Life

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="knc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kncwiki</dbname>
    <base>https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Nasha</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taanas</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Mana</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Faidatema</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Mana faidatǝma yǝ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Mana kǝla Wikipedia yǝn</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Liwuram</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Mana liwuram yǝ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Mana MediaWiki yǝ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Jiri</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Mana jiri yǝ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Banatǝ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Mana banatǝ yǝ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Nakka</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Mana nakka yǝ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Life</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2787</id>
    <revision>
      <id>29184</id>
      <timestamp>2026-06-09T04:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Kənəngadə''' awo laa shilan duluwuwa alagəlabe mbeji, alama alama bayanna kənjoyeyi kuru raktə kəlanzəa banatəyeyi. Raktə homeostasisbe-a, fasaltə-a, metabolism-a, wuratə-a, adaptatə-a, awoa stimulibe-a, kənzambi-a lan bayantin. Kənənga samma gana-ganan kərmuro lejin, kuru ndasoma kərmu ba. Ma'ana falsafabe kada kǝla nawa rowaben sadǝna, alama namtǝ kǝlanza-faitatin. Kənənga bayantəyedə virussoye waltə zaujin, sandi doni sandiya...&quot;</comment>
      <origin>29184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4953" sha1="d5qeqrsi0e9dlymx23lwhrl3j8uhet7" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kənəngadə''' awo laa shilan duluwuwa alagəlabe mbeji, alama alama bayanna kənjoyeyi kuru raktə kəlanzəa banatəyeyi. Raktə homeostasisbe-a, fasaltə-a, metabolism-a, wuratə-a, adaptatə-a, awoa stimulibe-a, kənzambi-a lan bayantin. Kənənga samma gana-ganan kərmuro lejin, kuru ndasoma kərmu ba. Ma'ana falsafabe kada kǝla nawa rowaben sadǝna, alama namtǝ kǝlanza-faitatin. Kənənga bayantəyedə virussoye waltə zaujin, sandi doni sandiya host cells lan satayində, kuru muwontə kənənga da gadeye'a, daji gadejin kənənga dinaye'a. Dunya sammason kənənga mbeji suro kasam-a, nji-a, katidi-an, ecosystems kada shima biospheredə safta wo. Laanzadǝ nasha zauro zau, extremophiles bas sandima kǝndaramnzawo. Kənənga do suro ecosystem ye də sha biota lan bowotin.

Kənəngadə zaman kurebedən kəratəna, tiworiwa alama Empedoclesbe materialismdə awowa diyau abadan kəllataro wono, kuru Aristotlebe hylomorphismnzədə awowa rowaso rowa mbeji kuru siffanza-a zahirnza-a mbejiro wono. Kənəngadə gananzə yayi saa biliyon 3.5 kozənalan fəlangono, kuru adəye kakanza dunya sammabe suwudəna. Adǝ shima alauwa jilitiloa donyi kǝrma dǝro wuratǝnama dǝro walzǝna, diwal alauwa jilitiloa donyi baro walzana ma, laa dǝye awo donyi fossilye kolzana. Awowa rowa sodə'a yaktə jarabtə, kuruson, Aristotle lan badigatə. Yayaktə kərmabedə badiyatə Carl Linnaeusbe fasalnzə su binomialbedən saa 1740s lan.

Awowa rowasodə biochemical moleculeslan kəltana, ngəwunzaso awowa kemikalbe ganalan təbandəna. Awowa rowa sammaso suronzan macromolecule jili indi mbeji, shidonyi protein a nucleic acida, sandi donyi DNA a RNA a indiso: sandi adǝ bayan donyi alauwa jilitiloa so muradǝzǝna ma gozain, tartip donyi jili tilo donyi protein be ya. Protein də, waltəramzən, mashin do cidawa kemikalye kada kənəngaye sədin ma. Celldǝ shima garno kuru faida kǝnǝngabewo. Alau donyi sǝnana dǝ, prokaryotes so mbeji (bacteria a archaea a), cell kǝl sǝnana mbeji. Shi nji alaube kura kura dǝ, kambo soro eukaryotes, cell fal ro waljin aubiya cell kadaa ro waljin, kambo soro garram nza nguwu so. Kənəngadə dunyalan biya nowatə amma kənənga gade na gadeyedə mowonjinro təmatəna. Kənənga amsoye tətandənadə ilmuwu kimiyabe-a nzunduwu-aye jazayin kuru kulasayin.


Ma'ana
Lasko
Ma'ana kǝnǝngabedǝ tussuna ilmuwu kimiyabe-a kuru falsafawu-aro kaziyiro walzǝna.[5][6][7] Adəye dalilnzədə gana laadə kənəngadə futu awo laa gənyi.[8][9][10] Adəye zauro hangal gənazəyin dalil ilmu ba kəla awowa rowaben, waneye mbejiro wallono-a, waneye diya dunyaben wurazana.[11][12] Ma'ana falsafabe kəla kənəngaben ye fuwuro sadədəna, kazəyiya samunnam kəla futu awoa rowa-a awoa rowa gənyi-a gayirtəyen.[13] Ma'ana sharabe kəla kənəngaben gashiptəna, amma adəbe hangalnzə kəla shawari kam kərmube warmatəgəben cedo, kuru sharabe futu shawari adəbe suwudinna.[14] Gananzə yayi ma'ana 123 kəla kənəngaben təbandəna.[15]

Biota dǝ shima samno awowa rowa ye, musamman maro dabba so kǝska so, sandi donyi na laa lan kuru loktu laa lan dawuna ma, [16] alamanna ecosystem au biome yeyi; adə nankaro, məradə alagəwa nzəliwobedə shima biota ecosystembedəga nzəliwo.[17]

Bayantəma
Bayan gade: Organism
Ma'ana kənəngabe yedə asutu kambima ba nankadəro, ma'ana kərmaye ngəwuso suro ilmu biologybedə, kəra kimiyabe kəla kənəngabedə, fasariyima. Kənəngadə shiga alamaram awolaabe ro gotəna shidəwo kəndaaramnzəga ​​səliwinma, fuwuzəyinma au dunowa sədinma suro kəndaaramdəben. Adəye maananzədə awowa anyi sammaso au ngəwunzaso:[7][18][19][20][21][22]

Homeostasis: shima kǝndaram surowabe kaltǝgǝ kǝla kǝndaram sambisoro faltinbaro; misallo, zungu fulutə nankaro.
Karapka: shi donyi cell fal au kada lan kǝltǝna ma – shi donyi kǝnǝnga ye.
Metabolism: shima fasal donyi energy ye, faida kemikalya ro kalakta cellular ro kalakta (anabolism) kuru awoa tiyi lan awoa tiyi lan tuwondin ma (catabolism). Awowa rowasodə duno məradəzana homeostasis-a cidawa gade-aro.
Wuratə: nəm nguwu anabolismye catabolism'a kozənaro. Awo alagǝbe wurajindǝ nǝmkuranzǝ-a kuru garnzǝ-a tǝrayin.
Adaptation: shima diwal donyi alau ye kǝnǝnganzǝ lan kǝnǝngatǝyin ma.[23][24][25]
Awo donyi stimuli ro jawawu yiwo: alaman nasha nji alaube donyi cellula fal be, kemikal donyi diya be lan, kǝltǝ donyi kǝltǝram donyi cell nguwu be, awu lambo donyi kǝska be kawusu ro sawartǝna ma (phototropism), a chemotaxis.
Kənzambi: raktə nji alaube bəlin tandobe, jima'imen nji alaube fallan aubiya jima'ilan nji alaubedən aubiya nji alaube indilan.
Fiziya
Bayan gade: Entropy-a kənənga-a
Nasha kururam fiziyaben, nji alaubedə nizam thermodynamicbe shidonyi garno molecularbe tartipkata shidonyi kǝlanzǝ waltǝ sutuluyinma kuru kǝnǝnga dǝye sǝkǝnaro wurajinma.[26][27] Thermodynamically lan, kǝnǝnga dǝ nizam kaata do</text>
      <sha1>d5qeqrsi0e9dlymx23lwhrl3j8uhet7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29185</id>
      <parentid>29184</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5286" sha1="150ldpz3b5u2ke2al0pgjtv57iq6rfm" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kənəngadə''' awo laa shilan duluwuwa alagəlabe mbeji, alama alama bayanna kənjoyeyi kuru raktə kəlanzəa banatəyeyi. Raktə homeostasisbe-a, fasaltə-a, metabolism-a, wuratə-a, adaptatə-a, awoa stimulibe-a, kənzambi-a lan bayantin. Kənənga samma gana-ganan kərmuro lejin, kuru ndasoma kərmu ba. Ma'ana falsafabe kada kǝla nawa rowaben sadǝna, alama namtǝ kǝlanza-faitatin. Kənənga bayantəyedə virussoye waltə zaujin, sandi doni sandiya host cells lan satayində, kuru muwontə kənənga da gadeye'a, daji gadejin kənənga dinaye'a. Dunya sammason kənənga mbeji suro kasam-a, nji-a, katidi-an, ecosystems kada shima biospheredə safta wo. Laanzadǝ nasha zauro zau, extremophiles bas sandima kǝndaramnzawo. Kənənga do suro ecosystem ye də sha biota lan bowotin.

Kənəngadə zaman kurebedən kəratəna, tiworiwa alama Empedoclesbe materialismdə awowa diyau abadan kəllataro wono, kuru Aristotlebe hylomorphismnzədə awowa rowaso rowa mbeji kuru siffanza-a zahirnza-a mbejiro wono. Kənəngadə gananzə yayi saa biliyon 3.5 kozənalan fəlangono, kuru adəye kakanza dunya sammabe suwudəna. Adǝ shima alauwa jilitiloa donyi kǝrma dǝro wuratǝnama dǝro walzǝna, diwal alauwa jilitiloa donyi baro walzana ma, laa dǝye awo donyi fossilye kolzana. Awowa rowa sodə'a yaktə jarabtə, kuruson, Aristotle lan badigatə. Yayaktə kərmabedə badiyatə Carl Linnaeusbe fasalnzə su binomialbedən saa 1740s lan.

Awowa rowasodə biochemical moleculeslan kəltana, ngəwunzaso awowa kemikalbe ganalan təbandəna. Awowa rowa sammaso suronzan macromolecule jili indi mbeji, shidonyi protein a nucleic acida, sandi donyi DNA a RNA a indiso: sandi adǝ bayan donyi alauwa jilitiloa so muradǝzǝna ma gozain, tartip donyi jili tilo donyi protein be ya. Protein də, waltəramzən, mashin do cidawa kemikalye kada kənəngaye sədin ma. Celldǝ shima garno kuru faida kǝnǝngabewo. Alau donyi sǝnana dǝ, prokaryotes so mbeji (bacteria a archaea a), cell kǝl sǝnana mbeji. Shi nji alaube kura kura dǝ, kambo soro eukaryotes, cell fal ro waljin aubiya cell kadaa ro waljin, kambo soro garram nza nguwu so. Kənəngadə dunyalan biya nowatə amma kənənga gade na gadeyedə mowonjinro təmatəna. Kənənga amsoye tətandənadə ilmuwu kimiyabe-a nzunduwu-aye jazayin kuru kulasayin.


Ma'ana
Lasko
Ma'ana kǝnǝngabedǝ tussuna ilmuwu kimiyabe-a kuru falsafawu-aro kaziyiro walzǝna.[5][6][7] Adəye dalilnzədə gana laadə kənəngadə futu awo laa gənyi.[8][9][10] Adəye zauro hangal gənazəyin dalil ilmu ba kəla awowa rowaben, waneye mbejiro wallono-a, waneye diya dunyaben wurazana.[11][12] Ma'ana falsafabe kəla kənəngaben ye fuwuro sadədəna, kazəyiya samunnam kəla futu awoa rowa-a awoa rowa gənyi-a gayirtəyen.[13] Ma'ana sharabe kəla kənəngaben gashiptəna, amma adəbe hangalnzə kəla shawari kam kərmube warmatəgəben cedo, kuru sharabe futu shawari adəbe suwudinna.[14] Gananzə yayi ma'ana 123 kəla kənəngaben təbandəna.[15]

Biota dǝ shima samno awowa rowa ye, musamman maro dabba so kǝska so, sandi donyi na laa lan kuru loktu laa lan dawuna ma, [16] alamanna ecosystem au biome yeyi; adə nankaro, məradə alagəwa nzəliwobedə shima biota ecosystembedəga nzəliwo.[17]

Bayantəma
Bayan gade: Organism
Ma'ana kənəngabe yedə asutu kambima ba nankadəro, ma'ana kərmaye ngəwuso suro ilmu biologybedə, kəra kimiyabe kəla kənəngabedə, fasariyima. Kənəngadə shiga alamaram awolaabe ro gotəna shidəwo kəndaaramnzəga ​​səliwinma, fuwuzəyinma au dunowa sədinma suro kəndaaramdəben. Adəye maananzədə awowa anyi sammaso au ngəwunzaso:[7][18][19][20][21][22]

Homeostasis: shima kǝndaram surowabe kaltǝgǝ kǝla kǝndaram sambisoro faltinbaro; misallo, zungu fulutə nankaro.
Karapka: shi donyi cell fal au kada lan kǝltǝna ma – shi donyi kǝnǝnga ye.
Metabolism: shima fasal donyi energy ye, faida kemikalya ro kalakta cellular ro kalakta (anabolism) kuru awoa tiyi lan awoa tiyi lan tuwondin ma (catabolism). Awowa rowasodə duno məradəzana homeostasis-a cidawa gade-aro.
Wuratə: nəm nguwu anabolismye catabolism'a kozənaro. Awo alagǝbe wurajindǝ nǝmkuranzǝ-a kuru garnzǝ-a tǝrayin.
Adaptation: shima diwal donyi alau ye kǝnǝnganzǝ lan kǝnǝngatǝyin ma.[23][24][25]
Awo donyi stimuli ro jawawu yiwo: alaman nasha nji alaube donyi cellula fal be, kemikal donyi diya be lan, kǝltǝ donyi kǝltǝram donyi cell nguwu be, awu lambo donyi kǝska be kawusu ro sawartǝna ma (phototropism), a chemotaxis.
Kənzambi: raktə nji alaube bəlin tandobe, jima'imen nji alaube fallan aubiya jima'ilan nji alaubedən aubiya nji alaube indilan.
Fiziya
Bayan gade: Entropy-a kənənga-a
Nasha kururam fiziyaben, nji alaubedə nizam thermodynamicbe shidonyi garno molecularbe tartipkata shidonyi kǝlanzǝ waltǝ sutuluyinma kuru kǝnǝnga dǝye sǝkǝnaro wurajinma.[26][27] Thermodynamically lan, kǝnǝnga dǝ nizam kaata do&lt;ref&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6844682&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9006020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2025CBio...35..198T&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7186216&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AsBio...9..401T&lt;/ref&gt;

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>150ldpz3b5u2ke2al0pgjtv57iq6rfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biological classification</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2788</id>
    <revision>
      <id>29186</id>
      <timestamp>2026-06-09T04:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Biologiya lan''', taxonomy (Greek kureye lan τάξις (taxis) 'tartip' a -νομία (-nomia) 'diwal') shima ilmu kimiyabe su kǝnjobe, bayantǝbe (kokortǝ) kuru kufuwa alaubedǝa yayaktǝ. Diwalwa zamanbedə nəmkam kaduwube-a nəmkam faltəbe-aro daraja cin.[1] Organismya so dǝ sandiya taxa ro yakkata (fal: taxon), kuru karapka adǝro daraja taxonomiya ye sadǝna; karapka donyi daraja tǝna ma dǝ raktǝ kǝltǝ karapka donyi daraja kura ma, adǝye s...&quot;</comment>
      <origin>29186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4450" sha1="advsmi53nqh81r77wmvekk5gqkl2vfe" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Biologiya lan''', taxonomy (Greek kureye lan τάξις (taxis) 'tartip' a -νομία (-nomia) 'diwal') shima ilmu kimiyabe su kǝnjobe, bayantǝbe (kokortǝ) kuru kufuwa alaubedǝa yayaktǝ. Diwalwa zamanbedə nəmkam kaduwube-a nəmkam faltəbe-aro daraja cin.[1] Organismya so dǝ sandiya taxa ro yakkata (fal: taxon), kuru karapka adǝro daraja taxonomiya ye sadǝna; karapka donyi daraja tǝna ma dǝ raktǝ kǝltǝ karapka donyi daraja kura ma, adǝye sǝkǝ daraja taxonomicbe tuwandin. Daraja donyi faida zaman be du shima donyi donyi, mairi, phylum (yaktǝ donyi loktu laan botany lan faidatin nasha phylum be lan), aji, tartip a, yalla a genus a kusunyi a. Malǝm ilmu kǝskaye Swedish be du Carl Linnaeus shima tartif donyi tartip taxonomya ye yayaktǝ ma kunkutu.

Fuwutǝ tiworibe-a, bayanna-a kuru nzundu biologibe-a tartifdo tartip alagǝwabe-a, tartipdo Linnaeanbedǝ tartip zamanbe ro faltǝna, shido alaka kate alagǝwa rowa-a kuru baro walzana-a fǝlejinro nyatǝnama.

Bayen
Ma'ana donyi taxonomy be du, kǝndaram lan gadejin, sonyayi faida donyi: asutu, su kǝnjo, a yayaktǝ donyi organismwa ye.[2] Namtǝ waltǝramye, ma'ana taxonomybe karǝngǝmadǝ sidiyan bayantǝna:

Tiwori a kuru kǝndodo alauwa jilitiloa ro yaktǝbe, alauwa jilitiloa kura kura ro yaktǝ, kuru karapka dǝro suwa sadǝna, adǝye sǝkǝ yaktǝ suwudin.[3]
Fannu kimiyabe (kuru nasha kura systematicsbe) shidəwo suronzən bayanna-a, asutə-a, nomenclature-a, kuru yaktə-a mbeji[4]
Ilmu kimiyabe yayaktǝbe, suro biologyben tartip nji alaubedǝga yaktǝro[5]
&quot;Kimiya donyi alauwa ro faidatayin ma, suro lan kǝra donyi alauwa jilitiloa kǝltǝye mbeji.&quot;[6]
&quot;Kulashi kəla alagəwaben dalil yaktəben&quot;[7]
&quot;Systematicsdǝ phylogenydǝ kǝrajin futudo raktǝ fasartinma suro yaktǝben kuru sudo fannu taxonomybedǝa&quot; (ma'ananzǝ tǝraana amma bayan gǝnyiro somtǝna)[8]
Ma'ana gade gade dǝye taxonomyya nasha laa systematicsbe ro gǝnazayin (ma'ana 2), nǝm kam shimadǝa kalaksayin (ma'ana 6), aubiya kalma indidǝa falro gozayin. Kasattə ba laa mbeji kəla su alagəwabedə nasha taxonomybero gotəna (ma'ananzə 1 a 2), aubiya nasha nizambe diya taxonomyben.[9][10] Misallo, fasari 6 dǝ sha fasari systematics be dǝa kǝltǝna shi donyi nomenclature dǝga diya taxonomy be lan gǝnazǝyin ma:[7]

Systematics: &quot;Kǝra kǝra donyi organismwa asutǝ, taxonomyi, a su kǝlâ organismwa ye, suro lan yektǝ alau rowa ye lǝtǝram nza latar be lan kuru kulashi donyi fal faltǝnzǝ ye faltǝnzǝ a.”
Saa 1970 lan, Michener-a al-a. &quot;Biology donyi systematicbe&quot; a &quot;taxonomy&quot; a kamanza so lan bayanzana:[11]

Ilmu alagǝbe tartibtǝdǝ (nadǝn systematics butu butin) shima fannu donyi

(a) su kimiyabe nji alaube suwudin,
(b) sandiya bayanzəna,
(c) sandiga samnonza gənajin,
(d) yaktǝ donyi organismwa ye, suwuram donyi sandiya asutuye, kuru bayan donyi tartǝnzaye,
(e) gargam alaube kulashinza, kuru
(f) kəndaramnzaro adaptatə sorin.
Adə shima fannu donyi gargam kuruwu'a kuru saa karəngə adən bəlintəgə nowata səbandəna, musamman maro nasha awo kəra gultuwuye lan. Nasha laa donyi theoretical ye dǝ, nasha laa kǝla fǝlango yen kara (mauduwu e-a f-a samin), sandi gafsǝnama dǝ, kaziyi yaktǝye dǝa lezǝna. Taxonomy du shima nasha donyi systematicbe du mauduwuwa (a) lan sǝta (d) samin ro sadǝna ma.

Kalmawa samma so suronzan taxonomy-a, systematic biology-a, systematics-a, ilmu kimiyabe-a, biologybe-a, phylogenetics-adə loktu laan maananza fal, loktu laan gana gade, amma sambisoro kəltana kuru kəltana.[2][12] Ma'ana &quot;taxonomy&quot; ye donyi farak lan faidatin ma. Kalma adǝ kǝlanzǝma suro saa 1813 lan de Candolle, suro kitawunzǝ ilmu kǝskaye lan bayanzǝna.[13] John Lindley ye ma’ana burwoye systematicya du wa saa 1830 lan cina, sonyayi shiye ruwozǝna kǝla “tartiram botany” yen susu kalma “systematic” ye dǝa yayero.[2] Am Europebedǝ kalma &quot;systematics&quot; a &quot;biosystematics&quot; adǝ faidatayin kǝra awoa alakkatabe sammason, amma am yala Americabedǝ &quot;taxonomy&quot; faidatayin ngǝwusoro.[14] Son yaye, taxonomy, taganasmaro alpha taxonomy, shima taganasmaro asutu, bayan, kuru su kǝnjo (alama, nomenclature) nji alaube, [15] kuru &quot;yayaktǝ&quot; dǝ shima nji alaubedǝa suro karapka darajaben gǝnatǝ shido alaka nza nji alaube gadea fǝlejinma.

Kitawu runo-a kuru ilmu taxonomybe-a
Taxonomic review au taxonomic review dǝ shima kulashi bǝlin kǝla futu nǝm gade-gade donyi ta taganas be lan.</text>
      <sha1>advsmi53nqh81r77wmvekk5gqkl2vfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29187</id>
      <parentid>29186</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="a8e183j9ykx4m72igzv6uvvbdas7zbm" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Biologiya lan''', taxonomy (Greek kureye lan τάξις (taxis) 'tartip' a -νομία (-nomia) 'diwal') shima ilmu kimiyabe su kǝnjobe, bayantǝbe (kokortǝ) kuru kufuwa alaubedǝa yayaktǝ. Diwalwa zamanbedə nəmkam kaduwube-a nəmkam faltəbe-aro daraja cin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Taxonomy_(biology)#cite_note-1&lt;/ref&gt; Organismya so dǝ sandiya taxa ro yakkata (fal: taxon), kuru karapka adǝro daraja taxonomiya ye sadǝna; karapka donyi daraja tǝna ma dǝ raktǝ kǝltǝ karapka donyi daraja kura ma, adǝye sǝkǝ daraja taxonomicbe tuwandin. Daraja donyi faida zaman be du shima donyi donyi, mairi, phylum (yaktǝ donyi loktu laan botany lan faidatin nasha phylum be lan), aji, tartip a, yalla a genus a kusunyi a. Malǝm ilmu kǝskaye Swedish be du Carl Linnaeus shima tartif donyi tartip taxonomya ye yayaktǝ ma kunkutu.

Fuwutǝ tiworibe-a, bayanna-a kuru nzundu biologibe-a tartifdo tartip alagǝwabe-a, tartipdo Linnaeanbedǝ tartip zamanbe ro faltǝna, shido alaka kate alagǝwa rowa-a kuru baro walzana-a fǝlejinro nyatǝnama.

Bayen
Ma'ana donyi taxonomy be du, kǝndaram lan gadejin, sonyayi faida donyi: asutu, su kǝnjo, a yayaktǝ donyi organismwa ye.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Taxonomy_(biology)#cite_note-Wilkins2011-2&lt;/ref&gt; Namtǝ waltǝramye, ma'ana taxonomybe karǝngǝmadǝ sidiyan bayantǝna:

Tiwori a kuru kǝndodo alauwa jilitiloa ro yaktǝbe, alauwa jilitiloa kura kura ro yaktǝ, kuru karapka dǝro suwa sadǝna, adǝye sǝkǝ yaktǝ suwudin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Taxonomy_(biology)#cite_note-Judd-3&lt;/ref&gt;
Fannu kimiyabe (kuru nasha kura systematicsbe) shidəwo suronzən bayanna-a, asutə-a, nomenclature-a, kuru yaktə-a mbeji&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Taxonomy_(biology)#cite_note-Simpson-4&lt;/ref&gt;
Ilmu kimiyabe yayaktǝbe, suro biologyben tartip nji alaubedǝga yaktǝro&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Taxonomy_(biology)#cite_note-5&lt;/ref&gt;
&quot;Kimiya donyi alauwa ro faidatayin ma, suro lan kǝra donyi alauwa jilitiloa kǝltǝye mbeji.&quot;[6]
&quot;Kulashi kəla alagəwaben dalil yaktəben&quot;[7]
&quot;Systematicsdǝ phylogenydǝ kǝrajin futudo raktǝ fasartinma suro yaktǝben kuru sudo fannu taxonomybedǝa&quot; (ma'ananzǝ tǝraana amma bayan gǝnyiro somtǝna)[8]
Ma'ana gade gade dǝye taxonomyya nasha laa systematicsbe ro gǝnazayin (ma'ana 2), nǝm kam shimadǝa kalaksayin (ma'ana 6), aubiya kalma indidǝa falro gozayin. Kasattə ba laa mbeji kəla su alagəwabedə nasha taxonomybero gotəna (ma'ananzə 1 a 2), aubiya nasha nizambe diya taxonomyben.[9][10] Misallo, fasari 6 dǝ sha fasari systematics be dǝa kǝltǝna shi donyi nomenclature dǝga diya taxonomy be lan gǝnazǝyin ma:[7]

Systematics: &quot;Kǝra kǝra donyi organismwa asutǝ, taxonomyi, a su kǝlâ organismwa ye, suro lan yektǝ alau rowa ye lǝtǝram nza latar be lan kuru kulashi donyi fal faltǝnzǝ ye faltǝnzǝ a.”
Saa 1970 lan, Michener-a al-a. &quot;Biology donyi systematicbe&quot; a &quot;taxonomy&quot; a kamanza so lan bayanzana:[11]

Ilmu alagǝbe tartibtǝdǝ (nadǝn systematics butu butin) shima fannu donyi

(a) su kimiyabe nji alaube suwudin,
(b) sandiya bayanzəna,
(c) sandiga samnonza gənajin,
(d) yaktǝ donyi organismwa ye, suwuram donyi sandiya asutuye, kuru bayan donyi tartǝnzaye,
(e) gargam alaube kulashinza, kuru
(f) kəndaramnzaro adaptatə sorin.
Adə shima fannu donyi gargam kuruwu'a kuru saa karəngə adən bəlintəgə nowata səbandəna, musamman maro nasha awo kəra gultuwuye lan. Nasha laa donyi theoretical ye dǝ, nasha laa kǝla fǝlango yen kara (mauduwu e-a f-a samin), sandi gafsǝnama dǝ, kaziyi yaktǝye dǝa lezǝna. Taxonomy du shima nasha donyi systematicbe du mauduwuwa (a) lan sǝta (d) samin ro sadǝna ma.

Kalmawa samma so suronzan taxonomy-a, systematic biology-a, systematics-a, ilmu kimiyabe-a, biologybe-a, phylogenetics-adə loktu laan maananza fal, loktu laan gana gade, amma sambisoro kəltana kuru kəltana.[2][12] Ma'ana &quot;taxonomy&quot; ye donyi farak lan faidatin ma. Kalma adǝ kǝlanzǝma suro saa 1813 lan de Candolle, suro kitawunzǝ ilmu kǝskaye lan bayanzǝna.[13] John Lindley ye ma’ana burwoye systematicya du wa saa 1830 lan cina, sonyayi shiye ruwozǝna kǝla “tartiram botany” yen susu kalma “systematic” ye dǝa yayero.[2] Am Europebedǝ kalma &quot;systematics&quot; a &quot;biosystematics&quot; adǝ faidatayin kǝra awoa alakkatabe sammason, amma am yala Americabedǝ &quot;taxonomy&quot; faidatayin ngǝwusoro.[14] Son yaye, taxonomy, taganasmaro alpha taxonomy, shima taganasmaro asutu, bayan, kuru su kǝnjo (alama, nomenclature) nji alaube, [15] kuru &quot;yayaktǝ&quot; dǝ shima nji alaubedǝa suro karapka darajaben gǝnatǝ shido alaka nza nji alaube gadea fǝlejinma.

Kitawu runo-a kuru ilmu taxonomybe-a
Taxonomic review au taxonomic review dǝ shima kulashi bǝlin kǝla futu nǝm gade-gade donyi ta taganas be lan.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>a8e183j9ykx4m72igzv6uvvbdas7zbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Species</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2789</id>
    <revision>
      <id>29188</id>
      <timestamp>2026-06-09T04:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Alauwa''' jilitiloa (pl. species) du shima yaktǝram alaube-a kuru daraja taxonomyibe-a, kuru alauwa jilitiloa. Raktǝ bayantin kufu donyi organismwa ye kura ma, shidonyi alauwa indi donyi jinsi fal lan, tada sawandin, musamman maro kǝnzanza jima'i lan. Diwalwa gade alauwa jilitiloa bayantǝbedǝ sandima karyotype-a, siltǝram DNA-a, morphologya-a, haldo-a aubiya kǝndaram nza-a. Kǝlâ adu ye, malǝm ilmu palaeontologya ye ilmu chronospecies ye faidatana...&quot;</comment>
      <origin>29188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4898" sha1="iypck5v550dgerim7qxmjz4vl7busvy" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Alauwa''' jilitiloa (pl. species) du shima yaktǝram alaube-a kuru daraja taxonomyibe-a, kuru alauwa jilitiloa. Raktǝ bayantin kufu donyi organismwa ye kura ma, shidonyi alauwa indi donyi jinsi fal lan, tada sawandin, musamman maro kǝnzanza jima'i lan. Diwalwa gade alauwa jilitiloa bayantǝbedǝ sandima karyotype-a, siltǝram DNA-a, morphologya-a, haldo-a aubiya kǝndaram nza-a. Kǝlâ adu ye, malǝm ilmu palaeontologya ye ilmu chronospecies ye faidatana awo do fossil ye kǝnzanza du ngaltin ba ma. Adadu alauwa jilitiloa eukaryotesbedə kate miliyon 8-a 8.7-ayen kara.[1][2][3] Alama 14% yeyi suro saa 2011 yen bayantəna.[3] Jili alauwa jilitiloa sammaso (virusesdǝ sawunbaro) sandiro su indi, &quot;binomen&quot; bowotin. Nasha buro salakbe binomenbedǝ shima su genusbewo shido alauwa jilitiloa. Sashi kǝnindimi dǝ sha su tagan be lan bowotin awu epithet taganasbe lan botin (suro tartip botanybe lan, kuru loktu laan su zoologybe lan). Alaman, Boa constrictordǝ kusunyi jili Boa ye falnza, constrictordǝ shima su taganasbewo.

Ma'ana donyi samin tǝna dǝ buro salak lan ngǝlaro turin yayi, loktu ngǝlaro wutiya, sandi dǝ alauwa jilitiloa kazǝyiya wakilzayin. Misallo, kalangai alauwa jilitiloa karǝngǝadǝ asutinbaro waljin hybridizationlan, suro alauwa jilitiloa kadaa samun microspeciesbedǝn, kuru suro alauwa jilitiloa kulumben. Kuruson, suru nji alaube donyi jinsi ba lan tada gozain ma du, tartip donyi alauwa jilitiloa kǝnzambi be dǝa kalkaljin, kuru alauwa jilitiloa donyi clonalbe lan tuwandin. Sandi anyi sammaso ma'ananza cotmaro yitagatsəgənyi sonyayi, kuru sandi alauwa jilitiloa sodə alau kəngaye kamil gəyi sonyayi, kuwamiyayi shidə barimi faidaa kimiyawu-a nzəliwowu-a ro kənəga dunnyabe kəratəro, nəmzaulanzə tiworibedə muradətənyimaro. Sa alauwa jilitiloa sodǝga kamanza na gade-gaden ruwotǝnaro wallonowa, kaziyi bawo, sonyayi diwaldo alauwa jilitiloa wuratǝbe sawudǝn. Adǝye ilmuwu taxonomybedǝga mburo walzǝna, misallo, sado faltǝdo kaduwu fossilbedǝa chronospecies kadaro yaktinro, aubiya sado juwunzadǝ tartǝna halla gade-gade tuwondǝro shido cladistic speciesro bowotinma.

Jili alagǝwabe-a kuru taxa kura-adǝ sandiya Aristotlelan sǝta karnu kǝn 18thro sadǝnamaro turin, sandima yaktǝdo saraitǝramdǝa saraitǝnama, safsǝrdo kǝnǝngabe kuradǝn. Suro karnu kǝn 19th mi lan, mallumma biologiya ye asuzana kǝla shi alauwa jilitiloa dǝ raksǝ faltin loktu ngǝlro tǝdiya. Kitawu Charles Darwinbe saa 1859be kǝla furtu alauwa jilitiloaben lǝbsǝnamadǝye bayanzǝna kǝla futu alauwa jilitiloa kartǝ alaubemen sawandindǝro. Asutu shima adǝ karnu kǝn 20th ye dǝlan tartǝna, geneticya a ecologiya nǝm nguwunza so lan. Faltǝdo alaubedǝ fafaltǝ-a kuru waltǝm kǝltǝ-alan cijin, amma nji alaubedǝ mowonjin, shidǝye kǝndǝgaro yakcin kuru alaubedǝye gǝrzǝyin kazǝyi kartǝbe gade-gaden. Jinsodǝ loktu laan kate alauwa jilitiloaben faltin futu jin bowatalan; jili alagǝwa bǝlin duwaro cizayin futu kǝltǝ-a kuru polyploidy-a men; kuru alauwa jilitiloadə dalilla kada nankaro baro walzayin, awowa kada baro walzayin suro gargamben. Virusesdǝ awo taganasbe, faltǝ-a kartǝ-aye sha suwudin, kuru sandiya quasispeciesbero gotin.

Bayen
Malǝmma Biologiya a taxonomiyaya alauwa jilitiloa bayantǝro ngǝnǝktǝ kada sadǝna, morphologya lan badiza geneticya ro lezaa. Mallumma taxonomyiya burwoye alama Linnaeus yedǝn karno bawo sai awo sorunzadǝa bayanzan: adǝma daren typologiya awu morphologiya alauwa jilitiloa ro kalakkatǝ. Ernst Mayr ye duno cina kǝla kǝnzambi ye dǝro, amma adǝ, alamanna alauwa gade so yeyi, zauro zau aubiya muwonjin ba, karapka donyi alauwa ye donyi nasha lan aubiya loktu lan yakkata ma.[4][5] Dare lan ilmuwu biology ye dəye fasari Mayr ye dəga faltəro jarabsana, asutə-a kəltə-a lan, awo gade so’a.[6] Raayiwa ngəwuso samun au kəltana, adə nankaro sandiya isaftəro kəske gənyi: ilmuma biologybe R. L. Maydenbe raayiwa 24 ruwozəna,[7] kuru falsafama kimiyabe John Wilkinsdə 26 isafsəna.[4] Wilkins ye waltǝ alauwa jilitiloa tulurro yakkono: (1) alauwa jilitiloa alauwa donyi jinsǝ ba ma (2) biospecies donyi alauwa donyi kǝnzambi lan tuwandin ma (3) ecospecies donyi kǝndaram nzaye (4) alauwa donyi alauwa donyi morphobe lan tuwandin ma. phenotype-a (7) jili alagǝwabe-a, jili alagǝwabe futu ilmuwu jili alagǝwabe asuzana yeyi.[8]


Jili alagǝwabe au morfologibe

Tits Eurasianbe samma laununza fal, tawadǝro morphospeciesdǝa asutin.[9]
Typological species du shima karapka nji alaube donyi amsoye awo laa noata ma (jili, shidonyi 'nominal species' kartǝna dǝye bayanjin ma), adǝye sǝkǝ am donyi kawu ilmu kǝrazana dǝye taxon fal dǝa asuzayin futu ilmuwu taxonomybe zaman be dǝa asuzayin yeyi.[10][11] Kashimowa zamanbe-a kuru websitewa asutəbe-a jili iNaturalistsodə asutə adə faidatayin. Shi clusters variatbedǝ</text>
      <sha1>iypck5v550dgerim7qxmjz4vl7busvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29189</id>
      <parentid>29188</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="8ia1v98c01kf1odooi4v48vnx51io1r" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Alauwa''' jilitiloa (pl. species) du shima yaktǝram alaube-a kuru daraja taxonomyibe-a, kuru alauwa jilitiloa. Raktǝ bayantin kufu donyi organismwa ye kura ma, shidonyi alauwa indi donyi jinsi fal lan, tada sawandin, musamman maro kǝnzanza jima'i lan. Diwalwa gade alauwa jilitiloa bayantǝbedǝ sandima karyotype-a, siltǝram DNA-a, morphologya-a, haldo-a aubiya kǝndaram nza-a. Kǝlâ adu ye, malǝm ilmu palaeontologya ye ilmu chronospecies ye faidatana awo do fossil ye kǝnzanza du ngaltin ba ma. Adadu alauwa jilitiloa eukaryotesbedə kate miliyon 8-a 8.7-ayen kara.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-PLOS_2011-3&lt;/ref&gt; Alama 14% yeyi suro saa 2011 yen bayantəna.[3] Jili alauwa jilitiloa sammaso (virusesdǝ sawunbaro) sandiro su indi, &quot;binomen&quot; bowotin. Nasha buro salakbe binomenbedǝ shima su genusbewo shido alauwa jilitiloa. Sashi kǝnindimi dǝ sha su tagan be lan bowotin awu epithet taganasbe lan botin (suro tartip botanybe lan, kuru loktu laan su zoologybe lan). Alaman, Boa constrictordǝ kusunyi jili Boa ye falnza, constrictordǝ shima su taganasbewo.

Ma'ana donyi samin tǝna dǝ buro salak lan ngǝlaro turin yayi, loktu ngǝlaro wutiya, sandi dǝ alauwa jilitiloa kazǝyiya wakilzayin. Misallo, kalangai alauwa jilitiloa karǝngǝadǝ asutinbaro waljin hybridizationlan, suro alauwa jilitiloa kadaa samun microspeciesbedǝn, kuru suro alauwa jilitiloa kulumben. Kuruson, suru nji alaube donyi jinsi ba lan tada gozain ma du, tartip donyi alauwa jilitiloa kǝnzambi be dǝa kalkaljin, kuru alauwa jilitiloa donyi clonalbe lan tuwandin. Sandi anyi sammaso ma'ananza cotmaro yitagatsəgənyi sonyayi, kuru sandi alauwa jilitiloa sodə alau kəngaye kamil gəyi sonyayi, kuwamiyayi shidə barimi faidaa kimiyawu-a nzəliwowu-a ro kənəga dunnyabe kəratəro, nəmzaulanzə tiworibedə muradətənyimaro. Sa alauwa jilitiloa sodǝga kamanza na gade-gaden ruwotǝnaro wallonowa, kaziyi bawo, sonyayi diwaldo alauwa jilitiloa wuratǝbe sawudǝn. Adǝye ilmuwu taxonomybedǝga mburo walzǝna, misallo, sado faltǝdo kaduwu fossilbedǝa chronospecies kadaro yaktinro, aubiya sado juwunzadǝ tartǝna halla gade-gade tuwondǝro shido cladistic speciesro bowotinma.

Jili alagǝwabe-a kuru taxa kura-adǝ sandiya Aristotlelan sǝta karnu kǝn 18thro sadǝnamaro turin, sandima yaktǝdo saraitǝramdǝa saraitǝnama, safsǝrdo kǝnǝngabe kuradǝn. Suro karnu kǝn 19th mi lan, mallumma biologiya ye asuzana kǝla shi alauwa jilitiloa dǝ raksǝ faltin loktu ngǝlro tǝdiya. Kitawu Charles Darwinbe saa 1859be kǝla furtu alauwa jilitiloaben lǝbsǝnamadǝye bayanzǝna kǝla futu alauwa jilitiloa kartǝ alaubemen sawandindǝro. Asutu shima adǝ karnu kǝn 20th ye dǝlan tartǝna, geneticya a ecologiya nǝm nguwunza so lan. Faltǝdo alaubedǝ fafaltǝ-a kuru waltǝm kǝltǝ-alan cijin, amma nji alaubedǝ mowonjin, shidǝye kǝndǝgaro yakcin kuru alaubedǝye gǝrzǝyin kazǝyi kartǝbe gade-gaden. Jinsodǝ loktu laan kate alauwa jilitiloaben faltin futu jin bowatalan; jili alagǝwa bǝlin duwaro cizayin futu kǝltǝ-a kuru polyploidy-a men; kuru alauwa jilitiloadə dalilla kada nankaro baro walzayin, awowa kada baro walzayin suro gargamben. Virusesdǝ awo taganasbe, faltǝ-a kartǝ-aye sha suwudin, kuru sandiya quasispeciesbero gotin.

Bayen
Malǝmma Biologiya a taxonomiyaya alauwa jilitiloa bayantǝro ngǝnǝktǝ kada sadǝna, morphologya lan badiza geneticya ro lezaa. Mallumma taxonomyiya burwoye alama Linnaeus yedǝn karno bawo sai awo sorunzadǝa bayanzan: adǝma daren typologiya awu morphologiya alauwa jilitiloa ro kalakkatǝ. Ernst Mayr ye duno cina kǝla kǝnzambi ye dǝro, amma adǝ, alamanna alauwa gade so yeyi, zauro zau aubiya muwonjin ba, karapka donyi alauwa ye donyi nasha lan aubiya loktu lan yakkata ma.[

&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-5&lt;/ref&gt; Dare lan ilmuwu biology ye dəye fasari Mayr ye dəga faltəro jarabsana, asutə-a kəltə-a lan, awo gade so’a.[6] Raayiwa ngəwuso samun au kəltana, adə nankaro sandiya isaftəro kəske gənyi: ilmuma biologybe R. L. Maydenbe raayiwa 24 ruwozəna,[7] kuru falsafama kimiyabe John Wilkinsdə 26 isafsəna.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Species#cite_note-Zelnio-4&lt;/ref&gt; Wilkins ye waltǝ alauwa jilitiloa tulurro yakkono: (1) alauwa jilitiloa alauwa donyi jinsǝ ba ma (2) biospecies donyi alauwa donyi kǝnzambi lan tuwandin ma (3) ecospecies donyi kǝndaram nzaye (4) alauwa donyi alauwa donyi morphobe lan tuwandin ma. phenotype-a (7) jili alagǝwabe-a, jili alagǝwabe futu ilmuwu jili alagǝwabe asuzana yeyi.[8]


Jili alagǝwabe au morfologibe

Tits Eurasianbe samma laununza fal, tawadǝro morphospeciesdǝa asutin.[9]
Typological species du shima karapka nji alaube donyi amsoye awo laa noata ma (jili, shidonyi 'nominal species' kartǝna dǝye bayanjin ma), adǝye sǝkǝ am donyi kawu ilmu kǝrazana dǝye taxon fal dǝa asuzayin futu ilmuwu taxonomybe zaman be dǝa asuzayin yeyi.[10][11] Kashimowa zamanbe-a kuru websitewa asutəbe-a jili iNaturalistsodə asutə adə faidatayin. Shi clusters variatbedǝ

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>8ia1v98c01kf1odooi4v48vnx51io1r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>