies+in+qing+china&pg=PA180|title=Encyclopedia of Chinese History|isbn=9781317817161|date=December 2016}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយទីក្រុងប៉េកាំង ហើយទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់មន្ត្រីព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី និងម៉ាន់ជូ។ <ref>{{Cite journal|last=Shioya|first=Akifumi|year=2019|title=The Treaty of Ghulja reconsidered: Imperial Russian diplomacy toward Qing China in 1851|journal=[[Journal of Eurasian Studies]]|volume=10|issue=2|pages=147–158|doi=10.1177/1879366519842882|doi-access=free}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបង្កើតបេសកកម្មគ្រិស្តអ័រតូដក់នៅទីក្រុងប៉េកាំងនៅដើមសតវត្សទី ១៨​ ហើយអាចគេចផុតពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រឆាំងនឹងពួកគ្រិស្តសាសនានៃរាជវង្សឆេង ។ <ref>{{Cite web |title=Embassy History |url=http://www.russia.org.cn/en/embassy-history/ |access-date=2023-01-29 |archivedate=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309104925/https://www.russia.org.cn/en/embassy-history/ |url-status=dead }}</ref> === ល្បែងធំ និងជម្លោះព្រំដែនស៊ីនជាំងឆ្នាំ ១៨៧០ === អ្នកសង្កេតការណ៍ជនជាតិអង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ ឌីមីទ្រៀស ឆាលដឺកាវ៉ាណា ប៊ូលជេ បានស្នើឱ្យមានសម្ព័ន្ធភាពអង់គ្លេស-ចិន ដើម្បីទប់ទល់នឹងការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ។ ក្នុងអំឡុងពេលវិបត្តិ អ៊ីលី នៅពេលដែល មហាឆេង បានគម្រាមធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីលើការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ីលី មន្រ្តីអង់គ្លេស [[លោក Charles George Gordon|ឆាល ហ្សក ហ្គរដុន]] ត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិនដោយចក្រភពអង់គ្លេសដើម្បីផ្តល់យោបល់ដល់ប្រទេសចិនអំពីជម្រើសយោធារបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីនៅក្នុងសង្រ្គាមដ៏មានសក្តានុពលរវាង ចិន និងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA94|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|page=94}}</ref> ជនជាតិរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង កុលចា ក្នុងស៊ីនជាំង កំឡុង ការបះបោរ ឌុងកាន (១៨៦២-១៨៧៧) ។ បន្ទាប់ពីឧត្តមសេនីយ ជូ ចុងតាន និង [[កងទ័ព Xiang|កងទ័ព ស៊ាង]] របស់គាត់វាយកម្ទេចពួកឧទ្ទាម ហើយពួកគេបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់តំបន់ដែលកាន់កាប់មកវិញ។ ឧត្តមសេនីយ [[Zuo Zongtang|ជួ ចុងតាន]] បាននិយាយដោយឥតសំចៃមាត់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយសង្ឃឹមថានឹងដោះស្រាយរឿងនេះដោយការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង ស៊ីនជាំង ជាមួយនឹងកងទ័ពស៊ាង របស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៨ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងនៅក្នុង ស៊ីនជាង ហើយជូ បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពចិនឆ្ពោះទៅកាន់ កុលចា ដែលកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី។ កងកម្លាំងចិនក៏បានបាញ់ទៅលើកងកម្លាំងបេសកជនរុស្ស៊ីដែលមានដើមកំណើតពី យ៉ាត វែណាអ៊ិច ហើយបណ្តេញពួកគេចេញ និងបណ្តាលឱ្យមានការដកថយរបស់រុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=778QAQAAMAAJ&pg=PA462|title=The Canadian spectator, Volume 1|year=1878|page=462}}</ref> ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសង្កេតឃើញថា ជនជាតិចិនបានសាងសង់ឃ្លាំងអាវុធទំនើបរបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងវិបត្តិអ៊ីលី ចាប់តាំងពីពួកគេបានទិញកាំភ្លើងរាប់ពាន់ដើមពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ <ref>{{Cite book|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA78|date=22 November 2006|isbn=978-1-134-25379-1|page=78}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៨០ គ្រឿងបរិក្ខារយោធា និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមទូកទៅកាន់ប្រទេសចិនពីទីក្រុង អានវែប ខណៈដែលប្រទេសចិនបានទិញម៊ីស៊ីលក្នុងទឹក កាំភ្លើងធំ និងកាំភ្លើងទំនើបចំនួន ២៦០២៦០ដើម ពីអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA79|date=22 November 2006|isbn=978-1-134-25379-1|pages=79–}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍យោធារុស្ស៊ីម្នាក់ឈ្មោះ ឌីវី ពូទីត្យារ បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៨ ហើយបានរកឃើញថានៅ [[ភាគឦសាននៃប្រទេសចិន]] (ម៉ាន់ជូរី) តាមបណ្តោយព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី ទាហានចិនអាចមានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់ "យុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុប" ក្នុងកាលៈទេសៈជាក់លាក់មួយ ហើយត្រូវបានបំពាក់ដោយអាវុធទំនើបៗ។ ដូចជាកាំភ្លើងធំគ្រុប, កាំភ្លើងកាប៊ីនវីនឆេសស្ទ័រ និងកាំភ្លើងម៉ូស៊ើ ។ <ref>{{Cite book|author=Alex Marshall|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA80|date=22 November 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25379-1|pages=80–}}</ref> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរុស្ស៊ី អត្ថប្រយោជន៍កាន់តែច្រើនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យពួកមូស្លីមកៀហ្គី នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយចិន។ អ្នកតាំងលំនៅរបស់រុស្សីបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជនមូស្លីម កៀហ្គី ដែលនាំឱ្យជនជាតិរុស្ស៊ីជឿថា កៀហ្គី នឹងក្លាយជាផ្នែកណាមួយក្នុងជម្លោះណាមួយប្រឆាំងនឹងប្រទេសចិន។ ពួកមូស្លីមកៀហ្គី ប្រាកដក្នុងចិត្តថា នៅក្នុងសង្រ្គាម នឹងធ្វើឱ្យចិនយកឈ្នះរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|author=Alex Marshall|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA85|date=22 November 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25379-1|pages=85–}}</ref> រាជវង្សឆេង បានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់ទឹកដីដែលមានជម្លោះនៅក្នុង សន្ធិសញ្ញាសាំងពែទ្យែបួក (១៨៨១) នៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានមើលឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយដោយលោកខាងលិចថាជាជ័យជំនះការទូតសម្រាប់ពួកឆេង ។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA96|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|pages=96–}}</ref> រុស្ស៊ី​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ថា ចិន​អាច​បង្ក​ការ​គំរាម​កំហែង​ខាង​យោធា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="Scott2008">{{Cite book|author=David Scott|title=China and the International System, 1840–1949: Power, Presence, and Perceptions in a Century of Humiliation|url=https://books.google.com/books?id=6U_DPS4vfO0C&pg=PA104|date=7 November 2008|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7742-7|pages=104–105}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដ៏ធំនៅលោកខាងលិចបានពណ៌នាប្រទេសចិនថាជាមហាអំណាចយោធាដែលកំពុងកើនឡើងដោយសារតែកម្មវិធីទំនើបកម្មរបស់ខ្លួន និងជាការគំរាមកំហែងដ៏ធំចំពោះលោកខាងលិច។ ពួក​គេ​ថែម​ទាំង​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​មាន​ការ​ភ័យ​ខ្លាច​ថា ចិន​នឹង​គ្រប់​គ្រង​ការ​ដណ្តើម​យក​អាណានិគម​លោក​ខាង​លិច​ដូច​ជា [[អូស្ត្រាលី|​ប្រទេស​អូស្ត្រាលី]] ។ <ref>{{Cite book|author=David Scott|title=China and the International System, 1840–1949: Power, Presence, and Perceptions in a Century of Humiliation|url=https://books.google.com/books?id=6U_DPS4vfO0C&pg=PA111|date=7 November 2008|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7742-7|pages=111–112}}</ref> អ្នកឯកទេសខាងចិនជាតិរុស្ស៊ី ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ី ការគំរាមកំហែងនៃការបះបោរផ្ទៃក្នុង ស្ថានភាពឯកោដែលបង្កឡើងដោយ [[សភាទីក្រុងប៊ែកឡាំង|កិច្ចប្រជុំក្រុងប៊ែរឡាំង]] និងស្ថានភាពអវិជ្ជមាននៃ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]] សុទ្ធតែនាំឱ្យរុស្ស៊ីយល់ព្រម និងចរចាជាមួយប្រទេសចិននៅសាំងពែទ្យែបួក ហើយប្រគល់ភាគច្រើននៃអ៊ីលីទៅ ចិន។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA95|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|pages=95–}}</ref> អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានវិនិច្ឆ័យភាពងាយរងគ្រោះ និងភាពទន់ខ្សោយរបស់រាជវង្សឆេង ចំពោះចក្រពត្តិនិយមបរទេសក្នុងសតវត្សទី ១៩ ដោយផ្អែកលើភាពទន់ខ្សោយខាងកងទ័ពជើងទឹករបស់ចិន ទោះបីជាបានទទួលជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពួកបស្ចិមប្រទេសនៅលើដីក៏ដោយ។ ប្រវត្តិវិទូ អេដវ៉ាដ អិល ឌ្រេយើ បាននិយាយថា “ភាពអាម៉ាស់របស់ចិនក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួនគឺទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងភាពទន់ខ្សោយ និងការបរាជ័យរបស់គេនៅឯសមុទ្រ។ នៅពេលចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាមអាភៀន ប្រទេសចិនមិនមានកងទ័ពជើងទឹកតែមួយ និងមិនដឹងថាអាចងាយរងគ្រោះប៉ុណ្ណាក្នុងការវាយប្រហារពីសមុទ្រ។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានបើកទូកក្តោង និងទូកម៉ាស៊ីនគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេចង់ទៅ។ . . . នៅក្នុងសង្រ្គាមព្រួញ (១៨៥៦-៦០) ជនជាតិចិនមិនមានវិធីដើម្បីរារាំងបេសកកម្មអង់គ្លេស-បារាំងឆ្នាំ ១៨៦០ ពីការជិះចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រ ជីលី និងចុះចតនៅជិតបំផុតក្បែរទីក្រុងប៉េកាំង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ កងទ័ពចិនថ្មី ប៉ុន្តែមិនទំនើបបានបង្ក្រាបការបះបោរនៅពាក់កណ្តាលសតវត្ស [[សន្ធិសញ្ញា Saint Petersburg (1881)|ធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីនៃព្រំដែនជម្លោះនៅអាស៊ីកណ្តាល]] និង [[សមរភូមិ Bang Bo (Zhennan Pass)|បានកម្ចាត់កងកម្លាំងបារាំងនៅលើដីក្នុងសង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-៨៥)]] ។ ប៉ុន្តែការបរាជ័យនៃកងនាវា និងការគម្រាមកំហែងជាលទ្ធផលដល់ការធ្វើចរាចរនាវាទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់ បានបង្ខំប្រទេសចិនឱ្យបញ្ចប់សន្តិភាពដោយលក្ខខណ្ឌមិនអំណោយផល។" យោងតាមលោក ហង់់រី ហ៊ូក ភីទ័រ ឌាស៊ី ក្នុងឆ្នាំ ១៩០១ ប្រជាជន [[ស៊ីនជាំង]] បានយល់ថា "ការបះបោរគឺផ្លូវចុងក្រោយដែលជនជាតិដើមចង់បានឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ រាល់​កុបកម្ម​និង​ការ​រំខាន​ដែល​កើត​ឡើង​ត្រូវ​បាន​មន្ត្រី​ជំរុញ​ឡើង​ក្នុង​គោល​បំណង​បង្ក​ការខូចខាតដល់​ជនបរទេស។ ប្រជាជនគ្មានភាពក្លាហានប្រយុទ្ធ គ្មានអាវុធ គ្មានមេដឹកនាំ គ្មានសមត្ថភាពទាំងស្រុងក្នុងការធ្វើសកម្មភាពរួមគ្នា ហើយរហូតធ្វើឲ្យពួកអ្នកត្រួតត្រាគ្មានការព្រួយបារម្ភ ពួកនេះឡើយ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេគាបសង្កត់យ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែ​នៅតែចង់​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ចិន។ បើ​គេ​សួរ ​គេតប​ថា​ចិន​ប្លន់​យើង តែ​គេ​មិន​បង្ខំនិងកេងប្រវ័ញ្ច ហើយ​យើងអាច​ធ្វើ​អ្វីតាម​ចិត្ត។ មតិនេះស្របនឹងគំនិតរបស់ ពួកអាឌីចាន ឬជនជាតិដើមរបស់រុស្ស៊ី នៅទួគីស្ថាន ដែលអះអាងថាការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីគឺមិនមានប្រជាប្រិយភាពច្រើនក្នុងចំណោមពួកគេ ដោយសារការគ្រប់គ្រង ដែលតែងតែយាយីលើអ្នកក្រោមចំណុះ។" <ref>[[iarchive:cu31924023489879/page/n393| Deasy 1901]], pp. 356–357.</ref> === សម្ព័ន្ធភាពឆ្នាំ ១៨៩០ === រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុរុស្ស៊ីលោក [[លោក Sergei Witte|ស៊ើជៃ វីត]] បានគ្រប់គ្រងគោលនយោបាយអាស៊ីបូព៌ាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៩០ ។ <ref>Andrew Malozemoff, ''Russian Far Eastern Policy, 1881–1904'' (U of California Press, 1958)</ref> គោលដៅរបស់គាត់គឺការពង្រីកពាណិជ្ជកម្មដោយសន្តិវិធី និងការបង្កើនឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីលើប្រទេសចិន។ យោធាជប៉ុនដែលបានពង្រីក និងធ្វើទំនើបនីយកម្ម អាចកម្ចាត់យ៉ាងងាយនូវកងកម្លាំងចិនបុរាណនៅក្នុង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ។|សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ]] (១៨៩៤-១៨៩៥) ។ ឥឡូវនេះរុស្ស៊ីបានប្រឈមមុខនឹងជម្រើសក្នុងការធ្វើការជាមួយប្រទេសជប៉ុនដែលមានទំនាក់ទំនងល្អគួរសមអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ឬដើរតួជាអ្នកការពារប្រទេសចិនប្រឆាំងនឹងប្រទេសជប៉ុន។ វីត បានជ្រើសរើសគោលនយោបាយចុងក្រោយ ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩៤ រុស្ស៊ីបានចូលរួមជាមួយអង់គ្លេស និងបារាំងក្នុងការបង្ខំឱ្យជប៉ុនបន្ទន់លក្ខខណ្ឌសន្តិភាពដែលខ្លួនបានដាក់លើប្រទេសចិន។ ប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានបង្ខំឱ្យប្រគល់ [[ឧបទ្វីប Liaodong|ឧបទ្វីបលាវដុង]] និង [[លូសុនគុ|ផែ អាក់ទួរ]] (ទឹកដីទាំងពីរនៅភាគអាគ្នេយ៍ម៉ាន់ជូរី ដែលជាខេត្តរបស់ចិន) ទៅប្រទេសចិនវិញ។ តួនាទីថ្មីរបស់រុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យទីក្រុងតូក្យូខឹងសម្បារ ដែលបានសម្រេចចិត្តថា រុស្ស៊ីគឺជាសត្រូវដ៏សំខាន់នៅក្នុងដំណើររបស់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងម៉ាន់ជូរី កូរ៉េ និងចិន។ វីត បាន​មើល​ស្រាល​កម្លាំង​សេដ្ឋកិច្ច​និង​យោធា​របស់​ជប៉ុន​ដែល​កំពុង​កើន​ឡើង ហើយ​នឹងទុកចិត្តខ្លាំងពេកលើ​សមត្ថភាព​យោធា​របស់​រុស្ស៊ី។ <ref>B. V. Ananich and S. A. Lebedev, "Sergei Witte and the Russo-Japanese War." ''International Journal of Korean History'' 7.1 (2005): 109–131. [https://ijkh.khistory.org/upload/pdf/7_05.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809032711/https://ijkh.khistory.org/upload/pdf/7_05.pdf|date=2019-08-09}}</ref> រុស្ស៊ី​បាន​ចុះ​សម្ព័ន្ធភាព​ជាមួយ​ចិន​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៦ ដោយ ​សន្ធិសញ្ញា លី-ឡូបាណូវ ជាមួយ​ចិនដែល​ជា​ដៃគូ​តូចតាច និង​ជាប្រទេសក្រោម​អាណាព្យាបាល។ <ref>S. E. O. K. Huajeong, "International Rivalry in Korea and Russia’s East Asian Policy in the Late Nineteenth Century." ''Korea journal'' 50.3 (2010): 176–201. [https://www.ekoreajournal.net/sysLib/down.php?file=..%2FUPLOAD%2FT_articles%2FPDF5038 online]{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> វាបាននាំឲ្យនៅឆ្នាំ ១៨៩៨ ដល់ការកាន់កាប់ និងការគ្រប់គ្រងដោយភ្នាក់ងារសម្ងាត់ និងប៉ូលីសរុស្សីនៃឧបទ្វីបលាវដុង ទាំងមូល និងទៅកាន់បន្ទាយ ផែ អាទួរ ដែលគ្មានទឹកកក។ ចាប់តាំងពីប្រទេសរុស្ស៊ីកំពុងទទួលបានប្រាក់កម្ចីយ៉ាងច្រើនពីប្រទេសបារាំង វីត បានប្រើប្រាស់មូលនិធិមួយចំនួនដើម្បីបង្កើត [[ធនាគាររុស្ស៊ី - ចិន|ធនាគាររុស្សុី ចិន]] ដែលបានផ្តល់ប្រាក់ចំនួន 100 លានរូប្លែសម្រាប់ប្រទេសចិនដើម្បីផ្តល់មូលនិធិដល់សំណងដែលខ្លួនជំពាក់ជប៉ុន។ រួមជាមួយនឹងធនាគារពាណិជ្ជអន្តរជាតិនៃទីក្រុង St-Petersburg វាបានក្លាយជាផ្លូវឆ្លងកាត់ដែលរដ្ឋធានីរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានបញ្ជូលទៅក្នុងអាស៊ីបូព៌ា។ លើសពីនេះ ធនាគារ Russo-Chinese Bankrolled គោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីចំពោះ Manchuria និងកូរ៉េ។ អានុភាពដ៏ធំសម្បើមនោះបានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីធ្វើការជួលជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃកំពង់ផែយោធា និងស្ថានីយ៍ការពារសំខាន់ៗ។ <ref>Ananich and Lebedev, "Sergei Witte" pp. 109–131.</ref> រដ្ឋាភិបាលចិនបានលះបង់សិទ្ធិសម្បទានរបស់ខ្លួនសម្រាប់ការសាងសង់ និងកាន់កាប់ ផ្លូវដែកចិនភាគខាងកើត ថ្មី ដែលត្រូវឆ្លងកាត់ភាគខាងជើង Manchuria ពីខាងលិចទៅខាងកើត ដើម្បីភ្ជាប់ស៊ីបេរីជាមួយ Vladivostok និងពង្រឹងសមត្ថភាពយោធារបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតំបន់ឆ្ងាយបូព៌ា។ . វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 1898 ដល់ឆ្នាំ 1903 និងដំណើរការដោយធនាគារ Russo-Chinese Bank ហើយបានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនៅម៉ាន់ជូរី ដែលនៅតែត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយទីក្រុងប៉េកាំង។ <ref>Henry B. Miller, "Russian Development of Manchuria." ''National Geographic Magazine'' 15 (1904): 113+. [https://books.google.com/books?hl=en&lr=lang_en&id=cxQSAAAAYAAJ&oi=fnd&pg=PA113&dq=%22Chinese+Eastern+Railway%22&ots=k-fB7_hlQe&sig=_wpYrLBiP2YKbBqQwj-rAznyGwM#v=onepage&q=%22Chinese%20Eastern%20Railway%22&f=false online]</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៩៩ [[ការបះបោររបស់អ្នកប្រដាល់]] បានផ្ទុះឡើងជាមួយនឹងការវាយប្រហារ របស់ជនជាតិចិនទៅលើជនបរទេសទាំងអស់។ សម្ព័ន្ធដ៏ធំមួយនៃមហាអំណាចលោកខាងលិចធំៗចំនួន ១១ ដែលដឹកនាំដោយរុស្ស៊ី និងជប៉ុន បានបញ្ជូនកងទ័ពដើម្បីរំដោះបេសកជនការទូតរបស់ពួកគេនៅក្នុងទីក្រុង [[ប៉េកាំង]] និងដើម្បីគ្រប់គ្រងរាជធានីរបស់ប្រទេសចិន។ <ref>Alena N. Eskridge-Kosmach, "Russia in the Boxer Rebellion." ''Journal of Slavic Military Studies'' 21.1 (2008): 38–52.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានប្រើវាជាឱកាសមួយដើម្បីនាំយក [[ការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីលើម៉ាន់ជូរី|កងទ័ពយ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងម៉ាន់ជូរី]] ដែលបានក្លាយជាច្រកជំនួញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩០០។ ជប៉ុន​ចាប់​ផ្តើម​ត្រៀម​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ជាមួយ​រុស្ស៊ី​លើ​កូរ៉េ និង​ម៉ាន់ជូរី។ <ref>Ananich and Lebedev, "Sergei Witte" pp. 109–131.</ref> === សង្គ្រាមរុស្ស៊ី - ជប៉ុន === ពួកចោរចិន [[ហុងហ៊ូស៊ី|Honghuzi]] គឺជាក្រុមដែលដើរពនេចរមកពីប្រទេសចិនទៅ ម៉ាន់ជូរី និងព្រំដែនរុស្ស៊ី ចិន និងវាយឆ្មក់អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ ១៨៧០ដល់ឆ្នាំ ១៩២០។ <ref>{{Cite book|author1=Felix Patrikeeff|author2=Harry Shukman|title=Railways and the Russo-Japanese War: Transporting War|url=https://books.google.com/books?id=ZOdBI8vcNfQC&pg=PA53|year=2007|publisher=Routledge|page=53|isbn=9780203964767}}</ref> === បដិវត្តន៍ === ប្រទេសទាំងពីរបានឃើញរាជាធិបតេយ្យរបស់ពួកគេត្រូវបានលុបចោលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៩១០ រាជវង្សឆេងរបស់ចិននៅឆ្នាំ ១៩១២បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តស៊ីនហៃ]] និង [[រាជវង្ស Romanov|រាជវង្ស រ៉ូម៉ាណូវ]] របស់រុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តខែកុម្ភៈ]] ។ == សហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន == === សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី និងម៉ុងហ្គោលី === [[រដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង|រដ្ឋាភិបាល Beiyang]] នៅ [[ភាគខាងជើងប្រទេសចិន]] បានចូលរួម [[អន្តរាគមន៍របស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] ។ វាបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ២៣០០ នាក់នៅ [[អន្តរាគមន៍ស៊ីបេរី|ស៊ីបេរី]] និង [[យុទ្ធនាការរុស្ស៊ីខាងជើង|រុស្ស៊ីខាងជើង]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៨ បន្ទាប់ពីការស្នើសុំរបស់សហគមន៍ចិននៅក្នុងតំបន់នោះ។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&q=khunkhuzy+russians&pg=PA90|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=Then there occurred another story which has become traumatic, this one for the Russian nationalist psyche. At the end of the year 1918, after the Russian Revolution, the Chinese merchants in the Russian Far East demanded the Chinese government to send troops for their protection, and Chinese troops were sent to Vladivostok to protect the Chinese community: about 1600 soldiers and 700 support personnel.|page=90|archive-date=12 November 2012}}</ref> [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង [[ទូវ៉ា]] បានក្លាយជាដែនដីប្រកួតប្រជែង។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន [[ការកាន់កាប់របស់ម៉ុងហ្គោលី|កាន់កាប់]] ដោយឧត្តមសេនីយ៍ចិន [[លោក Xu Shuzheng|ស៊ូ ស៊ុយចេង]] នៅឆ្នាំ ១៩១៩ ហើយបន្ទាប់មកដោយឧត្តមសេនីយ៍ពួករុស្ស៊ីស ដែលបានប្រែក្លាយជាមេទ័ពឯករាជ្យ [[Roman Ungern von Sternberg|Ungern von Sternberg]] នៅឆ្នាំ ១៩២០ [[កងទ័ពក្រហម|កងទ័ពសូវៀត]] ដោយមានការគាំទ្រពី [[កងទ័ពបដិវត្តន៍ប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី|ទ័ពព្រៃ]] [[ម៉ុងហ្គោល។|ម៉ុងហ្គោលី]] ដឹកនាំដោយ [[Damdin Sukhbaatar|ដាំឌីន ស៊ូកខាបាតា]] បានកម្ចាត់ពួករុស្ស៊ីស។ [[ស្ថានភាពអតិថិជន|រដ្ឋចំណុះ]] ម៉ុងហ្គោលីគាំទ្រសូវៀតថ្មី។ នៅឆ្នាំ 1924 វាបានក្លាយជា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី ។ === KMT, CCP និងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន === រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសូវៀត [[Georgy Chicherin|ហ្គកជី ឈីឈែរីន]] បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងផ្លូវការជាមួយប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៩២៤ និងក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយចិនរបស់វិមានក្រឹមឡាំង។ គាត់បានផ្តោតលើផ្លូវដែកចិនខាងកើត ម៉ាន់ជូរី និងបញ្ហាម៉ុងហ្គោលី។ <ref>Anastasiya Kartunova, "Georgy Chicherin's Role in the Chinese Policy of Soviet Russia." ''Far Eastern Affairs'' (2014) 42#4 pp. 92–119.</ref> <ref>Louis Fischer, ''Russia's Road from Peace to War: Soviet Foreign Relations 1917–1941'' (1969) pp. 67–74</ref> <ref>Tianfang Cheng, ''A history of Sino–Russian relations'' (1957) pp. 114–116.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩២១ សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រ [[គួមីនតាង|បក្ស គូមីនតាំង]] ហើយនៅឆ្នាំ ១៩២៣[[អ្នកសម្របសម្រួល|កុំអាំងទែន]] ណែនាំឱ្យ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] ចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាយោធាជាមួយ KMT ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩២៦ មេដឹកនាំ KMT លោក [[ឈៀង កៃសេក|ឈៀង កៃសៀក]] បានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតភ្លាមៗ ហើយបានដាក់កំហិតលើការចូលរួមរបស់ CCP នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំ ១៩២៧ នៅពេលដែល [[បេសកកម្មភាគខាងជើង (1926-1928)|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ត្រូវបានបញ្ចប់ ឈៀងបានកម្ទេចពួក CCP ចេញពីសម្ព័ន្ធភាព KMT-CCP ដែលជាលទ្ធផលនៅក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ដែលនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥០ ពីរបីខែបន្ទាប់ពី [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ដឹកនាំដោយ [[ម៉ៅ សេទុង]] ត្រូវបានប្រកាស។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម ការគាំទ្ររបស់សូវៀតមួយចំនួនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យ CCP ដែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ត្រូវបានរងការវាយប្រហារយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដែល KMT បានបញ្ចប់ទៅឱ្យ សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន ដោយចាប់ផ្តើម CCP's [[ចលនាចល័តទ័ពវែង|Long March]] ទៅ សានស៊ី ។ <ref>{{Cite book|title=Diplomacy and Deception: Secret History of Sino–Soviet Diplomatic Relations, 1917-27|url=https://books.google.com/books?id=PaAYDQAAQBAJ&pg=PT111|year=2016|pages=23–50, 75–76, 109–11, 136–37|isbn=9781315293196}}</ref> === សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ === [[ឯកសារ:Wuhan-Soviet-Aviators-Tomb-0184.jpg|រូបភាពតូច| វិមានសម្រាប់ អាកាសយានិកសូវៀត នៅ [[អ៊ូហាន|ទីក្រុង Wuhan]]]] នៅឆ្នាំ ១៩៣១ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានលុកលុយ ម៉ាន់ជូរី ហើយបានបង្កើត [[រដ្ឋអាយ៉ង]] [[ម៉ាន់ជូគូ|ម៉ានឈូគួ]] (១៩៣២) ដែលជាសញ្ញានៃការចាប់ផ្តើមនៃ [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|សង្រ្គាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ មួយខែបន្ទាប់ពី [[ឧប្បត្តិហេតុស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ|ឧប្បត្តិហេតុស្ពាន ម៉ាកូប៉ូឡូ]] សហភាពសូវៀតបានបង្កើត [[កិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពាន|កតិកាសញ្ញាមិនឈ្លានពាន]] ជាមួយសាធារណរដ្ឋចិន។ ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសទាំងពីរបានទទួលរងការខាតបង់ច្រើនជាងប្រទេសដទៃទៀត ដោយប្រទេសចិន (ក្នុង [[Second Sino–Japanese war|សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] ) បានបាត់បង់មនុស្សជាង ៣៥លាននាក់ និងសហភាពសូវៀត ២៧លាននាក់។ === ជ័យជំនះរួមគ្នាលើចក្រភពជប៉ុន === នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ បីខែបន្ទាប់ពី [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់]] បានចុះចាញ់ ហើយនៅសប្តាហ៍នៃការ [[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូនៅហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី|ទម្លាក់គ្រាប់បែកបរិមាណូរបស់]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក|អាមេរិក]] លើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី (ថ្ងៃទី ៦ និងទី ៩ខែសីហា) សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើម [[ការលុកលុយរបស់សូវៀតលើម៉ាន់ជូរី]] ដែលជាប្រតិបត្តិការយោធាដ៏ធំដែលប្រមូលផ្តុំមនុស្ស ១,៥ លាននាក់។ ទាហានប្រឆាំងនឹង [[កងទ័ព Kwantung|កងទ័ព ក្វានទុង]] មួយលាននាក់ ដែលជា [[កងទ័ពអធិរាជជប៉ុន|វត្តមានយោធាចុងក្រោយរបស់ជប៉ុន]] ដែលនៅសេសសល់។ កងកម្លាំងសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងដាច់អហង្ការ ខណៈពេលដែល ពួកក្វានទុង បានទទួលរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយមាន ៧០០ ០០០ នាក់បានចុះចាញ់។ សហភាពសូវៀតបានចែកចាយអាវុធមួយចំនួនរបស់កងទ័ព ក្វានទុង ដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនទៅ CCP ដែលនឹងបន្តប្រយុទ្ធជាមួយ KMT នៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន។ === ឯករាជ្យនៃម៉ុងហ្គោលី === [[ចិន សហភាពសូវៀត៖ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងសម្ព័ន្ធភាព]] ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយ [[សហភាពសូវៀត]] និង [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] ។ វាបាននិយាយថា [[Pan-Mongolism|ឯករាជ្យភាពម៉ុងហ្គោលី]] ដែលអាចមានជាថ្នូរនឹងការបរាជ័យរបស់សូវៀតក្នុងការគាំទ្រពួកកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិន។ === សង្គ្រាមរំដោះជាតិ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន === នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៤៦ និង ១៩៥០ CCP កាន់តែទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីប្រជាជនចិននៅក្នុង "សង្គ្រាមរំដោះ" និងអនុវត្ត [[សង្គ្រាមប្រជាជន|សង្រ្គាមប្រជាជន]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែ KMT កាន់តែឯកោកាន់តែខ្លាំងឡើង ហើយបានត្រឹមតែព្យាយាមយ៉ាងយឺតពេលដើម្បីទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងណែនាំកំណែទម្រង់ពេញនិយម។ នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនត្រូវបានប្រកាសដោយម៉ៅ សេទុង ហើយនៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៥០ សង្រ្គាមស៊ីវិលត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ [[សមរភូមិ Kuningtou|សមរភូមិ គូនីនទូ]] ដែល KMT ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី [[ចិនដីគោក]] ប៉ុន្តែនៅតែគ្រប់គ្រងលើ [[តៃវ៉ាន់|កោះតៃវ៉ាន់]] ។ . ជាមួយនឹងការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន អំណាចនយោបាយកំពូលក្នុងប្រទេសទាំងពីរបានផ្តោតនៅក្នុងគណបក្សកុម្មុយនិស្តពីរ ដែលទាំងពីរបានប្រកាន់យកនូវមនោគមវិជ្ជា [[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|ម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយម]] បដិវត្តន៍៖ បក្សកុម្មុយនិស្តចិន និង [[គណបក្ស​កុម្មុយនិស្តសហភាពសូវៀត|បក្សកុម្មុយនិស្តនៃសហភាពសូវៀត]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥១ ឧត្តមសេនីយ៍មូស្លីមចិន [[បៃឆុងស៊ី|បៃ ឆុងស៊ី]] បានធ្វើសុន្ទរកថានៅតៃវ៉ាន់ទៅកាន់ [[ពិភពឥស្លាម|ពិភពមូស្លីម]] ទាំងមូល ដែលបានអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងសូវៀត និងការជៀសវាងនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា [[ចាវ៉ាហាឡាល នេហរុ|Jawaharlal Nehru]] ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាជាមនុស្សខ្វាក់ចំពោះ [[ចក្រពត្តិនិយមសូវៀត]] ។ <ref>{{Cite news|date=25 Sep 1951|title=Moslems Urged To Resist Russia|work=Christian Science Monitor|url=https://pqasb.pqarchiver.com/csmonitor_historic/access/275861742.html?dids=275861742:275861742&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&date=Sep+25%2C+1951&author=&pub=Christian+Science+Monitor&desc=Moslems+Urged+To+Resist+Russia&pqatl=google|url-status=live|access-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104060734/http://pqasb.pqarchiver.com/csmonitor_historic/access/275861742.html?dids=275861742:275861742&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&date=Sep+25,+1951&author=&pub=Christian+Science+Monitor&desc=Moslems+Urged+To+Resist+Russia&pqatl=google|archive-date=4 November 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 Sep 1951|title=CHINESE ASKS ALL MOSLEMS TO FIGHT REDS|work=Chicago Daily Tribune|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/497978032.html?dids=497978032:497978032&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&type=historic&date=Sep+24%2C+1951&author=&pub=Chicago+Tribune&desc=CHINESE+ASKS+ALL+MOSLEMS+TO+FIGHT+REDS&pqatl=google|url-status=live|access-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104060744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/497978032.html?dids=497978032:497978032&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&type=historic&date=Sep+24,+1951&author=&pub=Chicago+Tribune&desc=CHINESE+ASKS+ALL+MOSLEMS+TO+FIGHT+REDS&pqatl=google|archive-date=4 November 2012}}</ref> === ពី​ភាព​ស្និទ្ធស្នាល​ដល់​ការ​បំបែក​រដ្ឋ​ចិន-សូវៀត === បន្ទាប់ពី PRC ត្រូវបានប្រកាស [[សហភាពសូវៀត]] បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ខ្លួនអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ការរចនា គ្រឿងបរិក្ខារ និងកម្លាំងពលកម្មជំនាញរបស់សូវៀត ត្រូវបានបញ្ជូនចេញដើម្បីជួយ [[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]] និង [[ទំនើបកម្ម]] នៃ PRC ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ទំនាក់ទំនងកាន់តែតានតឹងខ្លាំងដោយការ [[ការបំបែកចិន-សូវៀត|បែកបាក់ចិន-សូវៀត]] ។ ក្នុង​ន័យ​យោធា មាន [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត|​ជម្លោះ​ព្រំដែន​ចិន-សូវៀត]] ​តិចតួច។ ការ​បំបែក​នេះ​គឺ​មកពី​មនោគមវិជ្ជា និង​បាន​បង្ខំ​ឱ្យ​គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ជុំវិញ​ពិភពលោក​រើសបក្សេពួក។ ពួកគេជាច្រើនបានបែកបាក់គ្នា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តនិយមសូវៀតកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយកុម្មុយនិស្តនិយមចិន ដើម្បីគ្រប់គ្រងក្នុងស្រុកនៃកុម្មុយនីស្តសកល។ ការបែកបាក់នេះហាក់បីដូចជាសំបុត្រមរណភាពនៃសម្ព័ន្ធភាពឆ្នាំ ១៩៥០ រវាងទីក្រុងមូស្គូ និងទីក្រុងប៉េកាំង បំផ្លាញការរួបរួមរបស់ជំរុំសង្គមនិយម និងប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពអំណាចពិភពលោក។ នៅខាងក្នុង វាបានលើកទឹកចិត្តម៉ៅឱ្យទម្លាក់ប្រទេសចិនចូលទៅក្នុង [[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដើម្បីលុបបំបាត់ដាននៃវិធីគិតរបស់សូវៀត។ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នាបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៥៨ បន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាច្រើនឆ្នាំ។ ម៉ៅតែងតែស្មោះត្រង់នឹងស្តាលីន ហើយ [[Nikita Khrushchev|នីគីតា គ្រូឆូវ]] មានអារម្មណ៍ថាត្រូវគាត់ប្រមាថ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី|សន្ធិសញ្ញាវ៉ារស្សាវ៉ា]] បានកំទេចចលនាប្រឆាំងនៅ [[អឺរ៉ុប​ខាងកើត|អឺរ៉ុបខាងកើត]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ទីក្រុងប៉េកាំងមានសេចក្តីរីករាយដែលទីក្រុងមូស្គូបានដឹងពីគ្រោះថ្នាក់នៃ [[De-Stalinization|ការផ្ដាច់ស្តាលីននីយកម្ម]] ហើយនឹងមិនអត់ធ្មត់ចំពោះឯករាជ្យភាព ឬលើកទឹកចិត្តដល់ការកែប្រែឡើងវិញឡើយ។ ទីក្រុងប៉េកាំងក៏រីករាយផងដែរដែលចំពោះភាពជោគជ័យរបស់សហភាពសូវៀតក្នុងការប្រណាំងលំហ (Sputniks ដើម) បង្ហាញថាចលនាកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិបានចាប់យកបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ជាមួយលោកខាងលិច។ ម៉ៅបានប្រកែកថា ទាល់តែមាន [[សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ]] បើមិនអញ្ជឹង មនុស្សជាតិនឹងមិនត្រូវបានបំផ្លាញទេ ប៉ុន្តែពិភពលោកកុម្មុយនិស្តថ្មីដ៏ក្លាហាននឹងកើតចេញពីផេះនៃចក្រពត្តិនិយម។ អាកប្បកិរិយានោះបានធ្វើឱ្យទីក្រុងមូស្គូមានការព្រួយបារម្ភ ដែលមានទិដ្ឋភាពជាក់ស្តែងជាងនេះ អំពីគ្រោះមហន្តរាយទាំងស្រុងដែលនឹងអមជាមួយនឹងសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ ភ្លាមៗនោះបញ្ហាធំៗចំនួនបីបានក្លាយជាការរិះគន់ក្នុងការបែងចែកប្រទេសទាំងពីរគឺ តៃវ៉ាន់ ឥណ្ឌា និង [[ការលោតទៅមុខដ៏អស្ចារ្យ|ចលនាមហាលោតផ្លោះ]] របស់ចិន។ ទោះបីជាទីក្រុងមូស្គូបានគាំទ្រជំហររបស់ទីក្រុងប៉េកាំងចំពោះតៃវ៉ាន់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ចិនទាំងស្រុងក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាបានទាមទារឱ្យមានការព្រមានជាមុនអំពីការឈ្លានពានឬការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរដែលនឹងនាំមកនូវអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិក។ ទីក្រុងប៉េកាំងបានបដិសេធ ហើយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ចិនទៅលើកោះ [[ឃ្វីម៉ូយ|Quemoy]] ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៥៨ បានធ្វើឱ្យភាពតានតឹងកើនឡើង។ ទីក្រុងមូស្គូកំពុងជ្រោមជ្រែងប្រទេសឥណ្ឌា ទាំងជាអ្នកទិញគ្រាប់រំសេវ និងជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសចិនបានបង្កើនការគំរាមកំហែងរបស់ខ្លួនចំពោះតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ជាពិសេសពីទីបេ ហើយកំពុងសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវដ៏សំខាន់មួយផ្នែកយោធាដែលនឹងទៅដល់តំបន់ជម្លោះនៅតាមព្រំដែន។ ទីក្រុងមូស្គូបានពេញចិត្តនឹងឥណ្ឌាយ៉ាងច្បាស់ ហើយទីក្រុងប៉េកាំងមានអារម្មណ៍ថាត្រូវគេក្បត់ជាលទ្ធផល។ រហូតមកដល់ពេលនោះ បញ្ហាមនោគមវិជ្ជាចម្បងគឺចលនាមហាលោតផ្លោះ ដែលតំណាងឱ្យការបដិសេធរបស់ចិនចំពោះទម្រង់នៃការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់សូវៀត។ សូវៀតមានការអាក់អន់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសចាប់តាំងពីពួកគេបានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើនដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ប្រទេសចិនជាមួយនឹងបច្ចេកវិទ្យាទំនើប សូម្បីតែរួមទាំងបច្ចេកវិទ្យានុយក្លេអ៊ែរមួយចំនួនផងដែរ។ សូវៀតបានដកអ្នកបច្ចេកទេសសំខាន់ៗ និងជំនួយសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា។ គ្រូឆូវ កាន់តែខឹងសម្បារ និងមិនអត់ធ្មត់ក្នុងការចំអកចិន និងម៉ៅ ដល់ទស្សនិកជនទាំងកុម្មុយនិស្ត និងមិនមែនកុម្មុយនិស្ត។ ចិន​បាន​ឆ្លើយតប​តាម​រយៈ​បណ្តាញ​ឃោសនា​ផ្លូវការ​របស់​ខ្លួន​ដែល​បដិសេធ​ការ​ទាមទារ​របស់​ក្រុង​ម៉ូស្គូ​ចំពោះ​បេតិកភណ្ឌ​របស់​លេនីន។ ទីក្រុងប៉េកាំងបានទទូចថាខ្លួនគឺជាអ្នកទទួលមរតកពិតប្រាកដនៃប្រពៃណីលេនីននិយមដ៏អស្ចារ្យ។ នៅឯកិច្ចប្រជុំធំមួយនៃគណបក្សកុម្មុយនិស្ត គ្រូឆូវ ផ្ទាល់បានវាយប្រហារលោកម៉ៅថាជាអ្នកជ្រុលនិយម និងជាអ្នកសើរើឆ្វេង ហើយបានប្រៀបធៀបគាត់ទៅនឹងស្តាលីនសម្រាប់ការស្អប់ខ្ពើមដ៏គ្រោះថ្នាក់។ ជម្លោះ​ឥឡូវ​នេះ​មិន​អាច​គ្រប់គ្រង​បាន​ទេ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​នៅ​ក្នុង​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចំនួន ៨១ ជុំវិញ​ពិភពលោក។ ការបែកបាក់ចុងក្រោយបានកើតឡើងនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦៣ បន្ទាប់ពីជនភៀសខ្លួន ៥០​​ ០០០ នាក់បានរត់គេចពី ស៊ីនគាង នៅ [[ភាគខាងលិចប្រទេសចិន]] ទៅកាន់ទឹកដីសូវៀតដើម្បីគេចចេញពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ប្រទេសចិនបានចំអកឱ្យភាពអសមត្ថភាពរបស់សូវៀតនៅក្នុង [[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]] ឆ្នាំ ១៩៦២ ថាជាការផ្សងព្រេង និងការបញ្ចប់ជម្លោះដែលបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យ។ ទីក្រុងម៉ូស្គូកំពុងផ្តល់អាទិភាពកាន់តែខ្លាំងឡើងចំពោះទំនាក់ទំនងមិត្តភាព និងសាកល្បងសន្ធិសញ្ញាហាមប្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស។ <ref>Richard Evans, ''Deng Xiaoping and the making of modern China'' (1997) pp. 155–161.</ref> <ref>William Taubman, ''Khrushchev: the man and his era'' (2003) pp. 389–395.</ref> <ref>Donald S. Zagoria, ''The Sino–Soviet Conflict, 1956–1961'' (Princeton UP, 1962).</ref> <ref>Gordon H. Chang, ''Friends and enemies : the United States, China, and the Soviet Union, 1948–1972'' (1990) [[iarchive:friendsenemiesth00chan|online]]</ref> កាន់តែខ្លាំងឡើង ប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមចាត់ទុកសហភាពសូវៀត ដែលខ្លួនចាត់ទុកថាជា [[សង្គម - ចក្រពត្តិនិយម|ចក្រពត្តិនិយមសង្គម]] ជាការគំរាមកំហែងដ៏ធំបំផុតដែលខ្លួនប្រឈមមុខ ច្រើនជាងសូម្បីតែមហាអំណាច [[មូលធននិយម]] ឈានមុខគេគឺសហរដ្ឋអាមេរិក។ ផ្ទុយទៅវិញ ទំនាក់ទំនងរវាង PRC និង US ដូចជានៅក្នុង [[Ping Pong ការទូត|ការទូត ពីងពុង]] និង [[1972 Nixon ធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសចិន|ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ និចសុន ឆ្នាំ ១៩៧២ ទៅកាន់ប្រទេសចិន]] ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៨ ព្រំដែនចិន-សូវៀត រួមទាំងតំបន់ [[ទន្លេ Tumen|ទន្លេទូមេន]] បានក្លាយជាតំបន់យោធា និងត្រូវបានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំង។ នោះរាប់បញ្ចូលទាំងការប្រមូលផ្តុំដ៏ធំនៃទីតាំងកាំជ្រួចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរយុទ្ធសាស្ត្រនៅសងខាងនៃតំបន់។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ ជនបរទេស ស្ថានកុងស៊ុល និងអ្នកមិនស្នាក់នៅមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅ [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៨ ឬនៅ [[យ៉ានប៊ីន|យ៉ានបៀន]] ឬតំបន់ព្រំដែននៃ [[ហីឡុងជាំង|ខេត្ត ហៃឡុងជាង]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៥ ។ ស្ថានភាពនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនជាងមុន ដោយសារ [[បដិវត្តន៍វប្បធម៌|បដិវត្តន៍វប្បធម៌បាន]] រំខានដល់ជីវិត និងស្ថាប័នរបស់ចិនពីឆ្នាំ ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧២។ រយៈពេលនៃភាពតានតឹងខ្លាំងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៨ ដល់ ១៩៧០ តាមបណ្តោយព្រំដែនចិន-សូវៀតភាគខាងកើត (ជាមួយ Primorsky) បណ្តាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងទន្លេ អ៊ូស៊ូរី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨០ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|វៀតណាមបានឈ្លានពានកម្ពុជា]] ហើយប្រទេសចិនបានសងសឹកដោយចាប់ផ្តើម [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|សង្រ្គាមព្រំដែន]] ជាមួយ [[វៀតណាម]] ។ ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​ពង្រឹង​កម្លាំង​ការពារ​ព្រំដែន និង​ការ​ចល័ត​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ទាំង​សងខាង។ <ref>The Tumern River area development program, 1990–2000: In search of a model for regional economic cooperation in Northeast Asia</ref> === សម័យក្រោយ ម៉ៅ និងទំនាក់ទំនងស្ថិរភាព === នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៦ ម៉ៅបានស្លាប់។ មួយខែក្រោយមក ក្រុម [[ក្រុមបួន|កាងទាំងបួន]] ត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់គឺប្រធាន [[Hua Guofeng|ហួ គួយហ្វេង]] ដោយមានការគាំទ្រពី [[តេង សៀវពីង|តេង ស៊ាវពីង]] ដែលនឹងអនុវត្ត [[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]] ដែលគាំទ្រទីផ្សារក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ ជាមួយនឹង PRC លែងប្រើសញ្ញាណ [[អ្នកប្រឆាំងការកែប្រែ|ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ]] អំពី [[ភាពផ្ទុយគ្នា។|ភាពផ្ទុយគ្នា]] រវាងវណ្ណៈ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាធម្មតាបន្តិចម្តងៗ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ PRC បានចាប់ផ្តើម [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]] ។ ការឈ្លានពានរបស់ [[វៀតណាម]] ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត គឺដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម និងការកាន់កាប់]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបានផ្តួលរំលំ [[ខ្មែរក្រហម]] ដែលគាំទ្រដោយចិនពីអំណាច។ ទោះបីជាមេដឹកនាំសូវៀតលោក [[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]] បានបន្តរិះគន់ CCP ក្រោយម៉ៅនិយមចំពោះការអនុញ្ញាតឱ្យមហាសេដ្ឋី PRC ឲ្យដើរវង្វេងផ្លូវ [[សង្គមនិយម]] ជាមួយនឹងការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ និងដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ រុស្ស៊ីខ្លួនឯងបានងាកទៅ [[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម|រកការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] ។ === ការរំលាយសហភាពសូវៀត === មិនដូចនៅ PRC ទេ ទម្រង់ [[ឯកជនភាវូបនីយកម្មនៅប្រទេសរុស្ស៊ី|ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំងជាងនេះ បានកើតឡើងកំឡុងពេល លោក [[លោក Boris Yeltsin|បូរីស យែលសិន]] កាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ដែលបណ្តាលឱ្យមានការចាប់យកទ្រព្យសម្បត្តិដោយជនជាតិរុស្សីក្នុងទម្រង់ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំង និងនៅក្នុងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គមយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងការដួលរលំនៃ សេដ្ឋកិច្ចក៏ដូចជាស្ថាប័នរុស្ស៊ីផ្សេងៗ។ ដូច្នេះហើយ បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] PRC បានលេចឡើងក្នុងស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុដ៏អំណោយផល និងមានស្ថេរភាពជាងមុន។ PRC បច្ចុប្បន្នកំពុងមើលឃើញអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៃសេដ្ឋកិច្ចធំណាមួយ ដែលមានភាគរយជាច្រើនខ្ពស់ជាងប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលបាននិងកំពុងកើនឡើងក្នុងអត្រាប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ៥-៦%។ [[សេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសរុស្ស៊ី|សេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី]] នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ ២០០០ ភាគច្រើនត្រូវបានជំរុញដោយតម្រូវការសម្រាប់ការនាំចេញធនធានធម្មជាតិទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាស៊ី ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗនូវខ្សែសង្វាក់តម្លៃបន្ថែម ខណៈដែលរោងម៉ាស៊ីនអាលុយមីញ៉ូម និងដែករបស់រុស្ស៊ីបានដំឡើងកម្រិតស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សាររីកចម្រើន ហើយជាមួយនឹងបំពង់បង្ហូរប្រេង ESPO រុស្ស៊ីនឹងបន្តធ្វើពិពិធកម្មការនាំចេញថាមពលឆ្ងាយពីអឺរ៉ុប និងឆ្ពោះទៅអាស៊ី។ === ប្រទេសចិន និងសហព័ន្ធរុស្ស៊ី === ប្រទេសចិន និងរុស្ស៊ីមានព្រំដែនគោកមួយដែលត្រូវបាន [[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនចិន-សូវៀតឆ្នាំ ១៩៩១|បោះបង្គោលនៅឆ្នាំ ១៩៩១]] ហើយពួកគេបានចុះហត្ថលេខាលើ [[ឆ្នាំ ២០០១ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ី|សន្ធិសញ្ញានៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអ្នកជិតខាងល្អ និងមិត្តភាព]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ដែលត្រូវបានបន្តនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២១ សម្រាប់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំទៀត។ <ref>{{Cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty -Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}</ref> នៅមុនថ្ងៃនៃ [[ដំណើរទស្សនកិច្ចរដ្ឋ|ដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋ]] ឆ្នាំ ២០១៣ ទៅកាន់ [[ម៉ូស្គូ|ទីក្រុងមូស្គូ]] របស់ [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] [[ស៊ី ជីនពីង]] និង [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន|លោក វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]] បានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសទាំងពីរកំពុងបង្កើត [[ទំនាក់ទំនងពិសេស (ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ)|ទំនាក់ទំនងពិសេស]] ។ <ref>{{Cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11 |access-date=2023-01-29 |archivedate=2013-04-11 |archiveurl=https://archive.ph/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 }}</ref> ប្រទេសទាំងពីរបានរីករាយនឹងទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ ខណៈពេលដែលមានការជួយគ្នាទៅវិញទៅមកលើបញ្ហាពិភពលោកផ្សេងៗ។ <ref>{{Cite news|last=Trofimov|first=Yaroslav|last2=Grove|first2=Thomas|date=2020-06-20|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|language=en-US|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|access-date=2020-06-21|issn=0099-9660}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Bob Savic|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|work=[[The Diplomat]]|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/}}</ref> <ref>{{Cite news|last=DD Wu|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២២ រុស្ស៊ីបានបញ្ចូលតៃវ៉ាន់ទៅក្នុង [[បញ្ជីប្រទេសដែលមិនរួសរាយរាក់ទាក់|បញ្ជីរដ្ឋបរទេស និងដែនដី]] ដែលប្រព្រឹត្ត "សកម្មភាពមិនរាក់ទាក់" ប្រឆាំងនឹង [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|ការឈ្លានពានយោធារបស់ខ្លួនលើអ៊ុយក្រែន]] <ref>{{Cite web |date=5 March 2022 |title=Measures to improve the resilience of the economy in the face of sanctions, No. 430-r |url=http://government.ru/docs/44745 |website=[[Government of Russia|Russian Government]]}}</ref> ទោះបីជារុស្ស៊ីទទួលស្គាល់ [[ប្រទេសចិនមួយ។|តៃវ៉ាន់ថាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិន]] ក៏ដោយ។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី]] * [[ផ្លូវដែកចិនខាងកើត]] * [[សន្ធិសញ្ញា Li-Lobanov]] ឆ្នាំ ១៨៩៦ រវាងរុស្ស៊ី និងចិន * [[ពាណិជ្ជកម្ម Kyakhta]] * [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃមហាអំណាច (១៨១៤-១៩១៩)]] * [[ជនជាតិចិននៅរុស្ស៊ី]] * [[ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅក្នុងប្រទេសចិន]] * BRICS សម្រាប់ទំនាក់ទំនងសតវត្សទី 21 នៃប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា ចិន និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង == កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង == {{Notelist}}{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == ការអានបន្ថែម == * Chen, Vincent ។ ''ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ'' (Springer, 2012) * Cheng, Tianfang ។ ''ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី'' (សារព័ត៌មានកិច្ចការសាធារណៈ ឆ្នាំ 1957) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.110405|តាមអ៊ីនធឺណិតដោយឥតគិតថ្លៃ]] * ដាលីន ដាវីឌ។ ''គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សូវៀតបន្ទាប់ពីស្តាលីន'' (1961) [[iarchive:sovietforeignpol00dall|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Elleman, Bruce ។ ''ទីក្រុងមូស្គូ និងការកើតឡើងនៃអំណាចកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិន ឆ្នាំ 1925-30៖ ការបះបោរ Nanchang និងកំណើតនៃកងទ័ពក្រហម'' (Routledge, 2009) ។ * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFElleman,_Bruce2016">[[Special:BookSources/9781315293196|៩៧៨១៣១៥២៩៣១៩៦]]</cite></bdi> * Fischer, Louis ។ ''ផ្លូវរបស់រុស្ស៊ីពីសន្តិភាពទៅសង្រ្គាម៖ ទំនាក់ទំនងបរទេសសូវៀត ១៩១៧-១៩៤១'' (១៩៦៩) * Fletcher, យ៉ូសែប។ "ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ឆ្នាំ ១៨០០-៦២"។ នៅក្នុង Fairbank, John King, ed ។ ''ប្រវត្តិសាស្ត្រខេមប្រ៊ីជនៃប្រទេសចិន៖ ចុងឆីង ១៨០០–១៩១១ ទំ។ 1.'' (1978) * Floyd, David ។ ''ម៉ៅប្រឆាំងនឹង Khrushchev: ប្រវត្តិសង្ខេបនៃជម្លោះចិន-សូវៀត'' (1964) [https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet តាមអ៊ីនធឺណិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926001909/https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet |date=2020-09-26 }} * Foust, Clifford M. ''Muscovite និង Mandarin: ពាណិជ្ជកម្មរបស់រុស្ស៊ីជាមួយប្រទេសចិន និងការកំណត់របស់វា, 1727–1805'' (1969) [https://web.archive.org/web/20150617143038/https://www.questia.com/library/98007002/muscovite-and-mandarin-russia-s-trade-with-china តាមអ៊ីនធឺណិត] * Fravel, M. Taylor ។ ''ការការពារសកម្ម៖ យុទ្ធសាស្ត្រយោធារបស់ចិនតាំងពីឆ្នាំ 1949'' (ការសិក្សាព្រីនស្តុនក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងនយោបាយអន្តរជាតិ) (2019)។ * Friedman, Jeremy ។ ''សង្គ្រាមត្រជាក់ស្រមោល៖ ការប្រកួតប្រជែងចិន-សូវៀតសម្រាប់ពិភពលោកទីបី'' (UNC Press Books, 2015) ។ * Garver, John W. ''Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism'' (Oxford University Press, 1988) [https://web.archive.org/web/20150617123545/https://www.questia.com/library/3014958/chinese-soviet-relations-1937-1945-the-diplomacy តាមអ៊ីនធឺណិត] * Heinzig, Dieter ។ ''សហភាពសូវៀត និងចិនកុម្មុយនិស្ត 1945-1950: ផ្លូវលំបាកទៅកាន់សម្ព័ន្ធ'' (ME Sharpe, 2004)។ * Hsu, Jing-Yun, និង Jenn-Jaw Soong។ "ការអភិវឌ្ឍន៍ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី (1949-2011) ដែនកំណត់ ឱកាស និងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច។" ''សេដ្ឋកិច្ចចិន'' 47.3 (2014): 70–87 ។ [http://www.ncku.edu.tw/~cseas/%E3%80%8AThe%20Chinese%20Economy%E3%80%8B/6.%20Jing-Yun%20Hsu%20and%20Jenn-Jaw%20Soong.pdf លើបណ្តាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220093302/http://www.ncku.edu.tw/~cseas/%E3%80%8AThe%20Chinese%20Economy%E3%80%8B/6.%20Jing-Yun%20Hsu%20and%20Jenn-Jaw%20Soong.pdf |date=2016-12-20 }} * Jersild, អូស្ទីន។ ''សម្ព័ន្ធភាពចិន-សូវៀត៖ ប្រវត្តិសាស្ត្រអន្តរជាតិ'' (University of North Carolina Press, 2014) [https://networks.h-net.org/system/files/contributed-files/roundtable-xvi-27.pdf ការពិនិត្យឡើងវិញ និងការពិភាក្សាលម្អិតនៃសៀវភៅនេះដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត, ខែមិថុនា 2015] ; [https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history អត្ថបទពេញលើអ៊ីនធឺណិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807085445/https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history |date=2020-08-07 }} * Lukin, អាឡិចសាន់ឌឺ។ ''The Bear Watches the Dragon: ការយល់ឃើញរបស់រុស្ស៊ីចំពោះប្រទេសចិន និងការវិវត្តន៍នៃទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិន ចាប់តាំងពីសតវត្សទីដប់ប្រាំបី'' (2002) [https://www.amazon.com/Bear-Watches-Dragon-Perceptions-Russian-Chinese/dp/0765610256 ដកស្រង់] * Lüthi, Lorenz M. ''The Sino-Soviet Split: Cold War in Communist World'' (២០០៨) * McAleavy, Henry ។ "ប្រទេសចិន និងខេត្ត Amur" ''ប្រវត្តិសាស្រ្តថ្ងៃនេះ'' (1964) 14#6 ទំព័រ 381–390 ។ * Moore, Harriet L. ''គោលនយោបាយចុងបូព៌ាសូវៀត ឆ្នាំ ១៩៣១–១៩៤៥'' (ព្រីនស្តុន យូប ឆ្នាំ ១៩៤៥)។ [https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/35891/GIPE-013397.pdf?sequence=3 លើបណ្តាញ] * Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ រយៈពេលនៃជម្លោះ៖ ១៨៣៤-១៨៦០។ (1910) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.53367|តាមអ៊ីនធឺណិត]]'' ** Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ រយៈពេលនៃការចុះចូល៖ ១៨៦១-១៨៩៣។ (1918) [[iarchive:internationalre00morsgoog|តាមអ៊ីនធឺណិត]]'' ** Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ សម័យកាលនៃប្រធានបទ៖ 1894-1911'' (1918) [[iarchive:internationalrel03mors|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Morse, Hosea Ballou ។ ''ពាណិជ្ជកម្ម និងរដ្ឋបាលនៃចក្រភពចិន'' (1908) [[iarchive:tradeandadminist025044mbp|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Paine, SCM ''Imperial Rivals: China, Russia, and their Disputed Frontier'' (1996) [https://web.archive.org/web/20150617143044/https://www.questia.com/library/6840785/imperial-rivals-china-russia-and-their-disputed តាមអ៊ីនធឺណិត] * Pavlovsky, Michel N. ''ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី'' (បណ្ណាល័យទស្សនវិជ្ជា ឆ្នាំ ១៩៤៩) [https://web.archive.org/web/20150617122832/https://www.questia.com/library/420691/chinese-russian-relations តាមអ៊ីនធឺណិត] * Quested, Rosemary KI ''ទំនាក់ទំនង Sino-Russian: ប្រវត្តិខ្លី'' (Routledge, 2014) * Radchenko, Sergey ។''ព្រះអាទិត្យ​ពីរ​នៅ​ស្ថានសួគ៌៖ ការ​តស៊ូ​របស់​ចិន-សូវៀត​ដើម្បី​ឧត្តមភាព ឆ្នាំ ១៩៦២–១៩៦៧'' (២០០៩)។ * Robinson, Thomas W. "ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត៖ ផ្ទៃខាងក្រោយ ការអភិវឌ្ឍន៍ និងការប៉ះទង្គិចនៅខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៦៩"។ ''ការពិនិត្យឡើងវិញអំពីវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយអាមេរិក'' 66.4 (1972): 1175–1202។ [http://www.centralnation.com/recall/zhenbaodao1969.pdf លើបណ្តាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206120634/http://www.centralnation.com/recall/zhenbaodao1969.pdf |date=2021-12-06 }} * Ross, Robert S. ''ប្រទេសចិន, សហរដ្ឋអាមេរិក, និងសហភាពសូវៀត: ភាពជាត្រីភាគី និងការបង្កើតគោលនយោបាយនៅក្នុងសង្រ្គាមត្រជាក់'' (1993) [https://web.archive.org/web/20131028124810/http://www.questia.com/library/77420976/china-the-united-states-and-the-soviet-union-tripolarity តាមអ៊ីនធឺណិត] * Rozman, Gilbert ។ ''កញ្ចក់សម្រាប់សង្គមនិយម៖ ការរិះគន់សូវៀតនៃប្រទេសចិន'' (១៩៨៥) * Shen, Zhihua និង Yafeng Xia, "Hidden Currents during the Honeymoon: Mao, Khrushchev, and the 1957 Moscow Conference," ''Journal of Cold War Studies'' (2009) 11#4 pp74–117 ។ * Tang, James Tuck-Hong ។ ''ការជួបរបស់អង់គ្លេសជាមួយបដិវត្តន៍ចិន ឆ្នាំ ១៩៤៩-៥៤'' (Springer, 2016)។ * Urbansky, Sören។ ''Beyond the Steppe Frontier: ប្រវត្តិនៃព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី'' (2020) ប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ទូលំទូលាយមួយ; [https://www.amazon.com/Beyond-Steppe-Frontier-Sino-Russian-Weatherhead/dp/0691181683/ ដកស្រង់] * Walker, Michael M. ''1929 Sino-Soviet War: The War Nobody Knew'' (2017) [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=54028 ការពិនិត្យសៀវភៅអនឡាញ] * Westad, Odd Arne, ed ។ ''Brothers in Arms: ការកើនឡើង និងការដួលរលំនៃសម្ព័ន្ធភាពចិន-សូវៀត'' (1998) * Whiting, Allen S. ''គោលនយោបាយសូវៀតនៅក្នុងប្រទេសចិន, 1917–1924'' (សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដ, 1954) * Yakhontoff, Victor A. ''Russia and the Soviet Union in the Far East'' (1932) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.226284|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Zhang, Shu Guang, "សម្ព័ន្ធ Sino-Soviet and the Cold War in Asia, 1954-1962" នៅក្នុង ''The Cambridge History of the Cold War, Vol 1'' in Melvyn P. Leffler and Odd Arne Westad, eds. (2010), ទំព័រ 353–375 === ប្រភពបឋម === * Radchenko, Sergey, និង David Wolff, "ទៅកាន់កិច្ចប្រជុំកំពូលតាមរយៈ Proxy-Summits: ភស្តុតាងថ្មីពីបណ្ណសារសូវៀត និងចិននៅលើ Long March របស់ Mao ទៅ Moscow, 1949," ''CWIHPB'', no. 16 (រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ 2007–Winter 2008), 105–82 ។ * Westad, Odd Arne ។ "ការប្រយុទ្ធដើម្បីមិត្តភាព៖ ម៉ៅ ស្តាលីន និងសន្ធិសញ្ញាចិន-សូវៀត ឆ្នាំ ១៩៥០" ''CWIHPB'' លេខ ១១ ៨–៩ (រដូវរងា ឆ្នាំ ១៩៩៦–៩៧), ២២៤–៣៦ ** គំនិតផ្តួចផ្តើមឌីជីថលជាច្រើនរបស់ CWIHP មាននៅ [http://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project លើអ៊ីនធឺណិត] ។ akvewcag6a8xvvpmm5ss860p7sx1zu9 0 48443 341946 334850 2026-10-12T19:55:04Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341946 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២<br/> | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Clevelandart_1940.53.jpg | caption = Dharanindravarman II, sculpture of Hindu religion 12th century. | reign = គ.ស ១១៥០-១១៦០ | coronation = គ.ស ១១៥០ | full name = ព្រះបាទមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] | successor = ព្រះបាទ[[យសោវរ្ម័នទី២]] | spouse = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[មហិធរាទិត្យ|មហីធរាទិត្យ]] | mother = ព្រះនាង[[រាជបតីន្ទ្រលក្ស្មី|រាជបទិន្ទ្រលក្ស្មី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១១៦០ | death_place = | date of burial = | place of burial = បរមសកលបទ | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[វៃស្ណវៈនិកាយ)|ព្រះវិស្ណុនិយម]])និង[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}}  '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១៦០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៥០-១១៦០) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៥០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះមហាធរណីន្ទ្រវម៌្មទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេក និង បុត្រីរបស់ [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] ដែលមានព្រះនាមថា "សុដាមណី" និង មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម "ជ័យវរធន់" បុត្ររបស់ទ្រង់នេះហើយ ដែលបានឡើងគ្រងរាជក្នុងចម្បាំងរំដោះទឹកដីពីពួកចាម្ប៉ា ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។<ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចរឹក == នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទភំ្នរូង នាប្រទេសថៃ បានកត់ត្រាអំពីព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលរៀបរាប់ខ្លះៗអំពីពង្សាវតាររបស់ទ្រង់ ដែលមកពីរាជវង្ស មហិធរៈបុរៈ (Mahidharapura) ដែលមានបិតាព្រះនាម មហិធរៈទិត្យៈ (Mahidharadidya) និង មាតាព្រះនាម រាជព័ទឥន្ទ្រលក្ខស្មី (Rājapatindralaksmi) ដែលបានរៀបអភិសេកនិងគ្នាក្នុងគ្រួសារ "ស្រីសុវីរៈវត្តី" ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://www.worldcat.org/title/Royal-succession-in-ancient-Cambodia/oclc/10064283 Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> <ref> Asiatic Society (Kolkata, India) (1953) [https://www.worldcat.org/title/Asiatic-Society-monograph-series/oclc/213809587 Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> យោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទ តាព្រហ្ម ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានយាងសោយទីវង្គត់ ក្នុងរវាងគ.សករាជ ១១៦០ ដែលមានមរណៈនាមថា បរមសកលបទ ហើយអ្នកដែលឡើងគ្រងរាជបន្តពីទ្រង់មិនមែនជា បុត្ររបស់ទ្រង់នោះទេ គឺព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី២]] ដែលមានទំនាក់ទំនងជាសាច់ញាតិរបស់ទ្រង់ ដែលជាព្រះភាតា ត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយដែលបានឡើងគ្រងរាជបន្តពីព្រះអង្គ ដោយការធ្វើរាជប្រហារ ។<ref> American Philosophical Society, Jay I. Kislak Collection (Library of Congress) (1951) [https://www.worldcat.org/title/Transactions-of-the-American-Philosophical-Society/oclc/2382293 Transactions of the American Philosophical Society, Volume 41], Publisher: American Philosophical Society, Philadelphia Original from the University of Michigan ISSN: 0065-9746, 2325-9264 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១៦០)''}} {{Succession box|before= [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១៥០-១១៦០'''|after=[[យសោវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} o6v20b6y3gzbrnxh8jcomkzeyrl4vgo 0 53421 341963 332722 2026-10-13T11:54:05Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា]] 341963 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា]] f12qt65aqthid9sq4tdrh5kgv3w53k4 10 53724 341942 341667 2026-10-12T19:38:10Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341942 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = {{Navbox |child | group1 = | list1 = * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]]}} | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group2 = | list2 = * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] | list1 = * [[ភវទេវីទី១]] * [[ហឝ៌ទេវី]] * [[ត្សៀគី​វទេវី]] * [[ជយសិង្ហទេវី]] * [[ភូមីទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] | list1 = * [[ពាលាទិត្យទេវី]] * [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[បុស្ករាក្សទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] * [[សម្ភុទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] * [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ}} | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី|ឝ្រីសូយ៌្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលព្រះអង្គជ័យ]]<br>{{resize|ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]}} | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> 4yxaxb592srt81qsdwkuafu7xomoyoa 10 53767 341944 341666 2026-10-12T19:40:45Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 341944 wikitext text/x-wiki {| class="infobox collapsible collapsed" style="background: #faf6ff; border: 1px solid #888888; width: 21em; text-align: left; font-size: 88%" |- ! style="background: #f0eeff; color: #000000; font-size: 1.4em; padding: 0px 0px 4px 0px; text-align:center" valign="top" | '''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]''' |- | style = "background: #f0eeff; padding: 0px 0px {{#if:{{{1|}}}|1|6}}px 0px; text-align:center" | [[File:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|80px]]<br> |- | style = "background: #faf6ff; border-top: 1px solid #888888; padding: 0px 10px 0px 5px"; | '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន (៥០-៥៥០)]]''' * [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] * [[ឝ្រីមារញទេវី]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[អស្សាជយទេវី]] * [[កុលទីទេវី]] * [[ស្រីឥន្ទ្រទេវី (ភ្វូណាន)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]] * [[រុទ្រទេវី]] ---- '''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ (៥៥០-៧១៦)]]''' * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]] '''[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក (៧១៦-៨០២)]]''' ** [[ភវទេវីទី១]] ** [[ហឝ៌ទេវី]] ** [[ត្សៀគី​វទេវី]] ** [[ជយសិង្ហទេវី]] ** [[ភូមីទេវី]] '''[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក (៧១៦-៨០២)]]''' *** [[ពាលាទិត្យទេវី]] *** [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] *** [[បុស្ករាក្សទេវី]] *** [[នរេន្ទ្រទេវី]] *** [[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|រាជបតិទេវី]] *** [[សម្ភុទេវី]] *** [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] *** [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] *** [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] ---- '''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ (៨០២-១៤៣១)]]'''<br>'''ព្រះនាមតាម[[សិលាចារឹកខ្មែរ]]បុរាណ''' * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី (រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]] * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] * [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] * [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] '''ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]''' * [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] * [[គន្ធបទុម]] * [[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ក្សត្រី]] * [[មង្គលក្សត្រី]] * [[មន្ទាពិសី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]] * [[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ទេវី]] * [[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] ---- '''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ (១៤១៦-១៤៧៦)]]''' * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[ទាវអគ្គរាជ|ទាវអគ្គរាជ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងគង|គង]] * [[អ្នកព្រះនាងវរមាលា|វរមាលា]] * [[អ្នកនាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] ---- '''[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យកាលលង្វែក (១៥២៩-១៥៩៣)]]''' * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[សម្ដេចព្រះទេវីក្សត្រី|ទេវីក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះស្រីវលក្ខណ៍|ស្រីវលក្ខណ៍]] * [[សម្ដេចព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះទេពក្សត្រី|ទេពក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងទៃ (លង្វែក)|ទៃ]] * [[អ្នកម្នាងចន្ទ|ចន្ទ]] * [[អ្នកម្នាងមន្ត|មន្ត]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] ---- '''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ (១៥៩៦-១៦២០)]]''' * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[ព្រះមង្គលទេវី (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|មង្គលទេវី]] * [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះរាមជើងព្រៃ)|ទេពីមង្គល]] * [[ព្រះបរមក្សត្រី|បរមក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] ---- '''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ (១៦២០-១៨៦៣)]]''' * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] '''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]''' ** [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] ** [[ព្រះទេពីមង្គល (មហេសីព្រះអង្គឌួង)|ទេពីមង្គល]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] ** [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] ** [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] ** [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] ** [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] ** [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] ** [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] ** [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] ** [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] ** [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] ** [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] ** [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] ** [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] ** [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] ** [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] ** [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] ** [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]] ---- '''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (១៨៦៣–១៩៥៣)]]'''<br>'''រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]''' * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]] * [[ម៉ម សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]''' ** [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] ** [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] ** [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] ** [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] ** [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] ** [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] ** [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] ** [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] ** [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] ** [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] ** [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] ** [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] ** [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] ** [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] ** [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] ** [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] ** [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] ** [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] ** [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] ** [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] '''រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]''' *** [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] *** [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] *** [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] *** [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] *** [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] *** [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] *** [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] *** [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] *** [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] *** [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] *** [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] *** [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]] ---- '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)]]''' '''រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]''' * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]] '''រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]''' ** [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] ** [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] ** [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] ** [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] ** [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] |- ! style="background: #f0eeff; border-top: 1px solid #aaaaaa; padding: 1px 5px 0px 0px; text-align: right;" | {{tnavbar|ក្សត្រីខ្មែរ|mini=1}} |}<noinclude> 80sglrq3ldlzx8gzrdz1575ceec28gk 2 54842 341959 340863 2026-10-13T09:25:46Z ANKE CHEN 53000 Add relevant internal links; simplify repeated source introductions while retaining attribution and references 341959 wikitext text/x-wiki '''KPS99TV''' ជាស្ថានីយទូរទស្សន៍មួយដែលមានទីតាំងនៅ[[ក្រុងព្រះសីហនុ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref name="tvk">ប្រុស អាន. [https://www.tvk.gov.kh/%E1%9E%98%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87/ មន្ទីរព័ត៌មានខេត្តព្រះសីហនុ គាំទ្រនិងផ្តល់កិច្ចសហការជាមួយស្ថានីយទូរទស្សន៍ ខេត្តព្រះសីហនុ(KPS99TV)ក្នុងការផ្ដល់ព័ត៌មានពិត លឿន រហ័ស ជឿទុកចិត្តជូន សាធាណ:ជនទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស]. TVK Cambodia. 2025-07-16. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17.</ref><ref name="moi-directory">[https://www.information.gov.kh/d/inb អង្គភាពបានចុះបញ្ជី]. ក្រសួងព័ត៌មាន. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17 (KPS99 TV).</ref> == ប្រវត្តិ និងការប្រតិបត្តិការ == នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ អគ្គនាយករងរបស់ស្ថានីយបានឱ្យដឹងថា KPS99TV បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការសាកល្បងនៅពាក់កណ្ដាលខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥។ នៅពេលគណៈប្រតិភូមន្ទីរព័ត៌មាន[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]ទៅទស្សនកិច្ច ស្ថានីយបានលើកឡើងពីគោលដៅផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអំពីទេសចរណ៍ ឧស្សាហកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខេត្តទៅកាន់ទស្សនិកជនក្រៅប្រទេស ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន។<ref name="tvk" /> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ តំណាងក្រសួងព័ត៌មានបានទៅទស្សនកិច្ចនៅស្ថានីយ។ នៅពេលនោះ ស្ថានីយមានការិយាល័យនិពន្ធ បន្ទប់គ្រប់គ្រងការផ្សាយ និងស្ទូឌីយ៉ូផ្សាយផ្ទាល់។ ស្ទូឌីយ៉ូមានឧបករណ៍ថតរូបភាពកម្រិត HD និងប្រព័ន្ធភ្លើងសម្រាប់ការផលិតកម្មវិធី។<ref name="tvk2026">ស្រីមុំ. [https://www.tvk.gov.kh/%e1%9e%af%e1%9e%80%e1%9e%a7%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%98-%e1%9e%a2%e1%9f%8a%e1%9e%bb%e1%9e%80-%e1%9e%82%e1%9e%b9%e1%9e%98%e1%9e%9f%e1%9f%81%e1%9e%84-%e1%9e%87%e1%9f%86%e1%9e%9a%e1%9e%bb/ ឯកឧត្តម អ៊ុក គឹមសេង ជំរុញឱ្យទូរទស្សន៍ KPS99 ពង្រឹងការផ្សព្វផ្សាយសក្តានុពលខេត្តព្រះសីហនុ ទៅកាន់ឆាកអន្តរជាតិ!]. TVK Cambodia. 2026-05-14. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-23.</ref> == កម្មវិធី និងការផ្សព្វផ្សាយតាមអ៊ីនធឺណិត == នៅឆ្នាំ២០២៥ មាតិការបស់ស្ថានីយនេះរួមមានព័ត៌មាន វប្បធម៌ ការកម្សាន្ត និងការវិភាគសេដ្ឋកិច្ច។ កម្មវិធីព័ត៌មាន «Sihanoukville News» មានប្រធានបទអំពីគោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាល ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច បញ្ហាសង្គម សកម្មភាពវប្បធម៌ និងកីឡា។<ref>[https://radioinfo.asia/news/kps99tv-sihanoukville-a-media-bridge-connecting-cambodia-to-the-world/ KPS99TV Sihanoukville: a media bridge connecting Cambodia to the world]. RadioInfo Asia. 2025-09-05. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17.</ref> KPS99TV មានកម្មវិធីទូរស័ព្ទនៅលើ App Store ក្នុងប្រភេទព័ត៌មាន សម្រាប់ iPhone និង iPad។ ទំព័រកម្មវិធីនោះរាយឈ្មោះអ្នកលក់ថា KPS99 MEDIA TELEVISION CO., LTD។<ref name="app">[https://apps.apple.com/us/app/kps99tv/id6749510791 KPS99TV]. App Store. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-23.</ref> == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [https://www.kps-tv.com/ គេហទំព័រផ្លូវការ] 2bivf4fgeiz5ywd8dvii633u8sd06mp 2 54919 341954 341737 2026-10-13T00:40:31Z Tong-service 53351 /* */ សកម្មភាព 341954 wikitext text/x-wiki ស្តង់ដា សូចនាករ និងសកម្មភាពអនុវត្ត <p style="text-align: center;">ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់ដំណើរការសាលារៀន<br>គោលការណ៍ស្តង់ដាសាលាបឋមសិក្សាគំរូ</p> <table border="1" cellpadding="1" cellspacing="1"> <tr> <td style="width:26px"> <p>'''ល.រ'''</p> </td> <td style="text-align: center; width:214px"> <p>'''លទ្ធផលរំពឹងទុក'''</p> <p>'''(តាមស្តង់ដា និងសកម្មភាពគន្លឹះ)'''</p> </td> <td style="text-align: center; width:200px"> <p>'''សកម្មភាព'''</p> </td></tr><tr><td></td><td style="text-align: center;"></td><td style="text-align: center;"></td></tr><tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>ស្តង់ដាទី១៖ លទ្ធផលសិក្សារបស់សិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>១. ការប្រមូលកុមារចូលរៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សថ្នាក់ទី១ចូលរៀនបានត្រឹមត្រូវតាមអាយុ ១០០%</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំ ការចុះបញ្ជីសិស្សថ្មី</p> <p>&bull; ផ្សព្វផ្សាយអំពី អត្ថប្រយោជន៍នៃការចូលរៀន តាមសហគមន៍</p> <p>&bull; សហការជាមួយ មាតាបិតា និងអាជ្ញាធរ ដើម្បីធានាថាកុមារទាំងអស់ចូលរៀនតាមអាយុ</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>២. សិស្សរៀនបានគង់វង្សក្នុងសាលារៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សបោះបង់ការសិក្សាបានថយចុះមកត្រឹម ៣%</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ធ្វើ សម្ភាសន៍សិស្ស និងមាតាបិតា ដើម្បីរកមូលហេតុបោះបង់</p> <p>&bull; ផ្តល់ជំនួយ សម្ភារៈសិក្សា ឬអាហារូបករណ៍</p> <p>&bull; បង្កើត ក្រុមគាំទ្រសិស្សក្នុងសាលា ដើម្បីជួយពង្រឹងចិត្តស្មោះត្រង់ក្នុងការរៀន</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សរៀនត្រួតថ្នាក់បានថយចុះមកត្រឹម ២%</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំ ថ្នាក់បង្រៀនបន្ថែម (Remedial Class) សម្រាប់សិស្សដែលមានលទ្ធផលទាប</p> <p>&bull; តាមដាន លទ្ធផលសិក្សា និងពិន្ទុ ជាប្រចាំ</p> <p>&bull; ប្រើ វិធីសាស្រ្តបង្រៀនចម្រុះ ដើម្បីឲ្យសិស្សយល់បានងាយ</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៣. លទ្ធផលសិក្សារបស់សិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សមាននិទ្ទេស A B និង C មុខវិជ្ជាភាសាខ្មែរ មានការកើនឡើង</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ពង្រឹងការបង្រៀនលើការសរសេរអត្ថបទ (រៀបរាប់ ពិពណ៌នា និងរបាយការណ៍) វេយ្យាករណ៍ និងការអានយល់ន័យស៊ីជម្រៅ។</p> <p>&bull; រៀបចំថ្នាក់បង្រៀនបំប៉ន (Remedial Teaching) ដល់សិស្សទទួលបាននិទ្ទេស D និង E និងផ្តល់លំហាត់ប្រឈមបន្ថែម (Advanced Tasks) សម្រាប់រក្សាការពារនិទ្ទេស A B C។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សមាននិទ្ទេស A B និង C មុខវិជ្ជាគណិតវិទ្យា មានការកើនឡើង</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ពង្រឹងការបង្រៀនគំនិតវិភាគ ការដោះស្រាយលំហាត់ស្មុគស្មាញ និងការអនុវត្តរូបមន្តជាក់ស្តែងតាមរយៈការប្រើប្រាស់សម្ភារឧបទេស។</p> <p>&bull; បង្កើតក្រុមសិក្សារួមគ្នា (Peer Tutoring) និងរៀបចំម៉ោងដោះស្រាយលំហាត់កម្រិតខ្ពស់សម្រាប់សិស្សពូកែ ព្រមទាំងជួយសង្គ្រោះសិស្សខ្សោយ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សថ្នាក់ទី៣ មានសមត្ថភាពអានតាមស្តង់ដា (៤៥ ទៅ ៦០ពាក្យក្នុង១នាទី) មានការកើនឡើង</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; អនុវត្តវិធីសាស្ត្រអំណានថ្នាក់ដំបូង ដោយផ្តោតលើការផ្សំសំឡេង (ព្យញ្ជនៈ ស្រៈ ជើងពាក្យ និងសញ្ញា) និងការអានអត្ថបទខ្លីៗដដែលៗ (Repeated Reading)។</p> <p>&bull; ប្រើប្រាស់បណ្ណអក្សរ (Flashcards) និងសកម្មភាពល្បែងអានអក្សរក្នុងថ្នាក់រៀនដើម្បីជំរុញចំណាប់អារម្មណ៍សិស្ស។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សថ្នាក់ទី៦ មានសមត្ថភាពអានតាមស្តង់ដា (១០០ ទៅ ១២០ពាក្យក្នុង១នាទី) មានការកើនឡើង</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញទម្លាប់អានសៀវភៅបណ្ណាល័យ រឿងខ្លី ឬអត្ថបទផ្សេងៗ និងបង្រៀនបច្ចេកទេសអានចាប់យកអត្ថន័យលឿន (Skimming and Scanning)។</p> <p>&bull; រៀបចំការប្រកួតប្រជែងអានល្បឿន និងការយល់ន័យក្នុងកម្រិតថ្នាក់រៀន ឬកម្រិតសាលារៀន។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៤. ស្ថានភាពអាហារូបត្ថម្ភ (ការគាំទ្រ ផ្នែក សុខភាពនិងសុវត្ថិភាពសិក្សា)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សមានស្ថានភាពអាហារូបត្ថម្ភធម្មតា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; សហការជាមួយមណ្ឌលសុខភាព ឬអង្គការដៃគូដើម្បីពិនិត្យសុខភាព និងវាស់កម្ពស់-ទម្ងន់សិស្សជាប្រចាំ។</p> <p>&bull; រៀបចំកម្មវិធីអប់រំសុខភាព និងអាហារូបត្ថម្ភដល់សិស្ស និងមាតាបិតា ព្រមទាំងត្រួតពិនិត្យ និងហាមឃាត់ការលក់ចំណីអាហារគ្មានគុណភាព ឬខូចគុណភាពនៅក្បែរ និងក្នុងបរិវេណសាលារៀន។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សដែលមានបញ្ហាអាហារូបត្ថម្ភ ទទួលបានកិច្ចអន្តរាគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតបញ្ជីឈ្មោះសិស្សដែលមានបញ្ហាអាហារូបត្ថម្ភ (ក្រិន ស្គមស្គាំង ឬធាត់ជ្រុល) និងផ្តល់អាហារបំប៉ន (ប្រសិនបើមានកម្មវិធីអាហារូបត្ថម្ភរបស់សាលា ឬកាកបាទក្រហម) ព្រមទាំងបញ្ជូនករណីធ្ងន់ធ្ងរទៅមណ្ឌលសុខភាព។</p> <p>&bull; ណែនាំដល់អាណាព្យាបាលអំពីរបបអាហារដែលមានជីវជាតិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់កុមារ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សក្រីក្រទទួលបានអាហារូបករណ៍ ឬការឧបត្ថម្ភនានា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតគណៈកម្មការពិនិត្យ និងជ្រើសរើសសិស្សក្រីក្រ ឬងាយរងគ្រោះតាមលក្ខខណ្ឌវិនិច្ឆ័យច្បាស់លាស់ និងត្រឹមត្រូវ។</p> <p>&bull; រៀបចំកៀរគររកសប្បុរសជន ឬសហការជាមួយក្រសួង-ស្ថាប័ន និងអង្គការដៃគូដើម្បីផ្តល់ថវិកាឧបត្ថម្ភ សម្ភារសិក្សា ឬអង្ករដល់គ្រួសារសិស្សក្រីក្រ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៥. សីលធម៌ និងឥរិយាបថរបស់សិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយកុមារទទួលបានការប្រឹក្សាយោបល់</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតបន្ទប់ប្រឹក្សាយោបល់ ឬចាត់តាំងគ្រូបន្ទុកបន្ទប់ និងគ្រូប្រឹក្សាសុខភាពផ្លូវចិត្ត/អប្សរាសាលារៀន ដើម្បីផ្តល់ការណែនាំដល់សិស្សដែលមានបញ្ហាអាកប្បកិរិយា បញ្ហាគ្រួសារ ឬបញ្ហាស្ត្រេសក្នុងការសិក្សា។</p> <p>&bull; អនុវត្តកម្មវិធីអប់រំសីលធម៌ និងការលើកទឹកចិត្តតាមរយៈការប្រជុំគោរពទង់ជាតិ ឬម៉ោងសីលធម៌។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់រៀនដាក់ពិន្ទុ បំណិនសម្បទា និងចរិយាសម្បទាដល់សិស្សប្រចាំឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញ និងណែនាំដល់គ្រូបង្រៀនគ្រប់ថ្នាក់ឱ្យយកចិត្តទុកដាក់ដាក់ពិន្ទុវាយតម្លៃលើផ្នែកចរិយាសម្បទា (សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ ការគោរពវិន័យ ការរួសរាយរាក់ទាក់) និងបំណិនសម្បទា (ការងារក្រុម ការដោះស្រាយបញ្ហា) ក្នុងកាតរបាយការណ៍លទ្ធផលសិក្សារបស់សិស្ស។</p> <p>&bull; ត្រួតពិនិត្យ និងវាយតម្លៃការកត់ត្រាពិន្ទុទាំងនេះដោយនាយកសាលា ឬនាយករងបច្ចេកទេស។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>ស្តង់ដាទី២៖ ដំណើរការបង្រៀន និងរៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>១. ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្របង្រៀនថ្មី</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនថ្នាក់ទី១ និង/ឬ ទី២ និង/ឬ ទី៣ អនុវត្តកញ្ចប់សម្ភារៈអំណាន ថ្នាក់ដំបូងកម្រិត២ និងកម្រិត៣</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកិច្ចប្រជុំបណ្តុះបណ្តាលផ្ទៃក្នុងសាលា (School-based Training) អំពីរបៀបប្រើប្រាស់កញ្ចប់សម្ភារៈអំណានថ្នាក់ដំបូង (សៀវភៅគោល សៀវភៅរឿង ប័ណ្ណអក្សរ និងសម្ភារឧបទេស)។</p> <p>&bull; នាយកសាលា ឬគ្រូឧទ្ទេសប្រចាំសាលា ត្រូវចុះអមថែទាំ (Mentoring) និងជួយគាំទ្រដល់គ្រូក្នុងការអនុវត្តផ្ទាល់ក្នុងថ្នាក់រៀន។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនថ្នាក់ទី១ និង/ឬ ទី២ និង/ឬ ទី៣ អនុវត្តកញ្ចប់សម្ភារៈគណិតវិទ្យា ថ្នាក់ដំបូងកម្រិត២ និងកម្រិត៣</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញឱ្យគ្រូប្រើប្រាស់សម្ភារឧបទេសរូបវន្ត (គ្រាប់គំនិត គ្រាប់ឡុកឡាក់ ក្តារបន្ទះ និងឧបករណ៍រាប់) ដែលមានក្នុងកញ្ចប់សម្ភារៈគណិតវិទ្យា ដើម្បីឱ្យសិស្សបានស្គាល់ចំនួន និងគណនាបែបបដិបត្តិ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនចូលរៀនវគ្គអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពប្រចាំឆ្នាំ (កញ្ចប់សម្ភារៈអំណាននិងគណិតវិទ្យាថ្នាក់ដំបូង ការប្រឹក្សាគរុកោសល្យ វិធីសាស្ត្របង្រៀននានា ការអប់រំវិន័យបែបវិជ្ជមាន វិធីសាស្ត្រអំណានក្នុងបណ្ណាល័យ...)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍវិជ្ជាជីវៈបន្ត (CPD) ប្រចាំឆ្នាំរបស់សាលា រួមមានការបណ្តុះបណ្តាលលើវិន័យបែបវិជ្ជមាន វិធីសាស្ត្រអំណានក្នុងបណ្ណាល័យ និងការប្រឹក្សាគរុកោសល្យ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនកិច្ចការជាគម្រោងដែលគ្រូថ្នាក់ទី៤-៦ បានដាក់ឱ្យសិស្សអនុវត្ត ក្នុង១ឆ្នាំ (គិតជាមធ្យម ក្នុងថ្នាក់/សាលា)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ណែនាំគ្រូឱ្យរៀបចំកិច្ចការគម្រោងតូចៗ (Project-based Learning) ស្របតាមកម្មវិធីសិក្សា ដូចជាការធ្វើរបាយការណ៍ស្ដីពីបរិស្ថាន ការចងក្រងអត្ថបទរឿងខ្លី ឬគម្រោងគណិតវិទ្យាជាក់ស្តែង។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.៥</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សបានធ្វើកិច្ចការតាមផ្ទះ មេរៀនភាសាខ្មែរ គណិត និងមានការកែពីគ្រូ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ដាក់កិច្ចការផ្ទះសមស្រប (មិនច្រើនជ្រុលពេក) លើមុខវិជ្ជាភាសាខ្មែរ និងគណិតវិទ្យា និងបង្កើតវិន័យក្នុងការប្រមូលសៀវភៅមកកែតម្រូវ និងផ្តល់មតិយោបល់ (Feedback) ដល់សិស្សវិញ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>២. ការអនុវត្តកម្មវិធីសិក្សានិងការរៀបចំផែនការបង្រៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់រៀនដែលមានបំណែងចែកកម្មវិធីសិក្សា គ្រប់មុខវិជ្ជាសិក្សាគោល</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ផ្តល់គំរូ និងតម្រូវឱ្យគ្រូបង្រៀនគ្រប់រូបកសាងបំណែងចែកកម្មវិធីសិក្សា (Curriculum Distribution) ឱ្យបានច្បាស់លាស់តាមសប្តាហ៍ និងត្រីមាស មុនពេលបើកបវេសនកាល។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូដែលបានរៀបចំកិច្ចតែងការបង្រៀនថ្មី ឬបានធ្វើបច្ចុប្បន្នកម្ម គ្រប់មេរៀន និងគ្រប់មុខវិជ្ជា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញឱ្យគ្រូរៀបចំកិច្ចតែងការបង្រៀន (Lesson Plan) ឱ្យបានទៀងទាត់មុនពេលចូលបង្រៀនក្នុងថ្នាក់ ដោយផ្អែកលើវិធីសាស្ត្របង្រៀនថ្មី។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងថ្នាក់រៀនបិទទ្វារ (សរុបថ្នាក់ទាំងអស់គិតជាមធ្យម)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ពង្រឹងអភិបាលកិច្ចសាលារៀន ត្រួតពិនិត្យវត្តមានគ្រូនិងសិស្សឱ្យបានតឹងរ៉ឹង និងទប់ស្កាត់ការបិទទ្វារសាលា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនថ្ងៃសាលាបិទទ្វារមិនស្របតាមប្រតិទិនសិក្សាប្រចាំឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ពង្រឹងអភិបាលកិច្ចសាលារៀន ត្រួតពិនិត្យវត្តមានគ្រូនិងសិស្សឱ្យបានតឹងរ៉ឹង និងទប់ស្កាត់ការបិទទ្វារសាលាខុសពីច្បាប់។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.៥</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់ទី ៤-៦ បានបង្រៀនភាសាបរទេស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិភាគសិក្សាបន្ថែមសម្រាប់មុខវិជ្ជាភាសាបរទេស (អង់គ្លេស/បារាំង) ទៅក្នុងម៉ោងសិក្សា ឬសកម្មភាពក្រៅម៉ោង។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.៦</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់ទី ៤-៦ បានបង្រៀនមេរៀន បំណិនជីវិតមូលដ្ឋាន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិភាគសិក្សាបន្ថែមសម្រាប់បញ្ចូលមេរៀនបំណិនជីវិត (កសិកម្ម សិប្បកម្ម អនាម័យ សុវត្ថិភាព) ទៅក្នុងម៉ោងសិក្សា ឬសកម្មភាពក្រៅម៉ោង។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.៧</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សអវត្តមាន លើសពី៤ដង ក្នុង១ឆ្នាំសិក្សា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតប្រព័ន្ធតាមដានវត្តមានសិស្សប្រចាំថ្ងៃដោយគ្រូបន្ទុកបន្ទប់ និងទាក់ទងទៅអាណាព្យាបាលភ្លាមៗនៅពេលសិស្សអវត្តមានខុសប្រក្រតី ដើម្បីទប់ស្កាត់ការបោះបង់ការសិក្សា។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៣. សម្ភារៈរៀននិងបង្រៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សមានសៀវភៅសិក្សាគោលតាមនិយាម</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ស្នើសុំការបែងចែកសៀវភៅសិក្សាគោលពីមន្ទីរ/ការិយាល័យអប់រំ និងរៀបចំការខ្ចី-ឱ្យខ្ចីសៀវភៅបណ្ណាល័យសាលា ដើម្បីបំពេញបន្ថែមដល់សិស្សដែលខ្វះខាត។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សថ្នាក់ទី១ និង/ឬ ទី២ និង/ឬ ទី៣ មានកញ្ចប់សម្ភារៈអំណាន និងគណិតវិទ្យា ថ្នាក់ដំបូង ដែលមាតាបិតាទិញឱ្យ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជួបប្រជុំជាមួយមាតាបិតា/អាណាព្យាបាលសិស្សនៅដើមឆ្នាំ ដើម្បីពន្យល់ពីសារៈសំខាន់នៃកញ្ចប់សម្ភារៈអំណាននិងគណិតវិទ្យាថ្នាក់ដំបូង និងណែនាំពីទីកន្លែង ឬវិធីសាកសមក្នុងការទទួលបានសម្ភារៈទាំងនោះសម្រាប់កូនៗ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនផលិត និងប្រើប្រាស់សម្ភារៈឧបទេសជាប្រចាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញ និងផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តដល់គ្រូឱ្យច្នៃប្រឌិតសម្ភារៈឧបទេសពីវត្ថុធាតុដើមក្នុងស្រុក (ក្រដាសកាតុង គម្របដប ឈើ&hellip;) សម្រាប់យកមកប្រើប្រាស់ក្នុងការបង្រៀន។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាបម្រើឱ្យការរៀន និងបង្រៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បណ្តុះបណ្តាលគ្រូឱ្យចេះប្រើប្រាស់ឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យា (ថេប្លេត កុំព្យូទ័រ កំពង់ផែវីដេអូអប់រំ ឬប្រព័ន្ធអេនឌ័រ) និងទាញយកវីដេអូបង្រៀនគំរូមកបញ្ចាំងជូនសិស្សមើលក្នុងថ្នាក់រៀន។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៤. ការជួយគាំទ្រសិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្ស និងមាតាបិតា បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង រៀនសូត្រប្រចាំឆ្នាំជាមួយគ្រូ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំទម្រង់កិច្ចព្រមព្រៀងរៀនសូត្រ (Learning Agreement) ដែលចែងពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់សិស្ស អាណាព្យាបាល និងគ្រូបង្រៀន រួចអញ្ជើញមាតាបិតាមកផ្ដិតមេដៃ ឬចុះហត្ថលេខារួមគ្នា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់រៀនមានការប្រជុំជាមួយ មាតាបិតា ពិនិត្យតាមដានការរៀនសូត្រ ទៀងទាត់</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; កំណត់កាលវិភាគប្រជុំអាណាព្យាបាលសិស្សប្រចាំត្រីមាស ដើម្បីរាយការណ៍ពីវឌ្ឍនភាពសិក្សា បញ្ហាអវត្តមាន និងបញ្ហាប្រឈមផ្សេងៗ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សរៀនយឺតបានទទួលការជួយប្រចាំខែ ផ្អែកតាមលទ្ធផល តេស្តស្តង់ដាប្រចាំខែ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; វិភាគលទ្ធផលតេស្តប្រចាំខែ ដើម្បីកំណត់មុខសញ្ញាសិស្សរៀនយឺត និងរៀបចំម៉ោងបង្រៀនបំប៉នពិសេស (Remedial Teaching)។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៥. ដំណើរការបណ្ណាល័យ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនសៀវភៅដែលសិស្សម្នាក់ៗ ខ្ចី-សង ក្នុង១ឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងបណ្ណាល័យងាយស្រួល (មានកាតខ្ចីសៀវភៅ) និងជំរុញសិស្សឱ្យជ្រើសរើសសៀវភៅរឿង ឬសៀវភៅអានក្រៅថ្នាក់យកទៅអាននៅផ្ទះ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដង គ្រូបង្រៀនម្នាក់ៗក្នុង១ឆ្នាំ នាំសិស្សចូលបណ្ណាល័យអនុវត្តសកម្មភាពអាន ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រអំណាន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បញ្ចូលម៉ោងអំណានក្នុងបណ្ណាល័យទៅក្នុងកាលវិភាគបង្រៀនផ្លូវការ ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រអំណានជាគូ ឬអំណានស្ងាត់។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៦. ការធ្វើអធិការកិច្ចផ្ទៃក្នុង</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនទទួលបានការផ្តល់ប្រឹក្សាគរុកោសល្យ/អធិការកិច្ចថ្នាក់រៀន យ៉ាងតិចម្តង/ខែ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; នាយកសាលា នាយករង ឬគ្រូឧទ្ទេសផ្ទៃក្នុង រៀបចំតារាងចុះអងើកការបង្រៀនក្នុងថ្នាក់រៀន (Classroom Observation) និងផ្តល់មតិកែលម្អ (Feedback) បែបស្ថាបនាដល់គ្រូ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៧. ការប្រជុំ បច្ចេកទេស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៧.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងសាលារៀនបានរៀបចំការប្រជុំបច្ចេកទេស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកិច្ចប្រជុំបណ្តុំវិជ្ជាជីវៈគ្រូបង្រៀន (TLC) ដើម្បីពិភាក្សាពីបញ្ហាគរុកោសល្យ ការដោះស្រាយលំហាត់ពិបាក និងការរៀបចំកិច្ចតែងការបង្រៀនរួមគ្នា។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៨. ការអនុវត្តកម្មវិធីក្រៅម៉ោងសិក្សា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៨.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងការប្រកួតប្រជែងអំណាន និងធ្វើលំហាត់គណិតវិទ្យាក្នុងមួយឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកម្មវិធីប្រកួតប្រជែងថ្នាក់រៀន និងថ្នាក់សាលា (ឧ. ការប្រកួតអានលឿន-យល់ន័យ និងប្រកួតដោះស្រាយលំហាត់គណិតវិទ្យាឆ្នើម)។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៨.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនក្លឹបសិក្សាបានបង្កើតដើម្បីជួយសិស្សរៀនយឺត និងជួយការងារផ្សេងៗរបស់សាលា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតក្លឹបសិក្សា (ក្លឹបអំណាន គណិតវិទ្យា និងក្លឹបបរិស្ថាន) ដោយមានការចាត់តាំងសិស្សពូកែជួយសិស្សខ្សោយ (Peer-to-Peer Support)។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៨.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងសិស្សានុសិស្សបានចុះទស្សនៈកិច្ចសិក្សានៅតាមទីកន្លែងនានា ក្នុងមួយឆ្នាំសិក្សា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំផែនការទស្សនកិច្ចសិក្សាទៅកាន់កសិដ្ឋាន វត្តអារាម មជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬរោងចក្រក្នុងមូលដ្ឋាន ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទ្រឹស្តីទៅនឹងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៩. ការអនុវត្តការអប់រំសីលធម៌ ចរិយាធម៌</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៩.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានកម្មវិធីលើកកម្ពស់ការអប់រំសីលធម៌ និងចរិយាធម៌ (ស្អាត សុភាព របៀប ទៀងពេល និងសមាធិ)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; អនុវត្តសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃដូចជា ការគោរពទង់ជាតិ ការពិនិត្យអនាម័យផ្ទាល់ខ្លួន ការធ្វើសមាធិ ៥ នាទីមុនចូលរៀន និងការអប់រំវិន័យបែបវិជ្ជមាន។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៩.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងព្រះសង្ឃនិមន្តមកផ្តល់ធម៌ទេសនាអប់រំ ក្នុង១ឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; សហការជាមួយវត្តអារាមក្នុងមូលដ្ឋាន ដើម្បីនិមន្តព្រះសង្ឃមកទេសនាអប់រំពីសីលធម៌ កតញ្ញូតាធម៌ និងការប្រព្រឹត្តខ្លួនជាកូនល្អ សិស្សល្អ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>ស្តង់ដាទី៣៖ ការចូលរួមរបស់សហគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>១. ការបង្កើតនិងដំណើរការគណៈកម្មការគ្រប់គ្រង សាលារៀន(គ.គ.ស)និងគណៈកម្មការគ្រប់គ្រងថ្នាក់រៀន(គ.គ.ថ)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងគណៈកម្មការគ្រប់គ្រងសាលារៀន (គ.គ.ស.) ប្រជុំក្នុងមួយឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិភាគប្រជុំទៀងទាត់របស់ គ.គ.ស. និងកំណត់របៀបវារៈច្បាស់លាស់ (ពិភាក្សាពីផែនការយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍសាលារៀន ការតាមដានការរីកចម្រើនរបស់សិស្ស និងការដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមនានា)។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយថ្នាក់រៀនបង្កើត និងដំណើរការគណៈកម្មការគ្រប់គ្រងថ្នាក់រៀន (គ.គ.ថ)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ណែនាំដល់គ្រូបន្ទុកបន្ទប់នីមួយៗឱ្យបង្កើត គ.គ.ថ. (តំណាងមាតាបិតាប្រចាំថ្នាក់) និងផ្តល់តួនាទីភារកិច្ចច្បាស់លាស់ក្នុងការជួយគាំទ្រសកម្មភាពអប់រំក្នុងថ្នាក់រៀន។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>២. ការចូលរួមរបស់សហគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការភាពជាដៃគូវិនិយោគជាមួយវិស័យសាធារណៈ វិស័យឯកជន និងដៃគូអភិវឌ្ឍ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំសំណើគម្រោងអភិវឌ្ឍសាលារៀន (សាងសង់អគារ បង្គន់អនាម័យ បណ្ណាល័យ ឬបំពាក់សម្ភារបច្ចេកវិទ្យា) និងធ្វើបណ្តាញទំនាក់ទំនងជាមួយអាជ្ញាធរដែនដី សប្បុរសជន និងអង្គការដៃគូ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយសិស្សត្រៀមនឹងបោះបង់ ឬបោះបង់ការសិក្សាបានត្រឡប់មករៀនវិញ ក្រោមការគាំទ្រពីសហគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតក្រុមការងារចុះអន្តរាគមន៍បន្ទាន់ (នាយកសាលា លោកគ្រូ អ្នកគ្រូ និងអាជ្ញាធរ/គ.គ.ស.) ដើម្បីចុះសួរសុខទុក្ខ និងស្វែងរកមូលហេតុនៅពេលសិស្សអវត្តមានយូរ ឬបោះបង់ការសិក្សា ព្រមទាំងផ្តល់ការឧបត្ថម្ភគាំទ្រដើម្បីទាក់ទាញពួកគាត់ឱ្យចូលរៀនវិញ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៣. ការគាំទ្ររបស់សហគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>បរិមាណចំណូលមូលនិធិបង់ចូលសាលារៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំយុទ្ធនាការកៀរគរមូលនិធិសហគមន៍ (Community Fundraising) ប្រកបដោយតម្លាភាព ដោយមានការចូលរួមពីអាណាព្យាបាល សប្បុរសជន និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដើម្បីយកមកទ្រទ្រង់សកម្មភាពអភិវឌ្ឍសាលារៀន និងជួយសិស្សក្រីក្រ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>ស្តង់ដាទី៤៖ ដំណើរការប្រតិបត្តិ និងរដ្ឋបាលសាលារៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>១. ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលទូទៅ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការរៀបចំទីចាត់ការ ទុកដាក់ឯកសារ មានសណ្តាប់ធ្នាប់ និងមានរបៀបរៀបរយ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំទូដាក់ឯកសារតាមប្រភេទ (ឯកសាររដ្ឋបាល បុគ្គលិក បរទេស និងគណនេយ្យ) បិទស្លាកចំណាំច្បាស់លាស់ និងប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធរក្សាទុកឯកសារឌីជីថល (Soft Copy)។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនប្រើប្រាស់ App សម្រាប់គ្រប់គ្រងទិន្នន័យសាលារៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ជំរុញ និងបណ្តុះបណ្តាលនាយកសាលា និងបុគ្គលិករដ្ឋបាលឱ្យប្រើប្រាស់កម្មវិធីគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ (Database App) ឬប្រព័ន្ធព័ត៌មានអប់រំផ្សេងៗសម្រាប់កត់ត្រាវត្តមាន ពិន្ទុ និងស្ថិតិសិស្ស។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូលើស-ខ្វះ ត្រូវបានថយចុះ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; វើបច្ចុប្បន្នភាពតារាងបែងចែកម៉ោងបង្រៀនឱ្យបានច្បាស់លាស់ និងស្នើសុំការអន្តរាគមន៍ ឬការបំពេញបន្ថែមគ្រូបង្រៀនពីការិយាល័យអប់រំស្រុក/ខណ្ឌ ឬមន្ទីរអប់រំ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានកម្មវិធីប្រជុំប្រចាំខែ ត្រីមាស និងឆមាសត្រឹមត្រូវ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំប្រតិទិនការងារប្រចាំឆ្នាំ ដោយកំណត់ថ្ងៃប្រជុំអធិការកិច្ចផ្ទៃក្នុង ប្រជុំបច្ចេកទេស និងប្រជុំគរុកោសល្យឱ្យបានច្បាស់លាស់។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>២. ការរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍសាលារៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍សាលារៀន ៥ឆ្នាំ ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រថវិកា ៣ឆ្នាំ ផែនការថវិកាប្រចាំឆ្នាំ និងផែនការប្រតិបត្តិប្រចាំឆ្នាំ បានរៀបចំតាមការណែនាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតក្រុមការងារកសាងផែនការអភិវឌ្ឍសាលារៀន (ដោយមានការចូលរួមពី គ.គ.ស. និងសហគមន៍) ដើម្បីកំណត់គោលដៅ វិភាគតម្រូវការ និងបែងចែកថវិកាឱ្យស្របតាមស្តង់ដាគុណភាពអប់រំ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៣. ការវាយតម្លៃការបំពេញការងាររបស់បុគ្គលិក</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនគ្រូបង្រៀន និងបុគ្គលិកអប់រំ បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងលទ្ធផលការងារប្រចាំឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកិច្ចព្រមព្រៀងការងារ (Performance Agreement) ដែលកំណត់សូចនាករគោលដៅច្បាស់លាស់សម្រាប់បុគ្គលិកអប់រំ និងថ្នាក់ដឹកនាំសាលា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួននាយកសាលានិងនាយករង បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងលទ្ធផលការងារប្រចាំឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងនៅ ដើមឆ្នាំសិក្សា (ខែតុលា) និងធ្វើការវាយតម្លៃលទ្ធផលនៅ ចុងឆ្នាំសិក្សា (ខែឧសភា)។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៤. រង្វាយតម្លៃលទ្ធផលសិក្សា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៤.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការរៀបចំធ្វើតេស្តស្តង់ដាដើមឆ្នាំ ឬចុងឆ្នាំ ប្រចាំខែ ឆមាស និងតេស្តស្តង់ដា ថ្នាក់ទី៣ និងទី៦ បានរៀបចំទៀងទាត់</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិវត្តនៃការធ្វើតេស្ត ការត្រួតពិនិត្យគុណភាពសំណួរ និងការកែសន្លឹកកិច្ចការប្រកបដោយភាពយុត្តិធម៌ និងតម្លាភាព។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៥. ការលើកកម្ពស់សុខភាពសិក្សា និងអាហារូបត្ថម្ភរបស់សិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការលើកកម្ពស់សេវាថែទាំសុខភាពបឋម</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; មានសៀវភៅសុខភាពសិស្ស និងសហការជាមួយមណ្ឌលសុខភាពដើម្បីពិនិត្យសុខភាពសិស្ស និងចាក់វ៉ាក់សាំង។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនបានរៀបចំកម្មវិធីពិនិត្យសុខភាពសិស្ស</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; សហការជាមួយមណ្ឌលសុខភាពដើម្បីពិនិត្យសុខភាពសិស្ស និងចាក់វ៉ាក់សាំង។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការលើកកម្ពស់ទឹកស្អាត និងអនាម័យ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; មានវេនសម្អាត និងការអនុវត្តអនាម័យជាប្រចាំដោយក្រុមប្រឹក្សាកុមារ</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការលើកកម្ពស់សុវត្ថិភាពចំណីអាហារ និងអាហារប្រកបដោយសុខភាព</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; មានកិច្ចសន្យា និងការលក់ដូរចំណីអាហារមានសុវត្តិភាព</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៥</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការអនុវត្តមុខវិជ្ជាអប់រំសុខភាព</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; មានកម្មវិធីបង្រៀន និងបានបញ្ចូលទៅក្នុងកាលវិភាគ</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៦</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការលើកកម្ពស់បរិស្ថានស្អាត បៃតង សុវត្ថិភាព អនាម័យ និងមេត្រីភាព</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកន្លែងលាងដៃ ធុងទឹកស្អាត បន្ទប់ទឹកស្អាត និងហាមឃាត់ការលក់ចំណីអាហារគ្មានស្លាកសញ្ញា ឬខូចគុណភាពក្នុងសាលា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៧</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ការរក្សាសន្តិសុខ សណ្ដាប់ធ្នាប់ ការការពារកុមារ ការបង្ការគ្រោះមហន្តរាយនានា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកន្លែងលាងដៃ ធុងទឹកស្អាត បន្ទប់ទឹកស្អាត និងហាមឃាត់ការលក់ចំណីអាហារគ្មានស្លាកសញ្ញា ឬខូចគុណភាពក្នុងសាលា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៥.៨</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនបានអនុវត្តសកម្មភាពអប់រំកាយនិងកីឡា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំសកម្មភាពអនាម័យថ្ងៃសុក្រ បៃតង និងសកម្មភាពកីឡាពេលព្រឹក ឬក្រៅម៉ោង។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៦. ការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអប់រំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានបណ្តាញអគ្គិសនី បំពាក់អ៊ីនធើណិត</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; កៀរគររកជំនួយពីសប្បុរសជន អាជ្ញាធរ និងអង្គការដៃគូ ដើម្បីបំពាក់សម្ភារៈបច្ចេកវិទ្យា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយបន្ទប់រៀនបំពាក់ឧបករណ៍សិក្សាទំនើប (LCD, Smart TV, Smart Board)</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; កៀរគររកជំនួយពីសប្បុរសជន អាជ្ញាធរ និងអង្គការដៃគូ ដើម្បីបំពាក់សម្ភារៈបច្ចេកវិទ្យា (Smart TV, Internet) និងជួសជុលហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាលារៀន។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានបណ្ណាល័យ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិភាគប្រើប្រាស់បន្ទប់បណ្ណាល័យ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.៤</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានបន្ទប់កុំព្យូទ័រសម្រាប់សិស្សរៀន</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំកាលវិភាគប្រើប្រាស់បន្ទប់កុំព្យូទ័រ។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៦.៥</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនមានទីលានកីឡារួមមាន៖ តារាបាល់ទះ បាល់ទាត់ បាល់បោះ វាយសី...</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំទីលានបាល់ទាត់ និងមានសកម្មភាពជាប្រចាំ។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>ស្តង់ដាទី៥៖ គណនេយ្យភាព</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>១. វេទិកាសាធារណៈ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>១.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>សាលារៀនរៀបចំកម្មវិធីជួបប្រជុំជាមួយមាតាបិតា អ្នកអាណាព្យាបាលសិស្ស និងសហគមន៍</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំវេទិកាសាធារណៈប្រចាំឆ្នាំ ឬប្រចាំឆមាស ដើម្បីរបាយការណ៍ពីសមិទ្ធផលការងារ ថវិកា និងបញ្ហាប្រឈមរបស់សាលារៀន ព្រមទាំងបើកទូលាយឱ្យមាតាបិតា និងសហគមន៍ផ្តល់មតិយោបល់ និងសំណូមពរនានា។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>២. ការផ្សាយព័ត៌មានជាសាធារណៈ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>២.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>លទ្ធផលតេស្តវាយតម្លៃស្តង់ដា និងព័ត៌មាននានាត្រូវបានអនុម័តដោយ គ.គ.ស និង/ឬ បិទផ្សាយជាសាធារណៈ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; បង្កើតក្តារខៀន ឬកន្លែងបិទផ្សាយព័ត៌មាន (Notice Board) នៅមុខទីចាត់ការសាលា ដើម្បីបង្ហាញពីរបាយការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុ ស្ថិតិសិស្ស និងលទ្ធផលតេស្តវាយតម្លៃស្តង់ដា ដោយមានការពិនិត្យ និងអនុម័តពីគណៈកម្មការគ្រប់គ្រងសាលារៀន (គ.គ.ស.) ជាមុន។</p> </td></tr> <tr> <td colspan="2" style="width:248px"> <p>៣. ការទទួលបានការគាំទ្រពីថ្នាក់ជាតិ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&nbsp;</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.១</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ចំនួនដងនាយកសាលា និងនាយករង បានទទួលការហ្វឹកហាត់អនុវត្តស្តង់ដាសាលារៀនគំរូពីនាយកសាលាផ្សេងៗឬមកពីថ្នាក់លើ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; ស្នើសុំ ឬចូលរួមវគ្គបណ្តុះបណ្តាល និងសិក្ខាសាលាស្ដីពីការអនុវត្តស្តង់ដាសាលារៀនគំរូដែលរៀបចំដោយការិយាល័យអប់រំ មន្ទីរអប់រំ ឬចូលរួមក្នុងកម្មវិធីទស្សនកិច្ចសិក្សាស្វែងយល់ពីបទពិសោធន៍នៅសាលារៀនគំរូផ្សេងទៀត។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.២</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនបានទទួលការហ្វឹកហាត់ការអនុវត្តកញ្ចប់សម្ភារៈអំណាន និងគណិតវិទ្យាថ្នាក់ដំបូង ឬវិធីសាស្ត្របង្រៀនភាសាខ្មែរ ឬគណិតវិទ្យា</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំវគ្គបណ្តុះបណ្តាលផ្ទៃក្នុងសាលា (School-based Training) ដោយចាត់តាំងគ្រូស្នូលដែលធ្លាប់បានtrainingពីថ្នាក់លើ មកចែករំលែកចំណេះដឹង និងបច្ចេកទេសបង្រៀនថ្មីៗដល់គ្រូបង្រៀនទូទាំងសាលា។</p> </td></tr> <tr> <td style="width:26px"> <p>៣.៣</p> </td> <td style="width:214px"> <p>ភាគរយគ្រូបង្រៀនបំពេញទស្សនៈកិច្ចសិក្សា ទៅសាលាផ្សេងៗក្នុងមួយឆ្នាំ</p> </td> <td style="width:200px"> <p>&bull; រៀបចំផែនការទស្សនកិច្ចសិក្សាសហការគ្នារវាងសាលារៀនក្នុងបណ្តុំសាលាគោលដៅ (Cluster uSchools) ដើម្បីឱ្យគ្រូអាចចូលរួមសង្កេតការណ៍បង្រៀនជាក់ស្តែង និងផ្លាស់ប្តរបទពិសោធន៍គរុកោសល្យល្អៗពីគ្នាទៅវិញទៅមក។</p> </td></tr> </table> 4jzkng2ynopaevgu45v3n1wfig7bwfk 0 54927 341964 341764 2026-10-13T11:54:15Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌនៅកម្ពុជា]] 341964 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយឈ្មោះស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌនៅកម្ពុជា]] f3pampl8ybhesn6tg291qn0zxzf6sll 0 54930 341969 341772 2026-10-13T11:55:05Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 341969 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឧទ័យទិត្យទេវី]] 6kfou6jum0y4c242eoevcieitvglsdd 0 54932 341962 341779 2026-10-13T11:53:55Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] 341962 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ហស៌លក្ស្មីទេវី]] 50sz2n6pcgtfisluy43bl4ehbjm1ioq 0 54944 341961 341849 2026-10-13T11:53:45Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] 341961 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] klkd8vhlndln678f6ycyg9d6tjnffbe 0 54945 341968 341851 2026-10-13T11:54:55Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] 341968 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] klkd8vhlndln678f6ycyg9d6tjnffbe 0 54949 341928 2026-10-12T14:48:45Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] ទៅ [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341928 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]] klkd8vhlndln678f6ycyg9d6tjnffbe 0 54950 341934 2026-10-12T16:50:00Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ប្រវត្តិភ្លេងខ្មែរ]] ទៅ [[សូរ្យទេវី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341934 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យទេវី]] c4410akeaem9z3h4d918bl9vyg6jv3z 341966 341934 2026-10-13T11:54:35Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] 341966 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] 3zq50h1jf42fph2emtwa5st47zrnrys 0 54951 341936 2026-10-12T16:50:16Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សូរ្យទេវី]] ទៅ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341936 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] 3zq50h1jf42fph2emtwa5st47zrnrys 0 54953 341941 2026-10-12T19:37:43Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សូយ៌្យទេវី]] ទៅ [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] តាមរយៈការបញ្ជូនបន្ត: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 341941 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសូរ្យលក្ឝ្មី]] 3zq50h1jf42fph2emtwa5st47zrnrys 0 54954 341957 2026-10-13T03:44:28Z Kiensvay 261 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ '''ភ្នំព្រះធាតុ''' ជារមណីយដ្ឋាន និងទីសក្ការៈបូជាដ៏ចំណាស់មួយ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ភូមិច្រកកូវ ឃុំពាម [[ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] មានចម្ងាយប្... 341957 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំព្រះធាតុ''' ជារមណីយដ្ឋាន និងទីសក្ការៈបូជាដ៏ចំណាស់មួយ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ភូមិច្រកកូវ ឃុំពាម [[ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] មានចម្ងាយប្រហែលជាង ៣០ គីឡូម៉ែត្រពីផ្លូវជាតិលេខ ៥ ត្រង់​ចំណុច​ផ្លូវបំបែក​ផ្សារ​ត្រាច ស្រុក​កំពង់ត្រឡាច។ == ប្រវត្តិ និងរឿងតំណាល == យោងតាមជំនឿ និងការដំណាលតៗគ្នា ទីនេះត្រូវបានគេជឿថាមានតាំងពីសម័យគោកធ្លក (មុនសម័យអង្គរប្រហែល ៤ ទៅ ៥ រយឆ្នាំ)។ មានការដំណាលថា ព្រះភិក្ខុ សោនៈ និង អុត្ដរៈ ពីប្រទេសឥណ្ឌា ធ្លាប់បានមកគង់ទីនេះដើម្បីផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងគេនៅឥណ្ឌូចិន។ ភ្នំព្រះធាតុជាទីអារាម និងជាតំបន់ទេសចរណ៍បែបធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទៅបំពេញកុសល និងទស្សនាកម្សាន្ត។ 4y6iabk0x2l5m6t56i7zar0lvd93j3i 0 54955 341958 2026-10-13T04:21:41Z Rotanak V. Narong 50412 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1377845670|Vong Savang]]" 341958 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Vong Savang | title = King Of Laos | image = Vong Savang.jpg | caption = Vong Savang {{circa|1960s}} | birth_date = {{birth date|1931|9|27|df=y}} | birth_place = [[Kingdom of Luang Phrabang|Luang Phrabang]], [[French protectorate of Laos|Laos]], [[French Indochina]] | death_date = {{death date and age|1978|5|2|1931|9|27|df=y}} | death_place = [[Vieng Xai]], [[Laos]] | burial_date = | burial_place = | spouse = {{Marriage|[[Mahneelai|Princess Mahneelai Panya]]|4 August 1962}} | issue = Prince [[Soulivong Savang]]<br />Prince [[Thanyavong Savang]]<br />Princess Manisophana Savang<br />Princess Sawee Nahlee Savang<br/>Prince Kiranvong Savang<br />Prince Anourathavarman Savang | full name = Vong Savang (or Varman Savangsa) | father = [[Sisavang Vatthana]] | mother = [[Khamphoui]] | royal house = [[Khun Lo|Khun Lo Dynasty]] }} '''វង្ស ស្វាង''' ( Lao ; ២៧ កញ្ញា ១៩៣១ – ២ ឧសភា ១៩៧៨) គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់រាជទាយាទចុងក្រោយនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]] ។ បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវ]] ក្នុងឆ្នាំ 1975 គាត់និងក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយពួក [[ប៉ៈថេតឡាវ|ប៉ាថេតឡាវ]] ហើយបញ្ជូនទៅជំរំអប់រំឡើងវិញ ជាកន្លែងដែលទ្រង់បានសុគត។ == ជីវិតដំបូង == ព្រះអង្គប្រសូតនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅព្រះបរមរាជវាំង [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទ [[ស្រីស្វាងវឌ្ឍនា|ស្រីស្វាង វឌ្ឍនា]] និងព្រះមហេសី ខាំភូយ ។ គាត់បានទទួលការអប់រំនៅ សាកលវិទ្យាល័យ Montpellier ហើយក្រោយមកទៀតបានសិក្សាផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងនយោបាយនៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាព្រះអង្គម្ចាស់រាជទាយាទ ( ''អង់ហ្គា ម៉ាគុតា រ៉ាចា គូម៉ារ៉ា'' ) នៅថ្ងៃទី 29 ខែតុលា ឆ្នាំ 1962 ហើយបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាង ម៉ានីឡៃ បញ្ញា (ប្រសូតថ្ងៃទី 29 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1941) នៅថ្ងៃទី 4 ខែសីហា ឆ្នាំ 1962។ ទ្រង់មានបុត្រប្រុសបួនអង្គ និងបុត្រស្រីបីអង្គ។ == មរណភាព == បន្ទាប់ពីបានអានព្រះរាជក្រឹត្យដាក់រាជ្យរបស់ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គនៅថ្ងៃទី 2 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1975 <ref>[http://www.lao-national-council.com/the-evolution-of-the-situation-in-laos-since-the-vientiane-agreement-1973/ THE EVOLUTION OF THE SITUATION IN LAOS SINCE THE VIENTIANE AGREEMENT 1973] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416003650/http://www.lao-national-council.com/the-evolution-of-the-situation-in-laos-since-the-vientiane-agreement-1973/|date=16 April 2013}}. lao-national-council.com. 31 January 2011</ref> ព្រះអង្គបានរស់នៅក្នុងគេហដ្ឋានឯកជនមួយជាមួយក្រុមគ្រួសាររបស់ព្រះអង្គរហូតដល់ឆ្នាំ 1977 នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងនាំទៅភាគខាងជើងប្រទេសឡាវ និងដាក់ក្នុងជំរំអប់រំឡើងវិញ។ ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​គេ​រាយការណ៍​ថា​បាន​សុគតនៅ​ទីនោះ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី 2 ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ 1978។ <ref>{{Cite book|title=Frommer's Cambodia and Laos|url=https://books.google.com/books?id=7RqcdCf6nMkC&pg=PA255|date=2010|isbn=978-0-470-49778-4|pages=255–}}</ref> == បញ្ហា == កូនៗរបស់លោក វង្ស សាវ៉ាង និងលោកស្រី ម៉ានីឡៃ មាន៖ {| class="wikitable" !ឈ្មោះ ! កំណើត ! សេចក្តីស្លាប់ |- | [[សុរិវង្សស្វាង|សូលីវង្ស សាវ៉ាង]] | ថ្ងៃទី ៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៦៣ | |- | ថាន់យ៉ាវង្ស សាវ៉ាង | ថ្ងៃទី ១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៦៤ | |- | ម៉ានីសុផាណា សាវ៉ាង | ឆ្នាំ ១៩៦៥ | |- | សាវី ណាលី សាវ៉ាង | ឆ្នាំ ១៩៦៧ | |- | គីរ៉ាន់វង្ស សាវ៉ាង | ឆ្នាំ១៩៦៩ | |- | ម៉ានីឡាម៉ា សាវ៉ាង | ឆ្នាំ ១៩៧៦ | |- | អនុរត្ថាវរ្ម័នស្វាង | ឆ្នាំ ១៩៧៨ | |- |} == កិត្តិយស == === ជាតិ === * គ្រឿងឥស្សរិយយស​មហាក្សត្រ នៃ ​លំដាប់​ដំរី​មួយលាន​ក្បាល និង​ឆ័ត្រ​ពណ៌ស ។ * មេដាយរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីស្វាវង្ស ថ្នាក់ទី១។ * មេដាយរជ្ជកាលព្រះបាទសម្ដេចព្រះចៅសាយវង់វឌ្ឍនៈ ថ្នាក់ទី១។ === បរទេស === * {{Flag|Japan}} : គ្រឿងឥស្សរិយយស​មហាក្សត្រ​នៃ [[Order of the Chrysanthemum|​លំដាប់​កំពូល​នៃ​ផ្កា​គ្រីសាន់ថេម៉ាំ]] (មេសា 1965)។ * {{Flag|Cambodia}} : គ្រឿងឥស្សរិយយស​មហាក្សត្រ​នៃ [[Royal Order of Cambodia|​លំដាប់​រាជវង្ស​កម្ពុជា]] * {{Flag|Nepal}} មេដាយ​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​ព្រះបាទ​ពិរិន្ទ្រ (ថ្ងៃទី 24 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1975)។ * {{Flag|Thailand}} មេដាយរាជវង្ស រ.៩ ថ្នាក់ទី១ (១៣ កក្កដា ១៩៦២)។ == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} # ↑ THE EVOLUTION OF THE SITUATION IN LAOS SINCE THE VIENTIANE AGREEMENT 1973 Archived 16 April 2013 at the Wayback Machine. lao-national-council.com. 31 January 2011 # ↑ Daniel White (2010). ''Frommer's Cambodia and Laos''. John Wiley & Sons. pp. 255–. <nowiki>ISBN 978-0-470-49778-4</nowiki>. # ↑ ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์เหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๗๙, ตอน ๖๙ง, ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๕, หน้า ๑๖๙๒ == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://www.exploitz.com/Laos-quotseminar-Campsquot-And-The-Death-Of-King-Savang-Vatthana-cg.php ឡាវ – "ជំរំសិក្ខាសាលា" និងការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទសាវង្សវឌ្ឍនា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201101710/http://www.exploitz.com/Laos-quotseminar-Campsquot-And-The-Death-Of-King-Savang-Vatthana-cg.php|date=1 February 2021}} * [http://phiengch.free.fr/Album01.htm រូបថតរាជវង្សឡាវ] {{S-start}} {{S-hou|[[Khun Lo Dynasty]]|27 September|1931|-2 May|1978/1980?}} {{s-pre}} {{S-bef|before=[[Savang Vatthana]]}} {{s-tul|title=[[Monarchs of Laos|King of Laos]]|years=March 1978?–2 May 1978/1980?|reason=[[Lao People's Revolutionary Party|Monarchy abolished in 1975 – Communist take over]]}} {{S-aft|after=[[Soulivong Savang]]}} {{S-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:King of Laos]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Kingdom of Laos]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Laos civil war]] 0i6bu1jndkqomoi7nykvxi4eloi93f5