Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3052 29844 2026-08-11T04:40:10Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro physicsben, classical mechanicsdə shima dawari ilmube bayanjinma kəla futu dunosoye təgəndo awowa kurube-a awowa ngəwu-aben, taasir quantumbero kasatsənyiro, kuru ngəwusoro taasir relativisticbedəga kəltənyiro. Shilan faidata bayanjin təgəndo awowa alamanna projectileso awowa sənanaso, nasha mashinyeso, mara samibeso, dunyaso, shillewuso, galaxiesso, awowa cibbuwa bannatinso, njiso, macromoleculesso awowa gadeso. Fuwutə ilmu makanikibe kur..." 29844 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro physicsben, classical mechanicsdə shima dawari ilmube bayanjinma kəla futu dunosoye təgəndo awowa kurube-a awowa ngəwu-aben, taasir quantumbero kasatsənyiro, kuru ngəwusoro taasir relativisticbedəga kəltənyiro. Shilan faidata bayanjin təgəndo awowa alamanna projectileso awowa sənanaso, nasha mashinyeso, mara samibeso, dunyaso, shillewuso, galaxiesso, awowa cibbuwa bannatinso, njiso, macromoleculesso awowa gadeso. Fuwutə ilmu makanikibe kureyedə suronzən dawari-a falsafa-a fiziyabe kada faltəna.[1] Shi qualifier classicaldə shima jili makanikibe adəga dawariwa bəlin tətandənadəga gayirzəna ngawo faltə ilmu fiziyabe badiyaram karnu kən 20thben shidonyi datəgəram makaniki kurebedəga fəlezənadə. fuwuzana kuru form kalkal. Mechanics kureye fasaltə buro salakbedə sha Newtonian Mechanics lan bowotin. Suronzən awoa zahirre asutunaa kəla karnu kən 17th furtune cidaa Sir Isaac Newtonbe tədənaye mbeji, kuru nzundua isawube bəla Newton a, Gottfried Wilhelm Leibniz a, Leonhard Euler a kuru sandi gade sandilan faidata sandilan faidatə tiyidəbe letəgəramzən bayan sadəna. Ngawo adəben, mundə kəla dunoben tətandənama fuwuzana sandi Euler a, Joseph-Louis Lagrange a, William Rowan Hamilton gafsənaso sadəna fuwutə mundə sharrabe fuwuzana (surodən mundə Lagrangianbega mundə Hamiltonianbega mbeji). Fuwutəwa anyi, ngəwunzaso karnu kən 18th-a 19th-a lan tədən, cidawa buroye dəga kozəna; sandidə, faltə gade-gaden, nashaa fiziya zamanbe sammason faidatin. Waneye kəndaaram kərmaaye awolaye doka classical mechanicsbedəga kəngadə notiya, muwonzə futu fuwun lejinna notin, kuru futu kuren lejinna notin. Dawari ilmube Chaosbedəye fəlezəna kəla zan loktu kuruwube kəla mechanics kurebedə tawadə ba. Classical mechanics də jaza kalkal cin sa awola kəratin madə zauro kura gənyi kuru nəm kasonza də kaso nurye'a karəngənjin ba. Karewa alamanna nəmkura diameter atomben, mburo walzəna mundə quantumbe faidatəlan. Velocity do nəm kaso konnuye'a karəngəzəna də bayantəro, relativity taganasbe məradətəna. Loktu shi awoadə zaumaro ngəwuro waljiya, general relativitydə faidatin. jlucdj3g63tnoohylp9dzmf1grc6mxs 29845 29844 2026-08-11T04:40:44Z Abba Khaleel 1413 29845 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro physicsben, '''classical mechanicsdə''' shima dawari ilmube bayanjinma kəla futu dunosoye təgəndo awowa kurube-a awowa ngəwu-aben, taasir quantumbero kasatsənyiro, kuru ngəwusoro taasir relativisticbedəga kəltənyiro. Shilan faidata bayanjin təgəndo awowa alamanna projectileso awowa sənanaso, nasha mashinyeso, mara samibeso, dunyaso, shillewuso, galaxiesso, awowa cibbuwa bannatinso, njiso, macromoleculesso awowa gadeso. Fuwutə ilmu makanikibe kureyedə suronzən dawari-a falsafa-a fiziyabe kada faltəna.[1] Shi qualifier classicaldə shima jili makanikibe adəga dawariwa bəlin tətandənadəga gayirzəna ngawo faltə ilmu fiziyabe badiyaram karnu kən 20thben shidonyi datəgəram makaniki kurebedəga fəlezənadə. fuwuzana kuru form kalkal. Mechanics kureye fasaltə buro salakbedə sha Newtonian Mechanics lan bowotin. Suronzən awoa zahirre asutunaa kəla karnu kən 17th furtune cidaa Sir Isaac Newtonbe tədənaye mbeji, kuru nzundua isawube bəla Newton a, Gottfried Wilhelm Leibniz a, Leonhard Euler a kuru sandi gade sandilan faidata sandilan faidatə tiyidəbe letəgəramzən bayan sadəna. Ngawo adəben, mundə kəla dunoben tətandənama fuwuzana sandi Euler a, Joseph-Louis Lagrange a, William Rowan Hamilton gafsənaso sadəna fuwutə mundə sharrabe fuwuzana (surodən mundə Lagrangianbega mundə Hamiltonianbega mbeji). Fuwutəwa anyi, ngəwunzaso karnu kən 18th-a 19th-a lan tədən, cidawa buroye dəga kozəna; sandidə, faltə gade-gaden, nashaa fiziya zamanbe sammason faidatin. Waneye kəndaaram kərmaaye awolaye doka classical mechanicsbedəga kəngadə notiya, muwonzə futu fuwun lejinna notin, kuru futu kuren lejinna notin. Dawari ilmube Chaosbedəye fəlezəna kəla zan loktu kuruwube kəla mechanics kurebedə tawadə ba. Classical mechanics də jaza kalkal cin sa awola kəratin madə zauro kura gənyi kuru nəm kasonza də kaso nurye'a karəngənjin ba. Karewa alamanna nəmkura diameter atomben, mburo walzəna mundə quantumbe faidatəlan. Velocity do nəm kaso konnuye'a karəngəzəna də bayantəro, relativity taganasbe məradətəna. Loktu shi awoadə zaumaro ngəwuro waljiya, general relativitydə faidatin. bkxjiqgqjj75u844oyecnylr1jmlvcd 29846 29845 2026-08-11T04:52:49Z Abba Khaleel 1413 29846 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro physicsben, '''classical mechanicsdə''' shima dawari ilmube bayanjinma kəla futu dunosoye təgəndo awowa kurube-a awowa ngəwu-aben, taasir quantumbero kasatsənyiro, kuru ngəwusoro taasir relativisticbedəga kəltənyiro. Shilan faidata bayanjin təgəndo awowa alamanna projectileso awowa sənanaso, nasha mashinyeso, mara samibeso, dunyaso, shillewuso, galaxiesso, awowa cibbuwa bannatinso, njiso, macromoleculesso awowa gadeso. Fuwutə ilmu makanikibe kureyedə suronzən dawari-a falsafa-a fiziyabe kada faltəna.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_mechanics#cite_note-1</ref> Shi qualifier classicaldə shima jili makanikibe adəga dawariwa bəlin tətandənadəga gayirzəna ngawo faltə ilmu fiziyabe badiyaram karnu kən 20thben shidonyi datəgəram makaniki kurebedəga<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_mechanics#cite_note-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_mechanics#cite_note-Goldstein-3rd-3</ref> fəlezənadə.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_mechanics#cite_note-Bondi-4</ref> fuwuzana kuru form kalkal. Mechanics kureye fasaltə buro salakbedə sha Newtonian Mechanics lan bowotin. Suronzən awoa zahirre asutunaa kəla karnu kən 17th furtune cidaa Sir Isaac Newtonbe tədənaye mbeji, kuru nzundua isawube bəla Newton a, Gottfried Wilhelm Leibniz a, Leonhard Euler a kuru sandi gade sandilan faidata sandilan faidatə tiyidəbe letəgəramzən bayan sadəna. Ngawo adəben, mundə kəla dunoben tətandənama fuwuzana sandi Euler a, Joseph-Louis Lagrange a, William Rowan Hamilton gafsənaso sadəna fuwutə mundə sharrabe fuwuzana (surodən mundə Lagrangianbega mundə Hamiltonianbega mbeji). Fuwutəwa anyi, ngəwunzaso karnu kən 18th-a 19th-a lan tədən, cidawa buroye dəga kozəna; sandidə, faltə gade-gaden, nashaa fiziya zamanbe sammason faidatin. Waneye kəndaaram kərmaaye awolaye doka classical mechanicsbedəga kəngadə notiya, muwonzə futu fuwun lejinna notin, kuru futu kuren lejinna notin. Dawari ilmube Chaosbedəye fəlezəna kəla zan loktu kuruwube kəla mechanics kurebedə tawadə ba. Classical mechanics də jaza kalkal cin sa awola kəratin madə zauro kura gənyi kuru nəm kasonza də kaso nurye'a karəngənjin ba. Karewa alamanna nəmkura diameter atomben, mburo walzəna mundə quantumbe faidatəlan. Velocity d nəm kaso konnuye'a karəngəzəna də bayantəro, relativity taganasbe məradətəna. Loktu shi awoadə zaumaro ngəwuro waljiya, general relativitydə faidatin. == Lamintǝ == mt5ksu8q04t21s14ndoitxa9no6ao2q 0 3053 29847 2026-08-11T04:55:09Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro ilmu physicsben, '''dunodə''' shima cida doni awolaye səkkə nəmcintənzə a faljin au zadənzə faljin, au dunowa gadero kattu, au duno yilyan a safaljin. Suro mechanicsben, dunoye raayiwa jili rattə au gərtə isawube kalkalro sədin. Dalildə shi nəmkura-a zawal-a dunobedə indiso faida, dunodə shima nəmngəwu vectorbewo (duno vectorbe). Duno SI ye də shima newton (N), kuru duno də alama F lan wakiltin. Dunodə zauro faida'a nasha makaniki k..." 29847 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro ilmu physicsben, '''dunodə''' shima cida doni awolaye səkkə nəmcintənzə a faljin au zadənzə faljin, au dunowa gadero kattu, au duno yilyan a safaljin. Suro mechanicsben, dunoye raayiwa jili rattə au gərtə isawube kalkalro sədin. Dalildə shi nəmkura-a zawal-a dunobedə indiso faida, dunodə shima nəmngəwu vectorbewo (duno vectorbe). Duno SI ye də shima newton (N), kuru duno də alama F lan wakiltin. Dunodə zauro faida'a nasha makaniki kureyedən. Shi raayi dunobedə shima dawu Newtonbe kaidaa təgəndobe yakkə sammasobewo. Jili dunowa ngəwusoro suro makaniki kureben təwandinsodəbe suronzan elastic-a, frictional-a, kəltə-a au dunowa "noata"-a, kuru gravitational-a. Duno kokortəbedə shima torquewo, shidəwo kaso kokortə awobe faljinma. Suro tiyi kura-kuraben, nasha falwoso nasha shitinzǝbedǝro duno sǝkin; dunowa anyi tiyilan samtədə shima kazəyi mashinye suronzəyewo. Suro duno kadaben, duno kəla tiyibedə kuriro waljiya tiyidə kalkaljin. Suro physics zamanben, suronzən nəmkam ndikate amsobe-a quantum mechanics-a mbejidə, doka-a təgəndosodə walta kalaktəgəna futu dunodəbe letəgəramzən təngatəgənaro. Attəson yayi, asutə dunobe doni mechanics kurebedə faida'a dalilla zahirro.[1] Fuwutə raayidəbe Falsafawu zaman kureyedə asutə dunoye faidata kəra awowa na fallan nambataye-a təgəndin-a injinna butu-a yen, amma tafakarwu alamanna Aristotle-a Archimedes-a ye taltəwa faida-a ro gozana duno asutəlan. Nasha laa lan, adəye dalilnzədə asutə kamil gənyi kəla loktu laan duno frictionbe notənyiben kuru adəye səkə kururam kəla alamaram təgəndo alagəlaben ba.[2] Taltǝ kuradǝ shima nzasara duno mǝradǝtǝna tǝtǝro, velocity sambisoro faltin yayi. Kambosoro asutə baa kureye kəla təgəndo a kuru dunoaben daji Galileo Galilei a kuru Sir Isaac Newton a sadəna. Shiye asutənzə isawubedən, Newtonbe kaidawa təgəndobe sutuluwuna shidoni saa yar indi kozənaro ngalwotəgənyima.[3] Badiyaram karnu kən 20yen, Einsteinbe dawari ilmube kəla awolayen cidajinma kalkalro zanzə sutuluwuna loktu nəmkaso nurbe tərayinlan kuruson bayan kəla dunowa gərtə-a inertia-aye suwudinben suwudəna. Bayan zamanbe kəla quantum mechanicsben kuru nzundudəwo raksə awowa sənanadəga kaso nurbedəga suwudin, fiziya awowa sənanabedəye Standard Model sutuluwu dunowa ndikate awowa sənana atomsbedəga kozənaben. Standard Model dəye wono awoa kəltəramma shiro gauge bosons gultində sandima diwal dunowa sutuluwin kuru njittəyinmawo. Kəlakəl diyau bas notəna: tartip duno fulutəben, sandima: duno, electromagnetic, duno ba, kuru gravitational.[4]: 2–10 [5]: 79 Duno-ngəwu awowa sənana fiziyabe asutəbedə loktu 1970sben kuru tawattəgəna kəla electromagneticben. nəmkam ndikate electroweakbe faida'a.[6] 6gbmhl383f3mpbo2fjyuxo8z16degbc 29848 29847 2026-08-11T04:59:05Z Abba Khaleel 1413 29848 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro ilmu physicsben, '''dunodə''' shima cida doni awolaye səkkə nəmcintənzə a faljin au zadənzə faljin, au dunowa gadero kattu, au duno yilyan a safaljin. Suro mechanicsben, dunoye raayiwa jili rattə au gərtə isawube kalkalro sədin. Dalildə shi nəmkura-a zawal-a dunobedə indiso faida, dunodə shima nəmngəwu vectorbewo (duno vectorbe). Duno SI ye də shima newton (N), kuru duno də alama F lan wakiltin. Dunodə zauro faida'a nasha makaniki kureyedən. Shi raayi dunobedə shima dawu Newtonbe kaidaa təgəndobe yakkə sammasobewo. Jili dunowa ngəwusoro suro makaniki kureben təwandinsodəbe suronzan elastic-a, frictional-a, kəltə-a au dunowa "noata"-a, kuru gravitational-a. Duno kokortəbedə shima torquewo, shidəwo kaso kokortə awobe faljinma. Suro tiyi kura-kuraben, nasha falwoso nasha shitinzǝbedǝro duno sǝkin; dunowa anyi tiyilan samtədə shima kazəyi mashinye suronzəyewo. Suro duno kadaben, duno kəla tiyibedə kuriro waljiya tiyidə kalkaljin. Suro physics zamanben, suronzən nəmkam ndikate amsobe-a quantum mechanics-a mbejidə, doka-a təgəndosodə walta kalaktəgəna futu dunodəbe letəgəramzən təngatəgənaro. Attəson yayi, asutə dunobe doni mechanics kurebedə faida'a dalilla zahirro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-1</ref> Fuwutə raayidəbe Falsafawu zaman kureyedə asutə dunoye faidata kəra awowa na fallan nambataye-a təgəndin-a injinna butu-a yen, amma tafakarwu alamanna Aristotle-a Archimedes-a ye taltəwa faida-a ro gozana duno asutəlan. Nasha laa lan, adəye dalilnzədə asutə kamil gənyi kəla loktu laan duno frictionbe notənyiben kuru adəye səkə kururam kəla alamaram təgəndo alagəlaben ba.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-Archimedes-2</ref> Taltǝ kuradǝ shima nzasara duno mǝradǝtǝna tǝtǝro, velocity sambisoro faltin yayi. Kambosoro asutə baa kureye kəla təgəndo a kuru dunoaben daji Galileo Galilei a kuru Sir Isaac Newton a sadəna. Shiye asutənzə isawubedən, Newtonbe kaidawa təgəndobe sutuluwuna shidoni saa yar indi kozənaro ngalwotəgənyima.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-uniphysics_ch2-3</ref> Badiyaram karnu kən 20yen, Einsteinbe dawari ilmube kəla awolayen cidajinma kalkalro zanzə sutuluwuna loktu nəmkaso nurbe tərayinlan kuruson bayan kəla dunowa gərtə-a inertia-aye suwudinben suwudəna. Bayan zamanbe kəla quantum mechanicsben kuru nzundudəwo raksə awowa sənanadəga kaso nurbedəga suwudin, fiziya awowa sənanabedəye Standard Model sutuluwu dunowa ndikate awowa sənana atomsbedəga kozənaben. Standard Model dəye wono awoa kəltəramma shiro gauge bosons gultində sandima diwal dunowa sutuluwin kuru njittəyinmawo. Kəlakəl diyau bas notəna: tartip duno fulutəben, sandima: duno, electromagnetic, duno ba, kuru gravitational.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-FeynmanVol1-4</ref>: 2–10 <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-Kleppner-5</ref>: 79 Duno-ngəwu awowa sənana fiziyabe asutəbedə loktu 1970sben kuru tawattəgəna kəla electromagneticben. nəmkam ndikate electroweakbe faida'a.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Force#cite_note-final_theory-6</ref> == Lamintǝ == nzomgbmzqncm91vupju2ip74imuzmbu 0 3054 29849 2026-08-11T05:02:28Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Suu lantarkiye''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Bayan kəla mauduwu adəben təbandin kuru nzundube ganaro, wune Badiyaram kəla electromagnetismben. "Elektromagnetics" də na allan waltə suwudin. Mujalla ilmube nankaro, Electromagnetics (mujalla) wune. "Duno lantarkiye" na adǝro waltǝyin. Duno donyi awowa sənana lan faidatin ma dəro, duno Lorentz ye dəga wune. "Ele..." 29849 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Suu lantarkiye''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Bayan kəla mauduwu adəben təbandin kuru nzundube ganaro, wune Badiyaram kəla electromagnetismben. "Elektromagnetics" də na allan waltə suwudin. Mujalla ilmube nankaro, Electromagnetics (mujalla) wune. "Duno lantarkiye" na adǝro waltǝyin. Duno donyi awowa sənana lan faidatin ma dəro, duno Lorentz ye dəga wune. "Electromagnetic" də na allan waltə suwudin. Kalmadə kuruson electromagnet faidatəro maanazəyin. Suu lantarkiye Solenoid Konnu LantarkiyeMagnetismOpticsGargamKakkadəwaKərabeKomfutabeAwa Konnu lantarkiye Suwuram Fasal lantarkiye Layi lantarkiye Lardə subiye Fasal covariantbe Kimiyawu vte Nasha laa suro jili-jiliben Fiziya FasalGlossarybe Gargam (loktu) Dalamiwa Fiziya KowobeFiziya AtomikbeFiziya AlabeFiziya kurebeLannu lantarkiyeFiziya cidibeMakanikaFiziya zamanbeFiziya nukəliabeOpticsTermodynamics Kulashi icon gaworam fiziyabe vte Suro ilmu fiziyaben, electromagnetismdə shima awoa sənana ndikate awoa konnu lantərkibe-a kəltayinmawo. Duno electromagneticbedə shima dunowa alagəbe diyaudəbe falnzawo.[1] Shima duno donyi atoms a molecules a kǝltǝna ma. Electromagnetismdə bayanzə kuru kəlzəna awoa yakkə gade-gade amma kəltana sandima konnu latərikibe-a, magnetism-a, kuru optics-a. Suro, electromagnetism lan awoa anyi bayantəna nashaa sənana 3: lantarkibe-a, magnetostatics-a, kuru lantarkibe-a. Shi duno electromagneticbedə shima awoa kemikalbe-a zahirbe-a kada suro kənənga kullumyen asutinmadəga suwudin. Nəmkam konnu lantərkibe gərtəbe ndikate atomic nuclei a nur konnu lantərkibega atomsodəga na fallin rozəna. Duno lantarkiyedə atom gade-gade kəlzə moleculesro waljin. Hal adəlan, kəltəram magneticbe ndikate spin-a angular momentum-aben loktə magneticbe electronsbedəye faidanzə mbeji nasha kemikal kəltəben; nəmkam jili anyi suro spin chemistryben kəratin. Electromagnetism də faida kada sədin nasha nzundu zamanben: duno lantarkiye tando-a, faltə-a samtə-a; nur-a, kawudo-a, kuru kowo-a kuru asutə-a; fiber optic-a kuru waya ba-a; awowa hangal gojinma; komfuta; lantarkibe; lantarki lan gǝnatǝ; kuru motowa mashinye-a kuru awowa cidajinma-a. Electromagnetism dəga kəratəna tun zaman kureben kəla bayanna kəla awoa konnu lantərkibe kəla kəngalben kuru awoa konnu lantərkibe dəga kuru awoa magneticbedəga awoa mattəbe ndikate awoa sube sube-a kuru compassbe-aben. Suro karnu 18th a 19th a ilmuwu kimiyabe kəltəram konkomibe lamkate awoa anyibega saudəna kuru lantarkibe cajinzəga kuru lantarkinzəga. Kuruson sandiye fəlezana kəla awoa konnu latərikibe-a subibe-adə kəltana kuru raksa kəlanzaro cistayinma konnu latərikibe wavesdəwo nur turinma suwudin kuru jili gade konnu lantarkibe radiationbe suronzan Gamma-rays a, x-rays a, ultraviolet a, turinma a, radiation infraredbe a, microwaves a kuru radio waves a sammaso. Zaman kərmabedən, ilmuwu kimiyabe dawari ilmube kəla electromagnetismben fasaltə gozaa kowada sau awowa physics zamanbe suwudinsodəga asutəro, suronzan quantum mechanics a kuru relativity a sammason. Shi dawari ilmube kəla electromagnetismben, musammanno shi məradədəwo hangal gənatəgədə sambisoro faltinbaro waljiya loktu shiga nasha awoa gade-gade təgəndinsoben wutiya (relativistic electromagnetism) kuru shi kaso nurbedə futu awoa tartəgəbedən kara (permeability a kuru permittivity a), banazə shi nəmkam ndikate awoa Einsteinbedəga yitagatsəgəna. electrodynamics (QED) be falzə Maxwellbe equationzəga kalkaljin nəmngəwu awowabega. Suro QEDben, faltəwa suro electromagneticben bayantəna futu awowa gade-gadeben, awowa shiro photons gultində, nəmngəwu nurbe. Nasha isawuben, lantarki sunobedə sha fannu lantarkibe lan bayantin. Anyi sandima nəmngəwu donyi bayanzana kəla lantarkiye (nasha lantarkiye) kuru magnetic (magnetic field) taasir na-a loktu-a lan. Duno faida-a Hawar kura: Dunowa faidabe Kəlakəl lantarkibedə shima filamentwa suro dunya plasmabe adəben waljin. Duno electromagneticbedə shima duno kən indimiwo suro dunowa diyau nowataben kuru shidə rangenzə datəgəram ba.[1] Dunowa gade samma, sandiya dunowa faida-gǝnyiro nowotǝ.[2] (misallo, friction, dunowa kəltəbe) sandiya dunowa diyaudən tuwandin. Duno kuralan, duno duno ba-a duno lantarkiye-adə kəltəram falro kəlzayin shiro electroweak interaction gultin.[3] Kambo dunowa kəltəram kate atomsbedə sha bayantin duno lantarkiye lamkate atomic nuclei-a electrons-aben. Shi duno electromagneticbedə shiye suro awoa kemikalbe sammason mbeji. Electromagnetismdə bayanzəna futu karewadə duno gozayin yaye awowa sənana fal-fallan kəllata kuru na de-a. Dunowa andeye asunyiyen loktu "dunotə" au "gərtə" awowa noatabedə jaza intermolecben təbandin. 3zpbr5vvfumlyd43pnhierfzqn59qdl 29850 29849 2026-08-11T05:07:55Z Abba Khaleel 1413 29850 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Suu lantarkiye''' Ruwo Manatə Kəra Kambo ruyi Gargam wune Kuru Warakdǝ gana-tǝliwuna Wikipedia lan, kitawu kərabe kəlanzəlaro Bayan kəla mauduwu adəben təbandin kuru nzundube ganaro, wune Badiyaram kəla electromagnetismben. "Elektromagnetics" də na allan waltə suwudin. Mujalla ilmube nankaro, Electromagnetics (mujalla) wune. "Duno lantarkiye" na adǝro waltǝyin. Duno donyi awowa sənana lan faidatin ma dəro, duno Lorentz ye dəga wune. "Electromagnetic" də na allan waltə suwudin. Kalmadə kuruson electromagnet faidatəro maanazəyin. Suu lantarkiye Solenoid Konnu LantarkiyeMagnetismOpticsGargamKakkadəwaKərabeKomfutabeAwa Konnu lantarkiye Suwuram Fasal lantarkiye Layi lantarkiye Lardə subiye Fasal covariantbe Kimiyawu vte Nasha laa suro jili-jiliben Fiziya FasalGlossarybe Gargam (loktu) Dalamiwa Fiziya KowobeFiziya AtomikbeFiziya AlabeFiziya kurebeLannu lantarkiyeFiziya cidibeMakanikaFiziya zamanbeFiziya nukəliabeOpticsTermodynamics Kulashi icon gaworam fiziyabe vte Suro ilmu fiziyaben, electromagnetismdə shima awoa sənana ndikate awoa konnu lantərkibe-a kəltayinmawo. Duno electromagneticbedə shima dunowa alagəbe diyaudəbe falnzawo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetism#cite_note-Rehm-2021-1</ref> Shima duno donyi atoms a molecules a kǝltǝna ma. Electromagnetismdə bayanzə kuru kəlzəna awoa yakkə gade-gade amma kəltana sandima konnu latərikibe-a, magnetism-a, kuru optics-a. Suro, electromagnetism lan awoa anyi bayantəna nashaa sənana 3: lantarkibe-a, magnetostatics-a, kuru lantarkibe-a. Shi duno electromagneticbedə shima awoa kemikalbe-a zahirbe-a kada suro kənənga kullumyen asutinmadəga suwudin. Nəmkam konnu lantərkibe gərtəbe ndikate atomic nuclei a nur konnu lantərkibega atomsodəga na fallin rozəna. Duno lantarkiyedə atom gade-gade kəlzə moleculesro waljin. Hal adəlan, kəltəram magneticbe ndikate spin-a angular momentum-aben loktə magneticbe electronsbedəye faidanzə mbeji nasha kemikal kəltəben; nəmkam jili anyi suro spin chemistryben kəratin. Electromagnetism də faida kada sədin nasha nzundu zamanben: duno lantarkiye tando-a, faltə-a samtə-a; nur-a, kawudo-a, kuru kowo-a kuru asutə-a; fiber optic-a kuru waya ba-a; awowa hangal gojinma; komfuta; lantarkibe; lantarki lan gǝnatǝ; kuru motowa mashinye-a kuru awowa cidajinma-a. Electromagnetism dəga kəratəna tun zaman kureben kəla bayanna kəla awoa konnu lantərkibe kəla kəngalben kuru awoa konnu lantərkibe dəga kuru awoa magneticbedəga awoa mattəbe ndikate awoa sube sube-a kuru compassbe-aben. Suro karnu 18th a 19th a ilmuwu kimiyabe kəltəram konkomibe lamkate awoa anyibega saudəna kuru lantarkibe cajinzəga kuru lantarkinzəga. Kuruson sandiye fəlezana kəla awoa konnu latərikibe-a subibe-adə kəltana kuru raksa kəlanzaro cistayinma konnu latərikibe wavesdəwo nur turinma suwudin kuru jili gade konnu lantarkibe radiationbe suronzan Gamma-rays a, x-rays a, ultraviolet a, turinma a, radiation infraredbe a, microwaves a kuru radio waves a sammaso. Zaman kərmabedən, ilmuwu kimiyabe dawari ilmube kəla electromagnetismben fasaltə gozaa kowada sau awowa physics zamanbe suwudinsodəga asutəro, suronzan quantum mechanics a kuru relativity a sammason. Shi dawari ilmube kəla electromagnetismben, musammanno shi məradədəwo hangal gənatəgədə sambisoro faltinbaro waljiya loktu shiga nasha awoa gade-gade təgəndinsoben wutiya (relativistic electromagnetism) kuru shi kaso nurbedə futu awoa tartəgəbedən kara (permeability a kuru permittivity a), banazə shi nəmkam ndikate awoa Einsteinbedəga yitagatsəgəna. electrodynamics (QED) be falzə Maxwellbe equationzəga kalkaljin nəmngəwu awowabega. Suro QEDben, faltəwa suro electromagneticben bayantəna futu awowa gade-gadeben, awowa shiro photons gultində, nəmngəwu nurbe. Nasha isawuben, lantarki sunobedə sha fannu lantarkibe lan bayantin. Anyi sandima nəmngəwu donyi bayanzana kəla lantarkiye (nasha lantarkiye) kuru magnetic (magnetic field) taasir na-a loktu-a lan. Duno faida-a Hawar kura: Dunowa faidabe Kəlakəl lantarkibedə shima filamentwa suro dunya plasmabe adəben waljin. Duno electromagneticbedə shima duno kən indimiwo suro dunowa diyau nowataben kuru shidə rangenzə datəgəram ba.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetism#cite_note-Rehm-2021-1</ref> Dunowa gade samma, sandiya dunowa faida-gǝnyiro nowotǝ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetism#cite_note-2</ref> (misallo, friction, dunowa kəltəbe) sandiya dunowa diyaudən tuwandin. Duno kuralan, duno duno ba-a duno lantarkiye-adə kəltəram falro kəlzayin shiro electroweak interaction gultin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Electromagnetism#cite_note-3</ref> Kambo dunowa kəltəram kate atomsbedə sha bayantin duno lantarkiye lamkate atomic nuclei-a electrons-aben. Shi duno electromagneticbedə shiye suro awoa kemikalbe sammason mbeji. Electromagnetismdə bayanzəna futu karewadə duno gozayin yaye awowa sənana fal-fallan kəllata kuru na de-a. Dunowa andeye asunyiyen loktu "dunotə" au "gərtə" awowa noatabedə jaza intermolecben təbandin. == Lamintǝ == pmzgxoa6rnkmn2wq976xipdt3bu9b8z 0 3055 29851 2026-08-11T05:12:45Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro magnetism-a electromagnetism-aben, '''field magneticbedə''' shima awo zahirro samibewo shidəwo taasir magneticbe na laan ngaljinmawo. Magnetic fieldsdə charges lantarkiye lejinmadəga faljin (surodən lantarkiye mbeji), torques kəla magnetben faidatə sandiya nasha magnetic fieldbedəro kalakcin, kuru magnetsdəga karewa magneticbe jili suyedəga matcin au dujin. Nzəradən, loktu-faltinma magnetic fielddə lantarki suwudin. Shi magnetic fieldsdǝ sh..." 29851 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro magnetism-a electromagnetism-aben, '''field magneticbedə''' shima awo zahirro samibewo shidəwo taasir magneticbe na laan ngaljinmawo. Magnetic fieldsdə charges lantarkiye lejinmadəga faljin (surodən lantarkiye mbeji), torques kəla magnetben faidatə sandiya nasha magnetic fieldbedəro kalakcin, kuru magnetsdəga karewa magneticbe jili suyedəga matcin au dujin. Nzəradən, loktu-faltinma magnetic fielddə lantarki suwudin. Shi magnetic fieldsdǝ shiga kareya magneticbe-a kuru caji lantarkiye-a (suroladǝn lantarkiye mbeji). Shi dareyedə faida’a nasha electromagnets tandoben: karewa donyi kalkalro magnetic fields dəga kalzayinma lantarkidəga faljin futə electromagnetben. Magnetic fieldsdə suro ilmu kimiyabe-a nzundu zamanbe-a sammason faidatin. Suro nzundu konnu lantarkiye-a nzundu lantarkiye-a lan zauro faida'a nasha kurtə-a faidatə-a yen injinna konnuye-a, jenerato-a, transformer-a, lantarki-a, inductor-a suro karewa gade kadayen. Suro kimiya karewaben, duno subibedə bayanna kəla awowa cajibe suro karewaben cin diwal Hall effectben faidawa gadesoben. Suro geology-a geophysics-aben, shi Earth's magnetic fielddə bayanna kəla cidibe suro'aben cin kuru shi magnetic fielddəbe ngaltənzədə shilan faidatin nasha mineral explorationbe-a kuru ngal gadeso-an. Kuruson, shi dunyabe magnetic fieldnzədə magnetosphere sətandin shidəwo dunyabe ozone layernzəa kuru dunya sammasoa kasam kawusuben faizəyinma. Suro ilmu physicsben nəmkam ndikate fannu subibe-a konnu lantərkibe-adə shima dalami electrodynamicsbedəga suwudə shidəwo faidaa nasha awoa kada asutuben suronzan nur kunten (kuruson shiga electromagnetic radiationlan nowotə) kuru hallawa antennabe-a lai transmissionbe-a. Duno-a zawal-a magnetic fieldbedə nalan gadejin, sha konkomilan bayantəna futə vector nasha samibe wosoro təkkin, shiga vector fieldro sədin. Sandi anyi ruwotəna futu B a kuru H a.[note 2] Sandi su ngəla fannu anyibedə shima mauduwu gashiptəbe kuruwuwo, shi physics cidiyazənadə kəlanzən gashiptənyi.[1] Ma'ana Kuru wune: Som nəmngəwu lantarkibe Shi dunyabe ISO 80000-6 standarddəbe bayanzəna kəla shi magnetic fielddə shima "shi nasha electromagneticbedəwo shidəwo duno magneticbe vector H-a kuru nəmngəwu magneticbe vector B-aye bayanzənadə." Fasari B a H adən kasattə kada mbeji yayi, suwa gade kada mbeji sandi indiso nankaro (wune sidebars suro dalami tiloben). Shi B-fielddǝ Nəmngəwu suye (B)[3] Suwa gade Suwuram subiye[4] Fannu subibe[5] Alama nowata B SI dalami Teslabe (T) Nashawa gade gauss γ (nT) lai inci square woson Suro SIben dalami kg A-1 s-2. Ngaltaram T-2MI-1 Kuru wune: tesla (nasha) Kuruson shiga nəmngəwu sube lan nowotə, shi sube Bdə duno sube suwudin, torques sube-a kuru induction lantarkibe-a suwudin. Adəgaima, sha fasartin equation ndaso yayi shidonyi awowa anyiga bayanjinma. Misallo, shi magnetic field vector B də nasha ndason yayi sha fasartin vector field lan, loktə shilan faidatiya suro Lorentz force lawben, kalkalro duno kəla awowa təgəndinmaben zanzayin na shimadən:[6][7] ensrjls5p6pl7dqe84w8dgwxr9f5vtx 29852 29851 2026-08-11T05:19:49Z Abba Khaleel 1413 29852 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro magnetism-a electromagnetism-aben, '''field magneticbedə''' shima awo zahirro samibewo shidəwo taasir magneticbe na laan ngaljinmawo. Magnetic fieldsdə charges lantarkiye lejinmadəga faljin (surodən lantarkiye mbeji), torques kəla magnetben faidatə sandiya nasha magnetic fieldbedəro kalakcin, kuru magnetsdəga karewa magneticbe jili suyedəga matcin au dujin. Nzəradən, loktu-faltinma magnetic fielddə lantarki suwudin. Shi magnetic fieldsdǝ shiga kareya magneticbe-a kuru caji lantarkiye-a (suroladǝn lantarkiye mbeji). Shi dareyedə faida’a nasha electromagnets tandoben: karewa donyi kalkalro magnetic fields dəga kalzayinma lantarkidəga faljin futə electromagnetben. Magnetic fieldsdə suro ilmu kimiyabe-a nzundu zamanbe-a sammason faidatin. Suro nzundu konnu lantarkiye-a nzundu lantarkiye-a lan zauro faida'a nasha kurtə-a faidatə-a yen injinna konnuye-a, jenerato-a, transformer-a, lantarki-a, inductor-a suro karewa gade kadayen. Suro kimiya karewaben, duno subibedə bayanna kəla awowa cajibe suro karewaben cin diwal Hall effectben faidawa gadesoben. Suro geology-a geophysics-aben, shi Earth's magnetic fielddə bayanna kəla cidibe suro'aben cin kuru shi magnetic fielddəbe ngaltənzədə shilan faidatin nasha mineral explorationbe-a kuru ngal gadeso-an. Kuruson, shi dunyabe magnetic fieldnzədə magnetosphere sətandin shidəwo dunyabe ozone layernzəa kuru dunya sammasoa kasam kawusuben faizəyinma. Suro ilmu physicsben nəmkam ndikate fannu subibe-a konnu lantərkibe-adə shima dalami electrodynamicsbedəga suwudə shidəwo faidaa nasha awoa kada asutuben suronzan nur kunten (kuruson shiga electromagnetic radiationlan nowotə) kuru hallawa antennabe-a lai transmissionbe-a. Duno-a zawal-a magnetic fieldbedə nalan gadejin, sha konkomilan bayantəna futə vector nasha samibe wosoro təkkin, shiga vector fieldro sədin. Sandi anyi ruwotəna futu B a kuru H a.[note 2] Sandi su ngəla fannu anyibedə shima mauduwu gashiptəbe kuruwuwo, shi physics cidiyazənadə kəlanzən gashiptənyi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetic_field#cite_note-3</ref> Ma'ana Kuru wune: Som nəmngəwu lantarkibe Shi dunyabe ISO 80000-6 standarddəbe bayanzəna kəla shi magnetic fielddə shima "shi nasha electromagneticbedəwo shidəwo duno magneticbe vector H-a kuru nəmngəwu magneticbe vector B-<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetic_field#cite_note-4</ref>aye bayanzənadə." Fasari B a H adən kasattə kada mbeji yayi, suwa gade kada mbeji sandi indiso nankaro (wune sidebars suro dalami tiloben). Shi B-fielddǝ Nəmngəwu suye (B)<ref>https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf</ref> Suwa gade Suwuram subiye[4] Fannu subibe[5] Alama nowata B SI dalami Teslabe (T) Nashawa gade gauss γ (nT) lai inci square woson Suro SIben dalami kg A-1 s-2. Ngaltaram T-2MI-1 Kuru wune: tesla (nasha) Kuruson shiga nəmngəwu sube lan nowotə, shi sube Bdə duno sube suwudin, torques sube-a kuru induction lantarkibe-a suwudin. Adəgaima, sha fasartin equation ndaso yayi shidonyi awowa anyiga bayanjinma. Misallo, shi magnetic field vector B də nasha ndason yayi sha fasartin vector field lan, loktə shilan faidatiya suro Lorentz force lawben, kalkalro duno kəla awowa təgəndinmaben zanzayin na shimadən:<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetic_field#cite_note-FOOTNOTEPurcell2011173-8</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetic_field#cite_note-FOOTNOTEGriffiths1999204Equation_5.1-9</ref> == Lamintǝ == 4cyvw405bxken2b3sq7xk59cn82i9zw