Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1670 29806 29707 2026-08-02T13:47:38Z Umargana1 21 29806 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Alexander Georg von Bunge''' (Russia: kǝntawu Lailahar bə kawunzǝ 6 saa 1803 - 18 kǝntawu Maaram be saa 1890) shidǝ ilmuma kǝska kǝska bə lardə [[Russia]] be. Shiga zauro taktəyin kəla bəlawuro ilmu kimiyabe [[Asia]]-a musammanno Siberia-aro lezənaben. ==Kənənga nzǝ wa ilmu'wa buroye== Bunge də sha su Alexander ye lan katambo kəntawu Lailahar ye kawunzə 6 [O.S. 24 Lailahir] 1803 lan Kyiv lan tada kən indimi fato do am gana [[Germany]] ye suro Tsarist [[Russia]] ye lan. Baanzə, Andreas Theodor də kurun kəratəma shidoni gədi Prussia lan [[Russia]] ro hijrazənadə kakanzə'wa karnu kən 18th lan kuru yanzə Elisabeth von Bunge, Fuhrmann lan. Sandiye Dorpatro saa 1815 lan lezana ngawo baanzə bazəna yen saa 1814 lan, kuru maaranta kura kərawono saa 1818 lan səta 1821 ro saadənan.[1] Dorpat lan kərawono, na do gymnasium ro kərazəna saa 1821 lan səta 1825 ro saadənan.[2] Daji kurun kərazə kuru degree doctorate kurunbe Jamiya Tartuben suro saa 1825 bǝn səwandəna.[3] Shiye kuru nasha shimadǝn ilmu kǝskaye kǝrawono cidiya Carl Friedrich von Ledebour ben kurushiye nazarunzǝdǝ tamozǝna shiro De relate methodi plantarum naturalis suro vires vegetabilium medicalis ben [4]. ==Siberiaro bəlawuro== Badiyaram kəntawu Razab yǝn, shiye cida kəla suwuben sədin suro cidaram Kolyvan-Voskresenskerben cidiya P.K. Frolovben kuru shidə kurun liitabe suro Barnaulben (Gomnati Tomskbe) shidoni Anəm [[Siberia]] bǝn karadə.[1] Saa faldən shiye Ledebour-a Carl Anton von Meyer-a ro lezana kəla bəlawuro kimiyabe faida'a Kazakh Steppe-a Kau Altai-aro lezana. Sandiye magǝ uwuro suro [[Russia]] bǝn Barnaulro lezana loktu kǝngal bǝn kuru awo kǝska bə 1,600 sabsana, shidonyi kǝrtǝ Flora Altaica bewo. Kitawu adə kate saa 1829 wa 1833 wa lan jili diyau lan bakkada.[4][5] Ngawo bǝlagǝro tǝdǝnaben, Bunge də Kolyvan lan napsəna kuru Zmeinogorsk ro lewono hatta saa 1830 ro. Ngawo shawari Alexander von Humboldt ye cinayen, shi donyi Bunge ye saa 1829 lan kəla kəlzəna loktə Humboldt ye Altai ro lezənadən, shiro cida kimiyabe Peking ro cedo mowonti St. Humboldt də bəlawurolan karo kungəna Tsar Nicholasbe banazənalan kara. Shiga Colonel Ladijenski-a sortǝgǝna naptǝ pristav-a kuru Dr. P. Kirilov də shi kurunma. Shiga dawun kulashiwu gade mbeji, suronzan Georg Albert von Fuss ilmu shillewube-a kuru ilmu yanawube-a, kuru Kovanko ilmu mineralobe-a. Sammaso suro kǝn mewuntilonmiben kasharu mission cocibe, shidoni kəla kəlan wakajinma də, kuru shiye wakilla cocibe kən mewunzəro gotə. Sandiye bəla kalangai Kjachta lan Peking ro lezana datəgəram OS Sawur 1830 yen Urga men suro September 1830 yen, kuru Peking ro lezana kəntawu November ye kawunzə 17 saa 1830 lan ngawo sahara Gobi ye farzanayen, kuru Peking lan zaman binəmye dəga təmzayin. Bunge ye kulashinzə gozə kowono suro kəntawu March saa 1831 yen na banna shiro Tsagan Balgasun gultindəro lezə shi dəwo Khalgan (Zhangjiakou) lan karadə. Kulashinzǝdǝ darerammo suro kǝntawu Mayben saa 1821 lan dawono dalil shiye nəmkərawu hukuma [China] bə suwudəna loktu shiye Buddhist Monastery lan napsənadən kuru shiro izni Pekinglan suluwube səwandənyi [6] Sandiye [[Russia]] ro waltaana yim kawu kəntawube 6 kəntawu maaram bə saa 1831lan wakilla cocibe kən mewunzəyedəga diwal fəteye Kalgan-a Urga-a kozənadə zayin.[6] Sandiye [Russia] ro isa badiyaram September 1831 lan awo kǝskaye 450 sabsana. Nzəra kəskawa Bunge ye kuliwa gana laa sabsəna, sandi donyi Franz Faldermann ye kitawunzə Coleopterorum ab illustrissimo Bungio suro [China] boreali, Mongolia, kuru Montibus Altaicis ye bayanzəna də.Ngawo bəladəro letəyen Bungedə Irkutsklan napkono loktu winterbe gafsənadən. Shiye loktunzə awowa sabsənadə bayantəlan bannazəna. Kamboso suro herbarium donyi Russia Academy of Sciences ye suro Saint Petersburg ye dǝlan gǝnatǝna kuru nasha gana laa suro herbarium donyi jami'a Halle ye dǝlan gǝnatǝna kǝla shi donyi herbarium lan gǝnatǝna dǝro kuru awo donyi St. Pitersburg.[1] Kǝska fal donyi sunzǝ Viburnum fragrans Bunge (daren sunzǝ faltǝna, ngawo William T. Stearn yen) kuru shiye suro kǝska donyi China lan tuwandin ma dǝa bayanjin.Suro kəntawu Aprilben saa 1832 Bungedə cidanzə kurunbe Barnaullan waltəna, amma ngawo loktu gana laayen shiye bəlawuro gade mowonti kimiyabe Russiabedəro lezə Chuyaro lewono, shidəwo gədi kau Altaiben karadə.[1] Shiye St. Petersburg saa 1833 lan sha karrada jami'a ilmu kimiyaye Russia ye ro kuru shiye farfesa ilmu kǝskaye ro wallono jami'a Kazan ye lan.[3] Bunge ye saa yakkǝ jamiya adǝlan sǝdǝna, kuru loktu adǝlan, shiye bǝlawuro kǝskawa kǝskaye Volga steppe lan sǝdǝna kawu Dorpat ro waltǝyinro saa 1836 lan, shiye professor botany ye ro walzǝ suro jami’a Dorpat ye dǝlan kuru darekta botanical garden ye ro walzǝna.[4] Ledebour falzǝna, shi donyi cida kolzǝna ma.Loktu shiye kəra gultuwuyen Bunge ye bəlawuro ilmu kimiyabe Khorasan-a Afghanistan-aro saa 1857-58 lan sədəna, [4] kuru bəlawuro gade Persiaro Herat men saa 1858-1859 lan sədəna, Nikolai Vladimirovich Janykov shima fuwumanzəwo. Kǝla kulashi adǝben, Bungeye kitawu botanicalbe lǝbsǝna kǝla mowonti kimiyabe Russiabero kuru shiye wakil darajabe mowontidǝbero wallono saa 1875 lan.[6] Shiye Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal, ilmuma kǝskaye suro jami'a Halle ye dǝa kǝltǝna, wasika lan, ruwo donyi suro mujalla "Linnaea" yen baktǝna ma dǝa kuru kǝska donyi herbarium ye faltǝ lan.[1] Bunge də suro saa 1867 lan kəra gultuwuye kolzəna kuru Heinrich Moritz Willkomm shiga waratazəna. Dorpatlan napkono hatta saa 1881ro, saa dareyedə nadən kulashi kəska Estoniaben sədin.[2] Bunge ye kitawu donyi Flora ye Liv-a, Esth-a Kurlands-a ye dǝga saragǝna.[8] ==Kǝnǝnga kǝlanzǝbe== Shidə awa ilmuma kəla tiyiye Gustav von Bunge (1844-1920) [2] kuru Alexander von Bunge (1851-1930), kulashima kuru ilmuma dabbawaye.[9] Yanzə kura, Friedrich Georg von Bunge (1802-1897) də, shima gargamma sharaye wo. Bunge də kəntawu Julyye kawunzə 18 lan bawono [O.S. 6 kəntawu Yuliben saa 1890 suro Dorpatben. ==Kǝlele== ;Taxa * F''lora Altaica; scripsit Carolus Fridericus a Ledebour, adiutoribus Car. Ant. Meyer et Al. a Bunge. Tomus I'' (1829)''<ref>{{Cite book |last1=Ledebour |first1=Karl Friedrich von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/6618 |title=Flora Altaica |last2=Bunge |first2=Alexander von |last3=Meyer |first3=Carl Anton |date=1829 |publisher=G. Reimeri |volume=I |location=Berolini |doi=10.5962/bhl.title.6618}}</ref>'' * ''Flora Altaica; scripsit Carolus Fridericus a Ledebour, adiutoribus Car. Ant. Meyer et Al. a Bunge. Tomus II'' (1830)''<ref>{{Cite book |last=Ledebour |first=Carl Friedrich “von” |url=https://books.google.com/books?id=OshaAAAAcAAJ&q=flora%20altaica;%20scripsit%20carolus%20fridericus%20a%20ledebour,%20adiutoribus%20car.%20ant.%20meyer%20et%20al.%20a%20bunge |title=Flora Altaica. Scripsit D. Carolus Fridericus A Ledebour ... Adiutoribus D. Car. Ant. Meyer Et D. Al. A Bunge |date=1830 |publisher=Reimer |volume=II |language=la}}</ref>'' * ''Flora Altaica; scripsit Carolus Fridericus a Ledebour, adiutoribus Car. Ant. Meyer et Al. a Bunge. Tomus III'' (1831)''<ref>{{Cite book |last1=Ledebour |first1=Karl Friedrich von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/29331 |title=Flora Altaica |last2=Bunge |first2=Alexander von |last3=Meyer |first3=Carl Anton |publisher=G. Reimeri |volume=3 |location=Berolini}}</ref>'' * ''Flora Altaica; scripsit Carolus Fridericus a Ledebour, adiutoribus Car. Ant. Meyer et Al. a Bunge. Tomus IV'' (1832)''<ref>{{Cite book |last1=Ledebour |first1=Carl Friedrich von |url=https://books.google.com/books?id=Mxg4No_qtBQC |title=Flora altaica: scripsit D. Carolus Fridericus a Ledebour ... |last2=Bunge |first2=Alexander von |last3=Meyer |first3=Carl Anton |date=1833 |publisher=typis et impensis G. Reimeri |volume=IV |language=la}}</ref>'' * ''Enumeratio plantarum quas in China boreali collegit Dr. Al. Bunge. Anno 1831.'' (1832) <references /> [[Nakka:Living people]] i8um6qaaugerrhf1cqh3jdr4ujrwfi1 3 3023 29807 29786 2026-08-02T14:23:02Z Pathoschild 824 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 29807 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 2 3035 29808 2026-08-02T14:59:51Z Pathoschild 824 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 29808 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 3 3036 29809 2026-08-02T15:36:22Z Pathoschild 824 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 29809 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 0 3037 29810 2026-08-03T04:56:58Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Geologydə''' shima dalami ilmu kimiyabe alagəlabewo shidəwo Dunya-a awoa gade shillewube-a lezənadə, kawu-a shilan gartənadə-a, kuru futu loktuben faltin-a.[1] Sudə Greek kureyedən kedo γῆ (gê) 'dunya' kuru λoγία (-logía) 'kəra, mana'.[2][3] Geology zamanbedə taidazə ilmuwa dunyabe gadeso'a kəlzəna, hydrology kunten. Shidə kimiya nizam dunyabe-a kimiya dunyabe-aro kəllata. Geologydə bayan kəla futu dunyabe kəla cidinzəyen kuru..." 29810 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Geologydə''' shima dalami ilmu kimiyabe alagəlabewo shidəwo Dunya-a awoa gade shillewube-a lezənadə, kawu-a shilan gartənadə-a, kuru futu loktuben faltin-a.[1] Sudə Greek kureyedən kedo γῆ (gê) 'dunya' kuru λoγία (-logía) 'kəra, mana'.[2][3] Geology zamanbedə taidazə ilmuwa dunyabe gadeso'a kəlzəna, hydrology kunten. Shidə kimiya nizam dunyabe-a kimiya dunyabe-aro kəllata. Geologydə bayan kəla futu dunyabe kəla cidinzəyen kuru cidiyanzən kuru futu shi gardəga fasalzənaben bayanzəna. Ilmuwu cidibedə kərazayin kəla awoa kəla kawuben dasagənaben kəla gargamnzaben notə nankaro. Geologydə shima nəmngəwu saa kawuwa na laan təbandindəbe nozə; geochemistry (dalami ilmu cidibe) shima saanza sammaso asujin.[4] Karewa cidabe petrologybe-a, crystallographicbe-a, kuru paleontologybe-a kəltəlan, ilmuwu cidibedə raksa gargam cidibe sammaso ruwozayin. Lamar faldə shima saa dunyabe fəletəwo. Geologydə shaida plate tectonicsbe-a, gargam fafaltə kənəngabe-a, kuru yanawu dunyabe kurebe-a suwudin. Ilmuwu cidibe sodə zaumaro awoa dunyabe-a futu dunyabe-a kərazana. Ilmuwu cidiye ilmuwu geologistsye duluwu kada faidata shido sidiye fasalnzǝ-a kuru faltǝnzǝ-a asuzaro, suroladǝn cida njim cidibe-a, kawu bayantǝ-a, nzundu geophysicalbe-a, shartǝ kemikalbe-a, bǝlǝm zahirre a kuru numerical modelling-a. Futu zahirro, geologydə faida'a nasha mineral-a hydrocarbon-a kulasta-a kuru faidatə-a, awowa njibe kulastə-a, tajirwa alagəlabe asutə-a, kazəyiya korbe galtə-a, kuru bayanna kəla futu yanawube faltəben kulastə-a. Ilmu cidiye də fannu ilmuye kura, kuru shidə dawudi nzundu cidiye kuru zauro faida'a nasha nzundu cidiye lan. Karewa cidibe Sami wofilan letə agogobe: Hawaiilan lava cibbu; suro Badlands, Dakota Anəmye lan; dinar asalbe Venezuelabe; suro karaa kura lardəye, Arizona, US; kuwarz Tibetbe; kawu faltinma, Nunavut, Kanada Kambo bayanna kəla cidiben təbandində kulashi kəla kareya dunyabe cibbuwaben təbandəna. Meteorites-a awo'a alagəla'a gade dina gadeye-a nza nduwa ilmu cidiye notə kəratin. Minerals Hawar kura: Mineral Mineralsdə awowa alagəlamen təbandin kuru awowa kəllata shidonyi kemikal fal-falro kəllata kuru tartip atomicbe kalkallo. Awowa amorphousbe doni mineral'a samunzanadə loktu laan mineraloids lan bowotin, amma awowa gade mbeji misallo georgeite-a autunite-a. Awowa laa amorphousbedə futu geologicalben təbandənadə sandiya mineralro gotin shi awo buroyedə mineralro waljiya kawu metamictisationro waljinro.[5] Mineral wo so awoa zahirye gade-gade mbeji, kuru jarabtə kada mbeji sandi falloso notəro. Mineralsdə ngəwusoro jarabtəwa anyilan asutin. Samfuridə raktə jarabtin:[6] Launuwa: Mineralsdə laununzaro yakkata. Kambosoro diagnostic amma awo kadawubedə raksə launu mineralbedəga faljin. Streak: Samfurdəga kəla tasa porcelainben kurtəlan tədin. Launu streakbedə banazə mineraldə asutin. Hardness: Shi awo do ne mineral ye sǝkǝ sǝrǝn au sǝrǝn ro raksǝyin ma. Breakage pattern: Mineral də raksə fracture au cleavage fəlejin, buroyedə shima namtə awo kalkal gənyiye, kuru dareyedə shima namtə nasha awo kəllatayen. Luster: Nur do kəla mineralben suluwinma. Misalwanzǝdǝ sandima su-a, lulu-a, waxy-a, dull-a. Specific gravity: shima nəmkura awo laaye. Effervescence: Surodən hydrochloric acid kəla awodəben tətəftə jarabtəro. Magnetism: Surodən subi faidatə subi ngaltə mbeji. Taste: Minerals də taste gade-gade mbeji alamanna halite yeyi (shi do ne manda table yeyi). fqmdqtecwu3caco6p91t8ph0f68utbu 29811 29810 2026-08-03T04:59:37Z Abba Khaleel 1413 29811 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Geologydə''' shima dalami ilmu kimiyabe alagəlabewo shidəwo Dunya-a awoa gade shillewube-a lezənadə, kawu-a shilan gartənadə-a, kuru futu loktuben faltin-a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Geology#cite_note-Geology_Definition-1</ref> Sudə Greek kureyedən kedo γῆ (gê) 'dunya' kuru λoγία (-logía) 'kəra, mana'.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Geology#cite_note-OnlineEtDict-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Geology#cite_note-LSJ-3</ref> Geology zamanbedə taidazə ilmuwa dunyabe gadeso'a kəlzəna, hydrology kunten. Shidə kimiya nizam dunyabe-a kimiya dunyabe-aro kəllata. Geologydə bayan kəla futu dunyabe kəla cidinzəyen kuru cidiyanzən kuru futu shi gardəga fasalzənaben bayanzəna. Ilmuwu cidibedə kərazayin kəla awoa kəla kawuben dasagənaben kəla gargamnzaben notə nankaro. Geologydə shima nəmngəwu saa kawuwa na laan təbandindəbe nozə; geochemistry (dalami ilmu cidibe) shima saanza sammaso asujin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Geology#cite_note-4</ref> Karewa cidabe petrologybe-a, crystallographicbe-a, kuru paleontologybe-a kəltəlan, ilmuwu cidibedə raksa gargam cidibe sammaso ruwozayin. Lamar faldə shima saa dunyabe fəletəwo. Geologydə shaida plate tectonicsbe-a, gargam fafaltə kənəngabe-a, kuru yanawu dunyabe kurebe-a suwudin. Ilmuwu cidibe sodə zaumaro awoa dunyabe-a futu dunyabe-a kərazana. Ilmuwu cidiye ilmuwu geologistsye duluwu kada faidata shido sidiye fasalnzǝ-a kuru faltǝnzǝ-a asuzaro, suroladǝn cida njim cidibe-a, kawu bayantǝ-a, nzundu geophysicalbe-a, shartǝ kemikalbe-a, bǝlǝm zahirre a kuru numerical modelling-a. Futu zahirro, geologydə faida'a nasha mineral-a hydrocarbon-a kulasta-a kuru faidatə-a, awowa njibe kulastə-a, tajirwa alagəlabe asutə-a, kazəyiya korbe galtə-a, kuru bayanna kəla futu yanawube faltəben kulastə-a. Ilmu cidiye də fannu ilmuye kura, kuru shidə dawudi nzundu cidiye kuru zauro faida'a nasha nzundu cidiye lan. Karewa cidibe Sami wofilan letə agogobe: Hawaiilan lava cibbu; suro Badlands, Dakota Anəmye lan; dinar asalbe Venezuelabe; suro karaa kura lardəye, Arizona, US; kuwarz Tibetbe; kawu faltinma, Nunavut, Kanada Kambo bayanna kəla cidiben təbandində kulashi kəla kareya dunyabe cibbuwaben təbandəna. Meteorites-a awo'a alagəla'a gade dina gadeye-a nza nduwa ilmu cidiye notə kəratin. Minerals Hawar kura: Mineral Mineralsdə awowa alagəlamen təbandin kuru awowa kəllata shidonyi kemikal fal-falro kəllata kuru tartip atomicbe kalkallo. Awowa amorphousbe doni mineral'a samunzanadə loktu laan mineraloids lan bowotin, amma awowa gade mbeji misallo georgeite-a autunite-a. Awowa laa amorphousbedə futu geologicalben təbandənadə sandiya mineralro gotin shi awo buroyedə mineralro waljiya kawu metamictisationro waljinro.[5] Mineral wo so awoa zahirye gade-gade mbeji, kuru jarabtə kada mbeji sandi falloso notəro. Mineralsdə ngəwusoro jarabtəwa anyilan asutin. Samfuridə raktə jarabtin:[6] Launuwa: Mineralsdə laununzaro yakkata. Kambosoro diagnostic amma awo kadawubedə raksə launu mineralbedəga faljin. Streak: Samfurdəga kəla tasa porcelainben kurtəlan tədin. Launu streakbedə banazə mineraldə asutin. Hardness: Shi awo do ne mineral ye sǝkǝ sǝrǝn au sǝrǝn ro raksǝyin ma. Breakage pattern: Mineral də raksə fracture au cleavage fəlejin, buroyedə shima namtə awo kalkal gənyiye, kuru dareyedə shima namtə nasha awo kəllatayen. Luster: Nur do kəla mineralben suluwinma. Misalwanzǝdǝ sandima su-a, lulu-a, waxy-a, dull-a. Specific gravity: shima nəmkura awo laaye. Effervescence: Surodən hydrochloric acid kəla awodəben tətəftə jarabtəro. Magnetism: Surodən subi faidatə subi ngaltə mbeji. Taste: Minerals də taste gade-gade mbeji alamanna halite yeyi (shi do ne manda table yeyi). == Lamintǝ == 8ri3q683m20zkdg0dxah8dlo9j08hxy 0 3038 29812 2026-08-03T05:01:38Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro geology-a '''mineralogy-a''' yen, mineral au mineral species də, mana kura lan, awo cibbu do chemical nzə zauro notənama kuru garno crystal ye do alamen wajin ma.[1][2] Ma'ana geologicalbe kəla mineralben təbandənadə shima awoa rowalan bas təbandində sowondin. Son yaye, minerals laadə ngəwusoro biogenic (alamanna calcite yeyi) au kemikal organicbe (alamanna mellite yeyi). Sonyayi, awoa rowasodə ngəwusoro awoa tiyidən dasagənama (misallo h..." 29812 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro geology-a '''mineralogy-a''' yen, mineral au mineral species də, mana kura lan, awo cibbu do chemical nzə zauro notənama kuru garno crystal ye do alamen wajin ma.[1][2] Ma'ana geologicalbe kəla mineralben təbandənadə shima awoa rowalan bas təbandində sowondin. Son yaye, minerals laadə ngəwusoro biogenic (alamanna calcite yeyi) au kemikal organicbe (alamanna mellite yeyi). Sonyayi, awoa rowasodə ngəwusoro awoa tiyidən dasagənama (misallo hydroxylapatite) dəwo suro kawuyen təbandində satandin. Shi awo shiro mineral gultində shiga kawu-a gade, shidəwo awoa cidibe cibbu jilifi yayi shidəwo nəmngəwunzən homogeneous gultinmadə. Kawudə waneye suronzən mineral jili fal mbeji au waneye jili minerals indi au kada kəllata, nasha gade-gaden yakkata.[3] Awowa cibbu alagəlabe laa garnza crystallinebe badə, misallo opal au obsidian, sandiya mineraloids lan bowotin.[4] Chemical compound də alamen awo gade-gade crystal ye lan tuwandin ma, awo falloso awo gade-gade mineral ye ro gotin. Daji, misallo, quartz a stishovite adə sandima awoa indi gade-gade suronzan awo fal, silicon dioxide. Karapka Mineralogicalbe dunyabe (IMA) shima karapka donyi bayantǝ-a kuru su donyi mineralbe-a. Kǝntawu Maybe saa 2025 lan, IMA ye jili mineralbe 6,145 asuzǝna.[5] Shi chemical donyi mineral species lan bowotin dǝ gana laa gadejin dalil awoa gana laa suro dǝro tǝkǝna dǝro. Jili alagǝwabe taganasbe loktu laan sunza nowata aubiya hukumabe mbeji.[6] Misallo, amethyst də shima jili quartzbe jili purplebewo. Jili mineralbe laadə raksa awoa kemikalbe indi au kada kada mbeji shidəwo na kalkal suro gar mineralbedən dasagənama; misallo, fasal mackinawitebedə shiro (Fe,Ni) tin. 9S 8, ma'ananzə Fe xNi 9-xS 8, na x də lamba gade-gade kate 0 a 9. Loktəlan mineral donyi awo gade-gade suronzən dagənama dəga yaktin jili gade-gadero, nəm nguwu au ganaro, kufu mineralbe sədin; adə shima lamarra silicatesbe Ca xMg yFe 2-x-ySiO 4, karapka olivinebe. Ngawo awowa faida'a kemikalbe-a kuru gar kristalbe-adən, bayan kəla jili mineralbedə suronzən awowa zahirro nowata mbeji misallo hal, nəmkərawu, nəmngəla, nəmkərawu, launu, streak, tenacity, cleavage, fracture, fasal, yaktə, gravity taganasbe, nəmkərawu, nəmngəwu, nəmngəwu. acid ro kalaktǝ.[7][8] Minerals sodə awowa kemikalbe faida'aro yakkata; nizam indi donyi zauro dunowa dǝ sandima Dana yaktǝ-a kuru Strunz yaktǝ-a. Minerals silicatebedə kashi 90% cidibedəga gozəna.[9][10] Karapka’a gade faida’a də suronzan awo’a asalye (awo’a fal lan tədən) kuru awo’a kəllata (awo’a kada kəltəna) sandima sulfides (misallo Galena PbS), oxides (misallo quartz SiO2), halides (misallo manda kawuye NaCl), carbonates (misallo calcite calcite). CaSO4·2H2O), awo kəltabe (misallo orthoclase KAlSi3O8), molybdates (misallo wulfenite PbMoO4) kuru fosfet (misallo pyromorphite Pb5(PO4)3Cl).[7] fu0kboz0lfkn69sj2jnst7tlskpjqju 29813 29812 2026-08-03T05:04:34Z Abba Khaleel 1413 29813 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro geology-a '''mineralogy-a''' yen, mineral au mineral species də, mana kura lan, awo cibbu do chemical nzə zauro notənama kuru garno crystal ye do alamen wajin ma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mineral#cite_note-raff-1</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mineral#cite_note-wenk-2</ref> Ma'ana geologicalbe kəla mineralben təbandənadə shima awoa rowalan bas təbandində sowondin. Son yaye, minerals laadə ngəwusoro biogenic (alamanna calcite yeyi) au kemikal organicbe (alamanna mellite yeyi). Sonyayi, awoa rowasodə ngəwusoro awoa tiyidən dasagənama (misallo hydroxylapatite) dəwo suro kawuyen təbandində satandin. Shi awo shiro mineral gultində shiga kawu-a gade, shidəwo awoa cidibe cibbu jilifi yayi shidəwo nəmngəwunzən homogeneous gultinmadə. Kawudə waneye suronzən mineral jili fal mbeji au waneye jili minerals indi au kada kəllata, nasha gade-gaden yakkata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mineral#cite_note-gemrock-3</ref> Awowa cibbu alagəlabe laa garnza crystallinebe badə, misallo opal au obsidian, sandiya mineraloids lan bowotin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mineral#cite_note-rogers-4</ref> Chemical compound də alamen awo gade-gade crystal ye lan tuwandin ma, awo falloso awo gade-gade mineral ye ro gotin. Daji, misallo, quartz a stishovite adə sandima awoa indi gade-gade suronzan awo fal, silicon dioxide. Karapka Mineralogicalbe dunyabe (IMA) shima karapka donyi bayantǝ-a kuru su donyi mineralbe-a. Kǝntawu Maybe saa 2025 lan, IMA ye jili mineralbe 6,145 asuzǝna.[5] Shi chemical donyi mineral species lan bowotin dǝ gana laa gadejin dalil awoa gana laa suro dǝro tǝkǝna dǝro. Jili alagǝwabe taganasbe loktu laan sunza nowata aubiya hukumabe mbeji.[6] Misallo, amethyst də shima jili quartzbe jili purplebewo. Jili mineralbe laadə raksa awoa kemikalbe indi au kada kada mbeji shidəwo na kalkal suro gar mineralbedən dasagənama; misallo, fasal mackinawitebedə shiro (Fe,Ni) tin. 9S 8, ma'ananzə Fe xNi 9-xS 8, na x də lamba gade-gade kate 0 a 9. Loktəlan mineral donyi awo gade-gade suronzən dagənama dəga yaktin jili gade-gadero, nəm nguwu au ganaro, kufu mineralbe sədin; adə shima lamarra silicatesbe Ca xMg yFe 2-x-ySiO 4, karapka olivinebe. Ngawo awowa faida'a kemikalbe-a kuru gar kristalbe-adən, bayan kəla jili mineralbedə suronzən awowa zahirro nowata mbeji misallo hal, nəmkərawu, nəmngəla, nəmkərawu, launu, streak, tenacity, cleavage, fracture, fasal, yaktə, gravity taganasbe, nəmkərawu, nəmngəwu, nəmngəwu. acid ro kalaktǝ.[7][8] Minerals sodə awowa kemikalbe faida'aro yakkata; nizam indi donyi zauro dunowa dǝ sandima Dana yaktǝ-a kuru Strunz yaktǝ-a. Minerals silicatebedə kashi 90% cidibedəga gozəna.[9][10] Karapka’a gade faida’a də suronzan awo’a asalye (awo’a fal lan tədən) kuru awo’a kəllata (awo’a kada kəltəna) sandima sulfides (misallo Galena PbS), oxides (misallo quartz SiO2), halides (misallo manda kawuye NaCl), carbonates (misallo calcite calcite). CaSO4·2H2O), awo kəltabe (misallo orthoclase KAlSi3O8), molybdates (misallo wulfenite PbMoO4) kuru fosfet (misallo pyromorphite Pb5(PO4)3Cl).[7] == Lamintǝ == i1crrmtu3stzcsp5ic8dp8ola0fjt3f 0 3039 29814 2026-08-03T05:07:06Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Diamond''' də shima awo do ne carbon lan bowotin ma kuru atom nzə də suro awo do ne diamond cubic lan bowotin ma. Diamonddə kəji ba, kazəyi ba, dunoa, cibbu, konnu lantarkiye gojinba, launu ba, kuru suro njiben yijinba. Jili carbonbe gade shiro graphite gultində shima jili carbonbe kemikallan kalkaljinmawo nasha temperature-a pressure-aben, amma diamonddə metastable kuru shiro faltin nəmganalan cidiya kəndaram adəben. Diamond də shilan zauro ha..." 29814 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Diamond''' də shima awo do ne carbon lan bowotin ma kuru atom nzə də suro awo do ne diamond cubic lan bowotin ma. Diamonddə kəji ba, kazəyi ba, dunoa, cibbu, konnu lantarkiye gojinba, launu ba, kuru suro njiben yijinba. Jili carbonbe gade shiro graphite gultində shima jili carbonbe kemikallan kalkaljinmawo nasha temperature-a pressure-aben, amma diamonddə metastable kuru shiro faltin nəmganalan cidiya kəndaram adəben. Diamond də shilan zauro hardness-a thermal conductivity-a mbeji karewa alagəlabe sammason, karewadəwo faidawa sanyiyaram kura-kuraben faidatinma alamanna karewa kamtəbe-a karewa fəletəbe-a. Sau tartip atomsbe suro diamondbedə zauro cibbudəbe səkə, awowa kadawube gana laa shiga bannazayin (indi dawunbaro sandima boron a nitrogen a). Naskanzə gana au kadawuwa—alamanna fal suro miliyon lattice atomsben—raksə launu daimonbe liwula (boron), kərnawu (nitrogen), bəntənəs (naskanzə), kəli (radiationro futə), purple, pink, lemun, au kime. Diamond də shiye zauro refractive index nzə mbeji kuru shiye tartə optical nzə zauro nguwu. Daimon alagəla ngəwuso saa biliyon 1 səta biliyon 3.5 ro saadəna. Ngəwuso kate-kate kilomita 150-a 250-a (mi 93-a 155-a) lan gargatə suro sidiye mantolan, son gana laadə keyi kilomita 800-a (500 mi). Cidiya duno-a kawudo-aben, awoa njiye carbon-a mbejidə minerals kada yizə kuru sandiya diamondlan falzəna. Karəngə adəlan (saa miliyon yer kada səta mewuro saadənan), sandiya cidiro goza suro kau konnuye fəlangtəyen kuru kawu konnuye kimberlites-a lamproites-a lan notənadən gənazaana. Diamond tandobedə raktə carbon tahirlan wuratin cidiya duno-a nəmkəluwu-aben au gas hydrocarbonben kemikal kawudo gənatəlan (CVD). Daimon alabe-a tandobe-adə ngəwusoro nzundu opticalbe au ngaltə kawudobe faidatəlan gayirtin. Etymology, buro salakkin faidatǝnzǝ-a kuru kǝltǝnzǝ-a Su diamond də Greek kureye lan gowotə: ἀδάμας (adámas), 'kalkal, faltinba, namtinba, təmtəgənyi', ἀ- (a-) lan, 'gənyi' + Greek kureye: δαμάω (damáō), 'kənasartə, təmtəgə'.[5] Diamonds də buro salakkin India lan asutəna kuru latədə, na do kawu kada karnu kada kozənalan ci kəmoduwu Penner a, Krishna a, Godavari a lan təbandəna də. Diamonds də sha India lan gananzə yayi saa 3,000 nozana amma alamanna saa 6,000 yeyi.[6] Diamonds də sha gemstones ro gənatəna tun loktu sandiya awo adinbero faidatəyen lardə India kureyedən. Sandiye karewa cidabe lan faidatǝnzadǝ gargam adamganabe kureye lan kara.[7][8] Suro diamond ye də karnu kən 19th lan təra dalil nəm nguwu nzəraye-a, nzunduwa kamtəye-a, ngalwotəgə-a, razəwu dunyabe-a, kuru kampainwa tallaye kənasartəna-a.[9] Suro saa 1772, ilmuma kimiyabe Faransabe Antoine Lavoisierbe lens faidatə haskenzə kəngalbe kəla daimonben suro sami oxygenben sabsəna, kuru awo shiro konnudə suwudinmadə shima carbon dioxidewo, tawatsəgəna kəla daimondə carbonlan kara.[10] Darelan, suro saa 1797, shi ilmuma kimiyabe Nasarabe Smithson Tennantdə waltə jarabi adəga waltə faraksəgəna.[11] Diamond-a graphite-a wartədə gas tilo sutuluyinro fəlezənadən, shiye kemikal awowa anyibedəga kalkalzəna.[12] sci9qkxu5gtp9hnk0slhbaluvtxpij7 29815 29814 2026-08-03T05:12:30Z Abba Khaleel 1413 29815 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Diamond''' də shima awo do ne carbon lan bowotin ma kuru atom nzə də suro awo do ne diamond cubic lan bowotin ma. Diamonddə kəji ba, kazəyi ba, dunoa, cibbu, konnu lantarkiye gojinba, launu ba, kuru suro njiben yijinba. Jili carbonbe gade shiro graphite gultində shima jili carbonbe kemikallan kalkaljinmawo nasha temperature-a pressure-aben, amma diamonddə metastable kuru shiro faltin nəmganalan cidiya kəndaram adəben. Diamond də shilan zauro hardness-a thermal conductivity-a mbeji karewa alagəlabe sammason, karewadəwo faidawa sanyiyaram kura-kuraben faidatinma alamanna karewa kamtəbe-a karewa fəletəbe-a. Sau tartip atomsbe suro diamondbedə zauro cibbudəbe səkə, awowa kadawube gana laa shiga bannazayin (indi dawunbaro sandima boron a nitrogen a). Naskanzə gana au kadawuwa—alamanna fal suro miliyon lattice atomsben—raksə launu daimonbe liwula (boron), kərnawu (nitrogen), bəntənəs (naskanzə), kəli (radiationro futə), purple, pink, lemun, au kime. Diamond də shiye zauro refractive index nzə mbeji kuru shiye tartə optical nzə zauro nguwu. Daimon alagəla ngəwuso saa biliyon 1 səta biliyon 3.5 ro saadəna. Ngəwuso kate-kate kilomita 150-a 250-a (mi 93-a 155-a) lan gargatə suro sidiye mantolan, son gana laadə keyi kilomita 800-a (500 mi). Cidiya duno-a kawudo-aben, awoa njiye carbon-a mbejidə minerals kada yizə kuru sandiya diamondlan falzəna. Karəngə adəlan (saa miliyon yer kada səta mewuro saadənan), sandiya cidiro goza suro kau konnuye fəlangtəyen kuru kawu konnuye kimberlites-a lamproites-a lan notənadən gənazaana. Diamond tandobedə raktə carbon tahirlan wuratin cidiya duno-a nəmkəluwu-aben au gas hydrocarbonben kemikal kawudo gənatəlan (CVD). Daimon alabe-a tandobe-adə ngəwusoro nzundu opticalbe au ngaltə kawudobe faidatəlan gayirtin. Etymology, buro salakkin faidatǝnzǝ-a kuru kǝltǝnzǝ-a Su diamond də Greek kureye lan gowotə: ἀδάμας (adámas), 'kalkal, faltinba, namtinba, təmtəgənyi', ἀ- (a-) lan, 'gənyi' + Greek kureye: δαμάω (damáō), 'kənasartə, təmtəgə'.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Diamond#cite_note-6</ref> Diamonds də buro salakkin India lan asutəna kuru latədə, na do kawu kada karnu kada kozənalan ci kəmoduwu Penner a, Krishna a, Godavari a lan təbandəna də. Diamonds də sha India lan gananzə yayi saa 3,000 nozana amma alamanna saa 6,000 yeyi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Diamond#cite_note-hershey-7</ref> Diamonds də sha gemstones ro gənatəna tun loktu sandiya awo adinbero faidatəyen lardə India kureyedən. Sandiye karewa cidabe lan faidatǝnzadǝ gargam adamganabe kureye lan kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Diamond#cite_note-8</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Diamond#cite_note-ancient_China-9</ref> Suro diamond ye də karnu kən 19th lan təra dalil nəm nguwu nzəraye-a, nzunduwa kamtəye-a, ngalwotəgə-a, razəwu dunyabe-a, kuru kampainwa tallaye kənasartəna-a.[9] Suro saa 1772, ilmuma kimiyabe Faransabe Antoine Lavoisierbe lens faidatə haskenzə kəngalbe kəla daimonben suro sami oxygenben sabsəna, kuru awo shiro konnudə suwudinmadə shima carbon dioxidewo, tawatsəgəna kəla daimondə carbonlan kara.[10] Darelan, suro saa 1797, shi ilmuma kimiyabe Nasarabe Smithson Tennantdə waltə jarabi adəga waltə faraksəgəna.[11] Diamond-a graphite-a wartədə gas tilo sutuluyinro fəlezənadən, shiye kemikal awowa anyibedəga kalkalzəna.[12] == Lamintǝ == 7w0mhwr766d79a6xh45w4zno9jpru2d 0 3040 29816 2026-08-03T05:14:22Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Plate tectonics''' (Latin lan tectonicus lan, Greek kureye lan τεκτονικός (tektonikós) 'garro lezənama')[2] shima dawari ilmu kimiyabe kəla shi lithosphere dunyabedə suronzən plates kura-kura mbeji shi doni saa biliyon kadaro lejinma. ngawolan.[3][4][5] Model də kəla asutə continental drift yen garzəna, asutə do suro saa mewu buroye karnu kən 20th ye lan təbandəna də. Plate tectonics də ilmuwu cidiye kasatsana ngawo cidi kuluwuye t..." 29816 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Plate tectonics''' (Latin lan tectonicus lan, Greek kureye lan τεκτονικός (tektonikós) 'garro lezənama')[2] shima dawari ilmu kimiyabe kəla shi lithosphere dunyabedə suronzən plates kura-kura mbeji shi doni saa biliyon kadaro lejinma. ngawolan.[3][4][5] Model də kəla asutə continental drift yen garzəna, asutə do suro saa mewu buroye karnu kən 20th ye lan təbandəna də. Plate tectonics də ilmuwu cidiye kasatsana ngawo cidi kuluwuye tartəgənzə tawattəgənayen dau-datəgəram saa 1960s yen. Sandi awowa doni cidiye plates-a zakcindǝ sandiro tectonics lan bowotin. Dunyabe lithospherenzədə, shi shell diyabe cibbu dunyabedə suronzən crust a kuru upper mantle a mbeji, shiga plates kura-kura tulur au uskuro yakkata (futu sandiya fasartənadən kara) kuru plates sənana kada au "platelets". Na do plates də kəltayin də, təgəndonza də shima jili plates ye kalangayya (au fault): convergent, divergent, au transform. Nasha donyi plates ye dǝ shima zero lan sǝta 10 cm ro saadin.[6] Faultsdə geologically activero waljin, cidi kərtə-a, cida volcanicbe-a, kawu-gartə-a, kuru nji kəmaduwube-a. Tectonic plates də suronzən lithosphere kəmaduwube-a kuru lithosphere continentalbe-a mbeji, falnzawoso kəlanzən awo kəlanzəbe mbeji. Nasha kalangayya convergent plateben, diwal subductionbedə cidiya plate falbedə gozə cidiya plate gadebedən kuru suro mantlebero gayin. Diwal adǝye jumla cidiye dǝga fulujin (crust). Shi cidi do fattǝgǝna dǝ kalkalzǝna kǝla shi oceanic crust bǝlin tǝtandǝna dǝn nasha gade-gaden cidi kǝmaduwube dǝlan tartǝyin, kuru shi cidi dǝ samma so suro tectonic "conveyor belt" yen faltin bawo. Dunyadə shima dunya tilo kərmaaro active plate tectonics mbejiro nowatadə, shaidaye fəlezəna dunyawa gadeso kuru kəmballasodə jili cida tectonicbe sorin au fəlezana. Jupiterbe kəmballanzə Europadə alamaram kankarabe fəlejin kuru kəltəyin, samunnam dunyabe tectonicsnzəa.[7] Mars-a Venus-adə cida tectonicbe mbejiro təmatəna kurelan, amma jilinza dunyabe-a tilo gənyi.[8] Tectonic platesdə gana laa cibbu kuru cidiya asthenospherebedən kambejin. Nəmngəwu shitibe nəmgade-gade suro mantlebedə shima convection currents suwudin, shi hangallin letə Dunyabe mantle cibbubedə. Na cidi kuluwube tartəyindən, platesdə ridgedən lezayin, shidəwo topographic highwo, kuru shi crust bəlin təbandənadə amusuro waljin loktu lejinlan, nəmngəwunzə sərayin kuru banazəgə lejin. Nasha subductionben, shi zaumaro amusudə, kuru zaumaro suro kəmaduwubedə suro mantleben suluwin, shidəwo cidiyaro convecting limb mantle cellbedəga suwudin,[9] shidəwo shima awo dunowa plate motionbedəga suwudinmawo.[10][11] Faida-a kuru nəmkam ndikate awoa gade təmazanabe misallo active convection-a, upwelling suro mantlebe-a, kuru tidal drag kəmballe-adə sandima mauduwuwa gashiptəbewo. pieh207u5uq0wfcm9n08ztqpadmhde0 29817 29816 2026-08-03T05:17:13Z Abba Khaleel 1413 29817 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Plate tectonics''' (Latin lan tectonicus lan, Greek kureye lan τεκτονικός (tektonikós) 'garro lezənama')<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Plate_tectonics#cite_note-FOOTNOTELittleFowlerCoulson1990-2</ref> shima dawari ilmu kimiyabe kəla shi lithosphere dunyabedə suronzən plates kura-kura mbeji shi doni saa biliyon kadaro lejinma. ngawolan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Plate_tectonics#cite_note-Dhuime2012-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Plate_tectonics#cite_note-Harrison2009-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Plate_tectonics#cite_note-Windley2021-5</ref> Model də kəla asutə continental drift yen garzəna, asutə do suro saa mewu buroye karnu kən 20th ye lan təbandəna də. Plate tectonics də ilmuwu cidiye kasatsana ngawo cidi kuluwuye tartəgənzə tawattəgənayen dau-datəgəram saa 1960s yen. Sandi awowa doni cidiye plates-a zakcindǝ sandiro tectonics lan bowotin. Dunyabe lithospherenzədə, shi shell diyabe cibbu dunyabedə suronzən crust a kuru upper mantle a mbeji, shiga plates kura-kura tulur au uskuro yakkata (futu sandiya fasartənadən kara) kuru plates sənana kada au "platelets". Na do plates də kəltayin də, təgəndonza də shima jili plates ye kalangayya (au fault): convergent, divergent, au transform. Nasha donyi plates ye dǝ shima zero lan sǝta 10 cm ro saadin.[6] Faultsdə geologically activero waljin, cidi kərtə-a, cida volcanicbe-a, kawu-gartə-a, kuru nji kəmaduwube-a. Tectonic plates də suronzən lithosphere kəmaduwube-a kuru lithosphere continentalbe-a mbeji, falnzawoso kəlanzən awo kəlanzəbe mbeji. Nasha kalangayya convergent plateben, diwal subductionbedə cidiya plate falbedə gozə cidiya plate gadebedən kuru suro mantlebero gayin. Diwal adǝye jumla cidiye dǝga fulujin (crust). Shi cidi do fattǝgǝna dǝ kalkalzǝna kǝla shi oceanic crust bǝlin tǝtandǝna dǝn nasha gade-gaden cidi kǝmaduwube dǝlan tartǝyin, kuru shi cidi dǝ samma so suro tectonic "conveyor belt" yen faltin bawo. Dunyadə shima dunya tilo kərmaaro active plate tectonics mbejiro nowatadə, shaidaye fəlezəna dunyawa gadeso kuru kəmballasodə jili cida tectonicbe sorin au fəlezana. Jupiterbe kəmballanzə Europadə alamaram kankarabe fəlejin kuru kəltəyin, samunnam dunyabe tectonicsnzəa.[7] Mars-a Venus-adə cida tectonicbe mbejiro təmatəna kurelan, amma jilinza dunyabe-a tilo gənyi.[8] Tectonic platesdə gana laa cibbu kuru cidiya asthenospherebedən kambejin. Nəmngəwu shitibe nəmgade-gade suro mantlebedə shima convection currents suwudin, shi hangallin letə Dunyabe mantle cibbubedə. Na cidi kuluwube tartəyindən, platesdə ridgedən lezayin, shidəwo topographic highwo, kuru shi crust bəlin təbandənadə amusuro waljin loktu lejinlan, nəmngəwunzə sərayin kuru banazəgə lejin. Nasha subductionben, shi zaumaro amusudə, kuru zaumaro suro kəmaduwubedə suro mantleben suluwin, shidəwo cidiyaro convecting limb mantle cellbedəga suwudin,[9] shidəwo shima awo dunowa plate motionbedəga suwudinmawo.[10][11] Faida-a kuru nəmkam ndikate awoa gade təmazanabe misallo active convection-a, upwelling suro mantlebe-a, kuru tidal drag kəmballe-adə sandima mauduwuwa gashiptəbewo. == Lamintǝ == 8e7fecv9nhxp2yxgzouaj97gqoiiiaa 0 3041 29818 2026-08-03T05:21:31Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Tajirwa alagəlabedə''' shima awo alagəlabe au tajirwaye jamaro zauro tajirwa suwudinmawo. Misalwa laa tajirwa alagəlabedə sandima avalanches-a, fəram-a, cidi-a, njiye-a, kawudo-a, cidi-a - surodən cidi suro njiye-a, tropical cyclones-a, cida volcanicbe-a kuru konnu karabe-a mbeji.[1] Tajirwa alagəlabe gadesodə suronzan nji njibe-a, bərbər-a, nji konnube-a, nji kankarabe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, tsunami-a mbeji.[1]..." 29818 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tajirwa alagəlabedə''' shima awo alagəlabe au tajirwaye jamaro zauro tajirwa suwudinmawo. Misalwa laa tajirwa alagəlabedə sandima avalanches-a, fəram-a, cidi-a, njiye-a, kawudo-a, cidi-a - surodən cidi suro njiye-a, tropical cyclones-a, cida volcanicbe-a kuru konnu karabe-a mbeji.[1] Tajirwa alagəlabe gadesodə suronzan nji njibe-a, bərbər-a, nji konnube-a, nji kankarabe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, tsunami-a mbeji.[1] Tajirwa alagǝbe raksǝ kǝnǝnga au karewa banna suwudin. Ngǝwusoro banna arzǝnyibe suwudin. Futu bannadəye zauro battidə futu amsoye tajirwaro dawartəna-a futu garwa-a, diwalwa-a, awowa gade-a dunowaro kara.[2] Maləmmaye kalma "natural disaster" də kalkal gənyi kuru koltə mburo walzənaro kambiwuzana.[3] Attəson yayi, kalma kəske disaster də faidatin. Loktu fallin, jili tajirwabedə bayantin.[4][5][6] Tajirwadə wakajin sa tajirwa alagəlabe au amsobe sədənaye bəla suro tajirwaben lejiya. Shidə dalil tajirwa-a kuru jama suro tajirwaben dasagəna-a kəltəlan tuwandin. Kərmayedən tajirwa "alabe"-a "kamye-sadəna"-adə gayirtə zauro zau.[3][7][8] Kalima "tajirwa alagəlabe" də suro saa 1976 lan kambiyitəna.[6] Karnowa adammanabe suro fasal garben,[9] tajirwa konnube-a,[10][11] kuru awowa cistabe-a[12] raksə tajirwa alagəlabe suwudin au zauro sədin. Faltə yanawubedəye nəmngəwu tajirwa dalil yanawube zauro ngəwuro wakajin dəga lejin. "Tajirwa yanawube" anyi sandima njiye njiye, kawudo, konnu karabe, tropical cyclones, kuru awoa gadeso.[13] Awowa laadə tajirwa alagəlabe zauro sədin. Misalladə sandima kaida garye kalkal gənyi'a, amso'a koltə'a kuru karno batti kəla cidi faidatəyen.[3] Lardəwa fuwutə sadinma ngəwu nizam tajirwa fulutəye kalkal bawo.[14] Adǝye sǝkǝ sandiya tajirwa alagǝbe sǝtayin lardǝwa fandi ngǝwu'a kozǝnaro. Awo batti wakajiyadə tajirwaro waljin na am ngəwu'a lan wakajiya.[15][16] Ilmu kalmabe Tajirwa alagəlabedə shima awo zauro jama au bəlaro tajirwa suwudinma ngawo tajirwa alagəlabe wakazənaben. Kalma "tajirwa" kəlanzəma bayantəna: "Tajirwadə shima cida bəlaye'a talla zauro sədinma shidoni raktənzə'a kozəna awo kəlanzəye faidatəlan. Tajirwadə awowa alagəlabe, kamye sədənaye kuru tajirwa nzunduye'a, kuru awowa kada doni bəlaye'a lejinma." Cidaram US Federal Emergency Management Agency (FEMA) ye bayanzəna kəla nəmkam ndikate tajirwa alagəlabe-a tajirwa alagəlabe-adə futu ishin: "Tajirwa alagəlabe-a tajirwa alagəlabe-adə kəltana amma tilo gənyi. Tajirwa alagəlabedə shima tajirwa awo laa wakajinbewo kuru waneye awo batti suwudin. harms a community.[1] Misal nəm gade-gade kate tajirwa alagəlabe-a tajirwa-adə shima tajirwa doni tajirwa cidibe San Franciscobe saa 1906bedə suwudənadə. Tajirwa alagəlabe[18] shima awo alagəlabe doni amso-a dabbawa gadeso-a, au kor-aro awo batti suwudinma. Tajirwa alagəlabedə indiro yaktin: geophysical-a biological-a.[19] Tajirwa alagəlabedə raktə awowa amsobe sadin au lezayin, misallo. cidi faidatə faltə-a, njiye fəletə-a gartə-a.[20] Tajirwa alagəlabe 18 suro National Risk Index of FEMAben mbeji: njiye fəlangtə, njiye ci kəmaduwube, njiye amusu, fəram, cidi kərtə, nji njibe, kawudo, nji kawudobe, kankara, cidi fəlangtə, kəngal, njiye kəmaduwube, karuwa dunowa, tornado, tornado, yanawu.[1] Nzǝrailan, kuruson bǝrbǝrbe mbeji. fq55nosrxorpz900eal2vuy6iv9v4ec 29819 29818 2026-08-03T05:25:36Z Abba Khaleel 1413 29819 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tajirwa alagəlabedə''' shima awo alagəlabe au tajirwaye jamaro zauro tajirwa suwudinmawo. Misalwa laa tajirwa alagəlabedə sandima avalanches-a, fəram-a, cidi-a, njiye-a, kawudo-a, cidi-a - surodən cidi suro njiye-a, tropical cyclones-a, cida volcanicbe-a kuru konnu karabe-a mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_disaster#cite_note-:3-1</ref> Tajirwa alagəlabe gadesodə suronzan nji njibe-a, bərbər-a, nji konnube-a, nji kankarabe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, nji njibe-a, tsunami-a mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_disaster#cite_note-:3-1</ref> Tajirwa alagǝbe raksǝ kǝnǝnga au karewa banna suwudin. Ngǝwusoro banna arzǝnyibe suwudin. Futu bannadəye zauro battidə futu amsoye tajirwaro dawartəna-a futu garwa-a, diwalwa-a, awowa gade-a dunowaro kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_disaster#cite_note-2</ref> Maləmmaye kalma "natural disaster" də kalkal gənyi kuru koltə mburo walzənaro kambiwuzana.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_disaster#cite_note-:1-3</ref> Attəson yayi, kalma kəske disaster də faidatin. Loktu fallin, jili tajirwabedə bayantin.[4][5][6] Tajirwadə wakajin sa tajirwa alagəlabe au amsobe sədənaye bəla suro tajirwaben lejiya. Shidə dalil tajirwa-a kuru jama suro tajirwaben dasagəna-a kəltəlan tuwandin. Kərmayedən tajirwa "alabe"-a "kamye-sadəna"-adə gayirtə zauro zau.[3][7][8] Kalima "tajirwa alagəlabe" də suro saa 1976 lan kambiyitəna.[6] Karnowa adammanabe suro fasal garben,[9] tajirwa konnube-a,[10][11] kuru awowa cistabe-a[12] raksə tajirwa alagəlabe suwudin au zauro sədin. Faltə yanawubedəye nəmngəwu tajirwa dalil yanawube zauro ngəwuro wakajin dəga lejin. "Tajirwa yanawube" anyi sandima njiye njiye, kawudo, konnu karabe, tropical cyclones, kuru awoa gadeso.[13] Awowa laadə tajirwa alagəlabe zauro sədin. Misalladə sandima kaida garye kalkal gənyi'a, amso'a koltə'a kuru karno batti kəla cidi faidatəyen.[3] Lardəwa fuwutə sadinma ngəwu nizam tajirwa fulutəye kalkal bawo.[14] Adǝye sǝkǝ sandiya tajirwa alagǝbe sǝtayin lardǝwa fandi ngǝwu'a kozǝnaro. Awo batti wakajiyadə tajirwaro waljin na am ngəwu'a lan wakajiya.[15][16] Ilmu kalmabe Tajirwa alagəlabedə shima awo zauro jama au bəlaro tajirwa suwudinma ngawo tajirwa alagəlabe wakazənaben. Kalma "tajirwa" kəlanzəma bayantəna: "Tajirwadə shima cida bəlaye'a talla zauro sədinma shidoni raktənzə'a kozəna awo kəlanzəye faidatəlan. Tajirwadə awowa alagəlabe, kamye sədənaye kuru tajirwa nzunduye'a, kuru awowa kada doni bəlaye'a lejinma." Cidaram US Federal Emergency Management Agency (FEMA) ye bayanzəna kəla nəmkam ndikate tajirwa alagəlabe-a tajirwa alagəlabe-adə futu ishin: "Tajirwa alagəlabe-a tajirwa alagəlabe-adə kəltana amma tilo gənyi. Tajirwa alagəlabedə shima tajirwa awo laa wakajinbewo kuru waneye awo batti suwudin. harms a community.[1] Misal nəm gade-gade kate tajirwa alagəlabe-a tajirwa-adə shima tajirwa doni tajirwa cidibe San Franciscobe saa 1906bedə suwudənadə. Tajirwa alagəlabe[18] shima awo alagəlabe doni amso-a dabbawa gadeso-a, au kor-aro awo batti suwudinma. Tajirwa alagəlabedə indiro yaktin: geophysical-a biological-a.[19] Tajirwa alagəlabedə raktə awowa amsobe sadin au lezayin, misallo. cidi faidatə faltə-a, njiye fəletə-a gartə-a.[20] Tajirwa alagəlabe 18 suro National Risk Index of FEMAben mbeji: njiye fəlangtə, njiye ci kəmaduwube, njiye amusu, fəram, cidi kərtə, nji njibe, kawudo, nji kawudobe, kankara, cidi fəlangtə, kəngal, njiye kəmaduwube, karuwa dunowa, tornado, tornado, yanawu.[1] Nzǝrailan, kuruson bǝrbǝrbe mbeji. == Lamintǝ == du03kcio119lldeazxgm68mg8xlc8qr 0 3042 29820 2026-08-03T05:28:14Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Flooddə''' shima njiye fəlangjinma (au awoa gade ngəwu gənyi) shidoni cidi harzənadəga njiro təmzəyinma.[1] Suro maana "nji lejin" yen, kalmadə kuruson nji njiye lejinro faidatin. Floodsdə zauro hangal gənatəgə nasha barebe-a, injiniya garbe-a kuru nəlewa jamabe-an. Faltə adammanabe kəndaramzəyedə ngəwusoro nəmngəwu njiye-a nəmngəwu-a sərayin. Misallo faltə adammanabedə sandima cidi faidatə faltə alamanna karaa kəlta-a kuru cid..." 29820 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Flooddə''' shima njiye fəlangjinma (au awoa gade ngəwu gənyi) shidoni cidi harzənadəga njiro təmzəyinma.[1] Suro maana "nji lejin" yen, kalmadə kuruson nji njiye lejinro faidatin. Floodsdə zauro hangal gənatəgə nasha barebe-a, injiniya garbe-a kuru nəlewa jamabe-an. Faltə adammanabe kəndaramzəyedə ngəwusoro nəmngəwu njiye-a nəmngəwu-a sərayin. Misallo faltə adammanabedə sandima cidi faidatə faltə alamanna karaa kəlta-a kuru cidi kəliye tutuluwu-a, faltə diwal njiye au njiye kaltəgə alamanna levees-a. Lamarra kəndaram dunyabedəye awoa njiye njiro suwudinmadəga suwudin, misallo yanawu faltə shidoni nji'a kuru nəmngəwu kuluwube'a suwudinma.[2]: 1517 Misallo, yanawu faltəye awowa yanawube zauro ngəwuro sədin kuru dunoaro sədin.[3] Adǝye njiye zauro ngǝwu suwudin kuru tajirwa njiye sǝrayin.[4][5] Jili njiye alagəlabedə suronzan kəmaduwu njiye-a, nji cidiye-a, ci kəmaduwuye-a, bərniye njiye-a, loktu laan flash flooding lan bowotin. Tidal floodingdə suronzən awowa kəmoduwube-a ci kəmaduwube-a mbeji nasha estuaryben. Kuruson cididəga njiye təmtəgə mbeji [6] shidəwo harzənaro waljinma. Adəye dalilla bareye-a, askərraye-a, au kəmoduwuro cistaye-aro wakajin. Misallo, njiye suro bareyen fəlangjin loktu bare njilan shangawa baretəyen lardəwa kadalan wakajin. Floodingdə waneye wakajin loktu nji suro njiben fəlangjiya, misallo kəmaduwuso, kəmaduwuso, kuluwuso au kəmaduwuso. Loktu adəlan, njidə saminzən au leveesdəga namjin, kuru adəye səkə njidəbe laadə kalangayyanzə nowatadən suluwin.[7] Floodingdə waneye wakajin dalil nji samibe cidi ngəwulan sabtəben. Adə shiro flood nashabe gultin. Nəm kura kəmaduwube au nji gadebedə alagəlaro gadejin futu zamanbe faltinna kuru mafi yitəbe-a. Faltəwa nəmkurabe anyi attəson nji njiye ro gotinba sai karewa njiye njiro təmzayin au dabbawa fatobe njilan təmzayinro waljiya. Floods də kəmoduwu lan wajin sa nəm nguwu njiye də raktə kəmoduwuye dəga kozənaro waljiya, musamman maro na njiye dəga kəltəram lan. Floodsdə ngəwusoro fatowa-a kasuwuwa-a banna suwudin garwa anyi suro kəmaduwuwa njiye fəlejindən kararo waljiya. Kamsoye raksa banna kəmaduwuye dəga dabcin kəmoduwuwa dəga cintəzayin. Attəson yayi, am lardəa kadayedə adamen kəmaduwulan napsayin kuru cidazayin dalildə cididə səlala kuru barre. Kuruson, kəmoduwuwadə bəlawuro kəske-a kasuwu-a sanyiyarambe-a suwudin. Floodingdə raksə karewa bannajin kuru awowa gade suwudin. Suronzan loktu ganalan kwasuwawa njilan tuwandin-a kwasuwa gotəma-aye tartəgə mbeji, misallo kwasuwawa kantanaye tartəgənza. Flooding də raksə amso'a loktu kuruwuro naptəramza'a koljin.[8] Flooddə nasha kəra ilmu njiye-a nzundu njiye-aye. Am dunyabe ngəwuso ci kəmaduwube karəngən napsana,[9] amma bərni kura-a na'a barebe-adə karəngə njiye lan kara.[10] Tajirwa kura mbeji njiye coastal-a fluvial-a ye tərayin dalil yanawu faltəyen.[11] Jili Kururam New Orleansbe njiye zamzənadə ngawo Katrinaben Nji njiye suro Darwin, yala territory, Australiaben nji samibe zauro duno'a kuru njiye ngəwu'a nankaro Njiye suro Jeddahben, zawal mai Abdullahbe suro Saudi Arabiaben zaksəna Cidi njiye fəlangzəna karəngə Georgetown, Minnesotayen, suro zərəgə kəmoduwu kime yalayedən Na njiye njiye Loktu springben, njiye njiyedə zauro Ostrobothnialan nowata, nasha Finlandbedə. Fato njiye dəriza kəlzəna Ilmajoki lan, Anəm Ostrobothnia lan. Floodsdə na'a flat au low-lying lan wakajin sa njidə samiye au mafiye duwaro yijinro waljiya. Sandi ngəwudə nalan sabtin, loktu laan cidiya tajirwabero lejin. Katti cidibedə raksə njiye njiro waljin, shidəwo njiro gawo-a dafcinma, na njidə cidiyazənadə, misallo na njiye fəlangjinma, au nji samibe dunowa fal au karwa kadaben. Gawodə cidi kankaralan, kawulan, konkritlan, pavinglan, au samilan lejin. Na'a njiye fəlatədə na'a kəla njiye'a kuru na'a njiye'a kəllata'a lan badijin, dalildə shima nəm duno cidiyedə'a kəla cidiyen kara. Endorheic basins də njiye njiye fəlejin loktu do njiye njiye njiye fəlejin ma.[12] b3a0k1map7kqjk84bak4rl6n8v3bhbi 29821 29820 2026-08-03T05:31:33Z Abba Khaleel 1413 29821 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Flooddə''' shima njiye fəlangjinma (au awoa gade ngəwu gənyi) shidoni cidi harzənadəga njiro təmzəyinma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flood#cite_note-1</ref> Suro maana "nji lejin" yen, kalmadə kuruson nji njiye lejinro faidatin. Floodsdə zauro hangal gənatəgə nasha barebe-a, injiniya garbe-a kuru nəlewa jamabe-an. Faltə adammanabe kəndaramzəyedə ngəwusoro nəmngəwu njiye-a nəmngəwu-a sərayin. Misallo faltə adammanabedə sandima cidi faidatə faltə alamanna karaa kəlta-a kuru cidi kəliye tutuluwu-a, faltə diwal njiye au njiye kaltəgə alamanna levees-a. Lamarra kəndaram dunyabedəye awoa njiye njiro suwudinmadəga suwudin, misallo yanawu faltə shidoni nji'a kuru nəmngəwu kuluwube'a suwudinma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flood#cite_note-2</ref>: 1517 Misallo, yanawu faltəye awowa yanawube zauro ngəwuro sədin kuru dunoaro sədin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flood#cite_note-:1-3</ref> Adǝye njiye zauro ngǝwu suwudin kuru tajirwa njiye sǝrayin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flood#cite_note-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flood#cite_note-5</ref> Jili njiye alagəlabedə suronzan kəmaduwu njiye-a, nji cidiye-a, ci kəmaduwuye-a, bərniye njiye-a, loktu laan flash flooding lan bowotin. Tidal floodingdə suronzən awowa kəmoduwube-a ci kəmaduwube-a mbeji nasha estuaryben. Kuruson cididəga njiye təmtəgə mbeji [6] shidəwo harzənaro waljinma. Adəye dalilla bareye-a, askərraye-a, au kəmoduwuro cistaye-aro wakajin. Misallo, njiye suro bareyen fəlangjin loktu bare njilan shangawa baretəyen lardəwa kadalan wakajin. Floodingdə waneye wakajin loktu nji suro njiben fəlangjiya, misallo kəmaduwuso, kəmaduwuso, kuluwuso au kəmaduwuso. Loktu adəlan, njidə saminzən au leveesdəga namjin, kuru adəye səkə njidəbe laadə kalangayyanzə nowatadən suluwin.[7] Floodingdə waneye wakajin dalil nji samibe cidi ngəwulan sabtəben. Adə shiro flood nashabe gultin. Nəm kura kəmaduwube au nji gadebedə alagəlaro gadejin futu zamanbe faltinna kuru mafi yitəbe-a. Faltəwa nəmkurabe anyi attəson nji njiye ro gotinba sai karewa njiye njiro təmzayin au dabbawa fatobe njilan təmzayinro waljiya. Floods də kəmoduwu lan wajin sa nəm nguwu njiye də raktə kəmoduwuye dəga kozənaro waljiya, musamman maro na njiye dəga kəltəram lan. Floodsdə ngəwusoro fatowa-a kasuwuwa-a banna suwudin garwa anyi suro kəmaduwuwa njiye fəlejindən kararo waljiya. Kamsoye raksa banna kəmaduwuye dəga dabcin kəmoduwuwa dəga cintəzayin. Attəson yayi, am lardəa kadayedə adamen kəmaduwulan napsayin kuru cidazayin dalildə cididə səlala kuru barre. Kuruson, kəmoduwuwadə bəlawuro kəske-a kasuwu-a sanyiyarambe-a suwudin. Floodingdə raksə karewa bannajin kuru awowa gade suwudin. Suronzan loktu ganalan kwasuwawa njilan tuwandin-a kwasuwa gotəma-aye tartəgə mbeji, misallo kwasuwawa kantanaye tartəgənza. Flooding də raksə amso'a loktu kuruwuro naptəramza'a koljin.[8] Flooddə nasha kəra ilmu njiye-a nzundu njiye-aye. Am dunyabe ngəwuso ci kəmaduwube karəngən napsana,[9] amma bərni kura-a na'a barebe-adə karəngə njiye lan kara.[10] Tajirwa kura mbeji njiye coastal-a fluvial-a ye tərayin dalil yanawu faltəyen.[11] Jili Kururam New Orleansbe njiye zamzənadə ngawo Katrinaben Nji njiye suro Darwin, yala territory, Australiaben nji samibe zauro duno'a kuru njiye ngəwu'a nankaro Njiye suro Jeddahben, zawal mai Abdullahbe suro Saudi Arabiaben zaksəna Cidi njiye fəlangzəna karəngə Georgetown, Minnesotayen, suro zərəgə kəmoduwu kime yalayedən Na njiye njiye Loktu springben, njiye njiyedə zauro Ostrobothnialan nowata, nasha Finlandbedə. Fato njiye dəriza kəlzəna Ilmajoki lan, Anəm Ostrobothnia lan. Floodsdə na'a flat au low-lying lan wakajin sa njidə samiye au mafiye duwaro yijinro waljiya. Sandi ngəwudə nalan sabtin, loktu laan cidiya tajirwabero lejin. Katti cidibedə raksə njiye njiro waljin, shidəwo njiro gawo-a dafcinma, na njidə cidiyazənadə, misallo na njiye fəlangjinma, au nji samibe dunowa fal au karwa kadaben. Gawodə cidi kankaralan, kawulan, konkritlan, pavinglan, au samilan lejin. Na'a njiye fəlatədə na'a kəla njiye'a kuru na'a njiye'a kəllata'a lan badijin, dalildə shima nəm duno cidiyedə'a kəla cidiyen kara. Endorheic basins də njiye njiye fəlejin loktu do njiye njiye njiye fəlejin ma.[12] == Lamintǝ == m5en17a52lvi4q22f9wsexbdywbob7l