Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3019 29778 2026-07-31T13:00:45Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Organic chemistry''' də shima fannu gana laa suro chemistry yen kəra ilmu kimiyabe kəla gar-a, awo-a, kuru awoa organicbe-a (maana awoa gade-gade suronzan carbon atoms) mbeji.[1] Surodən kəra kəla garno awowa tiyi dabbaye mbeji, futu gartənzaye notə-a, awowa zahirye-a kemikalye-a kulastə-a, kuru awowa kemikalye kəltanza notə-a, hal awowa tiyi dabbaye-a asutəro. Kəra kəla awoa alagəlaben kəltabedə suronzən kemikal awoa alagəlabe kəlta mb..." 29778 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Organic chemistry''' də shima fannu gana laa suro chemistry yen kəra ilmu kimiyabe kəla gar-a, awo-a, kuru awoa organicbe-a (maana awoa gade-gade suronzan carbon atoms) mbeji.[1] Surodən kəra kəla garno awowa tiyi dabbaye mbeji, futu gartənzaye notə-a, awowa zahirye-a kemikalye-a kulastə-a, kuru awowa kemikalye kəltanza notə-a, hal awowa tiyi dabbaye-a asutəro. Kəra kəla awoa alagəlaben kəltabedə suronzən kemikal awoa alagəlabe kəlta mbeji, kurunso, kuru polymers, kuru kəra awoa alagəlabe fal-fal suro laboratoryben kuru kəra theoreticalben (suro silicoben). Kemikalla jili tilo do suro chemistry organic ye lan kəratəna də, suronzan hydrocarbons mbeji (awo do suronzən carbon a hydrogen a mbeji) kuru awo do carbon lan faidatin ma, amma suronzən awoa gade mbeji, musamman maro oxygen a, nitrogen a, sulfur a, phosphorus a (suro biochemicals kadayen mbeji) kuru halogens a. Chemistry do organometallic ye də shima kəra awo do suronzən carbon-metal bond mbeji ma.[3] Organic compoundsdə shima furtu kənənga nowata sammasobewo kuru shima kemikalla nowata ngəwuwo. Diwal kəltəram carbon ye də, valence nzə diyau, bond fal, indi, yakkə, kuru gar do electrons ye də, organic compounds də’a gade-gadero sədin, kuru faidanza nguwu. Sandidə shima furtu karewa kasuwube kadayewo kurun kəndoye mbeji; petrochemicals-a kuru agrichemicals-a, kuru awowa sandilan tətandinma so-a, awowa kəltabe-a; robawa; fuels-a kuru karewa tartəgəbe-a. Kəra kəla chemistry organicbedə chemistry organometallicbe-a biochemistrybe-a kəlzəna, amma kuruson chemistry kurunbe-a, polymer chemistrybe-a, kuru kimiya karewabe-a.[1] Lamarra ilmube Organic chemistry də shima mowonti kura au jami'a lan kəratin.[4] Shidə darasə zauro zauro gotəna amma fuwurawaro faidatəro tədəna.[5] Gargam Hawar kura: Gargam chemistrybe Kashimo zamanbe nankaro, loktu biologybe-a kuru organic chemistrybe-a wune. Friedrich Wohler Kawu karnu kən 18th ye dəro, chemists ye kasatsana kəla compound do awoa rowa lan tuwandin ma də, duno faida do sandiya inorganic compounds lan gayirjin ma mbeji. Futu raayi vitalismbe (nazari duno faidabe) ye bayanzənadən, awoa tiyi awoa tiyibedəro "duno faidabe" təkkəna.[6] Suro reta karnu kǝn mewun lagarmin, kǝra’a donyi organic compound ye lan tuwandin ma. Saa 1816 lan Michel Chevreul ye kəra shawul do kəmbu-a alkali-a lan tətandin dəga badiwono. Shiye acid do, alkali'a kəltə shawul dəga sətandin dəga yaksəna. Sandi samma awo kəltəram fal-falro walzənadəga, shiye fəlezəna kəla mowonjin kemikal faltə suro kaisəwa gade-gaden (shidoni adamen awoa organicben təbandində), awo kəltəram bəlin sutuluyin, "duno faidabe" baro. Suro saa 1828 yen Friedrich Wöhler ye kemikal donyi urea (carbamide) lan bowotin ma, awo donyi collo lan faidatin ma, awo donyi manda potassium cyanate a ammonium sulfate a), shi donyi kǝrma dǝro Wöhler synthesis lan bowotin ma. Wöhler kəlanzəma hangal gənazəna kəla shiye vitalismdəga kasatsənyiben, adə shima buro salakkin awo shiro organic gultindəga suro laboratoryben tətandin awoa biological (organic) baditəram baro. Shi lamardǝ kǝrmagǝro kasatkata kǝla shiye kaida vitalismbedǝga kasatsǝnyiro.[7] 99wy6wvpl0x2wdpt7tx0nnmbd3karb0 29779 29778 2026-07-31T13:08:18Z Abba Khaleel 1413 29779 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Organic chemistry''' də shima fannu gana laa suro chemistry yen kəra ilmu kimiyabe kəla gar-a, awo-a, kuru awoa organicbe-a (maana awoa gade-gade suronzan carbon atoms) mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organic_chemistry#cite_note-J._Clayden,_N._Greeves_2012_pp._1-15-1</ref> Surodən kəra kəla garno awowa tiyi dabbaye mbeji, futu gartənzaye notə-a, awowa zahirye-a kemikalye-a kulastə-a, kuru awowa kemikalye kəltanza notə-a, hal awowa tiyi dabbaye-a asutəro. Kəra kəla awoa alagəlaben kəltabedə suronzən kemikal awoa alagəlabe kəlta mbeji, kurunso, kuru polymers, kuru kəra awoa alagəlabe fal-fal suro laboratoryben kuru kəra theoreticalben (suro silicoben). Kemikalla jili tilo do suro chemistry organic ye lan kəratəna də, suronzan hydrocarbons mbeji (awo do suronzən carbon a hydrogen a mbeji) kuru awo do carbon lan faidatin ma, amma suronzən awoa gade mbeji, musamman maro oxygen a, nitrogen a, sulfur a, phosphorus a (suro biochemicals kadayen mbeji) kuru halogens a. Chemistry do organometallic ye də shima kəra awo do suronzən carbon-metal bond mbeji ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organic_chemistry#cite_note-3</ref> Organic compoundsdə shima furtu kənənga nowata sammasobewo kuru shima kemikalla nowata ngəwuwo. Diwal kəltəram carbon ye də, valence nzə diyau, bond fal, indi, yakkə, kuru gar do electrons ye də, organic compounds də’a gade-gadero sədin, kuru faidanza nguwu. Sandidə shima furtu karewa kasuwube kadayewo kurun kəndoye mbeji; petrochemicals-a kuru agrichemicals-a, kuru awowa sandilan tətandinma so-a, awowa kəltabe-a; robawa; fuels-a kuru karewa tartəgəbe-a. Kəra kəla chemistry organicbedə chemistry organometallicbe-a biochemistrybe-a kəlzəna, amma kuruson chemistry kurunbe-a, polymer chemistrybe-a, kuru kimiya karewabe-a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organic_chemistry#cite_note-J._Clayden,_N._Greeves_2012_pp._1-15-1</ref> Lamarra ilmube Organic chemistry də shima mowonti kura au jami'a lan kəratin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Organic_chemistry#cite_note-4</ref> Shidə darasə zauro zauro gotəna amma fuwurawaro faidatəro tədəna.[5] Gargam Hawar kura: Gargam chemistrybe Kashimo zamanbe nankaro, loktu biologybe-a kuru organic chemistrybe-a wune. Friedrich Wohler Kawu karnu kən 18th ye dəro, chemists ye kasatsana kəla compound do awoa rowa lan tuwandin ma də, duno faida do sandiya inorganic compounds lan gayirjin ma mbeji. Futu raayi vitalismbe (nazari duno faidabe) ye bayanzənadən, awoa tiyi awoa tiyibedəro "duno faidabe" təkkəna.[6] Suro reta karnu kǝn mewun lagarmin, kǝra’a donyi organic compound ye lan tuwandin ma. Saa 1816 lan Michel Chevreul ye kəra shawul do kəmbu-a alkali-a lan tətandin dəga badiwono. Shiye acid do, alkali'a kəltə shawul dəga sətandin dəga yaksəna. Sandi samma awo kəltəram fal-falro walzənadəga, shiye fəlezəna kəla mowonjin kemikal faltə suro kaisəwa gade-gaden (shidoni adamen awoa organicben təbandində), awo kəltəram bəlin sutuluyin, "duno faidabe" baro. Suro saa 1828 yen Friedrich Wöhler ye kemikal donyi urea (carbamide) lan bowotin ma, awo donyi collo lan faidatin ma, awo donyi manda potassium cyanate a ammonium sulfate a), shi donyi kǝrma dǝro Wöhler synthesis lan bowotin ma. Wöhler kəlanzəma hangal gənazəna kəla shiye vitalismdəga kasatsənyiben, adə shima buro salakkin awo shiro organic gultindəga suro laboratoryben tətandin awoa biological (organic) baditəram baro. Shi lamardǝ kǝrmagǝro kasatkata kǝla shiye kaida vitalismbedǝga kasatsǝnyiro.[7] == Lamintǝ == proenx0nacuqz1bam44na419v0cdlcr 0 3020 29780 2026-07-31T13:09:51Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Carbohydrate''' də shiwur (saccharide) au shiwur lan tuwandin ma. Carbohydrates kəskelan, kabon-haidrojin-kəla-oxygenbe adadu atomicbedə shima 1:2:1, maanazədə sandiga fasal kəndobe (CH2O)n lan wakiltin. Amino acid so, fat so, nucleic acid so, carbohydrates so də sandima awoa tiyi lan tuwondin ma kura kura wo. Carbohydrates də faida kada sədin awo rowa lan.[3] Polysaccharides du shima duno gǝnatǝram (alaman starch a glycogen) kuru awoa tiyi ga..." 29780 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Carbohydrate''' də shiwur (saccharide) au shiwur lan tuwandin ma. Carbohydrates kəskelan, kabon-haidrojin-kəla-oxygenbe adadu atomicbedə shima 1:2:1, maanazədə sandiga fasal kəndobe (CH2O)n lan wakiltin. Amino acid so, fat so, nucleic acid so, carbohydrates so də sandima awoa tiyi lan tuwondin ma kura kura wo. Carbohydrates də faida kada sədin awo rowa lan.[3] Polysaccharides du shima duno gǝnatǝram (alaman starch a glycogen) kuru awoa tiyi gar be (asalman, cellulose suro kǝska ye lan, chitin suro arthropods a fungi a). Shi 5-carbon monosaccharide ribose də shi nasha faida’a coenzymes yen (alaman ATP, FAD, NAD) kuru shila ngawoye do RNA lan notənama. Deoxyribose donyi sha DNA lan tuwandin ma du. Saccharides a awoa sandiya tuwandin ma so dǝ faida donyi tiyi lan faidajin ma, kǝnzambi lan, kwasuwa suwudin ma, bu kǝltǝ lan, kuru wuratu lan.[4] Carbohydratesdə sandima dawudi kəmbubewo kuru kəmbu alagəlabe-a kəmbuwa tandobe-a kadalan təwandin. Starch də polysaccharide kuru shidə atamlan ngəwu (laama, masar, shangawa), dankali, kuru kəmbu atamlan tətandin, misallo burodi, pizza au pasta. Shiwurdə suro kəmbu adamganaben fəlejin musammanno shiwur kəla tewurben (sucrose, shiga rekelan tuwandin au sugar beetlan), lactose (suro camben ngəwu), glucose-a fructose-a, sandi indiso suro kəmaanben, tada kəskabe kadaben, kuru kare kəliben təbandin. Shiwur tewurbe-a, cam-a, au kəmaan-adə ngəwusoro awo kənzabe-a kəmbu dawartəna kadaro tərayin misallo jam-a, biskit-a, scones-a cake-a. Ilmu kalmabe Kalima "carbohydrate" də maana kada mbeji kuru maananzədə awo kəlanzən kara. Kalimawa do carbohydrate'a leyata də suronzan "shiwur", "saccharide", "glucan", [5] kuru "glucide".[6] Suro kimiya kǝmbuben kalma "carbohydrate" dǝ ma'ananzǝ kǝmbu jilifi yayi starch nguwuwa (alamanna atam so, burodi so, pasta so) au carbohydrates kǝske so, au shiwur kǝske so, misallo sucrose so (suro candy so, jam so, kuru dessert so lan tuwandin). Carbohydrates də shima fiber kəmbuye, alama cellulose yeyi. Sakkarida Badiyaram zande kəla carbohydrates yen də shima saccharides. Monosaccharides də sandima kəmbu tiyi yin tuwondin ma do kəske ma, dalil nzadə shima sha njiyero yikkəm yin fasaltə yin fasal yin har harbohydrates gana ro walzə bawo. Sakarida faldə kambowo soro fasal Cm (H2O)n be mbeji. Disaccharides (misallo, sucrose) sandima nguwu, futu polysaccharides/oligosaccharides (misallo, starch, cellulose) yeyi. Saccharides də sandima polyhydroxy aldehydes, ketones, kuru awoa do polymers lan tuwandin ma, kəltəram jili acetal ye mbeji. Sandidə futu polymerizationnzaben yaktin. Polyols nguwu so carbohydrates ro yakkata. Suro carbohydrates nguwu yen, karapka OH ye də N-acetyl lan kəltin au faltin (misallo, chitin), sulfate (misallo, glycosaminoglycans), carboxylic acid, kuru deoxy faltə (misallo, fucose, sialic acid). 4dwguff2n4rav4gzou4ewp0euix3pqj 29781 29780 2026-07-31T13:13:39Z Abba Khaleel 1413 29781 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Carbohydrate''' də shiwur (saccharide) au shiwur lan tuwandin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Carbohydrate#cite_note-1</ref> Carbohydrates kəskelan, kabon-haidrojin-kəla-oxygenbe adadu atomicbedə shima 1:2:1, maanazədə sandiga fasal kəndobe (CH2O)n lan wakiltin. Amino acid so, fat so, nucleic acid so, carbohydrates so də sandima awoa tiyi lan tuwondin ma kura kura wo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Carbohydrate#cite_note-2</ref> Carbohydrates də faida kada sədin awo rowa lan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Carbohydrate#cite_note-3</ref> Polysaccharides du shima duno gǝnatǝram (alaman starch a glycogen) kuru awoa tiyi gar be (asalman, cellulose suro kǝska ye lan, chitin suro arthropods a fungi a). Shi 5-carbon monosaccharide ribose də shi nasha faida’a coenzymes yen (alaman ATP, FAD, NAD) kuru shila ngawoye do RNA lan notənama. Deoxyribose donyi sha DNA lan tuwandin ma du. Saccharides a awoa sandiya tuwandin ma so dǝ faida donyi tiyi lan faidajin ma, kǝnzambi lan, kwasuwa suwudin ma, bu kǝltǝ lan, kuru wuratu lan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Carbohydrate#cite_note-4</ref> Carbohydratesdə sandima dawudi kəmbubewo kuru kəmbu alagəlabe-a kəmbuwa tandobe-a kadalan təwandin. Starch də polysaccharide kuru shidə atamlan ngəwu (laama, masar, shangawa), dankali, kuru kəmbu atamlan tətandin, misallo burodi, pizza au pasta. Shiwurdə suro kəmbu adamganaben fəlejin musammanno shiwur kəla tewurben (sucrose, shiga rekelan tuwandin au sugar beetlan), lactose (suro camben ngəwu), glucose-a fructose-a, sandi indiso suro kəmaanben, tada kəskabe kadaben, kuru kare kəliben təbandin. Shiwur tewurbe-a, cam-a, au kəmaan-adə ngəwusoro awo kənzabe-a kəmbu dawartəna kadaro tərayin misallo jam-a, biskit-a, scones-a cake-a. Ilmu kalmabe Kalima "carbohydrate" də maana kada mbeji kuru maananzədə awo kəlanzən kara. Kalimawa do carbohydrate'a leyata də suronzan "shiwur", "saccharide", "glucan", [5] kuru "glucide".[6] Suro kimiya kǝmbuben kalma "carbohydrate" dǝ ma'ananzǝ kǝmbu jilifi yayi starch nguwuwa (alamanna atam so, burodi so, pasta so) au carbohydrates kǝske so, au shiwur kǝske so, misallo sucrose so (suro candy so, jam so, kuru dessert so lan tuwandin). Carbohydrates də shima fiber kəmbuye, alama cellulose yeyi. Sakkarida Badiyaram zande kəla carbohydrates yen də shima saccharides. Monosaccharides də sandima kəmbu tiyi yin tuwondin ma do kəske ma, dalil nzadə shima sha njiyero yikkəm yin fasaltə yin fasal yin har harbohydrates gana ro walzə bawo. Sakarida faldə kambowo soro fasal Cm (H2O)n be mbeji. Disaccharides (misallo, sucrose) sandima nguwu, futu polysaccharides/oligosaccharides (misallo, starch, cellulose) yeyi. Saccharides də sandima polyhydroxy aldehydes, ketones, kuru awoa do polymers lan tuwandin ma, kəltəram jili acetal ye mbeji. Sandidə futu polymerizationnzaben yaktin. Polyols nguwu so carbohydrates ro yakkata. Suro carbohydrates nguwu yen, karapka OH ye də N-acetyl lan kəltin au faltin (misallo, chitin), sulfate (misallo, glycosaminoglycans), carboxylic acid, kuru deoxy faltə (misallo, fucose, sialic acid). == Lamintǝ == hq9q1gssqgxntukqju35bxxj7tjui9p 0 3021 29782 2026-07-31T13:15:26Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Hormone''' (Greek kureye lan ὁρμῶν (hormôn) 'setting in motion') shima awo donyi alamaram molecules donyi cell nguwu lan tuwandin ma, shi donyi tiyi lan tuwandin ma, diwal donyi biologiya ye lan, hal donyi tiyi lan tuwandin ma.[1] Hormones du muradǝtǝna wuratu dabba so, kǝska so, fungi so ye. Ma’ana donyi hormone ye du, (shi donyi alamaram molecule ye du, na donyi tǝtandin lan cintǝna ma), molecule kada hormone ro yaktin. Awo donyi hormone..." 29782 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Hormone''' (Greek kureye lan ὁρμῶν (hormôn) 'setting in motion') shima awo donyi alamaram molecules donyi cell nguwu lan tuwandin ma, shi donyi tiyi lan tuwandin ma, diwal donyi biologiya ye lan, hal donyi tiyi lan tuwandin ma.[1] Hormones du muradǝtǝna wuratu dabba so, kǝska so, fungi so ye. Ma’ana donyi hormone ye du, (shi donyi alamaram molecule ye du, na donyi tǝtandin lan cintǝna ma), molecule kada hormone ro yaktin. Awo donyi hormone ro gotin ma du, eicosanoids (alama prostaglandins a thromboxanes a), steroids (alam estrogen a brassinosteroid a), amino acid derivatives (alam epinephrine a auxin a), protein awu peptides (alam insulin a CLE peptides a) awu ethylega (alam. insulin a CLE peptides a). Hormones du shilan faidata kate tiyi lan fantǝyin. Suro vertebratesben, hormonesdə shima awoa kada kalzayin, suronzan awoa tiyibe-a, halbe-a, alamanna awoa yijinso, metabolismso, yintəso, awoa hangalro asutinso, kənəmso, awoa suronzaro suluwinso, lactationso, stress inductionso, wuratəso, wuratəso, nəmgadeso, kənzambiso, kuru hangalsoa. Kǝska lan, hormones du shima lamarra wuratu ye samma so faljin, wuratǝ lan sǝta nǝm kura ro saadin.[5] Hormones də cell donyi cintə ma dəa lejin, protein donyi cell donyi nganzatəna ma dəa kəljin, kuru adəye faida cell ye dəa faljin. Sa hormonedə receptorro kəltiya, diwal alamaram faltəyedə cidajin shi doni gene transcriptiondə cidajinma, kuru adəye bayan protein nganzatənadəye sərayin. Hormones də raksə diwalwa non-genomicbe lan cidajin shi donyi genomicbe'a kəljin ma.[6] Hormones donyi nji lan yirtin ma (alaman na peptides a amines) du, kǝla cell donyi nganzatǝna dǝyen cidajin, kawuli kǝn indimi men. Hormones donyi lipid lan yijin ma, (alaman steroids) du shima plasma donyi cell donyi nganzatǝna ma dǝa men kozǝyin (cytoplasmic a nuclear a indiso) suro nuclei nza lan cidajin. Brassinosteroids, jili polyhydroxysteroids ye, sandima hormones kǝskaye kǝn arakkǝmi ye kuru faida donyi kurun kansa ye ro faidajin tumor donyi kǝskaye wuratu nzǝ dafcin ma. Lipid lan yijin yayi, sandidə receptor nzaro cell surface lan ndəbsayin.[7] Dabba donyi shila ngawoye be lan, endocrine glands du shima nasha donyi kǝrǝn ro buzǝyin ma. Hormone secretiondə alamaram biochemicalbe taganasbe lan wajin kuru ngəwusoro awoa ngəlaro kaltəgəro kara. Misallo, shiwur bube ngəwudə (nəmngəwu glucosebe suro buben) insulin kəltəro banazəyin. Insulin də daji glucose fulujin kuru homeostasis dəga suwudin, adəye səkə insulin fulujin. Ngawo secretion lan, hormones donyi nji lan yirtin ma du, bu ye ro lejin. Hormones donyi lipid lan yijin ma du, mburo walzǝna glycoprotein donyi plasma lan tuwandin ma (alama, thyroxine donyi globulin (TBG)) ro kǝltǝyin ma, shi donyi ligand-protein ye tuwandin ma. Hormones laa, misallo insulin-a kuru hormones wuratəbe-adə, raksa buro kolzayin. Hormones gade so, prohormones lan bowotin də, cells laa lan cidajin, kataffa kada lan, shi do ne zauro kaltəyin ma.[8] Nizam donyi endocrine be du hormone du suro bu be ro sutuluyin, musamman maro capillaries donyi fenestrated be lan, amma shi exocrine du hormones du ducts lan faidata sutuluyin. Hormones donyi faida paracrine ye du tartayin, nasha donyi tissue donyi nganzatǝna dǝro tartǝyin. Kǝska so dǝ tartip donyi hormoneye du wa sǝtayin bawo, sonyayi nasha laa lan tartayin mbeji. Misallo, awo donyi hormone auxin gultin dǝ, nguwu soro lambo donyi kǝskaye lan tuwandin ma. Glands donyi taganasbe ba dǝye ma'ananzǝ shima na donyi hormone tǝtandin ma dǝ faltin suro kǝnǝnga kǝska ye lan, kuru na donyi kǝska dǝye kǝndaram nzǝ lan kara.[9] 1yfgoaqzxppbr15w10bdoyaoewsd3p8 29783 29782 2026-07-31T13:20:25Z Abba Khaleel 1413 29783 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Hormone''' (Greek kureye lan ὁρμῶν (hormôn) 'setting in motion') shima awo donyi alamaram molecules donyi cell nguwu lan tuwandin ma, shi donyi tiyi lan tuwandin ma, diwal donyi biologiya ye lan, hal donyi tiyi lan tuwandin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hormone#cite_note-1</ref> Hormones du muradǝtǝna wuratu dabba so, kǝska so, fungi so ye. Ma’ana donyi hormone ye du, (shi donyi alamaram molecule ye du, na donyi tǝtandin lan cintǝna ma), molecule kada hormone ro yaktin. Awo donyi hormone ro gotin ma du, eicosanoids (alama prostaglandins a thromboxanes a), steroids (alam estrogen a brassinosteroid a), amino acid derivatives (alam epinephrine a auxin a), protein awu peptides (alam insulin a CLE peptides a) awu ethylega (alam. insulin a CLE peptides a). Hormones du shilan faidata kate tiyi lan fantǝyin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hormone#cite_note-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hormone#cite_note-Project_Muse_2010_pp._152%E2%80%93155-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hormone#cite_note-4</ref> Suro vertebratesben, hormonesdə shima awoa kada kalzayin, suronzan awoa tiyibe-a, halbe-a, alamanna awoa yijinso, metabolismso, yintəso, awoa hangalro asutinso, kənəmso, awoa suronzaro suluwinso, lactationso, stress inductionso, wuratəso, wuratəso, nəmgadeso, kənzambiso, kuru hangalsoa. Kǝska lan, hormones du shima lamarra wuratu ye samma so faljin, wuratǝ lan sǝta nǝm kura ro saadin.[5] Hormones də cell donyi cintə ma dəa lejin, protein donyi cell donyi nganzatəna ma dəa kəljin, kuru adəye faida cell ye dəa faljin. Sa hormonedə receptorro kəltiya, diwal alamaram faltəyedə cidajin shi doni gene transcriptiondə cidajinma, kuru adəye bayan protein nganzatənadəye sərayin. Hormones də raksə diwalwa non-genomicbe lan cidajin shi donyi genomicbe'a kəljin ma.[6] Hormones donyi nji lan yirtin ma (alaman na peptides a amines) du, kǝla cell donyi nganzatǝna dǝyen cidajin, kawuli kǝn indimi men. Hormones donyi lipid lan yijin ma, (alaman steroids) du shima plasma donyi cell donyi nganzatǝna ma dǝa men kozǝyin (cytoplasmic a nuclear a indiso) suro nuclei nza lan cidajin. Brassinosteroids, jili polyhydroxysteroids ye, sandima hormones kǝskaye kǝn arakkǝmi ye kuru faida donyi kurun kansa ye ro faidajin tumor donyi kǝskaye wuratu nzǝ dafcin ma. Lipid lan yijin yayi, sandidə receptor nzaro cell surface lan ndəbsayin.[7] Dabba donyi shila ngawoye be lan, endocrine glands du shima nasha donyi kǝrǝn ro buzǝyin ma. Hormone secretiondə alamaram biochemicalbe taganasbe lan wajin kuru ngəwusoro awoa ngəlaro kaltəgəro kara. Misallo, shiwur bube ngəwudə (nəmngəwu glucosebe suro buben) insulin kəltəro banazəyin. Insulin də daji glucose fulujin kuru homeostasis dəga suwudin, adəye səkə insulin fulujin. Ngawo secretion lan, hormones donyi nji lan yirtin ma du, bu ye ro lejin. Hormones donyi lipid lan yijin ma du, mburo walzǝna glycoprotein donyi plasma lan tuwandin ma (alama, thyroxine donyi globulin (TBG)) ro kǝltǝyin ma, shi donyi ligand-protein ye tuwandin ma. Hormones laa, misallo insulin-a kuru hormones wuratəbe-adə, raksa buro kolzayin. Hormones gade so, prohormones lan bowotin də, cells laa lan cidajin, kataffa kada lan, shi do ne zauro kaltəyin ma.[8] Nizam donyi endocrine be du hormone du suro bu be ro sutuluyin, musamman maro capillaries donyi fenestrated be lan, amma shi exocrine du hormones du ducts lan faidata sutuluyin. Hormones donyi faida paracrine ye du tartayin, nasha donyi tissue donyi nganzatǝna dǝro tartǝyin. Kǝska so dǝ tartip donyi hormoneye du wa sǝtayin bawo, sonyayi nasha laa lan tartayin mbeji. Misallo, awo donyi hormone auxin gultin dǝ, nguwu soro lambo donyi kǝskaye lan tuwandin ma. Glands donyi taganasbe ba dǝye ma'ananzǝ shima na donyi hormone tǝtandin ma dǝ faltin suro kǝnǝnga kǝska ye lan, kuru na donyi kǝska dǝye kǝndaram nzǝ lan kara.[9] == Lamintǝ == cowrxvfdccj71f33wl61s6opimlzoe6 0 3022 29784 2026-07-31T13:23:31Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Lipids''' du shima kufu do awoa tiyi lan tuwandin ma, suronzan kaisu so, wax so, sterol so, bitamin so yirtin ma (alaman na bitamin A, D, E, K), monoglycerides, diglycerides, phospholipids, gade gade so. Faida donyi lipids ye du, energy gǝnatǝ, alama yiwo, kuru awo donyi cell membrane ye garjin ma.[3][4] Lipids də faidanzə mbeji nasha karewa kəjiro faidatəbega kuru karewa kəmbubega, kuru nasha mundə nanoben.[5] Lipids də sha hydrophobic au amphip..." 29784 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Lipids''' du shima kufu do awoa tiyi lan tuwandin ma, suronzan kaisu so, wax so, sterol so, bitamin so yirtin ma (alaman na bitamin A, D, E, K), monoglycerides, diglycerides, phospholipids, gade gade so. Faida donyi lipids ye du, energy gǝnatǝ, alama yiwo, kuru awo donyi cell membrane ye garjin ma.[3][4] Lipids də faidanzə mbeji nasha karewa kəjiro faidatəbega kuru karewa kəmbubega, kuru nasha mundə nanoben.[5] Lipids də sha hydrophobic au amphiphilic lan bowotin. Amphiphilic donyi lipids lan tuwandin ma dǝ, sandiya banazǝyin awoa donyi vesicles so, multilamellar/unilamellar liposomes so, aubiya membrane so, suro kǝndaram njiye lan. Biological lipids də samma so aubiya nasha laa lan tuwandin, awoa indi gade-gade biochemicalye lan tuwandin: ketoacyl a isoprene a. Lamar adə faidatiya, lipids də, kashi usku ro yaktin: fatty acyl, glycerolipids, glycerophospholipids, sphingolipids, saccharolipids, kuru polyketides (sandi do ketoacyl subunits lan tuwandin ma); kuru sterol lipids-a prenol-a (isoprene lan tuwandin).[3] Shi kalma lipid də yimlan sha fats ro faidatin yayi, fats də shima karapka lipids ye do triglycerides lan bowotin ma. Lipids də suronzən awoa nguwu mbeji, alamanna fatty acids yeyi, awoa sandiya sutuluyin ma (tri-, di-, monoglycerides, phospholipids) kuru awoa gade do suronzan awoa tiyi lan tuwondin ma, misallo cholesterol. Amso, dabbawa gade sodə, diwalwa biosyntheticbe kada faidatayin, lipidsdəga kaltəro kuru synthesize diwo nankaro, lipids faidaa laadə futu adəlan tədinba, kuru mburo walzəna kəmbulan tuwandin. Gargam Saa 1815 lan, Henri Braconnot ye lipids (kajim) də’a indiro yakkono, suifs (kəndawu cibbu au kəndawu) kuru huiles (kəndawu njiye).[7] Suro saa 1823 lan, Michel Eugène Chevreul ye yaktə kəzəkkə suwudəna, suronzan kəndawu-a, kəndawu-a, tallow-a, wax-a, resin-a, balsam-a, kəndawu-a (au kəndawu faida-a). Saa 1827 lan, William Prout ye kaisə (kəndawu" awo kəmbuye), rokkonzən protein ("albuminous") kuru carbohydrate ("saccharine"), faida'a amso'a dabbaso'aro asuwono.[11][12] Triglyceride buro salak ye də Théophile-Jules Pelouze ye saa 1844 lan hawarzəna, sa shiye tributyrin sətandəna də, butyric acid dəa glycerin lan faidatə sulfuric acid nguwu mbeji lan. Ngawo saa kadayen, Marcellin Berthelot, fuwura Pelouze ye faldə, tristearin-a tripalmitin-a kəlzəna futu acid samunnam glycerin-a kəltəyen na gas hydrogen chloride-a mbejiro.[14] Karnu falro, ilmuwu chemists ye də, “fats” də, awo do fatty acid’a glycerol’a lan tədin ma, amma jili gade-gade dare lan bayan təna. Theodore Gobley (1847) lan phospholipids du kǝrǝn dabba donyi mammals gultin ma dǝa ngǝwul donyi nguwul kǝnyi yen asuzǝna, shi donyi “lecithins” lan bowono. Thudichum ye suro kǝrǝn adamgana be lan awoa tiyi lan faidajin ma, glycolipids (cerebroside) a kuru awoa tiyi lan faidajin ma (sphingomyelin) a sowondǝna.[9] Kalma lipoid, lipin, lipide, kuru lipid də ma’ana kada lan faidatin, ləbtəma fal lan.[15] Saa 1912 lan, Rosenbloom a Gies a shawari cina kəla “lipoid” dəa “lipin” lan faltəro. Suro saa 1920 yen, Bloor ye yayaktə bəlin “lipoids” ye yitagatsəgəna: lipoids kəske (kəndawu-a wax-a), lipoids kəllata (phospholipoids-a glycolipoids-a), kuru lipoids do tuwandin ma (fatty acids, alcohols, sterols). Kalima lipide də, shi do ne Greek lan fəlangzəna ma, lipos də fat, suro saa 1923 lan, ilmuma kurun kəratəma France ye Gabriel Bertrand ye sha suwudə. Bertrand ye suro awo do ne fats adaye (glycerides) də bas gənyi suro dəro səkkəna, amma kuru "lipoids" də, awo do ne zauro asutin ma.[9] Kalima lipide də ndusoye kasatsana kəla hukuma dunyabe Société de Chimie Biologique ye loktu samno kəla kəltəram kəntawu Julyye kawunzə 3, saa 1923 yen. Təlam Faransaben, suffix -idedə, Greek kureben -ίδης (maananzə 'tada' au 'zurinzə'), sambisoro (ɪd) lan bowotin. Suro saa 1947 yen, T. P. Hilditch ye “lipids kəske” də, kəndawu’a, wax’a (wax jireye, sterols, alcohols) ro bayanzəna. Yayaktǝwa Lipids də sandiya kashi usku ro yakkata, Lipid MAPS consortium lan: f4tg70vhaapvz5a1uw80t2zxuxl8bv4 29785 29784 2026-07-31T13:26:49Z Abba Khaleel 1413 29785 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Lipids''' du shima kufu do awoa tiyi lan tuwandin ma, suronzan kaisu so, wax so, sterol so, bitamin so yirtin ma (alaman na bitamin A, D, E, K), monoglycerides, diglycerides, phospholipids, gade gade so. Faida donyi lipids ye du, energy gǝnatǝ, alama yiwo, kuru awo donyi cell membrane ye garjin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lipid#cite_note-Fahy_2009-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lipid#cite_note-Subramaniam_2011-4</ref> Lipids də faidanzə mbeji nasha karewa kəjiro faidatəbega kuru karewa kəmbubega, kuru nasha mundə nanoben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lipid#cite_note-Mashaghi_2013-5</ref> Lipids də sha hydrophobic au amphiphilic lan bowotin. Amphiphilic donyi lipids lan tuwandin ma dǝ, sandiya banazǝyin awoa donyi vesicles so, multilamellar/unilamellar liposomes so, aubiya membrane so, suro kǝndaram njiye lan. Biological lipids də samma so aubiya nasha laa lan tuwandin, awoa indi gade-gade biochemicalye lan tuwandin: ketoacyl a isoprene a. Lamar adə faidatiya, lipids də, kashi usku ro yaktin: fatty acyl, glycerolipids, glycerophospholipids, sphingolipids, saccharolipids, kuru polyketides (sandi do ketoacyl subunits lan tuwandin ma); kuru sterol lipids-a prenol-a (isoprene lan tuwandin).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Lipid#cite_note-Fahy_2009-3</ref> Shi kalma lipid də yimlan sha fats ro faidatin yayi, fats də shima karapka lipids ye do triglycerides lan bowotin ma. Lipids də suronzən awoa nguwu mbeji, alamanna fatty acids yeyi, awoa sandiya sutuluyin ma (tri-, di-, monoglycerides, phospholipids) kuru awoa gade do suronzan awoa tiyi lan tuwondin ma, misallo cholesterol. Amso, dabbawa gade sodə, diwalwa biosyntheticbe kada faidatayin, lipidsdəga kaltəro kuru synthesize diwo nankaro, lipids faidaa laadə futu adəlan tədinba, kuru mburo walzəna kəmbulan tuwandin. Gargam Saa 1815 lan, Henri Braconnot ye lipids (kajim) də’a indiro yakkono, suifs (kəndawu cibbu au kəndawu) kuru huiles (kəndawu njiye).[7] Suro saa 1823 lan, Michel Eugène Chevreul ye yaktə kəzəkkə suwudəna, suronzan kəndawu-a, kəndawu-a, tallow-a, wax-a, resin-a, balsam-a, kəndawu-a (au kəndawu faida-a). Saa 1827 lan, William Prout ye kaisə (kəndawu" awo kəmbuye), rokkonzən protein ("albuminous") kuru carbohydrate ("saccharine"), faida'a amso'a dabbaso'aro asuwono.[11][12] Triglyceride buro salak ye də Théophile-Jules Pelouze ye saa 1844 lan hawarzəna, sa shiye tributyrin sətandəna də, butyric acid dəa glycerin lan faidatə sulfuric acid nguwu mbeji lan. Ngawo saa kadayen, Marcellin Berthelot, fuwura Pelouze ye faldə, tristearin-a tripalmitin-a kəlzəna futu acid samunnam glycerin-a kəltəyen na gas hydrogen chloride-a mbejiro.[14] Karnu falro, ilmuwu chemists ye də, “fats” də, awo do fatty acid’a glycerol’a lan tədin ma, amma jili gade-gade dare lan bayan təna. Theodore Gobley (1847) lan phospholipids du kǝrǝn dabba donyi mammals gultin ma dǝa ngǝwul donyi nguwul kǝnyi yen asuzǝna, shi donyi “lecithins” lan bowono. Thudichum ye suro kǝrǝn adamgana be lan awoa tiyi lan faidajin ma, glycolipids (cerebroside) a kuru awoa tiyi lan faidajin ma (sphingomyelin) a sowondǝna.[9] Kalma lipoid, lipin, lipide, kuru lipid də ma’ana kada lan faidatin, ləbtəma fal lan.[15] Saa 1912 lan, Rosenbloom a Gies a shawari cina kəla “lipoid” dəa “lipin” lan faltəro. Suro saa 1920 yen, Bloor ye yayaktə bəlin “lipoids” ye yitagatsəgəna: lipoids kəske (kəndawu-a wax-a), lipoids kəllata (phospholipoids-a glycolipoids-a), kuru lipoids do tuwandin ma (fatty acids, alcohols, sterols). Kalima lipide də, shi do ne Greek lan fəlangzəna ma, lipos də fat, suro saa 1923 lan, ilmuma kurun kəratəma France ye Gabriel Bertrand ye sha suwudə. Bertrand ye suro awo do ne fats adaye (glycerides) də bas gənyi suro dəro səkkəna, amma kuru "lipoids" də, awo do ne zauro asutin ma.[9] Kalima lipide də ndusoye kasatsana kəla hukuma dunyabe Société de Chimie Biologique ye loktu samno kəla kəltəram kəntawu Julyye kawunzə 3, saa 1923 yen. Təlam Faransaben, suffix -idedə, Greek kureben -ίδης (maananzə 'tada' au 'zurinzə'), sambisoro (ɪd) lan bowotin. Suro saa 1947 yen, T. P. Hilditch ye “lipids kəske” də, kəndawu’a, wax’a (wax jireye, sterols, alcohols) ro bayanzəna. Yayaktǝwa Lipids də sandiya kashi usku ro yakkata, Lipid MAPS consortium lan: == Lamintǝ == fxd2kglxyqy3tdhw7pzgusv2z7j5b80