Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2990 29804 29724 2026-08-02T07:45:24Z MohammedBama123 36 Added category 29804 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Pélagie Gbaguidi''' (1965 lan katambo) də kam Benine ye awo hawarbe kada sədin ma kuru Brussels lan napsə cidajin ma. Gbaguidi kəlanzə'a griot zamanyero asuzəna, zawalwanzə kisandiye faidatə awowa gargamma kərmai colonialye-a ngawo kərmai colonialye-a lezəna, trauma-a, kuru hawarra waltəm yasa-a, awowa nozana-a, kuru asutəramma doni suro awowa gargammayedən cistəgənyidə. Cidanzədə suro samnowa adabe jili dawudi Mémorial ACTe Guadeloupebe-a, Illinois Holocaustbe-a Dawudi Ilmube-a Chicagobe-a, Casa Africa Las Palmasbe Gran Canariabe-a, Artothèque Saint Denis de la Réunionbe Belgibebe-a, Dawudi Mukobe-a.<ref name=":0">{{Cite web|last=Dieter|date=2022-12-21|title=Pélagie Gbaguidi|url=https://kanal.brussels/en/inventaire/pelagie-gbaguidi-0|access-date=2025-04-11|website=KANAL — Centre Pompidou — Brussels|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Icon in Progress - Map|url=https://www.muzee.be/nl/collectie-1/icon-in-progress-map|access-date=2025-04-16|website=Mu.ZEE|language=nl}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dieter|date=2022-12-22|title=KANAL EXPANDS ITS COLLECTION|url=https://kanal.brussels/en/news/kanal-expands-its-collection|access-date=2025-04-16|website=KANAL — Centre Pompidou — Brussels|language=en}}</ref> == Gargam == Gbaguidi də Dakar lan katambo saa 1965 lan. Liège lan, Belgium lan, mowonti kisandiye Saint-Luc lan kərawono, kuru 1995 lan tamozəna. == Lamintə == <references /> [[Nakka:Living people]] qv97usmgerzru18sg1q1z9zowrktsbb 3 3023 29786 2026-08-01T23:11:09Z Pathoschild 824 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 29786 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 2 3024 29787 2026-08-01T23:52:02Z Pathoschild 824 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 29787 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|knc-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> 3li6ntbquf7hk96g6zdukgwpygagikx 14 3025 29788 2026-08-01T23:52:03Z Babel AutoCreate 8 Automatically creating [[Project:Babel|Babel]] category page 29788 wikitext text/x-wiki Users in this category indicate their knowledge of language Korean. [[Category:Babel_-_Users_by_language|ko]] e3hanud3fwvzbc669xd38vf3pnxpfhi 14 3026 29789 2026-08-01T23:52:03Z Babel AutoCreate 8 Automatically creating [[Project:Babel|Babel]] category page 29789 wikitext text/x-wiki Users in this category indicate they have skill level N for language Korean. [[Category:User_ko|N]] imamg9utn73qxthf1ufig34r3q0yyhv 0 3027 29790 2026-08-02T04:33:18Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Molecule''' də shima karapka atom indi au indi kozəna, duno do sha chemical bond lan bowotin dəye sha na fallo kəlzəna; futu awo surodən dagənadən kara, kalmadə waneye au waneye suronzən ions dəwo shartə adəga galjinma mbeji.[4][5][6][7][8] Suro fiziya quantumben, kimiya organicbega kuru kimiya biochemistrybega, nəmgade adəgaima awo shiro ions gultindəga kollatə kuru shi moleculedə shilan faidatain loktə shiro polyatomic gultindən. Mol..." 29790 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Molecule''' də shima karapka atom indi au indi kozəna, duno do sha chemical bond lan bowotin dəye sha na fallo kəlzəna; futu awo surodən dagənadən kara, kalmadə waneye au waneye suronzən ions dəwo shartə adəga galjinma mbeji.[4][5][6][7][8] Suro fiziya quantumben, kimiya organicbega kuru kimiya biochemistrybega, nəmgade adəgaima awo shiro ions gultindəga kollatə kuru shi moleculedə shilan faidatain loktə shiro polyatomic gultindən. Moleculedə waniye homonuclearro waljin, maanazədə shilan atoms kemikalbe fal mbeji, misallo. atom indi suro oxygenbe (O2); au waniye heteronuclear, kemikal kəltəram awowa fal kozəna, misallo. nji (atom hydrogenbe indi-a atom oxygenbe fal-a; H2O). Suro kinetic theory gasbedən, kalma moleculedə ngəwusoro awo gasbe jilifi yayiro faidatin awo kəltənzə muradətənyiro. Adəbe məradəga moleculedəbe suronzən atom indi au kada mbejidəga fulujin, sau shi noble gasesdə atom fal-fal.[9] Atom’a awo’a kəllata’a do kəltəram non-covalent ye kəltana də, alamanna hydrogen bond au ionic bond yeyi, sandiya molecules falro gotin ba. Lamarra awoa molecule’a samunnam so də, zaman kureye lan zande təna, amma kulashi zaman ye kəla nəm nazaru molecules yeya kəltənza ye də karni 17th century lan badiyetə. Loktəladən walta kalaktana ilmuwu kimiyabe alamanna Robert Boyle, Amedeo Avogadro, Jean Perrin, Linus Pauling, kəra moleculabedə kuro sha nowotə molecular physics au kimiya molecularben. q79902z7s6i3nlhuqls9wguoo28vjzb 29791 29790 2026-08-02T04:36:56Z Abba Khaleel 1413 29791 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Molecule''' də shima karapka atom indi au indi kozəna, duno do sha chemical bond lan bowotin dəye sha na fallo kəlzəna; futu awo surodən dagənadən kara, kalmadə waneye au waneye suronzən ions dəwo shartə adəga galjinma mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molecule#cite_note-iupac-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molecule#cite_note-5</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molecule#cite_note-6</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molecule#cite_note-7</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molecule#cite_note-8</ref> Suro fiziya quantumben, kimiya organicbega kuru kimiya biochemistrybega, nəmgade adəgaima awo shiro ions gultindəga kollatə kuru shi moleculedə shilan faidatain loktə shiro polyatomic gultindən. Moleculedə waniye homonuclearro waljin, maanazədə shilan atoms kemikalbe fal mbeji, misallo. atom indi suro oxygenbe (O2); au waniye heteronuclear, kemikal kəltəram awowa fal kozəna, misallo. nji (atom hydrogenbe indi-a atom oxygenbe fal-a; H2O). Suro kinetic theory gasbedən, kalma moleculedə ngəwusoro awo gasbe jilifi yayiro faidatin awo kəltənzə muradətənyiro. Adəbe məradəga moleculedəbe suronzən atom indi au kada mbejidəga fulujin, sau shi noble gasesdə atom fal-fal.[9] Atom’a awo’a kəllata’a do kəltəram non-covalent ye kəltana də, alamanna hydrogen bond au ionic bond yeyi, sandiya molecules falro gotin ba. Lamarra awoa molecule’a samunnam so də, zaman kureye lan zande təna, amma kulashi zaman ye kəla nəm nazaru molecules yeya kəltənza ye də karni 17th century lan badiyetə. Loktəladən walta kalaktana ilmuwu kimiyabe alamanna Robert Boyle, Amedeo Avogadro, Jean Perrin, Linus Pauling, kəra moleculabedə kuro sha nowotə molecular physics au kimiya molecularben. == Lamintǝ == 3tirjxklb6ujjhpa448vvcbf4vjbsqc 0 3028 29792 2026-08-02T04:39:10Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Ilmu kimiyabe zahir''' Ruwo Manatə Kəra Futu fərtəyedə sasərne Gargam wune Kuru Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Chemistry Physiologicalbe-a au Fiziya Chemicalbe-adə tuskatəyi. Kate konnu-a kambil-ayen awo shiro aerogel gultində mbeji, shido synthesisnzədə zauro banazəgəna chemistry zahirye. Nasha laa suro jili-jiliben Alkemi FasalGlossarybe Gargam (loktu) Awo-a faida-a Dalamiwa Kulashi Yayaktə gaworam kimiyabe vte Physical Ch..." 29792 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ilmu kimiyabe zahir''' Ruwo Manatə Kəra Futu fərtəyedə sasərne Gargam wune Kuru Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Chemistry Physiologicalbe-a au Fiziya Chemicalbe-adə tuskatəyi. Kate konnu-a kambil-ayen awo shiro aerogel gultində mbeji, shido synthesisnzədə zauro banazəgəna chemistry zahirye. Nasha laa suro jili-jiliben Alkemi FasalGlossarybe Gargam (loktu) Awo-a faida-a Dalamiwa Kulashi Yayaktə gaworam kimiyabe vte Physical Chemistrydə shima kəra kəla awoa kurun kuru shimlan waajinba suro nizam kemikalben nasha kaidaa, kəndowa, kuru raayi fiziyabe alama təgəndoso, dunoso, dunoso, loktuso, thermodynamicsso, chemistry quantumbeso, statistical mechanicsbeso, sharhibe fafaltəbeso kuru kemikal kalkaltəgəso. Kimiya kimiyabe zahirbedə, gadezəna shi kimiya kimiyabe kəla chemicalben, shidə ngəwusoro (amma sambisoro gənyi) ilmu kimiyabe kəla molecularben kara, sau kaidaa ngəwu kəlan təbandənadəbe nəmngəwunzəga ​​lezəna kəla molecular au atomic fasalnzə tilonzəben gənyi (misallo, chemical equilibrium a colloids a). Alaka laa shi physical chemistrybe asutəro ngənəptənadəbe suronzan taasir: Dunowa ndikate molecularbedə shidonyi kəla karewa zahirben cidajinmadə (nəmkəra, duno tensilebe, tension kəla njiben). Lamarra kalaktəbe kineticsdə kəla nəmngəwu kalaktəben. Asutəram ionsbe-a kuru awowa lantarkiye gotəbe-a. Kimiya kəla cidibe-a kuru kemikal lantarkiye-a kəla cell membraneben.[1] Letəgəram tiyi falbe tiyi gadebe nasha nəmngəwu kawudobe-a cida shiro thermodynamics gultində. Kawudo faltə kate nizam kemikalbe-a kornzə-ayen loktu phase faltin au kemikalbe kalaktə shiro thermochemistry gultində Kǝra kǝla awowa jili tilowa donyi sulhu lan tuwondin ma. Lamba phasesbe-a, adadu awowa faidatinbe-a kuru nəmkambe-a (au nəmgade-gade) raktə kamanza'a kəltin bana phase ruleben. Lamarra cellwa lantarkiye kemikalbe. Hal nizam awowa sənana kurube faidatəlan quantum mechanics a kuru nizam awowa sənana kurube faidatəlan statistical thermodynamicsben. Duno electronbe letəgəramzəbe suro moleculesbe-a kuru su-aben isaftə. Raayiwa faida-a Fasal shiro physical chemistry gultindəbe faidaadə sandima laiya shi physics tahirdəga suro kaziyiya chemicalben faidatinmawo. Fasal fal suro chemistry kureye də shima chemical compound samma so sha kufu atom ye na fallo kəltanaro bowotiyin, kuru chemical reaction də sha sandi-a kaltə-a ro bowotin. Halla do chemical compound ye dəa notə, bayan atom ye lan, futu kəltanza lan, shima awo do ne physical chemistry lan faidatin ma. Atoms’a bond’a də’a kalkalro bayantəro, na do nuclei atoms ye də’a notə mburo walzəna, kuru futu electrons də’a kornza lan tartəyin də’a notə.[2] Fasal Quantum chemistry, fannu gana chemistry zahirbe taganasmaro faidatə quantum mechanicsbe kaziyi kemikalbero hangalzə kalaksənadə, karewa cidabe suwudin futə dunowa kuru zadə nəmkamzabe notəlan, [2] futə nucleibe təgəndin, kuru futə nurdəga njitə au sutuluwin kemikalbedən.[3] Spectroscopydə shima nasha cidabe kəla chemistry zahirbewo shidəwo musammanno kəla futu gərgər konnu lantərkibedəga awoa kəltaben hangal gənazənadə. Koroa gade faidaa suro chemistryben tədinmadə shima awoa jilifi kəlanzalan waajinma kuru awoa jilifi kəltəram chemicalbedəro mowonjinmawo. Adə suro chemical thermodynamics yen kəratin, shi do ne datəram nəm nguwu ye’a wuzəna ma, misallo nəm cintə awo kalaktəye də, au nəm nguwu dunoye do cidaro faltin ma, suro injin kannuye lan, kuru shi do kəltəram kate awo’a alamanna thermal expansion coefficient ye’a, nəm nguwu entropy ye’a, duno gas ye’a au awo njiye’a.[4] Kambosoro shilan faidata kulasn waneye reactor au injin fasaldə mowonjin ra, au kulastə tawadə bayanna jaraftəben. Futu gana laa lan, awo do ne kalkal gənyi ma kuru awo do ne kalkal gənyi ma thermodynamics də, faltə do ne kaltəyin ba ma bayanjin.[5] Sonyayi, classical thermodynamics də, nguwusoro awo do ne equilibrium lan bowotin ma, kuru awo do ne faltin ma, awo do ne wajin ma gənyi, au futu duwaro, equilibrium lan cintəzəna ma. Lamarra ndaso wajin kuru futu duwaro waljinmadə shima mauduwu chemical kineticsbewo, dalami gade chemistry zahirbe. Raayi faida’a suro chemical kinetics yen də shima awo do ne reactants lan bowotin də, awo gadero kalaktəro, jili chemical ye nguwuso mburo walzəna transition states lan lezayin, shi do ne energy nza nguwu reactants au awo gadero kalaktəro.[6] Futu noatadən, nəmngəwu awo shiro barrier gultindəbe, nəmngəwu kalaktəbedə fulutin. Kən indimidə shima kemikal reaction ngəwuso futu reaction burosalakben wajin,[7] falnzawoso kəndaramnzə faltəbe mbeji. Korowa faida’a suro kineticsben suronzan futə kalaktəbedə temperature lan kara kuru nəmngəwu awowa kalaktəbega kuru awowa kalaktəbega suro kalaktəben, kuruson futə awowa kalaktəbega kuru kəndaramma kalaktəbega gattəyin nəmngəwu kalaktəbedəga ngalautəlan. Haiyadə futu duwaro awoa kalaktəbedə ngəwusoro bayantin wit kbxmm76jrv01o2spclinmckiyj90pyj 29793 29792 2026-08-02T04:42:46Z Abba Khaleel 1413 29793 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ilmu kimiyabe zahir''' Ruwo Manatə Kəra Futu fərtəyedə sasərne Gargam wune Kuru Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Chemistry Physiologicalbe-a au Fiziya Chemicalbe-adə tuskatəyi. Kate konnu-a kambil-ayen awo shiro aerogel gultində mbeji, shido synthesisnzədə zauro banazəgəna chemistry zahirye. Nasha laa suro jili-jiliben Alkemi FasalGlossarybe Gargam (loktu) Awo-a faida-a Dalamiwa Kulashi Yayaktə gaworam kimiyabe vte Physical Chemistrydə shima kəra kəla awoa kurun kuru shimlan waajinba suro nizam kemikalben nasha kaidaa, kəndowa, kuru raayi fiziyabe alama təgəndoso, dunoso, dunoso, loktuso, thermodynamicsso, chemistry quantumbeso, statistical mechanicsbeso, sharhibe fafaltəbeso kuru kemikal kalkaltəgəso. Kimiya kimiyabe zahirbedə, gadezəna shi kimiya kimiyabe kəla chemicalben, shidə ngəwusoro (amma sambisoro gənyi) ilmu kimiyabe kəla molecularben kara, sau kaidaa ngəwu kəlan təbandənadəbe nəmngəwunzəga ​​lezəna kəla molecular au atomic fasalnzə tilonzəben gənyi (misallo, chemical equilibrium a colloids a). Alaka laa shi physical chemistrybe asutəro ngənəptənadəbe suronzan taasir: Dunowa ndikate molecularbedə shidonyi kəla karewa zahirben cidajinmadə (nəmkəra, duno tensilebe, tension kəla njiben). Lamarra kalaktəbe kineticsdə kəla nəmngəwu kalaktəben. Asutəram ionsbe-a kuru awowa lantarkiye gotəbe-a. Kimiya kəla cidibe-a kuru kemikal lantarkiye-a kəla cell membraneben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Physical_chemistry#cite_note-1</ref> Letəgəram tiyi falbe tiyi gadebe nasha nəmngəwu kawudobe-a cida shiro thermodynamics gultində. Kawudo faltə kate nizam kemikalbe-a kornzə-ayen loktu phase faltin au kemikalbe kalaktə shiro thermochemistry gultində Kǝra kǝla awowa jili tilowa donyi sulhu lan tuwondin ma. Lamba phasesbe-a, adadu awowa faidatinbe-a kuru nəmkambe-a (au nəmgade-gade) raktə kamanza'a kəltin bana phase ruleben. Lamarra cellwa lantarkiye kemikalbe. Hal nizam awowa sənana kurube faidatəlan quantum mechanics a kuru nizam awowa sənana kurube faidatəlan statistical thermodynamicsben. Duno electronbe letəgəramzəbe suro moleculesbe-a kuru su-aben isaftə. Raayiwa faida-a Fasal shiro physical chemistry gultindəbe faidaadə sandima laiya shi physics tahirdəga suro kaziyiya chemicalben faidatinmawo. Fasal fal suro chemistry kureye də shima chemical compound samma so sha kufu atom ye na fallo kəltanaro bowotiyin, kuru chemical reaction də sha sandi-a kaltə-a ro bowotin. Halla do chemical compound ye dəa notə, bayan atom ye lan, futu kəltanza lan, shima awo do ne physical chemistry lan faidatin ma. Atoms’a bond’a də’a kalkalro bayantəro, na do nuclei atoms ye də’a notə mburo walzəna, kuru futu electrons də’a kornza lan tartəyin də’a notə.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Physical_chemistry#cite_note-FOOTNOTEAtkins2005245-2</ref> Fasal Quantum chemistry, fannu gana chemistry zahirbe taganasmaro faidatə quantum mechanicsbe kaziyi kemikalbero hangalzə kalaksənadə, karewa cidabe suwudin futə dunowa kuru zadə nəmkamzabe notəlan, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Physical_chemistry#cite_note-FOOTNOTEAtkins2005245-2</ref> futə nucleibe təgəndin, kuru futə nurdəga njitə au sutuluwin kemikalbedən.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Physical_chemistry#cite_note-FOOTNOTEAtkins2005324-3</ref> Spectroscopydə shima nasha cidabe kəla chemistry zahirbewo shidəwo musammanno kəla futu gərgər konnu lantərkibedəga awoa kəltaben hangal gənazənadə. Koroa gade faidaa suro chemistryben tədinmadə shima awoa jilifi kəlanzalan waajinma kuru awoa jilifi kəltəram chemicalbedəro mowonjinmawo. Adə suro chemical thermodynamics yen kəratin, shi do ne datəram nəm nguwu ye’a wuzəna ma, misallo nəm cintə awo kalaktəye də, au nəm nguwu dunoye do cidaro faltin ma, suro injin kannuye lan, kuru shi do kəltəram kate awo’a alamanna thermal expansion coefficient ye’a, nəm nguwu entropy ye’a, duno gas ye’a au awo njiye’a.[4] Kambosoro shilan faidata kulasn waneye reactor au injin fasaldə mowonjin ra, au kulastə tawadə bayanna jaraftəben. Futu gana laa lan, awo do ne kalkal gənyi ma kuru awo do ne kalkal gənyi ma thermodynamics də, faltə do ne kaltəyin ba ma bayanjin.[5] Sonyayi, classical thermodynamics də, nguwusoro awo do ne equilibrium lan bowotin ma, kuru awo do ne faltin ma, awo do ne wajin ma gənyi, au futu duwaro, equilibrium lan cintəzəna ma. Lamarra ndaso wajin kuru futu duwaro waljinmadə shima mauduwu chemical kineticsbewo, dalami gade chemistry zahirbe. Raayi faida’a suro chemical kinetics yen də shima awo do ne reactants lan bowotin də, awo gadero kalaktəro, jili chemical ye nguwuso mburo walzəna transition states lan lezayin, shi do ne energy nza nguwu reactants au awo gadero kalaktəro.[6] Futu noatadən, nəmngəwu awo shiro barrier gultindəbe, nəmngəwu kalaktəbedə fulutin. Kən indimidə shima kemikal reaction ngəwuso futu reaction burosalakben wajin,[7] falnzawoso kəndaramnzə faltəbe mbeji. Korowa faida’a suro kineticsben suronzan futə kalaktəbedə temperature lan kara kuru nəmngəwu awowa kalaktəbega kuru awowa kalaktəbega suro kalaktəben, kuruson futə awowa kalaktəbega kuru kəndaramma kalaktəbega gattəyin nəmngəwu kalaktəbedəga ngalautəlan. Haiyadə futu duwaro awoa kalaktəbedə ngəwusoro bayantin wit == Lamintǝ == cfs8pt0n783m67gqaoxhgcyo2enpfja 0 3029 29794 2026-08-02T04:46:43Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Analytical chemistrydə''' (au chemical analysis) shima dalami chemistrybewo kuru shidəbe hangalzəga kalaksəna kəla duluwuwa chemicalbe kəltəramza asutəben kuru nəmngəwu awoa kəltaben dasagənadəga asutəben. Hangalzəga cina kəla duluwuwa kəltəram notənyiben, waniye suro tuskanoben au sulhuben, kuru nəmngəwu awo kəllatabedəga ngaltə nasha nəmngəwu awodəben (suro loktə ndasoson yayi), nəmngəwu (suro njiben au sulhuben), sana nəmn..." 29794 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Analytical chemistrydə''' (au chemical analysis) shima dalami chemistrybewo kuru shidəbe hangalzəga kalaksəna kəla duluwuwa chemicalbe kəltəramza asutəben kuru nəmngəwu awoa kəltaben dasagənadəga asutəben. Hangalzəga cina kəla duluwuwa kəltəram notənyiben, waniye suro tuskanoben au sulhuben, kuru nəmngəwu awo kəllatabedəga ngaltə nasha nəmngəwu awodəben (suro loktə ndasoson yayi), nəmngəwu (suro njiben au sulhuben), sana nəmngəwuben au adadu molesben suro tuskanoben (au loktə gasbe dunozəben). Suronzən nzunduwa kureye indiso mbeji (misallo nəmngəwu ngaltəso, tartif gravimetricbe) kuru duluwuwa karewa cidabe zamanbeso (misallo spectroscopyso, chromatographyso, mass spectrometryso, nzunduwa electrochemicalso). Analytical chemistry zamanbedə zaumaro bayanna sharhatəga kuru chemometricsga kəllata, kuru shiga tərayin awowa zamanbe alamanna awo kəlanzəlaro cidajinso, sənanaro kalaktəso, kuru loktə zahirro notəso, faidawa nasha kadalan alamanna biochemistryso, chemistry kurunbeso, kimiya forensicbeso, ilmu kaduwubeso, kimiya kəmbubeso, kimiya kəmbubeso, kimiya kəmbubeso. metallurgy-a, injiniya kemikalbe-a kuru kimiya karewabe-a. Zaman "bayanna kura"ben, ilmu kimiyabe tartiftəbedə, rokkonzən chemometrics a kuru bioinformatics a, zaumaro dawudi jaza tuskaatadəga fasartəbero walzəna nasha nzunduwa alamanna gas chromatography-mass spectrometry (GCMS), cida-ngəwu njibe chromatographybe a, nəmngəwu spectrometerybega. Kuruson awo duno'a mbeji nasha awo'a ganaro diwo'a, awo'a kəlanzalan cidatə'a, kuru awo'a loktu-zahirye'a, awo'a asutəye'a.[2] Gargam Gustav Kirchhoff (wofila) kuru Robert Bunsen (kǝmburam) Analytical chemistrydə zaumaro faidaa tun zaman burobe chemistrybedən, shidəbe dawariya notəbe suwudəna kəla shi awodəbe kuru chemicaldəwo suro awodəben mbejidəga. Loktu adən, bana faida’a kəla chemistryben tədənadəbe suronzan fuwutə awoa kəla awoaben kulastəbe Justus von Liebigbe kuru awoa kəla awoaben kulastəbe kəla awoa faidatinbeben.[3] Kulashi karewa faidatəbe buro salakbedə shima konnu sutuluwinma, shidonyi Robert Bunsen a Gustav Kirchhoff a sadənamadə, sandi donyi rubidium (Rb) a cesium (Cs) a suro saa 1860 lan asuzanadə.[4] Fuwutə kura-kura suro analytical chemistryben təbandənadə ngawo saa 1900ben wakawono. Loktu adən, kareya cidabe kəla shi nashadəben kulashidə zaumaro dunowaro wallono. Hasatanma, nzunduwa spectroscopicbe-a spectrometricbe-adə badiyaram karnu kən 20thben təbandəna kuru dareram karnu kən 20thben waltə kalaktəna.[5] Ilmu kimiyabe yaktəbedə loktu fuwutəbe samunnam zasayin kuru waltə karewa cidabe ngəwuro faltəna.[6] Suro saa 1970ben dawariya anyibe ngəwunzaso faidatə baditəna namtə dawariya hybridben faidatə futu samfurradəga fando nankaro. Saa 1970s lan baditǝna, ilmu chemistrybedǝ gana-ganan korowa biologybe-a sǝkǝna (bioanalytical chemistry), amma buron shidǝ zaumaro hangalnzǝ kǝla awowa kǝnǝngabe au awowa kǝnǝngabe sǝnanaro cedo. Lasers də zauro faidatə badizana namtə kulashiben kuru hatta awowa kada badizayin kuru falzayin. Dareram karnu kən 20thbedən faidatə analytical chemistrybedəga tartəgəna kuru korowa kəla chemistryben səta forensicbe-a, korbe-a, sanyiyarambe-a kuru korowa nəlewabe-aro saadəna, misallo suro histologyben.[7] t2uxvscz4qcwx7hqi67hvbgnxgchzak 29795 29794 2026-08-02T04:50:15Z Abba Khaleel 1413 29795 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Analytical chemistrydə''' (au chemical analysis) shima dalami chemistrybewo kuru shidəbe hangalzəga kalaksəna kəla duluwuwa chemicalbe kəltəramza asutəben kuru nəmngəwu awoa kəltaben dasagənadəga asutəben. Hangalzəga cina kəla duluwuwa kəltəram notənyiben, waniye suro tuskanoben au sulhuben, kuru nəmngəwu awo kəllatabedəga ngaltə nasha nəmngəwu awodəben (suro loktə ndasoson yayi), nəmngəwu (suro njiben au sulhuben), sana nəmngəwuben au adadu molesben suro tuskanoben (au loktə gasbe dunozəben). Suronzən nzunduwa kureye indiso mbeji (misallo nəmngəwu ngaltəso, tartif gravimetricbe) kuru duluwuwa karewa cidabe zamanbeso (misallo spectroscopyso, chromatographyso, mass spectrometryso, nzunduwa electrochemicalso). Analytical chemistry zamanbedə zaumaro bayanna sharhatəga kuru chemometricsga kəllata, kuru shiga tərayin awowa zamanbe alamanna awo kəlanzəlaro cidajinso, sənanaro kalaktəso, kuru loktə zahirro notəso, faidawa nasha kadalan alamanna biochemistryso, chemistry kurunbeso, kimiya forensicbeso, ilmu kaduwubeso, kimiya kəmbubeso, kimiya kəmbubeso, kimiya kəmbubeso. metallurgy-a, injiniya kemikalbe-a kuru kimiya karewabe-a. Zaman "bayanna kura"ben, ilmu kimiyabe tartiftəbedə, rokkonzən chemometrics a kuru bioinformatics a, zaumaro dawudi jaza tuskaatadəga fasartəbero walzəna nasha nzunduwa alamanna gas chromatography-mass spectrometry (GCMS), cida-ngəwu njibe chromatographybe a, nəmngəwu spectrometerybega.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Analytical_chemistry#cite_note-1</ref> Kuruson awo duno'a mbeji nasha awo'a ganaro diwo'a, awo'a kəlanzalan cidatə'a, kuru awo'a loktu-zahirye'a, awo'a asutəye'a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Analytical_chemistry#cite_note-2</ref> Gargam Gustav Kirchhoff (wofila) kuru Robert Bunsen (kǝmburam) Analytical chemistrydə zaumaro faidaa tun zaman burobe chemistrybedən, shidəbe dawariya notəbe suwudəna kəla shi awodəbe kuru chemicaldəwo suro awodəben mbejidəga. Loktu adən, bana faida’a kəla chemistryben tədənadəbe suronzan fuwutə awoa kəla awoaben kulastəbe Justus von Liebigbe kuru awoa kəla awoaben kulastəbe kəla awoa faidatinbeben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Analytical_chemistry#cite_note-3</ref> Kulashi karewa faidatəbe buro salakbedə shima konnu sutuluwinma, shidonyi Robert Bunsen a Gustav Kirchhoff a sadənamadə, sandi donyi rubidium (Rb) a cesium (Cs) a suro saa 1860 lan asuzanadə.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Analytical_chemistry#cite_note-4</ref> Fuwutə kura-kura suro analytical chemistryben təbandənadə ngawo saa 1900ben wakawono. Loktu adən, kareya cidabe kəla shi nashadəben kulashidə zaumaro dunowaro wallono. Hasatanma, nzunduwa spectroscopicbe-a spectrometricbe-adə badiyaram karnu kən 20thben təbandəna kuru dareram karnu kən 20thben waltə kalaktəna.[5] Ilmu kimiyabe yaktəbedə loktu fuwutəbe samunnam zasayin kuru waltə karewa cidabe ngəwuro faltəna.[6] Suro saa 1970ben dawariya anyibe ngəwunzaso faidatə baditəna namtə dawariya hybridben faidatə futu samfurradəga fando nankaro. Saa 1970s lan baditǝna, ilmu chemistrybedǝ gana-ganan korowa biologybe-a sǝkǝna (bioanalytical chemistry), amma buron shidǝ zaumaro hangalnzǝ kǝla awowa kǝnǝngabe au awowa kǝnǝngabe sǝnanaro cedo. Lasers də zauro faidatə badizana namtə kulashiben kuru hatta awowa kada badizayin kuru falzayin. Dareram karnu kən 20thbedən faidatə analytical chemistrybedəga tartəgəna kuru korowa kəla chemistryben səta forensicbe-a, korbe-a, sanyiyarambe-a kuru korowa nəlewabe-aro saadəna, misallo suro histologyben.[7] == Lamintǝ == 2p157aymgkp6cv1uymypt3yf67fz7rl 0 3030 29796 2026-08-02T04:56:31Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Shi doka '''energy gənatəbedəye''' wono jumla energybe nizam shiro isolated gultindəbedə sambisoro faltinba; shidə loktu ngəwuro gənatəyin gulzana.[1] Suro nizam zakkataben, kaidadəye wono nəmngəwu energybe suro nizamdəben dəga faltin futu energybe nizamdəro gayin au koljinlan. Energy də raktə alaktin ba kuru bannatin ba; attəson, raktə faltin au jili fallan gadero faltin. Misallo, duno kemikalbedə duno kineticbero faltin sa kəska dynamit..." 29796 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Shi doka '''energy gənatəbedəye''' wono jumla energybe nizam shiro isolated gultindəbedə sambisoro faltinba; shidə loktu ngəwuro gənatəyin gulzana.[1] Suro nizam zakkataben, kaidadəye wono nəmngəwu energybe suro nizamdəben dəga faltin futu energybe nizamdəro gayin au koljinlan. Energy də raktə alaktin ba kuru bannatin ba; attəson, raktə faltin au jili fallan gadero faltin. Misallo, duno kemikalbedə duno kineticbero faltin sa kəska dynamitebe tartiya. Kamye energy jili kada do suro tartəyen suluwuna dəga kəljiya, alamanna kinetic energy a kuru potential energy awoa dəye, kuru kawudo-a kowo-a, kamye fulutə chemical energy ye dəga suwudin suro konnu dynamite yedən. Zaman kureyedən, energy gənatədə mass gənatədəa gade. Attəson yayi, relativity taganasbedəye fəlezəna shi massdə shiga energy'a letana kuru gafsənzəye E = m c 2 {\displaystyle E=mc^{2}}, shi yaktədəbe nəmngəwu-duno tilo wakiljin, kuru kimiyabe kərmadəbe kurunzən nəmngəwu-duno sammaso gənatəna. Adəye maananzədə shi massdə raktə energyro kalaktəyin, kuru kambiwudəye. Adəga hangal gənatəna suro duno nuclearbe kəltəram atomic nucleiben, na donyi nəmngəwu awowa battibega ngaltən. Kasattəna kəla shi mass-energy equivalencedə faidaro waljin suro kəndagəram zahirben, alamanna sandidəwo waneye dunyalan mbeji ngawo Big Bangben au loktə bəlaa sələmdəbe gərtə Hawkingbe sutuluwinlan. Kaida kəndobe na fallan kəndolan, duno gənatədə taidazə tawattəyin Noetherbe theoremzəlan dalil loktə gotəkotəbe fasaribe symmetryben; maana, kəla shi doka physicsbedə loktuben faltinba. Dalil donyi donyi energy gǝnatǝye dǝ shima injin donyi perpetual motion gultin ma dǝ shi donyi buro salak ye dǝ raksǝ mbeji bawo; ma’ananzə, nizam ndaso ma energy diyaye baro waljiya raksə energy kada kornzəro suwudin.[2] Ma'ana energybedən kara, shi energydəga gənatədə raktə kambiwuwaro nəmkam ndikate awoa dunyabedəga namjin.[3] Suro quantum mechanicsben, Noetherbe theoremnzədə notəna shilan faidatə taman təmaatalan, adəbe səkə sambisoro awowa nzəliwobega namtə mowonjinba, amma waniye awowa nzəliwobedəga namtəlan waniye mbeji au asutin kəla gashiptəben.[4] r5p7pvsek68ztiluznl0hxs5sxqtb4f 29797 29796 2026-08-02T04:59:09Z Abba Khaleel 1413 29797 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Shi doka '''energy gənatəbedəye''' wono jumla energybe nizam shiro isolated gultindəbedə sambisoro faltinba; shidə loktu ngəwuro gənatəyin gulzana.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_energy#cite_note-Feynman2Ch1S2-1</ref> Suro nizam zakkataben, kaidadəye wono nəmngəwu energybe suro nizamdəben dəga faltin futu energybe nizamdəro gayin au koljinlan. Energy də raktə alaktin ba kuru bannatin ba; attəson, raktə faltin au jili fallan gadero faltin. Misallo, duno kemikalbedə duno kineticbero faltin sa kəska dynamitebe tartiya. Kamye energy jili kada do suro tartəyen suluwuna dəga kəljiya, alamanna kinetic energy a kuru potential energy awoa dəye, kuru kawudo-a kowo-a, kamye fulutə chemical energy ye dəga suwudin suro konnu dynamite yedən. Zaman kureyedən, energy gənatədə mass gənatədəa gade. Attəson yayi, relativity taganasbedəye fəlezəna shi massdə shiga energy'a letana kuru gafsənzəye E = m c 2 {\displaystyle E=mc^{2}}, shi yaktədəbe nəmngəwu-duno tilo wakiljin, kuru kimiyabe kərmadəbe kurunzən nəmngəwu-duno sammaso gənatəna. Adəye maananzədə shi massdə raktə energyro kalaktəyin, kuru kambiwudəye. Adəga hangal gənatəna suro duno nuclearbe kəltəram atomic nucleiben, na donyi nəmngəwu awowa battibega ngaltən. Kasattəna kəla shi mass-energy equivalencedə faidaro waljin suro kəndagəram zahirben, alamanna sandidəwo waneye dunyalan mbeji ngawo Big Bangben au loktə bəlaa sələmdəbe gərtə Hawkingbe sutuluwinlan. Kaida kəndobe na fallan kəndolan, duno gənatədə taidazə tawattəyin Noetherbe theoremzəlan dalil loktə gotəkotəbe fasaribe symmetryben; maana, kəla shi doka physicsbedə loktuben faltinba. Dalil donyi donyi energy gǝnatǝye dǝ shima injin donyi perpetual motion gultin ma dǝ shi donyi buro salak ye dǝ raksǝ mbeji bawo; ma’ananzə, nizam ndaso ma energy diyaye baro waljiya raksə energy kada kornzəro suwudin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_energy#cite_note-2</ref> Ma'ana energybedən kara, shi energydəga gənatədə raktə kambiwuwaro nəmkam ndikate awoa dunyabedəga namjin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_energy#cite_note-Energy_Is_Not_Conserved-3</ref> Suro quantum mechanicsben, Noetherbe theoremnzədə notəna shilan faidatə taman təmaatalan, adəbe səkə sambisoro awowa nzəliwobega namtə mowonjinba, amma waniye awowa nzəliwobedəga namtəlan waniye mbeji au asutin kəla gashiptəben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_energy#cite_note-quanta-mag-4</ref> == Lamintǝ == birwj427t9shv3rx70vyrfh1nbs4rri 0 3031 29798 2026-08-02T05:01:38Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Climate''' də shima futu yanawube loktu kuruwube nasha laan, ngalwoman saa 30 kozənaro.[1][2] Zauro zauro, shima awoa meteorologicalbe faltinma loktu kəntawulan səta saa miliyon kadaro saadənan. Awowa gade-gade kəla yanawuben ngaltinmadə sandima kawudo-a, nəmkəluwu-a, nəmkəluwu samibe-a, karuwa-a, kuru nji samibe-a. Futu faraklan, yanawudə shima kəndaaram awowa nizam yanawubewo, suronzan sami-a, hydrosphere-a, cryosphere-a, lithosphere-a biosp..." 29798 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Climate''' də shima futu yanawube loktu kuruwube nasha laan, ngalwoman saa 30 kozənaro.[1][2] Zauro zauro, shima awoa meteorologicalbe faltinma loktu kəntawulan səta saa miliyon kadaro saadənan. Awowa gade-gade kəla yanawuben ngaltinmadə sandima kawudo-a, nəmkəluwu-a, nəmkəluwu samibe-a, karuwa-a, kuru nji samibe-a. Futu faraklan, yanawudə shima kəndaaram awowa nizam yanawubewo, suronzan sami-a, hydrosphere-a, cryosphere-a, lithosphere-a biosphere-a kuru futu ndikatenza kəltana-a.[1] Shi yanawu nayedə latitude-a, longitude-a, cidi-a, nəmcintə-a, cidi faidatə-a, njiwa karəngən-a, kuru kawudonza-aye sha lejin.[3] Futu yanawu dunyabedə raktə yaktin futu awoa fafaltinna kuru awoa gade-gade nowataben, ngəwusoro temperature-a kuru precipitation-a. Fasaldo zauro faidatayindǝ shima Köppenbe yayaktǝnzǝ. Nizam Thornthwaitebedə,[4] suro saa 1948 lan faidatin, evapotranspiration-a kuru bayanna kəla temperature-a kuru njiye-a kəlzəna kuru shilan faidatə nəmgade-gade alagəwabe-a futu yanawu faltəye shiga lejin-a kəratin. Yayaktəwa kura-kura suro Thornthwaitebe yayaktə yanawubedə sandima kawudo gana-a, kawudo dawu-a, kawudo kura-a.[5] Daraidajiro, shi Bergeron-a kuru Spatial Synoptic-adə nizamnza yaktəbedə hangalnza kəla gədi kasam ngəwubedəro cedo shi dəwo yanawu nashadəbe bayanjinmadə. Paleoclimatology dǝ shima kulashi do kǝla futu kǝndaram kureye wuzǝna ma. Paleoclimatologists sodə bayan kəla nəm gade-gade yanawube nasha dunyabe sammason loktu geologicbe ndason yayi, loktu dunya tətandindən baditin.[6] Kawu karnu kən 19th ye dəro, kəla yanawu yen asutə gana mbeji dəro, paleoclimates də awo gade-gade lan asutin. Suronzan shaidaa non-bioticbe mbeji—misallo katti suro kəmaduwuben təbandinso kuru dawu kankaraben—kuru shaidaa bioticbe—misallo kulum kəskabea kuru coralbea. Model yanawubedə sandima modelwa isawube kəla yanawu kurebe-a, kərmabe-a, kuru fuwube-aye. Faltə yanawubedə loktu kuruwu-a gana-aro waajin dalilla kada nankaro. Kawudo karəngəyedə nasha gəttəgə dunyabedən zandetəna, shi doni biota waltə tartəgə suwudinma. Misallo, ilmuma kimiyabe yanawube Lesley Ann Hughesye ruwozənayeyi: "3 °C [5 °F] faltə kawudo saabedə faltə isothermsbe alamanna 300-400 km [190-250 mi] suro latitudeben (suro na kawudobedən) au 5ft,60 m. jiliwa alagəwabedə samiro lezayin au nasha latitudebero lezayin kəla yanawu faltəben."[7][8] q6k7f9dg15x5gwexl57c3zi87y7dq8b 29799 29798 2026-08-02T05:04:15Z Abba Khaleel 1413 29799 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Climate''' də shima futu yanawube loktu kuruwube nasha laan, ngalwoman saa 30 kozənaro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate#cite_note-IPCC-2021-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate#cite_note-NASA-20050201-2</ref> Zauro zauro, shima awoa meteorologicalbe faltinma loktu kəntawulan səta saa miliyon kadaro saadənan. Awowa gade-gade kəla yanawuben ngaltinmadə sandima kawudo-a, nəmkəluwu-a, nəmkəluwu samibe-a, karuwa-a, kuru nji samibe-a. Futu faraklan, yanawudə shima kəndaaram awowa nizam yanawubewo, suronzan sami-a, hydrosphere-a, cryosphere-a, lithosphere-a biosphere-a kuru futu ndikatenza kəltana-a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate#cite_note-IPCC-2021-1</ref> Shi yanawu nayedə latitude-a, longitude-a, cidi-a, nəmcintə-a, cidi faidatə-a, njiwa karəngən-a, kuru kawudonza-aye sha lejin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate#cite_note-3</ref> Futu yanawu dunyabedə raktə yaktin futu awoa fafaltinna kuru awoa gade-gade nowataben, ngəwusoro temperature-a kuru precipitation-a. Fasaldo zauro faidatayindǝ shima Köppenbe yayaktǝnzǝ. Nizam Thornthwaitebedə,[4] suro saa 1948 lan faidatin, evapotranspiration-a kuru bayanna kəla temperature-a kuru njiye-a kəlzəna kuru shilan faidatə nəmgade-gade alagəwabe-a futu yanawu faltəye shiga lejin-a kəratin. Yayaktəwa kura-kura suro Thornthwaitebe yayaktə yanawubedə sandima kawudo gana-a, kawudo dawu-a, kawudo kura-a.[5] Daraidajiro, shi Bergeron-a kuru Spatial Synoptic-adə nizamnza yaktəbedə hangalnza kəla gədi kasam ngəwubedəro cedo shi dəwo yanawu nashadəbe bayanjinmadə. Paleoclimatology dǝ shima kulashi do kǝla futu kǝndaram kureye wuzǝna ma. Paleoclimatologists sodə bayan kəla nəm gade-gade yanawube nasha dunyabe sammason loktu geologicbe ndason yayi, loktu dunya tətandindən baditin.[6] Kawu karnu kən 19th ye dəro, kəla yanawu yen asutə gana mbeji dəro, paleoclimates də awo gade-gade lan asutin. Suronzan shaidaa non-bioticbe mbeji—misallo katti suro kəmaduwuben təbandinso kuru dawu kankaraben—kuru shaidaa bioticbe—misallo kulum kəskabea kuru coralbea. Model yanawubedə sandima modelwa isawube kəla yanawu kurebe-a, kərmabe-a, kuru fuwube-aye. Faltə yanawubedə loktu kuruwu-a gana-aro waajin dalilla kada nankaro. Kawudo karəngəyedə nasha gəttəgə dunyabedən zandetəna, shi doni biota waltə tartəgə suwudinma. Misallo, ilmuma kimiyabe yanawube Lesley Ann Hughesye ruwozənayeyi: "3 °C [5 °F] faltə kawudo saabedə faltə isothermsbe alamanna 300-400 km [190-250 mi] suro latitudeben (suro na kawudobedən) au 5ft,60 m. jiliwa alagəwabedə samiro lezayin au nasha latitudebero lezayin kəla yanawu faltəben."[7][8] == Lamintǝ == d2iti1mngnto95vtadkm6z059tubt4s 0 3032 29800 2026-08-02T05:06:51Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''El Niño-Southern Oscillation''' (ENSO) də shima awo do ne dunyalan wajin ma kuru shi do ne karuwa-a nəm konnu kəmaduwuye-a lan tuwandin ma. Jili gade-gade anyi futu kalkal gənyi amma alamaram cyclesbe mbeji. ENSO ye wazəna də futu kəske lan notin ba. Shidə yanawu nashawa tropicsbe-a subtropicsbe-a lejin, kuru nashawa dunyabe latitude-kura'a kəljin. Loktu kawudo cidi kuluwubedə shiga "El Niño" lan nowotə kuru loktu amusutəbedə "La Niña" lan..." 29800 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''El Niño-Southern Oscillation''' (ENSO) də shima awo do ne dunyalan wajin ma kuru shi do ne karuwa-a nəm konnu kəmaduwuye-a lan tuwandin ma. Jili gade-gade anyi futu kalkal gənyi amma alamaram cyclesbe mbeji. ENSO ye wazəna də futu kəske lan notin ba. Shidə yanawu nashawa tropicsbe-a subtropicsbe-a lejin, kuru nashawa dunyabe latitude-kura'a kəljin. Loktu kawudo cidi kuluwubedə shiga "El Niño" lan nowotə kuru loktu amusutəbedə "La Niña" lan nowotə. Shi Oscillation Anəmyedə shima samibe oscillationnzədə, shidəwo temperature kuluwube faltə'a kəllatadə. El Niño də sha nəm nguwu kasam suro kuluwuye kəla Indonesia-a, Australia-a kuru kəmaduwu Indianbe-a Atlantic Ocean-a kozənaro kəllata. La Niña də awo gadero walzəna: duno kura kəla dawu-a gədi-a Pacificbe-a kuru duno gana-a nasha gade tropic-a subtropics-a lan.[2][3] Awowa indidə saa fal au falnzawoso dəgayin kuru saa indi səta tulurro saadənan wajin nəm duno gade-gaden, loktuwa daudau nəm duno ganaaye surodən mbeji.[4] Lamar El Niño ye də zauro zauro waljin, amma lamarra La Niña ye də waltə nanatəyin kuru loktu nguwuro dəgayin. Awo faida'a ENSO ye də shima Bjerknes feedback (sunzə Jacob Bjerknes suro saa 1969) shi do ne sami faltəye temperature kəmaduwuye faljin ma, kuru waltəram lan, kasam samiye dəga faljin feedback ngəlaro. Kasam kasuwube gədibe duno'adə nji kawudo gədiro sədin kuru kəmaduwube kəla equatorben fulujin. Daji, adəye səkə temperature cidi kuluwubedə zauro zəmzəmjin (El Niño lan bowotin), Walker circulation duno ba (gədi-fəte samilan circulation) kuru kasam kasuwube duno ba. Dareram lan, nji kawudo suro fəte tropical Pacificbedə zauro baro walzəna sau kəndaaramdə kalkalro waljin. Awo do ne oscillation suwudin də notənyi kuru kəratin. Lardə wo so ENSO'a wujin də awo El Niño au La Niña wakajin də gade-gade, shi do ne məradənza'a kalkalzəna ma.[5] El Niño-a La Niña-adə yanawu dunyabe'a lejin kuru yanawu noatadə'a lejin, shi doni na'a laan karwa duno'a kuru na'a laan fəram'a suwudinma.[6][7] El Niño ye awo wakajin də loktu ganaro (alamanna saa fal yeyi) nəm konnu dunyabe suwudin, amma awo La Niña ye də loktu ganaro amusu suwudin.[8] Adə nankaro, nəm nguwu El Niño ye-a La Niña ye-a kəltəyin də, raksə temperature dunyabe'a lejin loktu saa mewu yeyi lan.[9] Lardəwa do ENSO ye zauro lezəna də sandima lardəwa fuwutə sadinma do kəmaduwu Pacific Ocean ye'a kəllata kuru bare'a bənyi kənta'aro təngatəgəna ma. Suro ilmu kəla futu yanawu faltəyen, ENSO də sha nozana kəla awo do suronzən faltəyen.[10]: 23 Fuwuro awo do ENSO lan wajin də dalil yanawu faltəyen tawadə ba,[11] amma yanawu faltəye awo do njiye suro njiye lan wajin dəga zauro sədin. Shi IPCC Sixth Assessment Report də ilmu kimiyabe suro saa 2021ben kasarrataro cina kəla fuwu ENSOben futu ishin: "Loktu kuruwuro, zaumaro waneye nəmgade nji samibedə El Niño–Southern Oscillation'a lezənadə tərayin". faltə duno-a nəm farak-a ENSO teleconnectionsbedə faltəwa ngəwu suwudin nasha nashaben".[10]: 114 3j15s8ffyjop6u630pg8aihugg23uxa 29801 29800 2026-08-02T05:11:01Z Abba Khaleel 1413 29801 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''El Niño-Southern Oscillation''' (ENSO) də shima awo do ne dunyalan wajin ma kuru shi do ne karuwa-a nəm konnu kəmaduwuye-a lan tuwandin ma. Jili gade-gade anyi futu kalkal gənyi amma alamaram cyclesbe mbeji. ENSO ye wazəna də futu kəske lan notin ba. Shidə yanawu nashawa tropicsbe-a subtropicsbe-a lejin, kuru nashawa dunyabe latitude-kura'a kəljin. Loktu kawudo cidi kuluwubedə shiga "El Niño" lan nowotə kuru loktu amusutəbedə "La Niña" lan nowotə. Shi Oscillation Anəmyedə shima samibe oscillationnzədə, shidəwo temperature kuluwube faltə'a kəllatadə. El Niño də sha nəm nguwu kasam suro kuluwuye kəla Indonesia-a, Australia-a kuru kəmaduwu Indianbe-a Atlantic Ocean-a kozənaro kəllata. La Niña də awo gadero walzəna: duno kura kəla dawu-a gədi-a Pacificbe-a kuru duno gana-a nasha gade tropic-a subtropics-a lan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-CPC_ENSO-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-Climate_Change_2007-3</ref> Awowa indidə saa fal au falnzawoso dəgayin kuru saa indi səta tulurro saadənan wajin nəm duno gade-gaden, loktuwa daudau nəm duno ganaaye surodən mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-4</ref> Lamar El Niño ye də zauro zauro waljin, amma lamarra La Niña ye də waltə nanatəyin kuru loktu nguwuro dəgayin. Awo faida'a ENSO ye də shima Bjerknes feedback (sunzə Jacob Bjerknes suro saa 1969) shi do ne sami faltəye temperature kəmaduwuye faljin ma, kuru waltəram lan, kasam samiye dəga faljin feedback ngəlaro. Kasam kasuwube gədibe duno'adə nji kawudo gədiro sədin kuru kəmaduwube kəla equatorben fulujin. Daji, adəye səkə temperature cidi kuluwubedə zauro zəmzəmjin (El Niño lan bowotin), Walker circulation duno ba (gədi-fəte samilan circulation) kuru kasam kasuwube duno ba. Dareram lan, nji kawudo suro fəte tropical Pacificbedə zauro baro walzəna sau kəndaaramdə kalkalro waljin. Awo do ne oscillation suwudin də notənyi kuru kəratin. Lardə wo so ENSO'a wujin də awo El Niño au La Niña wakajin də gade-gade, shi do ne məradənza'a kalkalzəna ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-December_2014_EU2-5</ref> El Niño-a La Niña-adə yanawu dunyabe'a lejin kuru yanawu noatadə'a lejin, shi doni na'a laan karwa duno'a kuru na'a laan fəram'a suwudinma.[6][7] El Niño ye awo wakajin də loktu ganaro (alamanna saa fal yeyi) nəm konnu dunyabe suwudin, amma awo La Niña ye də loktu ganaro amusu suwudin.[8] Adə nankaro, nəm nguwu El Niño ye-a La Niña ye-a kəltəyin də, raksə temperature dunyabe'a lejin loktu saa mewu yeyi lan.[9] Lardəwa do ENSO ye zauro lezəna də sandima lardəwa fuwutə sadinma do kəmaduwu Pacific Ocean ye'a kəllata kuru bare'a bənyi kənta'aro təngatəgəna ma. Suro ilmu kəla futu yanawu faltəyen, ENSO də sha nozana kəla awo do suronzən faltəyen.[10]: 23 Fuwuro awo do ENSO lan wajin də dalil yanawu faltəyen tawadə ba,[11] amma yanawu faltəye awo do njiye suro njiye lan wajin dəga zauro sədin. Shi IPCC Sixth Assessment Report də ilmu kimiyabe suro saa 2021ben kasarrataro cina kəla fuwu ENSOben futu ishin: "Loktu kuruwuro, zaumaro waneye nəmgade nji samibedə El Niño–Southern Oscillation'a lezənadə tərayin". faltə duno-a nəm farak-a ENSO teleconnectionsbedə faltəwa ngəwu suwudin nasha nashaben".[10]: 114 == Lamintǝ == rzhel6uf3lihz0c5ro8s8izha1rzph2 0 3033 29802 2026-08-02T05:15:17Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Faltə yanawube zaman kərmabedə suronzən '''gəttəgə dunyabe'''--tərayin kawudo dunyabe--kuru futu shiye nizam yanawu dunyabega lejin-a. Futu faraklan, shi yanawu dunyabe faltǝdǝ suronzǝn faltǝ kǝndaram dunyabe loktu kuruwube mbeji. Citə kawudo dunyabe zamanbedə cidawa amsobe sha suwudin, musammanno kəndawu fossilbe (kuntuwul-a, kəndawu-a gas alagəlabe-a) tən loktu cidaram sanyiyarambedən wartin.[4][5] Fossil fuel faidatə-a, karaa kəlta-a,..." 29802 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Faltə yanawube zaman kərmabedə suronzən '''gəttəgə dunyabe'''--tərayin kawudo dunyabe--kuru futu shiye nizam yanawu dunyabega lejin-a. Futu faraklan, shi yanawu dunyabe faltǝdǝ suronzǝn faltǝ kǝndaram dunyabe loktu kuruwube mbeji. Citə kawudo dunyabe zamanbedə cidawa amsobe sha suwudin, musammanno kəndawu fossilbe (kuntuwul-a, kəndawu-a gas alagəlabe-a) tən loktu cidaram sanyiyarambedən wartin.[4][5] Fossil fuel faidatə-a, karaa kəlta-a, kuru cidawa barebe-a sanyiyarambe-adə gas greenhousebe sutuluyin.[6] Sandi gaswa anyi kawudo Dunyabe sutuluyin ngawo kəngalbe kawudo sətanaben, sami cidiyabedəga zəmzəmzəyin. Sami dunyabedə kərmadə ta'adir 50% carbon dioxidebe ngəwu, shi gas kuradəwo dunya gəttəgə suwudinmadə, dareram zaman kawu sanyaramsoben kozəna, daraja saa miliyon kadaro turunyiro nazəgəna.[7] Futu yanawu dunyabe faltǝdǝ zaumaro kǝndaram lejin. Kawudo-a konnu karaabe-adə zauro ngəwujin.[8] Arctic lan gəttəgə nguwutəye banazəgə permafrost dəga yizəna, glaciers ye ngaworo kalaktə-a kuru kankara kuluwuye fulutə-a.[9] Kawudo ngəwudəye karwa zauro duno'a, fəram'a, kuru yanawu gade'a suwudin.[10] Faltə kəndaram kəla kauye-a, coral reefs-a, kuru Arctic-a yedə jili alagəwa kada na falro napsayin au baro walzayin.[11] Kasadəwa fuwun gəttəgə fulutəyedə kənasartəna yayi, awowa laadə karnuwa kadaro gozaa kozain. Suronzan kawudo kəmaduwube-a, kəmaduwube acidification-a kuru nəmngəwu kəmaduwube-a mbeji.[12] Futu yanawu faltəyedə amso'a nji njiye ngəwuro sədin, kawudo zauro ngəwu, kəmbu-a nji-a mbautə-a, kwasuwa ngəwu-a, kuru razəgə-a baro sədin.[13] Hijra adammanabe-a kuru luwala-adə shima dalilwo.[14] Karapka nəlewa dunyabedəye futu yanawu dunyabe faltədə shima tajirwa kura nəlewa dunyabero karnu kən 21medən bowono.[15] Jamiwa-a kuru nizam kəndaram dunyabe-adə tajirwa zauro ngəwu sorin kəndo gəttəgə fulutə baro waljiya.[16] Faltə yanawubero adaptatədə kasadəwa alamanna kataffa njiye kaltəgəbe au kəskawa kəmbu baro waljinsodəye tajirwa yanawu faltəbedə gana laa fulujin, amma datəgəram laa adaptatəbedə ba nazəna.[17] Jami talaadə sandima awowa dunyalan suluwinmadə gana, amma raktənza gana kuru sandima zauro suro yanawu faltəyen raksayin.[18][19] Konnu Bobcatbe suro Monroviaben, CA, Satumba 10, 2020 Acropora coralbe dafkata Ci kəmaduwuye harzəna suro Californiayen, shidoni suro saa 1,200yen zauro njiye sətanadə. Misallo awowa laa kəla yanawu faltəyen: Konnu karayedə kawudo-a baram-aye sha zauro sədin, corals'a datəgəramdə ngəwusoro dalil kawudo suro njiyeben wajin, kuru baramye zauro nji'a fulujin. Futu yanawu faltəye kada asutəna suro saa mewu buroye karnu kən 21st yedən, saa 2024 də shima zauro kawudowo +1.60 °C (2.88 °F) lan tən suro saa 1850 lan ngaltə baditən.[21][22] Kawudo gadeye awowa anyi'a sərayin kuru na'a tipping points ye suwudin, alamanna Greenland ice sheet samma yitəyeyi.[23] Cidiya tawadə Parisbe saa 2015bedən, lardəwa sammaso kasatsana gəttəgə "cidiya 2 °Cben" ro. Attəson yayi, wadəwa cidiya tawadəyen gozanadən, gəttəgə dunyabedə kuwami yaye alamanna 2.8 °C (5.0 °F) nazəyin dareram karnudəben.[24] Bana kada mbeji kəla cida yanawu dunya sammason,[25][26] kuru lardəwa ngəwuso carbon dioxide fulutəro nyazana.[27] Fossil fuels də raktə baro tədin bana kungənaye datəlan, energy gənatə-a kuru energy do carbon pollution nguwu suwudin ba ro faltə-a. Futu dunowa anyibe suronzan karuwa-a, kawusu-a, nji-a, kuru duno nuclearbe-a mbeji.[28] Konnu latərikiye kadawulan tətandində raksə kəndawu fossilbedəga faljin nasha lenəmarebe-a, garso kawudo-a, kuru cidawa sanyiyarambe-a.[29] Carbon də samilan tutuluyin, misallo karaa ngəwutə-a bare-a lan futu carbon suro cidiyen gənatin.[30][31][32] fe2vidbmweau62tpaqg7p1dw87i7x94 29803 29802 2026-08-02T05:18:08Z Abba Khaleel 1413 29803 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Faltə yanawube zaman kərmabedə suronzən '''gəttəgə dunyabe'''--tərayin kawudo dunyabe--kuru futu shiye nizam yanawu dunyabega lejin-a. Futu faraklan, shi yanawu dunyabe faltǝdǝ suronzǝn faltǝ kǝndaram dunyabe loktu kuruwube mbeji. Citə kawudo dunyabe zamanbedə cidawa amsobe sha suwudin, musammanno kəndawu fossilbe (kuntuwul-a, kəndawu-a gas alagəlabe-a) tən loktu cidaram sanyiyarambedən wartin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change#cite_note-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change#cite_note-Lynas_2021-5</ref> Fossil fuel faidatə-a, karaa kəlta-a, kuru cidawa barebe-a sanyiyarambe-adə gas greenhousebe sutuluyin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change#cite_note-Our_World_in_Data-2020-6</ref> Sandi gaswa anyi kawudo Dunyabe sutuluyin ngawo kəngalbe kawudo sətanaben, sami cidiyabedəga zəmzəmzəyin. Sami dunyabedə kərmadə ta'adir 50% carbon dioxidebe ngəwu, shi gas kuradəwo dunya gəttəgə suwudinmadə, dareram zaman kawu sanyaramsoben kozəna, daraja saa miliyon kadaro turunyiro nazəgəna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change#cite_note-7</ref> Futu yanawu dunyabe faltǝdǝ zaumaro kǝndaram lejin. Kawudo-a konnu karaabe-adə zauro ngəwujin.[8] Arctic lan gəttəgə nguwutəye banazəgə permafrost dəga yizəna, glaciers ye ngaworo kalaktə-a kuru kankara kuluwuye fulutə-a.[9] Kawudo ngəwudəye karwa zauro duno'a, fəram'a, kuru yanawu gade'a suwudin.[10] Faltə kəndaram kəla kauye-a, coral reefs-a, kuru Arctic-a yedə jili alagəwa kada na falro napsayin au baro walzayin.[11] Kasadəwa fuwun gəttəgə fulutəyedə kənasartəna yayi, awowa laadə karnuwa kadaro gozaa kozain. Suronzan kawudo kəmaduwube-a, kəmaduwube acidification-a kuru nəmngəwu kəmaduwube-a mbeji.[12] Futu yanawu faltəyedə amso'a nji njiye ngəwuro sədin, kawudo zauro ngəwu, kəmbu-a nji-a mbautə-a, kwasuwa ngəwu-a, kuru razəgə-a baro sədin.[13] Hijra adammanabe-a kuru luwala-adə shima dalilwo.[14] Karapka nəlewa dunyabedəye futu yanawu dunyabe faltədə shima tajirwa kura nəlewa dunyabero karnu kən 21medən bowono.[15] Jamiwa-a kuru nizam kəndaram dunyabe-adə tajirwa zauro ngəwu sorin kəndo gəttəgə fulutə baro waljiya.[16] Faltə yanawubero adaptatədə kasadəwa alamanna kataffa njiye kaltəgəbe au kəskawa kəmbu baro waljinsodəye tajirwa yanawu faltəbedə gana laa fulujin, amma datəgəram laa adaptatəbedə ba nazəna.[17] Jami talaadə sandima awowa dunyalan suluwinmadə gana, amma raktənza gana kuru sandima zauro suro yanawu faltəyen raksayin.[18][19] Konnu Bobcatbe suro Monroviaben, CA, Satumba 10, 2020 Acropora coralbe dafkata Ci kəmaduwuye harzəna suro Californiayen, shidoni suro saa 1,200yen zauro njiye sətanadə. Misallo awowa laa kəla yanawu faltəyen: Konnu karayedə kawudo-a baram-aye sha zauro sədin, corals'a datəgəramdə ngəwusoro dalil kawudo suro njiyeben wajin, kuru baramye zauro nji'a fulujin. Futu yanawu faltəye kada asutəna suro saa mewu buroye karnu kən 21st yedən, saa 2024 də shima zauro kawudowo +1.60 °C (2.88 °F) lan tən suro saa 1850 lan ngaltə baditən.[21][22] Kawudo gadeye awowa anyi'a sərayin kuru na'a tipping points ye suwudin, alamanna Greenland ice sheet samma yitəyeyi.[23] Cidiya tawadə Parisbe saa 2015bedən, lardəwa sammaso kasatsana gəttəgə "cidiya 2 °Cben" ro. Attəson yayi, wadəwa cidiya tawadəyen gozanadən, gəttəgə dunyabedə kuwami yaye alamanna 2.8 °C (5.0 °F) nazəyin dareram karnudəben.[24] Bana kada mbeji kəla cida yanawu dunya sammason,[25][26] kuru lardəwa ngəwuso carbon dioxide fulutəro nyazana.[27] Fossil fuels də raktə baro tədin bana kungənaye datəlan, energy gənatə-a kuru energy do carbon pollution nguwu suwudin ba ro faltə-a. Futu dunowa anyibe suronzan karuwa-a, kawusu-a, nji-a, kuru duno nuclearbe-a mbeji.[28] Konnu latərikiye kadawulan tətandində raksə kəndawu fossilbedəga faljin nasha lenəmarebe-a, garso kawudo-a, kuru cidawa sanyiyarambe-a.[29] Carbon də samilan tutuluyin, misallo karaa ngəwutə-a bare-a lan futu carbon suro cidiyen gənatin.[30][31][32] == Lamintǝ == tghyeu4d2gx3gp3qwidpu88cps3ot00 2 3034 29805 2026-08-02T10:18:25Z Umargana1 21 Created blank page 29805 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1