Tsunami

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="knc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kncwiki</dbname>
    <base>https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Nasha</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taanas</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Mana</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Faidatema</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Mana faidatǝma yǝ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Mana kǝla Wikipedia yǝn</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Liwuram</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Mana liwuram yǝ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Mana MediaWiki yǝ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Jiri</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Mana jiri yǝ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Banatǝ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Mana banatǝ yǝ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Nakka</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Mana nakka yǝ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Tsunami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3044</id>
    <revision>
      <id>29829</id>
      <timestamp>2026-08-08T15:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Tsunamidə''' (/(t)suːˈnɑmi, (t)sʊˈ-/ (t)soo-NAH-mee, (t)suu-; nji ngəwu'a faltə, nguwusoro suro kəmaduwuyen au kəmaduwu kurayen. Cidi kərtə-a, kau konnuye fəlangtə-a, cidiya njiben fəlangtə-a, cidi fəlangtə-a, glacier calvings-a, meteorite-a kuru awowa gade sami au cidiya njibe-a sammaso raksa tsunami suwudin.[6] Waves kəmaduwube nowatadəa gənyi, shidəwo kasamlan təbandində, au tidesdə, shidəwo duno kəngalbe-a kawusube-aye suwudi...&quot;</comment>
      <origin>29829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3436" sha1="8dyiz65enwimu912v5fjrpv08t7ntxl" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Tsunamidə''' (/(t)suːˈnɑmi, (t)sʊˈ-/ (t)soo-NAH-mee, (t)suu-; nji ngəwu'a faltə, nguwusoro suro kəmaduwuyen au kəmaduwu kurayen. Cidi kərtə-a, kau konnuye fəlangtə-a, cidiya njiben fəlangtə-a, cidi fəlangtə-a, glacier calvings-a, meteorite-a kuru awowa gade sami au cidiya njibe-a sammaso raksa tsunami suwudin.[6] Waves kəmaduwube nowatadəa gənyi, shidəwo kasamlan təbandində, au tidesdə, shidəwo duno kəngalbe-a kawusube-aye suwudinmadə, tsunamidə njibe awo laa kuralan faltəlan təbandin.

Tsunami waves də waves cidiya kuluwuye'a samunzənyi dalildə wavelength nzadə zauro kuruwu.[7] Tsunamidə tiyi njiye kaltəro waljinro, burolan tiyi njiye duwaro cijin dəga samənjin.[8] Dalil adə nankaro, ngəwusoro shiro tidal wave gultin,[9] amma faidatə adə ilmuwu kimiyabedəye saraanyi dalildə shima nəmkam ndikate tides-a tsunami-aben asutə kattuwube cin.[10] Tsunamidə suronzən waves kada mbeji, loktuwa mintilan səta awa kadaro saadin, awo shiro &quot;wave train&quot; gultindəro isayin.[11] Wave heights mita mewu yeyi də awo kura-kura lan tuwandin. Shi tsunamidǝ nasha ci kǝmaduwubedǝn kara yaye, dunonzǝ bannatǝyedǝ zaumaro kura, kuru raksǝ ci kǝmaduwube sammaso lejin. Tsunami kəmaduwu Indianbe saa 2004bedə suro tajirwa alagəlabe zauro banna'a suro gargam adammanaben, gananzə yayi am 230,000 cezəna au fattəgəna suro lardəwa 14 kəmaduwu Indianbedən.

Gargamma Greekbe kureye Thucydides ye suro karnu kən 5th BC yen Gargam kəriwu Peloponnesian ye lan shawari cina kəla tsunami də cidi suro njiye lan lezəna,[12][13] amma asutə tsunami ye də gana har karnu kən 20th ro, kuru awo nguwu notənyi. Nasha kura-kura kulashi kərmaye adəye suronzan awo səkə cidi kərtə kura-kura laadə tsunami suwudinba kuru laadə sənanadə suwudin dəga asutə. Kulashi do lejin ma adə banazəgə futu tsunami ye suro kəmaduwuyen kojin dəga kalkalro notəro dawartəna kuru futu tsunami waves ye ci kəmaduwuye'a letayin dəga.

Ilmu kalmabe
Tsunami
Tsunami

&quot;Tǝnami&quot; suro kanjiben
Su Japanbe
Kanji
Hiragana
Katakana
Ruwo-a

Kalima &quot;tsunami&quot; də tsunami Japanye (津波) lan gowotə, ma'ananzə 'ci kəmaduwuye'. Nəmngəwuro, falbe raksə kəndo Nasarabe noatadəga zəgayin kuru s kəljin, au nəmngəwu faltinba faidatin futə Japaneseben.[14] Am təlam Nasaraben manazayin ngəwuso kalmadəbe /ts/ dəga /s/ ro falzayin &quot;t&quot; dəga koltəlan, sau təlam Nasarabedə /ts/ badiyaram kalmaben kasatsənyi, amma futu Japanesebe bowotində shima /ts/. Kalmadə təlam Nasarayen zauro kasattəna, amma ma'ananzə Japaneseyedə mbu gənyi kəla wavesben, shidoni harbourslan bas waajinbadə.

Tidal wave

Ngawo tsunamiye Aceh, Indonesialan, Disemba 2004
Tsunami də yimlan sha tidal waves lan bowotin.[15] Kalma buron-nowatadə suro bayan tsunamiben gowotə, shidəwo tidal bore zauro ngəwudə. Tsunami-a tides-a indiso njiye suro cidiyero lejin, amma tsunami lan, njiye suro cidiyero lejin də zauro kura, kuru tide zauro duno'a kuru duno'a fəlejin. Saa karəngə adən, shi kalma &quot;tidal wave&quot; də zauro faidatinba, taanasmaro nasha ilmuwu kimiyabedən, dalilnzədə awo shiro tsunami gultində tides'a letəgəram ba, shidəwo duno kəmballe-a kawusube-aye shiga suwudində njidəga faltəro gənyi. Ma'ana &quot;tidal&quot; ye də suronzən &quot;samənzəna&quot;[16] au &quot;jili au hal tides ye mbeji yaye, kalma tidal wave faidatə də ilmuwu cidiye-a ilmuwu kəmaduwuye-a ye dabsana.</text>
      <sha1>8dyiz65enwimu912v5fjrpv08t7ntxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29830</id>
      <parentid>29829</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3692" sha1="k1m36ig2cqyhs9th2zr1umpm38d8l7v" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Tsunamidə''' (/(t)suːˈnɑmi, (t)sʊˈ-/ (t)soo-NAH-mee, (t)suu-;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tsunami#cite_note-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tsunami#cite_note-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tsunami#cite_note-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tsunami#cite_note-3&lt;/ref&gt; nji ngəwu'a faltə, nguwusoro suro kəmaduwuyen au kəmaduwu kurayen. Cidi kərtə-a, kau konnuye fəlangtə-a, cidiya njiben fəlangtə-a, cidi fəlangtə-a, glacier calvings-a, meteorite-a kuru awowa gade sami au cidiya njibe-a sammaso raksa tsunami suwudin.[6] Waves kəmaduwube nowatadəa gənyi, shidəwo kasamlan təbandində, au tidesdə, shidəwo duno kəngalbe-a kawusube-aye suwudinmadə, tsunamidə njibe awo laa kuralan faltəlan təbandin.

Tsunami waves də waves cidiya kuluwuye'a samunzənyi dalildə wavelength nzadə zauro kuruwu.[7] Tsunamidə tiyi njiye kaltəro waljinro, burolan tiyi njiye duwaro cijin dəga samənjin.[8] Dalil adə nankaro, ngəwusoro shiro tidal wave gultin,[9] amma faidatə adə ilmuwu kimiyabedəye saraanyi dalildə shima nəmkam ndikate tides-a tsunami-aben asutə kattuwube cin.[10] Tsunamidə suronzən waves kada mbeji, loktuwa mintilan səta awa kadaro saadin, awo shiro &quot;wave train&quot; gultindəro isayin.[11] Wave heights mita mewu yeyi də awo kura-kura lan tuwandin. Shi tsunamidǝ nasha ci kǝmaduwubedǝn kara yaye, dunonzǝ bannatǝyedǝ zaumaro kura, kuru raksǝ ci kǝmaduwube sammaso lejin. Tsunami kəmaduwu Indianbe saa 2004bedə suro tajirwa alagəlabe zauro banna'a suro gargam adammanaben, gananzə yayi am 230,000 cezəna au fattəgəna suro lardəwa 14 kəmaduwu Indianbedən.

Gargamma Greekbe kureye Thucydides ye suro karnu kən 5th BC yen Gargam kəriwu Peloponnesian ye lan shawari cina kəla tsunami də cidi suro njiye lan lezəna,[12][13] amma asutə tsunami ye də gana har karnu kən 20th ro, kuru awo nguwu notənyi. Nasha kura-kura kulashi kərmaye adəye suronzan awo səkə cidi kərtə kura-kura laadə tsunami suwudinba kuru laadə sənanadə suwudin dəga asutə. Kulashi do lejin ma adə banazəgə futu tsunami ye suro kəmaduwuyen kojin dəga kalkalro notəro dawartəna kuru futu tsunami waves ye ci kəmaduwuye'a letayin dəga.

Ilmu kalmabe
Tsunami
Tsunami

&quot;Tǝnami&quot; suro kanjiben
Su Japanbe
Kanji
Hiragana
Katakana
Ruwo-a

Kalima &quot;tsunami&quot; də tsunami Japanye (津波) lan gowotə, ma'ananzə 'ci kəmaduwuye'. Nəmngəwuro, falbe raksə kəndo Nasarabe noatadəga zəgayin kuru s kəljin, au nəmngəwu faltinba faidatin futə Japaneseben.[14] Am təlam Nasaraben manazayin ngəwuso kalmadəbe /ts/ dəga /s/ ro falzayin &quot;t&quot; dəga koltəlan, sau təlam Nasarabedə /ts/ badiyaram kalmaben kasatsənyi, amma futu Japanesebe bowotində shima /ts/. Kalmadə təlam Nasarayen zauro kasattəna, amma ma'ananzə Japaneseyedə mbu gənyi kəla wavesben, shidoni harbourslan bas waajinbadə.

Tidal wave

Ngawo tsunamiye Aceh, Indonesialan, Disemba 2004
Tsunami də yimlan sha tidal waves lan bowotin.[15] Kalma buron-nowatadə suro bayan tsunamiben gowotə, shidəwo tidal bore zauro ngəwudə. Tsunami-a tides-a indiso njiye suro cidiyero lejin, amma tsunami lan, njiye suro cidiyero lejin də zauro kura, kuru tide zauro duno'a kuru duno'a fəlejin. Saa karəngə adən, shi kalma &quot;tidal wave&quot; də zauro faidatinba, taanasmaro nasha ilmuwu kimiyabedən, dalilnzədə awo shiro tsunami gultində tides'a letəgəram ba, shidəwo duno kəmballe-a kawusube-aye shiga suwudində njidəga faltəro gənyi. Ma'ana &quot;tidal&quot; ye də suronzən &quot;samənzəna&quot;[16] au &quot;jili au hal tides ye mbeji yaye, kalma tidal wave faidatə də ilmuwu cidiye-a ilmuwu kəmaduwuye-a ye dabsana.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>k1m36ig2cqyhs9th2zr1umpm38d8l7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Volcano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3045</id>
    <revision>
      <id>29831</id>
      <timestamp>2026-08-08T15:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Shi '''volcanodə''' shima nji au fissure suro cidi awoa dunyabe dəwo kolzə lava kawudobe-a, bunduwu volcanobe-a, kuru gaswa-a suro magma chamber cidiya cidiben suluwin.[1] Kəla dunyaben, konnu kau kauyedə ngəwusoro na shiro tectonic plates gultində fafaltin au kəltayinlan towondin, kuru dalil shi plate dunyabedə ngəwuso kalangayya cidiya njiben kara nankaro, konnu kau kauyedə ngəwusoro cidiya njiben kara. Misallo, cidi dawu kəmaduwube, jili Mid-A...&quot;</comment>
      <origin>29831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4383" sha1="984msnn9qi3z93dv4owsf9h1o46rnh8" xml:space="preserve">{{Databox}}
Shi '''volcanodə''' shima nji au fissure suro cidi awoa dunyabe dəwo kolzə lava kawudobe-a, bunduwu volcanobe-a, kuru gaswa-a suro magma chamber cidiya cidiben suluwin.[1] Kəla dunyaben, konnu kau kauyedə ngəwusoro na shiro tectonic plates gultində fafaltin au kəltayinlan towondin, kuru dalil shi plate dunyabedə ngəwuso kalangayya cidiya njiben kara nankaro, konnu kau kauyedə ngəwusoro cidiya njiben kara. Misallo, cidi dawu kəmaduwube, jili Mid-Atlantic Ridge yedə, konnu konnuye suwudinma mbeji amma shi Pacific Ring of Firedə konnu konnuye suwudinma mbeji. Volcanoes doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə ngəwusoro tartəyinba amma sandi doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə kaltəyin.[2][3] Konnu konnuyedǝ raksǝ na shi cididǝye mattǝ-a kuru sarsartǝ-a lan tuwandin, alama nasha gǝdi Africabe-a, shi Wells Grey-Clearwater-a, kuru Rio Grande-a suro Yala Americabe-a. Volcanism do kalangayya plate ye lan cintəzəna də shima diapirs do kalangayya core-mantle ye lan cijin ma, kilomita 3,000 (1,900 mi) suro dinaye lan. Adəye səkə na konnuye suluwin au intraplate volcanism suwudin, shi doni plume dəye raksə cididəga sarzəyin kuru shidəye jazira konnuye suluwin dalil tectonic plate dəye letənzə gozə kojin nankaro, shi done Hawaiian hotspot də misallo.[4] Volcanoesdə ngəwusoro kalangayya tectonicbe faltəlan tətandinba na doni tectonic plates indi kamanza kozanadən.

Volcanoesdə, nəmngəwu fəlangtənzaben au volcanismnzaben, sandiya cidajin, naptəramzən, au baro walzənaro bowotin.[5] Volcanoes activedə gargamnza volcanismbe mbeji kuru walta tarzayin, amma sandi baro walzanadə raksa tarzayinba sau sandidə fərtə magmabe ba. &quot;Dormant&quot; volcanoes də loktu kuruwuro fəlangzənyi - nguwusoro kasattəna tun Holocene baditən, alamanna saa 12,000 kozənalan - amma waltə fəlangjin. Son yaye, volcano do dormant də sha nzundu lan gotəna kəla shi seismic lan &quot;active&quot; ro gotəna.[5] Yayaktəwa anyi sammaso kalkal gənyi; sandiye misalla laa kəlanza kəlzayin.[2][6][7] Kawudo kura-kuradə raksə kawudo samibedəga lejin sau bunduwu-a kuru tiyi sulfuric acidbe-adə kawusu-a kuru troposphere dunyabedəga amusuro sədin. Gargamlan, konnu kauye kura-kura fəlangtədə ngawodən konnu kauye winterbe zəgayin shidoni kəmbu tajirwabe suwudinma.[8]

Dunyawa gade Dunya dawunbaro volcano mbeji. Misallo, volcanoesdə zauro ngəwu kəla Venusben.[9] Mars lan volcano kada mbeji.[10] Suro saa 2009, kakkadi laa baktəna shilan maana bəlin kalma 'volcano' dəga suwudəna shidəwo suronzən awoa alamanna cryovolcanism gultində mbeji. Shawari cina kəla shi volcanodə shima 'katə kəla dunyaben au kəla kəmballe shilan magma, futu tiyidəro fasartənadə, kuru/au gas magmaticbedə tartəyin.'[11]

Etymology-a kuru kalma-a
Kalima volcano də (UK: /vɒlˈkeɪnəʊ/; US: /vɑːlˈkeɪnoʊ/) də badiyaram karnu kən 17th yen fəlangzəna, su Italy ye Vulcano lan gowotə, kərye volcano ye suro Aeolian Islands ye Italy ye lan, shi do ne waltəram lan isana də. Vulcan ro, awo konnuye suro hawar Romanben.[12][13]

Diwalwa-a awowa-a do suro cida volcanoben dasagənadə sandiya volcanism lan bowotin [badiyaram karnu kən 19th: volcano + -ism lan]. Kəra kəla konnu konnuye-a kuru konnu konnuye-adə shiro volcanology gultin [dawu karnu kən 19th: konnu konnuye + -logy lan], loktu laan shiro vulcanology gultin.[12]

Tektoniks jili samibe
Hawar kura: Tectonics platebe
Futu dawari ilmube shiro plate tectonics gultindəbe fəlezənadə, shi lithosphere dunyabedə, shiro shell diyabedə, shiga plates kura-kura mewun arakkəro yakkata kuru sənana kadaro yakkata. Sandi anyi sambisoro hangallan lezayin, dalil convectionbe suro ductile mantleben, kuru cida volcanicbe ngəwuso kəla dunyaben wakajin nasha kalangayya platesben, na shi platesdə kəltayin (kuru lithospheredə bannatin) au tartəyin (kuru lithosphere bəlin tətandin).[14]

Loktu ilmu geological theory ye tətandindən, raayi laa doni volcano so'a loktu-a, na-a, gar-a, awo kəltanza-a lan yaktəro kolzəna də, suro theory plate tectonics yen bayantin. Misallo, volcanoes laadə polygenetic kuru loktu fal kozənaro cidazayin loktu gargamnzaben; volcanoes gade do ngawo falro tarzanayen baro waljin də sandima monogenetic (ma'ananzə &quot;kənənga fal&quot;) kuru volcanoes jili anyi ngəwusoro nasha laa lan kəltayin.[15]</text>
      <sha1>984msnn9qi3z93dv4owsf9h1o46rnh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29832</id>
      <parentid>29831</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="i95zlifsvem1nm6vplfbk9rrp2yydc2" xml:space="preserve">{{Databox}}
Shi '''volcanodə''' shima nji au fissure suro cidi awoa dunyabe dəwo kolzə lava kawudobe-a, bunduwu volcanobe-a, kuru gaswa-a suro magma chamber cidiya cidiben suluwin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano#cite_note-gsa-1&lt;/ref&gt; Kəla dunyaben, konnu kau kauyedə ngəwusoro na shiro tectonic plates gultində fafaltin au kəltayinlan towondin, kuru dalil shi plate dunyabedə ngəwuso kalangayya cidiya njiben kara nankaro, konnu kau kauyedə ngəwusoro cidiya njiben kara. Misallo, cidi dawu kəmaduwube, jili Mid-Atlantic Ridge yedə, konnu konnuye suwudinma mbeji amma shi Pacific Ring of Firedə konnu konnuye suwudinma mbeji. Volcanoes doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə ngəwusoro tartəyinba amma sandi doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə kaltəyin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano#cite_note-dkp-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano#cite_note-Macdonald_KC_2001-3&lt;/ref&gt; Konnu konnuyedǝ raksǝ na shi cididǝye mattǝ-a kuru sarsartǝ-a lan tuwandin, alama nasha gǝdi Africabe-a, shi Wells Grey-Clearwater-a, kuru Rio Grande-a suro Yala Americabe-a. Volcanism do kalangayya plate ye lan cintəzəna də shima diapirs do kalangayya core-mantle ye lan cijin ma, kilomita 3,000 (1,900 mi) suro dinaye lan. Adəye səkə na konnuye suluwin au intraplate volcanism suwudin, shi doni plume dəye raksə cididəga sarzəyin kuru shidəye jazira konnuye suluwin dalil tectonic plate dəye letənzə gozə kojin nankaro, shi done Hawaiian hotspot də misallo.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano#cite_note-bgs-4&lt;/ref&gt; Volcanoesdə ngəwusoro kalangayya tectonicbe faltəlan tətandinba na doni tectonic plates indi kamanza kozanadən.

Volcanoesdə, nəmngəwu fəlangtənzaben au volcanismnzaben, sandiya cidajin, naptəramzən, au baro walzənaro bowotin.[5] Volcanoes activedə gargamnza volcanismbe mbeji kuru walta tarzayin, amma sandi baro walzanadə raksa tarzayinba sau sandidə fərtə magmabe ba. &quot;Dormant&quot; volcanoes də loktu kuruwuro fəlangzənyi - nguwusoro kasattəna tun Holocene baditən, alamanna saa 12,000 kozənalan - amma waltə fəlangjin. Son yaye, volcano do dormant də sha nzundu lan gotəna kəla shi seismic lan &quot;active&quot; ro gotəna.[5] Yayaktəwa anyi sammaso kalkal gənyi; sandiye misalla laa kəlanza kəlzayin.[2][6][7] Kawudo kura-kuradə raksə kawudo samibedəga lejin sau bunduwu-a kuru tiyi sulfuric acidbe-adə kawusu-a kuru troposphere dunyabedəga amusuro sədin. Gargamlan, konnu kauye kura-kura fəlangtədə ngawodən konnu kauye winterbe zəgayin shidoni kəmbu tajirwabe suwudinma.[8]

Dunyawa gade Dunya dawunbaro volcano mbeji. Misallo, volcanoesdə zauro ngəwu kəla Venusben.[9] Mars lan volcano kada mbeji.[10] Suro saa 2009, kakkadi laa baktəna shilan maana bəlin kalma 'volcano' dəga suwudəna shidəwo suronzən awoa alamanna cryovolcanism gultində mbeji. Shawari cina kəla shi volcanodə shima 'katə kəla dunyaben au kəla kəmballe shilan magma, futu tiyidəro fasartənadə, kuru/au gas magmaticbedə tartəyin.'[11]

Etymology-a kuru kalma-a
Kalima volcano də (UK: /vɒlˈkeɪnəʊ/; US: /vɑːlˈkeɪnoʊ/) də badiyaram karnu kən 17th yen fəlangzəna, su Italy ye Vulcano lan gowotə, kərye volcano ye suro Aeolian Islands ye Italy ye lan, shi do ne waltəram lan isana də. Vulcan ro, awo konnuye suro hawar Romanben.[12][13]

Diwalwa-a awowa-a do suro cida volcanoben dasagənadə sandiya volcanism lan bowotin [badiyaram karnu kən 19th: volcano + -ism lan]. Kəra kəla konnu konnuye-a kuru konnu konnuye-adə shiro volcanology gultin [dawu karnu kən 19th: konnu konnuye + -logy lan], loktu laan shiro vulcanology gultin.[12]

Tektoniks jili samibe
Hawar kura: Tectonics platebe
Futu dawari ilmube shiro plate tectonics gultindəbe fəlezənadə, shi lithosphere dunyabedə, shiro shell diyabedə, shiga plates kura-kura mewun arakkəro yakkata kuru sənana kadaro yakkata. Sandi anyi sambisoro hangallan lezayin, dalil convectionbe suro ductile mantleben, kuru cida volcanicbe ngəwuso kəla dunyaben wakajin nasha kalangayya platesben, na shi platesdə kəltayin (kuru lithospheredə bannatin) au tartəyin (kuru lithosphere bəlin tətandin).[14]

Loktu ilmu geological theory ye tətandindən, raayi laa doni volcano so'a loktu-a, na-a, gar-a, awo kəltanza-a lan yaktəro kolzəna də, suro theory plate tectonics yen bayantin. Misallo, volcanoes laadə polygenetic kuru loktu fal kozənaro cidazayin loktu gargamnzaben; volcanoes gade do ngawo falro tarzanayen baro waljin də sandima monogenetic (ma'ananzə &quot;kənənga fal&quot;) kuru volcanoes jili anyi ngəwusoro nasha laa lan kəltayin.[15]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>i95zlifsvem1nm6vplfbk9rrp2yydc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tornado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3046</id>
    <revision>
      <id>29833</id>
      <timestamp>2026-08-08T18:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Tornado''' də, shi do ne twister lan notəna də, shima kasam do ne zauro kokortin ma kuru sami cidiye lan səta cidiya cumulonimbus au cumulus cloud ro lejin ma.[1] Tornadoesdə ngəwusoro (amma sambisoro gənyi) turin futu condensation funnelben shidoni cidiya fowoben fəlangjinma, fowo debrisbe kokortinma kuru bərbər cidi karəngən. Tornadoes nguwuso kasamnza awa fallan kilomita 180 (awa fallan mil 110) yeyi gənyi, nəm faraknzadə mita 80 (250 fee...&quot;</comment>
      <origin>29833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="ng2b8qtc6rot9rp0uwfbf8vvr4fy8ys" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Tornado''' də, shi do ne twister lan notəna də, shima kasam do ne zauro kokortin ma kuru sami cidiye lan səta cidiya cumulonimbus au cumulus cloud ro lejin ma.[1] Tornadoesdə ngəwusoro (amma sambisoro gənyi) turin futu condensation funnelben shidoni cidiya fowoben fəlangjinma, fowo debrisbe kokortinma kuru bərbər cidi karəngən. Tornadoes nguwuso kasamnza awa fallan kilomita 180 (awa fallan mil 110) yeyi gənyi, nəm faraknzadə mita 80 (250 feet) yeyi, kuru kilomita kada (mil gana) bəlawurozayin kawu tartəyinro. Tornado zauro zaudə raksə kasam kilomita 480 awa fallan (300 mph) kozənaro sədin, diameternzədə kilomita 3 (2 mi) kozənaro waljin, kuru raksə cidin kilomita 100 (62 mi) kozənaro napcin.[2][3][4]

Jili tornadobedə suronzan tornado vortex kada-a, cidi-a, kuru nji-a. Waterspouts də sha kasam do suro funnel ye lan fəlejin, shi do cumulus kura au cumulonimbus cloud ro kəljin ma. Sandidə non-supercellular tornadoesro gotəna shidoni kəla njiben wurajinma, amma kəla sandiya tornadoes jireyero gotəben kasattə ba mbeji. Shiwowa kasamye kokorrata anyi ngəwusoro nashawa tropicalbe equator karəngənlan wurazayin, kuru latitude kuralan ngəwu gənyi.[5] Awowa samunnam suro alagəben suronzan gustnado-a, shatan bərbərbe-a, konnu-a, kuru shatan kawudo-a mbeji.[6]

Tornadoes də nguwusoro North America lan wajin, musamman maro nasha dauye-a anəmgədiye-a United States ye do Tornado Alley lan notəna də; United States də shima lardə do tornado ye nguwuwo dunyalan.[7] Tornadoes də suro Africa Anəmye lan wajin, nasha Europe ye nguwuso (Alps nguwuso dawun baro), fəte-a gədi-a Australia ye-a, New Zealand-a, Bangladesh-a, gədi Indiaye-a, Japan-a, Philippines-a, kuru anəmgədi America Anəmye-a (Uruguay-a Argentina-a). Tornadoes də kawu au futu wajinro asutin pulse-Doppler radar faidatəlan futu velocity-a reflectivity-a asutin, alamanna hook echoes au debris balls, kuru adəgaima kasadə am karwa asutəmasoye.[10][11]

Daraja

Tornadoes suro USbe, 1950-2013, F-scale kura samilan, furtu NOAAbe Dawu Karwa Zanzabe.
Kuru wune: Kulashi gargam tornadoesbe
Ngaltəramma kada mbeji duno tornadoesbe ngaltəro. Ngaltəram Fujitabedə tornadoes'a banna sədin kuru lardəwa gadeson ngalram Fujitabe ngalwotəgənadəye falzəna. F0 au EF0 tornado, shido zauro duno badə, kəskawa bannajin, amma gar kura gənyi. F5 au EF5 tornado, shi do ne zauro duno'a də, garso'a cidinza'a wurjin kuru raksə garra kura-kura'a bannajin. Ngal TORRO ye samunnam də T0 lan səta T11 ro saadəna tornadoes zauro dunowa nowata dəro.[12] Ngaltəram Fujitabe dunyabedə shilan faidatə duno tornadoesbe-a kasam gadeso-a ngaltin nəmngəwu banna sadinben.[13] Bayanna radar Dopplerbe-a, fotogrammetry-a, kuru futu cidibe kokortin-a (alama trochoidalbe) kuruson raktə kulastəyin nəm duno notə-a kuru daraja kənjo-a nankaro.[14][15]</text>
      <sha1>ng2b8qtc6rot9rp0uwfbf8vvr4fy8ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29834</id>
      <parentid>29833</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3174" sha1="qjc2po077euc6pwul3ythsyl06eh7q8" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Tornado''' də, shi do ne twister lan notəna də, shima kasam do ne zauro kokortin ma kuru sami cidiye lan səta cidiya cumulonimbus au cumulus cloud ro lejin ma.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tornado#cite_note-:1-1&lt;/ref&gt; Tornadoesdə ngəwusoro (amma sambisoro gənyi) turin futu condensation funnelben shidoni cidiya fowoben fəlangjinma, fowo debrisbe kokortinma kuru bərbər cidi karəngən. Tornadoes nguwuso kasamnza awa fallan kilomita 180 (awa fallan mil 110) yeyi gənyi, nəm faraknzadə mita 80 (250 feet) yeyi, kuru kilomita kada (mil gana) bəlawurozayin kawu tartəyinro. Tornado zauro zaudə raksə kasam kilomita 480 awa fallan (300 mph) kozənaro sədin, diameternzədə kilomita 3 (2 mi) kozənaro waljin, kuru raksə cidin kilomita 100 (62 mi) kozənaro napcin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tornado#cite_note-fastest_wind-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tornado#cite_note-widest_tornado-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tornado#cite_note-SPC_FAQ-4&lt;/ref&gt;

Jili tornadobedə suronzan tornado vortex kada-a, cidi-a, kuru nji-a. Waterspouts də sha kasam do suro funnel ye lan fəlejin, shi do cumulus kura au cumulonimbus cloud ro kəljin ma. Sandidə non-supercellular tornadoesro gotəna shidoni kəla njiben wurajinma, amma kəla sandiya tornadoes jireyero gotəben kasattə ba mbeji. Shiwowa kasamye kokorrata anyi ngəwusoro nashawa tropicalbe equator karəngənlan wurazayin, kuru latitude kuralan ngəwu gənyi.[5] Awowa samunnam suro alagəben suronzan gustnado-a, shatan bərbərbe-a, konnu-a, kuru shatan kawudo-a mbeji.[6]

Tornadoes də nguwusoro North America lan wajin, musamman maro nasha dauye-a anəmgədiye-a United States ye do Tornado Alley lan notəna də; United States də shima lardə do tornado ye nguwuwo dunyalan.[7] Tornadoes də suro Africa Anəmye lan wajin, nasha Europe ye nguwuso (Alps nguwuso dawun baro), fəte-a gədi-a Australia ye-a, New Zealand-a, Bangladesh-a, gədi Indiaye-a, Japan-a, Philippines-a, kuru anəmgədi America Anəmye-a (Uruguay-a Argentina-a). Tornadoes də kawu au futu wajinro asutin pulse-Doppler radar faidatəlan futu velocity-a reflectivity-a asutin, alamanna hook echoes au debris balls, kuru adəgaima kasadə am karwa asutəmasoye.[10][11]

Daraja

Tornadoes suro USbe, 1950-2013, F-scale kura samilan, furtu NOAAbe Dawu Karwa Zanzabe.
Kuru wune: Kulashi gargam tornadoesbe
Ngaltəramma kada mbeji duno tornadoesbe ngaltəro. Ngaltəram Fujitabedə tornadoes'a banna sədin kuru lardəwa gadeson ngalram Fujitabe ngalwotəgənadəye falzəna. F0 au EF0 tornado, shido zauro duno badə, kəskawa bannajin, amma gar kura gənyi. F5 au EF5 tornado, shi do ne zauro duno'a də, garso'a cidinza'a wurjin kuru raksə garra kura-kura'a bannajin. Ngal TORRO ye samunnam də T0 lan səta T11 ro saadəna tornadoes zauro dunowa nowata dəro.[12] Ngaltəram Fujitabe dunyabedə shilan faidatə duno tornadoesbe-a kasam gadeso-a ngaltin nəmngəwu banna sadinben.[13] Bayanna radar Dopplerbe-a, fotogrammetry-a, kuru futu cidibe kokortin-a (alama trochoidalbe) kuruson raktə kulastəyin nəm duno notə-a kuru daraja kənjo-a nankaro.[14][15]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>qjc2po077euc6pwul3ythsyl06eh7q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tropical cyclone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3047</id>
    <revision>
      <id>29835</id>
      <timestamp>2026-08-08T18:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Shi '''tropical''' cyclonedǝ shima nizam karwabe duwaro kokortinma kuru na duno ganaa, sami gana-gana zakkata, karuwa dunowa, kuru tartip karwabe kokorrata duwo nji samibe dunowa-a kuru squalls-a suwudinma. Nashanzə-a dunonzə-a lan, karwa kawudobedə shiro hurricane (/ˈhʌrɪkən, -keɪn/) gultin, karwa kawudobe (/taɪˈfuːn/), karwa kawudobe, karwa kawudobe, karwa kawudobe, au biya karwa kawudobe. Hurricanedə shima karuwa duno'a doni kəmaduwu Atlantic...&quot;</comment>
      <origin>29835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3438" sha1="lwrao4v0va4uszlmajjex85k68n1mic" xml:space="preserve">{{Databox}}
Shi '''tropical''' cyclonedǝ shima nizam karwabe duwaro kokortinma kuru na duno ganaa, sami gana-gana zakkata, karuwa dunowa, kuru tartip karwabe kokorrata duwo nji samibe dunowa-a kuru squalls-a suwudinma. Nashanzə-a dunonzə-a lan, karwa kawudobedə shiro hurricane (/ˈhʌrɪkən, -keɪn/) gultin, karwa kawudobe (/taɪˈfuːn/), karwa kawudobe, karwa kawudobe, karwa kawudobe, au biya karwa kawudobe. Hurricanedə shima karuwa duno'a doni kəmaduwu Atlanticbe au yala-gədi kəmaduwu Pacificbelan waajinmawo. Typhoon də awo fal do yala-fəte kəmaduwu Pacific Ocean yen wajin də. Kǝmaduwu Indiabe-a kuru Anǝm Pacificbe-a lan, karwa samunnam dǝro &quot;tropical cyclones&quot; gultin. Zaman kərmabedən, alamanna 80 səta 90 ro saadənan kasam tropical cyclonesbedə saa woson dunyalan təbandin, retanza kozənadə kasam duno 65 kn (120 km/h; 75 mph) au kozənaro sədin.[1]

Tropical cyclonesdə ngəwusoro kəla nji kura-kuraben təbandin. Sandiye dunonza sowondin futu njiye suro kəmaduwuben suluwinlan, shidəwo dareramman foworo waljin kuru samiro waljin sa kasam kəliye cizə kuru amusuro waljiya. Duno fandobe adə karwa cyclonic dawu latitudebe-a gadezana, alama karwa yala-gədibe-a karwa Europebe-a, sandi doni nəmgade-gade temperature bowatabe sha suwudinmadə. Kawudowa kawudobedə ngaltema kate kilomita 100-a 2,000-a (mi 62-a 1,243-a) diameternza. Kasam dunowa kokortinma tropical cyclonebedə dalil angular momentum doni dunyabe kokortinmadəye sədinma sau kasamdə suro axis kokortəbero lejindən. Dalil adəye səkə, cyclones də suro 5° equator ye lan nguwuro təwandin ba. South Atlantic tropical cyclones də zauro nguwu gənyi dalil kasam duno'a kuru nasha kəltəram tropicalye duno'a nankaro. Futu gadelan, jet gədi Africabe-a nashawa samibe kalkal gənyi-adə sandima cyclones suro kəmaduwu Atlanticbe-a kəmaduwu Caribbeanbe-a suwudin.

Kawudo kəmaduwubedə shima awo doni tropical cyclonesro suwudinmawo. Adəye səkə nashawa cidiyedə banna cycloneye gana sədin nashawa ci kəmaduwuyedə'a kozənaro, amma faida njiyedə nasha sammason fantin. Banna ci kəmaduwubedə kasam dunowa-a nji sami-a, nji kura-a, karwa-a, tornado-aye suwudin. Faltə yanawubedə futu kadalan cyclones tropicalbedəga lejin. Ilmuwu kimiyabeye asuzana kəla shi yanawu faltəye raksə faida tropical cyclonesbedəga zauro sədin loktunzə-a, waajin-a, kuru dunonzə-a sərayin dalil nji kəmaduwube gəttəgə-a kuru njibe gəttəgə-a nankaro.[2][3] Tropical cyclones də kasam na kura lan gojin kuru nji do kasam dəye dəga na gana lan nji samiyero sabcin. Kasam kəli-gojinma ngawo nji samiben waltəm bəlintəgədə awa kadaro au kawu kadaro nji samibe zauro ngəwu suwudin hatta 40 km (25 mi) ci kəmaduwubedən, nəmngəwu njibe sami fatobedə loktu falyin kozəna. Adəye waltə kəmoduwuwa njiye fəlejin, cidilan njiye njiye fəlejin, kuru garwa nji kaltəgəbe fatobe na kuralan ngəwujin.

Ma'ana-a kuru kalma-a
Tropical cyclone də shima kalma do ne nji'a kawudo'a, fuwu'a gənyi'a kəla nji'a tropical'a au subtropical'a dunya sammason.[4][5] Nizamdə kambosoro dawunzə zauro-fasaltəna mbeji shidəwo kasam samibe dəriza kəlzənadə kuru kasam zakkata samidən lejinma mbeji.[4] Cyclone tropicalbedə shima kasam cidibe 35 kn (65 km/h; 40 mph) kozənaro asutiya.[1] Loktu allan təmatəna kəla shi tropical cyclonedə kəlanzəro cistayin kuru raksə dunowaro waljin bana kornzəye baro.[1]</text>
      <sha1>lwrao4v0va4uszlmajjex85k68n1mic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29836</id>
      <parentid>29835</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="r1oher5nt3w5xpw01z79grn3zfgr9vf" xml:space="preserve">{{Databox}}
Shi '''tropical''' cyclonedǝ shima nizam karwabe duwaro kokortinma kuru na duno ganaa, sami gana-gana zakkata, karuwa dunowa, kuru tartip karwabe kokorrata duwo nji samibe dunowa-a kuru squalls-a suwudinma. Nashanzə-a dunonzə-a lan, karwa kawudobedə shiro hurricane (/ˈhʌrɪkən, -keɪn/) gultin, karwa kawudobe (/taɪˈfuːn/), karwa kawudobe, karwa kawudobe, karwa kawudobe, au biya karwa kawudobe. Hurricanedə shima karuwa duno'a doni kəmaduwu Atlanticbe au yala-gədi kəmaduwu Pacificbelan waajinmawo. Typhoon də awo fal do yala-fəte kəmaduwu Pacific Ocean yen wajin də. Kǝmaduwu Indiabe-a kuru Anǝm Pacificbe-a lan, karwa samunnam dǝro &quot;tropical cyclones&quot; gultin. Zaman kərmabedən, alamanna 80 səta 90 ro saadənan kasam tropical cyclonesbedə saa woson dunyalan təbandin, retanza kozənadə kasam duno 65 kn (120 km/h; 75 mph) au kozənaro sədin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_cyclone#cite_note-Global_Guide_2017-1&lt;/ref&gt;

Tropical cyclonesdə ngəwusoro kəla nji kura-kuraben təbandin. Sandiye dunonza sowondin futu njiye suro kəmaduwuben suluwinlan, shidəwo dareramman foworo waljin kuru samiro waljin sa kasam kəliye cizə kuru amusuro waljiya. Duno fandobe adə karwa cyclonic dawu latitudebe-a gadezana, alama karwa yala-gədibe-a karwa Europebe-a, sandi doni nəmgade-gade temperature bowatabe sha suwudinmadə. Kawudowa kawudobedə ngaltema kate kilomita 100-a 2,000-a (mi 62-a 1,243-a) diameternza. Kasam dunowa kokortinma tropical cyclonebedə dalil angular momentum doni dunyabe kokortinmadəye sədinma sau kasamdə suro axis kokortəbero lejindən. Dalil adəye səkə, cyclones də suro 5° equator ye lan nguwuro təwandin ba. South Atlantic tropical cyclones də zauro nguwu gənyi dalil kasam duno'a kuru nasha kəltəram tropicalye duno'a nankaro. Futu gadelan, jet gədi Africabe-a nashawa samibe kalkal gənyi-adə sandima cyclones suro kəmaduwu Atlanticbe-a kəmaduwu Caribbeanbe-a suwudin.

Kawudo kəmaduwubedə shima awo doni tropical cyclonesro suwudinmawo. Adəye səkə nashawa cidiyedə banna cycloneye gana sədin nashawa ci kəmaduwuyedə'a kozənaro, amma faida njiyedə nasha sammason fantin. Banna ci kəmaduwubedə kasam dunowa-a nji sami-a, nji kura-a, karwa-a, tornado-aye suwudin. Faltə yanawubedə futu kadalan cyclones tropicalbedəga lejin. Ilmuwu kimiyabeye asuzana kəla shi yanawu faltəye raksə faida tropical cyclonesbedəga zauro sədin loktunzə-a, waajin-a, kuru dunonzə-a sərayin dalil nji kəmaduwube gəttəgə-a kuru njibe gəttəgə-a nankaro.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_cyclone#cite_note-:5-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_cyclone#cite_note-auto-3&lt;/ref&gt; Tropical cyclones də kasam na kura lan gojin kuru nji do kasam dəye dəga na gana lan nji samiyero sabcin. Kasam kəli-gojinma ngawo nji samiben waltəm bəlintəgədə awa kadaro au kawu kadaro nji samibe zauro ngəwu suwudin hatta 40 km (25 mi) ci kəmaduwubedən, nəmngəwu njibe sami fatobedə loktu falyin kozəna. Adəye waltə kəmoduwuwa njiye fəlejin, cidilan njiye njiye fəlejin, kuru garwa nji kaltəgəbe fatobe na kuralan ngəwujin.

Ma'ana-a kuru kalma-a
Tropical cyclone də shima kalma do ne nji'a kawudo'a, fuwu'a gənyi'a kəla nji'a tropical'a au subtropical'a dunya sammason.[4][5] Nizamdə kambosoro dawunzə zauro-fasaltəna mbeji shidəwo kasam samibe dəriza kəlzənadə kuru kasam zakkata samidən lejinma mbeji.[4] Cyclone tropicalbedə shima kasam cidibe 35 kn (65 km/h; 40 mph) kozənaro asutiya.[1] Loktu allan təmatəna kəla shi tropical cyclonedə kəlanzəro cistayin kuru raksə dunowaro waljin bana kornzəye baro.[1]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>r1oher5nt3w5xpw01z79grn3zfgr9vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Electromagnetic radiation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3048</id>
    <revision>
      <id>29837</id>
      <timestamp>2026-08-08T18:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Suro ilmu fiziyaben, '''gərgər lantarkibe''' (EMR) au wave lantarkibe (EMW) shima kəlanzəlaro tartəyinma shidonyi dunowa kuru duno radiantbe gojinma samilan. infrared-a, nur turin-a, nur-a, X-ray-a, haske gamma-a.[3] Jili EMRbe sammaso nəmkaso konnuben bəlawurozayin na delan kuru wave-particle duality fəlezayin, halnza wavesbe-a kuru awowa gade-gade shiro photons gultində-aro waljin.  Electromagnetic radiationdə shiga təwandin futə awowa cajibe al...&quot;</comment>
      <origin>29837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1954" sha1="oy27lp3i3t8jv1ihl5xzq6t6vt33x2q" xml:space="preserve">{{Databox}}
Suro ilmu fiziyaben, '''gərgər lantarkibe''' (EMR) au wave lantarkibe (EMW) shima kəlanzəlaro tartəyinma shidonyi dunowa kuru duno radiantbe gojinma samilan. infrared-a, nur turin-a, nur-a, X-ray-a, haske gamma-a.[3] Jili EMRbe sammaso nəmkaso konnuben bəlawurozayin na delan kuru wave-particle duality fəlezayin, halnza wavesbe-a kuru awowa gade-gade shiro photons gultində-aro waljin.

Electromagnetic radiationdə shiga təwandin futə awowa cajibe alamanna Kawusuwa gadeson au awowa gade samilan təwandin au adamganalan tətandin faidawa kadaro. Futu shiye awowa gade-gade letayində wavelength lan kara, kuru faidanzə nasha fantəgəben, kurun kəndoben, sanyiyaramben, kuru kulashi kimiyabe-a faljin. Radio wavesdə warmatəgə-a fantəgə wayaba-aro banazəyin, infrareddə foto kawudobero faidatin, nur turinmadə kururo faida, kuru radiation duno-ngəwu, alamanna X-rayso gamma raysso, fotowa lətaribe-a, kansaro kurun dio-a, kuru kulashi sanyiyarambe-aro faidatin. Energy EMR nguwu, musamman maro UV-a saminzə-a lan, nəlewaro awowa batti suwudin.

Suro quantum mechanicsben, diwal gade EMR kurubedə shima suronzən photons mbeji, awowa sənana chargedbe ba kuru nəmngəwunza kuri sandidə sandima nəmngəwu electromagneticbewo, sandima awowa samma kəltəram electromagneticbewo.[4] Quantum electrodynamics də shima dawari ilmube futə EMRbe awowa gade-gade atomicben lezəyinmawo.[5] Taasir Quantumbedə shima futu EMRbe gade suwudin, alamanna faltə electronsbedəga fulutə duno atomben kuru radiation tiyi sələmbega.[6]

Fiziya
Alama gərgərtəbe lantarkibe
Maxwellbe equationnzəga kuru sulhunzaga (Panofsky–Phillipsbe equationnzəga) fəlezəna kəla shi nasha lantarkibedəga kuru magnetic fieldbedəga nəmngəwunza fulujin nəmcintə ndikate sourcedəga kuru asutəmadəga (1/r), adəbe kolzə shiga asutin na cintəlan.[7] Sandi awowa anyi sandima transversewo nasha tartəbe (n) gərgərtəbedəro.</text>
      <sha1>oy27lp3i3t8jv1ihl5xzq6t6vt33x2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29838</id>
      <parentid>29837</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2277" sha1="581h3t8l49zg66jbti01426rb10nzr2" xml:space="preserve">{{Databox}}
Suro ilmu fiziyaben, '''gərgər lantarkibe''' (EMR) au wave lantarkibe (EMW) shima kəlanzəlaro tartəyinma shidonyi dunowa kuru duno radiantbe gojinma samilan. infrared-a, nur turin-a, nur-a, X-ray-a, haske gamma-a.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetic_radiation#cite_note-3&lt;/ref&gt; Jili EMRbe sammaso nəmkaso konnuben bəlawurozayin na delan kuru wave-particle duality fəlezayin, halnza wavesbe-a kuru awowa gade-gade shiro photons gultində-aro waljin.

Electromagnetic radiationdə shiga təwandin futə awowa cajibe alamanna Kawusuwa gadeson au awowa gade samilan təwandin au adamganalan tətandin faidawa kadaro. Futu shiye awowa gade-gade letayində wavelength lan kara, kuru faidanzə nasha fantəgəben, kurun kəndoben, sanyiyaramben, kuru kulashi kimiyabe-a faljin. Radio wavesdə warmatəgə-a fantəgə wayaba-aro banazəyin, infrareddə foto kawudobero faidatin, nur turinmadə kururo faida, kuru radiation duno-ngəwu, alamanna X-rayso gamma raysso, fotowa lətaribe-a, kansaro kurun dio-a, kuru kulashi sanyiyarambe-aro faidatin. Energy EMR nguwu, musamman maro UV-a saminzə-a lan, nəlewaro awowa batti suwudin.

Suro quantum mechanicsben, diwal gade EMR kurubedə shima suronzən photons mbeji, awowa sənana chargedbe ba kuru nəmngəwunza kuri sandidə sandima nəmngəwu electromagneticbewo, sandima awowa samma kəltəram electromagneticbewo.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetic_radiation#cite_note-4&lt;/ref&gt; Quantum electrodynamics də shima dawari ilmube futə EMRbe awowa gade-gade atomicben lezəyinmawo.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetic_radiation#cite_note-5&lt;/ref&gt; Taasir Quantumbedə shima futu EMRbe gade suwudin, alamanna faltə electronsbedəga fulutə duno atomben kuru radiation tiyi sələmbega.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetic_radiation#cite_note-Tipler-6&lt;/ref&gt;

Fiziya
Alama gərgərtəbe lantarkibe
Maxwellbe equationnzəga kuru sulhunzaga (Panofsky–Phillipsbe equationnzəga) fəlezəna kəla shi nasha lantarkibedəga kuru magnetic fieldbedəga nəmngəwunza fulujin nəmcintə ndikate sourcedəga kuru asutəmadəga (1/r), adəbe kolzə shiga asutin na cintəlan.[7] Sandi awowa anyi sandima transversewo nasha tartəbe (n) gərgərtəbedəro.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>581h3t8l49zg66jbti01426rb10nzr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Infrared</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3049</id>
    <revision>
      <id>29839</id>
      <timestamp>2026-08-08T18:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz) sət...&quot;</comment>
      <origin>29839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="0b1cea9vkvw2tr0ik0udyl7k8ye7ml0" xml:space="preserve">{{Databox}}
Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz) səta 1 mm (300 GHz) ro saadəna. IR də sha kate wavelength kuruwu thermal IR yen yakkata, na cidilan suluwin, kuru wavelength kori IR, au karəngə IR, nasha spectrum kausuye.[3] Wavelength IRbe kuruwudə (30-100 μm) loktəlan nasha radiation terahertzbedəro təkkin.[4] Radiation tiyi sələmye sammaso awowa karəngə temperature njimben təbandində suro IR bandben kara. Namtə jili EMRben, IRdə duno-a nəmngəwu-a gojin, radiationbe dunozəga suwudin, kuru shidəbe karewanzə wavebe-a awo sənanabe-a kalkaljin, shi photondə.[5]

Konnudə kawudo turinba sutuluyinro nowata; suro saa 1681 shi jarabtəma kura Edme Mariottebe fəlezəna shi glassdə, kəngalro zahirro waljin yayi, kawudo radiantbedəga dabcin.[6][7] Suro saa 1800 shi ilmuma shillewube Sir William Herschelbe asuzəna kəla shi radiation infrareddə shima jili radiation turinbamawo suro spectrumben shidəwo dunonzə nur kimedəga ganazənadə, futu shiye kəla thermometerben faidajinlan.[8] Gana laa reta energybe kəngalbedə gana-ganan təbandəna, kəra Herschelben, Dunyaro isayin futu infraredben. Balance ndikate radiation infraredbe njitəbe-a kuru təluwobe-adə zaumaro faida kəla yanawu dunyaben mbeji.

Radiation infraredbedə shiga sutuluyin au moleculesbe səmoyin loktə kokortə-kərtəbe faltinlan. Shidəbe futə vibrationbe suro moleculeben sədin futə faltəben loktə dipoleben, adəbe sha faidaro sədin kəra kəndaram energybe moleculesbedəga kalkalro. Infrared spectroscopy də foton'a njitə-a tartəgə-a kulashin.[9]

Kawudo infraredbedə sanyiyaramso, kimiyaso, askərraso, kasuwuso, kuru faidawa litabesolan faidatain. Karewa kurube bənyebedə nur infraredbe karəngalan faidata amso au dabbawa asutin kurumadəga asutinbaro. Infrared astronomydə telescope sensor-equippedbe faidatə na bərbər samibe misallo molecular clouds ro gayin, awoa misallo dunyaso notəro, kuru awoa zaumaro kime-shifted dəga kururo zaman burobe dunyabedən.[10] Infrared thermal-imaging cameras də faidatə kawudo suro awoa insulated lan tuwondin dəga asutin, kuru bu do suro karayiyen lejin dəga asutin, konnu yezoro banajin, kuru awo lantarkiye zauro kawudo dəga asutin.[11] Faidawa askərraye-a kəlafərəmye-adə suronzan awo nganzatəna fando-a, shim yiko-a, kuru bənye-a, fatoro letə-a, kuru zamtə-a. Adamganasodə tiyinzabe nəmkəluwunzə kalkaldə wavelengths 10 μm yeyilan fəlejin. Faidatəwa askərra gənyisodəbe suronzan nəmngəla kawudobe kulastə-a, korro wutə-a, fatowa cidabe kulastə-a, awo wuratəbe asutə-a, kawudo cintəbe asutə-a, fantəgə wayabe-a, spectroscopy-a, kuru yanawu notə-a mbeji.</text>
      <sha1>0b1cea9vkvw2tr0ik0udyl7k8ye7ml0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29840</id>
      <parentid>29839</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3314" sha1="s6y75y8spsz8d05adtab2xuh9ixrak4" xml:space="preserve">{{Databox}}
Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz) səta 1 mm (300 GHz) ro saadəna. IR də sha kate wavelength kuruwu thermal IR yen yakkata, na cidilan suluwin, kuru wavelength kori IR, au karəngə IR, nasha spectrum kausuye.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-IPCC_AR4-SYR-3&lt;/ref&gt; Wavelength IRbe kuruwudə (30-100 μm) loktəlan nasha radiation terahertzbedəro təkkin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-Rogalski-2019-4&lt;/ref&gt; Radiation tiyi sələmye sammaso awowa karəngə temperature njimben təbandində suro IR bandben kara. Namtə jili EMRben, IRdə duno-a nəmngəwu-a gojin, radiationbe dunozəga suwudin, kuru shidəbe karewanzə wavebe-a awo sənanabe-a kalkaljin, shi photondə.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-5&lt;/ref&gt;

Konnudə kawudo turinba sutuluyinro nowata; suro saa 1681 shi jarabtəma kura Edme Mariottebe fəlezəna shi glassdə, kəngalro zahirro waljin yayi, kawudo radiantbedəga dabcin.[6][7] Suro saa 1800 shi ilmuma shillewube Sir William Herschelbe asuzəna kəla shi radiation infrareddə shima jili radiation turinbamawo suro spectrumben shidəwo dunonzə nur kimedəga ganazənadə, futu shiye kəla thermometerben faidajinlan.[8] Gana laa reta energybe kəngalbedə gana-ganan təbandəna, kəra Herschelben, Dunyaro isayin futu infraredben. Balance ndikate radiation infraredbe njitəbe-a kuru təluwobe-adə zaumaro faida kəla yanawu dunyaben mbeji.

Radiation infraredbedə shiga sutuluyin au moleculesbe səmoyin loktə kokortə-kərtəbe faltinlan. Shidəbe futə vibrationbe suro moleculeben sədin futə faltəben loktə dipoleben, adəbe sha faidaro sədin kəra kəndaram energybe moleculesbedəga kalkalro. Infrared spectroscopy də foton'a njitə-a tartəgə-a kulashin.[9]

Kawudo infraredbedə sanyiyaramso, kimiyaso, askərraso, kasuwuso, kuru faidawa litabesolan faidatain. Karewa kurube bənyebedə nur infraredbe karəngalan faidata amso au dabbawa asutin kurumadəga asutinbaro. Infrared astronomydə telescope sensor-equippedbe faidatə na bərbər samibe misallo molecular clouds ro gayin, awoa misallo dunyaso notəro, kuru awoa zaumaro kime-shifted dəga kururo zaman burobe dunyabedən.[10] Infrared thermal-imaging cameras də faidatə kawudo suro awoa insulated lan tuwondin dəga asutin, kuru bu do suro karayiyen lejin dəga asutin, konnu yezoro banajin, kuru awo lantarkiye zauro kawudo dəga asutin.[11] Faidawa askərraye-a kəlafərəmye-adə suronzan awo nganzatəna fando-a, shim yiko-a, kuru bənye-a, fatoro letə-a, kuru zamtə-a. Adamganasodə tiyinzabe nəmkəluwunzə kalkaldə wavelengths 10 μm yeyilan fəlejin. Faidatəwa askərra gənyisodəbe suronzan nəmngəla kawudobe kulastə-a, korro wutə-a, fatowa cidabe kulastə-a, awo wuratəbe asutə-a, kawudo cintəbe asutə-a, fantəgə wayabe-a, spectroscopy-a, kuru yanawu notə-a mbeji.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>s6y75y8spsz8d05adtab2xuh9ixrak4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ultraviolet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3050</id>
    <revision>
      <id>29841</id>
      <timestamp>2026-08-08T18:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz) sət...&quot;</comment>
      <origin>29841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="nf4agiryik0in3bm4afm31hscn4hyvy" xml:space="preserve">{{Databox}}
Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz) səta 1 mm (300 GHz) ro saadəna. IR də sha kate wavelength kuruwu thermal IR yen yakkata, na cidilan suluwin, kuru wavelength kori IR, au karəngə IR, nasha spectrum kausuye.[3] Wavelength IRbe kuruwudə (30-100 μm) loktəlan nasha radiation terahertzbedəro təkkin.[4] Radiation tiyi sələmye sammaso awowa karəngə temperature njimben təbandində suro IR bandben kara. Namtə jili EMRben, IRdə duno-a nəmngəwu-a gojin, radiationbe dunozəga suwudin, kuru shidəbe karewanzə wavebe-a awo sənanabe-a kalkaljin, shi photondə.[5]

Konnudə kawudo turinba sutuluyinro nowata; suro saa 1681 shi jarabtəma kura Edme Mariottebe fəlezəna shi glassdə, kəngalro zahirro waljin yayi, kawudo radiantbedəga dabcin.[6][7] Suro saa 1800 shi ilmuma shillewube Sir William Herschelbe asuzəna kəla shi radiation infrareddə shima jili radiation turinbamawo suro spectrumben shidəwo dunonzə nur kimedəga ganazənadə, futu shiye kəla thermometerben faidajinlan.[8] Gana laa reta energybe kəngalbedə gana-ganan təbandəna, kəra Herschelben, Dunyaro isayin futu infraredben. Balance ndikate radiation infraredbe njitəbe-a kuru təluwobe-adə zaumaro faida kəla yanawu dunyaben mbeji.

Radiation infraredbedə shiga sutuluyin au moleculesbe səmoyin loktə kokortə-kərtəbe faltinlan. Shidəbe futə vibrationbe suro moleculeben sədin futə faltəben loktə dipoleben, adəbe sha faidaro sədin kəra kəndaram energybe moleculesbedəga kalkalro. Infrared spectroscopy də foton'a njitə-a tartəgə-a kulashin.[9]

Kawudo infraredbedə sanyiyaramso, kimiyaso, askərraso, kasuwuso, kuru faidawa litabesolan faidatain. Karewa kurube bənyebedə nur infraredbe karəngalan faidata amso au dabbawa asutin kurumadəga asutinbaro. Infrared astronomydə telescope sensor-equippedbe faidatə na bərbər samibe misallo molecular clouds ro gayin, awoa misallo dunyaso notəro, kuru awoa zaumaro kime-shifted dəga kururo zaman burobe dunyabedən.[10] Infrared thermal-imaging cameras də faidatə kawudo suro awoa insulated lan tuwondin dəga asutin, kuru bu do suro karayiyen lejin dəga asutin, konnu yezoro banajin, kuru awo lantarkiye zauro kawudo dəga asutin.[11] Faidawa askərraye-a kəlafərəmye-adə suronzan awo nganzatəna fando-a, shim yiko-a, kuru bənye-a, fatoro letə-a, kuru zamtə-a. Adamganasodə tiyinzabe nəmkəluwunzə kalkaldə wavelengths 10 μm yeyilan fəlejin. Faidatəwa askərra gənyisodəbe suronzan nəmngəla kawudobe kulastə-a, korro wutə-a, fatowa cidabe kulastə-a, awo wuratəbe asutə-a, kawudo cintəbe asutə-a, fantəgə wayabe-a, spectroscopy-a, kuru yanawu notə-a mbeji.

Ma'ana-a nəmkam ndikate spectrum lantarkiye-a
Fasari donyi dunya sammason kasatkatama bawo kəla gərgərtə infraredben. Aslan, sha gotəna cidiya kimeben səta spectrum turinbedən 780 nm səta 1 mm ro saadəna. Wavelengths adə frequency 430 THz səta 300 GHz ro saadəna dəga tilojin. Ngawo infraredben shima nasha microwavebe nasha lantarkibewo. Tərayin, gərtə terahertzbedə nasha microwavebero somtin, infrared gənyi, shidonyi 0.1 mm (3 THz) ro kalakcin.</text>
      <sha1>nf4agiryik0in3bm4afm31hscn4hyvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29842</id>
      <parentid>29841</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3863" sha1="70y83511u0b19nyu3xpbx5i7ddrdt5x" xml:space="preserve">{{Databox}}
Nur do '''infrared''' gultin də (IR; loktu laan sha nur infrared lan bowotin) shima gərgərtə lantarkiye (EMR) shi do wavelength nzədə nur turin dəga nəm kuruwu amma microwave ye dəga kozəna. Shi infrared spectral band də waves do nur kime dəga nəm kuruwu lan baditin (waves do zauro kuruwu suro spectrum turin yen), adə nankaro IR də shim adamganabe lan turinba. IR də shima (futu ISO, CIE) asutin nəm kuruwu wavebe alamanna 780 nm (380 THz)&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-Vatansever-2012-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-2&lt;/ref&gt; səta 1 mm (300 GHz) ro saadəna. IR də sha kate wavelength kuruwu thermal IR yen yakkata, na cidilan suluwin, kuru wavelength kori IR, au karəngə IR, nasha spectrum kausuye.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-IPCC_AR4-SYR-3&lt;/ref&gt; Wavelength IRbe kuruwudə (30-100 μm) loktəlan nasha radiation terahertzbedəro təkkin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared#cite_note-Rogalski-2019-4&lt;/ref&gt; Radiation tiyi sələmye sammaso awowa karəngə temperature njimben təbandində suro IR bandben kara. Namtə jili EMRben, IRdə duno-a nəmngəwu-a gojin, radiationbe dunozəga suwudin, kuru shidəbe karewanzə wavebe-a awo sənanabe-a kalkaljin, shi photondə.[5]

Konnudə kawudo turinba sutuluyinro nowata; suro saa 1681 shi jarabtəma kura Edme Mariottebe fəlezəna shi glassdə, kəngalro zahirro waljin yayi, kawudo radiantbedəga dabcin.[6][7] Suro saa 1800 shi ilmuma shillewube Sir William Herschelbe asuzəna kəla shi radiation infrareddə shima jili radiation turinbamawo suro spectrumben shidəwo dunonzə nur kimedəga ganazənadə, futu shiye kəla thermometerben faidajinlan.[8] Gana laa reta energybe kəngalbedə gana-ganan təbandəna, kəra Herschelben, Dunyaro isayin futu infraredben. Balance ndikate radiation infraredbe njitəbe-a kuru təluwobe-adə zaumaro faida kəla yanawu dunyaben mbeji.

Radiation infraredbedə shiga sutuluyin au moleculesbe səmoyin loktə kokortə-kərtəbe faltinlan. Shidəbe futə vibrationbe suro moleculeben sədin futə faltəben loktə dipoleben, adəbe sha faidaro sədin kəra kəndaram energybe moleculesbedəga kalkalro. Infrared spectroscopy də foton'a njitə-a tartəgə-a kulashin.[9]

Kawudo infraredbedə sanyiyaramso, kimiyaso, askərraso, kasuwuso, kuru faidawa litabesolan faidatain. Karewa kurube bənyebedə nur infraredbe karəngalan faidata amso au dabbawa asutin kurumadəga asutinbaro. Infrared astronomydə telescope sensor-equippedbe faidatə na bərbər samibe misallo molecular clouds ro gayin, awoa misallo dunyaso notəro, kuru awoa zaumaro kime-shifted dəga kururo zaman burobe dunyabedən.[10] Infrared thermal-imaging cameras də faidatə kawudo suro awoa insulated lan tuwondin dəga asutin, kuru bu do suro karayiyen lejin dəga asutin, konnu yezoro banajin, kuru awo lantarkiye zauro kawudo dəga asutin.[11] Faidawa askərraye-a kəlafərəmye-adə suronzan awo nganzatəna fando-a, shim yiko-a, kuru bənye-a, fatoro letə-a, kuru zamtə-a. Adamganasodə tiyinzabe nəmkəluwunzə kalkaldə wavelengths 10 μm yeyilan fəlejin. Faidatəwa askərra gənyisodəbe suronzan nəmngəla kawudobe kulastə-a, korro wutə-a, fatowa cidabe kulastə-a, awo wuratəbe asutə-a, kawudo cintəbe asutə-a, fantəgə wayabe-a, spectroscopy-a, kuru yanawu notə-a mbeji.

Ma'ana-a nəmkam ndikate spectrum lantarkiye-a
Fasari donyi dunya sammason kasatkatama bawo kəla gərgərtə infraredben. Aslan, sha gotəna cidiya kimeben səta spectrum turinbedən 780 nm səta 1 mm ro saadəna. Wavelengths adə frequency 430 THz səta 300 GHz ro saadəna dəga tilojin. Ngawo infraredben shima nasha microwavebe nasha lantarkibewo. Tərayin, gərtə terahertzbedə nasha microwavebero somtin, infrared gənyi, shidonyi 0.1 mm (3 THz) ro kalakcin.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>70y83511u0b19nyu3xpbx5i7ddrdt5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4\44444444444444444444444444444444444444444444444444444</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3051</id>
    <revision>
      <id>29843</id>
      <timestamp>2026-08-09T11:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43868-69</username>
        <id>1766</id>
      </contributor>
      <comment>455555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555544444</comment>
      <origin>29843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1224" sha1="no45va73tvs8cqautd0kum7j3q3bzpm" xml:space="preserve">55555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444kkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkk44\44444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444433333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333&lt;ref&gt;555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555\\5544\55555555555555555555555555555555555555hhh\\3\[[444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444444]]&lt;/ref&gt;

\k44</text>
      <sha1>no45va73tvs8cqautd0kum7j3q3bzpm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>