Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3056 29853 2026-08-11T14:34:23Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro physicsben, '''gravity''' (Latinlan gravitas 'weight'[1]), kuru shiga gravitationlan nowotə au kəltəram gravitybe,[2] shidə kəltəram faidaa, shidəwo raktə bayantin kəla duno awoa kamanzaro gərzəyinben. Shi duno mattǝdǝ ndikate fowowa hydrogenbe kurebe-a kuru rukuna awoa sǝlǝmdǝa suro dunya burobedǝ shima gas hydrogenbedǝ sawudǝ kǝlzǝ shillewuwa sutuluwu. Ngal kura-kuralan adəbe galaxies a kuru clusters a suwudin, adəye səkə grav..." 29853 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro physicsben, '''gravity''' (Latinlan gravitas 'weight'[1]), kuru shiga gravitationlan nowotə au kəltəram gravitybe,[2] shidə kəltəram faidaa, shidəwo raktə bayantin kəla duno awoa kamanzaro gərzəyinben. Shi duno mattǝdǝ ndikate fowowa hydrogenbe kurebe-a kuru rukuna awoa sǝlǝmdǝa suro dunya burobedǝ shima gas hydrogenbedǝ sawudǝ kǝlzǝ shillewuwa sutuluwu. Ngal kura-kuralan adəbe galaxies a kuru clusters a suwudin, adəye səkə gravitydə shima awoa kura-kura suro dunyaben dasagənawo. Gravitydə rangenzə datəgəram ba, amma awowadə cintəzayinnason taasirnzədə dunowaro waljin. Nəmkərawudə shiga dawari ilmube shiro relativity gultindəbe bayanzəga, shi dəwo Albert Einsteinbe suro saa 1915ben yitagatsəgənadə, shidəwo nəmkərawu gəratəbega fandonzən kəla dungoktə loktua dunyabeyen bayanzəgənadə, shiga awoa ngəwuye samtə kalkalgənyidə shima suwudin. Misal zauro zau kəla kərtə loktu samibedə shima bəla sələmdəwo, shilan abima—nurma—raksə təmoyinba loktu shi bəla sələmdəbe awo wakajindən kozənaro.[3] Attəson yayi, faidawa ngəwuson, gravitydə kalkalro Newtonbe dokanzə universal gravitybedəye somzəna, shidəwo gravitydəga bayanzəgənadə shima duno mattəbe ndikate awoa indibe ndasowoso shidəwo awoa nəmngəwunzabedəga kalkaljin kuru nəmcintə ndikatenzabedəga kalkaljin. Ilmuwu kimiyabedə dawari ilmube kəla gravityben bayanjinma mazayin suro fasal quantum mechanicsben (quantum gravity),[4] shidəwo gravity-a kuru awoa gade nowata kəla physicsben kəljinma suro fasal isawube falben (dawari ilmube abisobe).[5] Kəla dunyabe jili dunyabedən, duno gravitybedə dawu tiyibedəro cidajin kuru shiga centrifugal effectsdəwo tiyidəbe kokortəlan cijinmadəbe faljin.[6] Suro adəben, shi gravitydə awoa zahirro nəmkura cin kuru zaumaro faidaa nasha asutəben kəla awoa dəwo nji samibe waves a, lunar tides a kuru zaumaro banazəyin futu yanawube ro. Nǝm kura donyi gravitational ye dǝ faida kada mbeji, banazǝgǝ wuratu kǝskaye ro banazǝyin, diwal donyi gravitropism ye dǝlan, kuru buwo njiye donyi cell multicellular ye dǝa banazǝyin. 1e7gc0ecqvdogk4td997l1mmt7d8j6c 29854 29853 2026-08-11T14:37:21Z Abba Khaleel 1413 29854 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro physicsben, '''gravity''' (Latinlan gravitas 'weight'<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Gravity#cite_note-1</ref>), kuru shiga gravitationlan nowotə au kəltəram gravitybe,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Gravity#cite_note-2</ref> shidə kəltəram faidaa, shidəwo raktə bayantin kəla duno awoa kamanzaro gərzəyinben. Shi duno mattǝdǝ ndikate fowowa hydrogenbe kurebe-a kuru rukuna awoa sǝlǝmdǝa suro dunya burobedǝ shima gas hydrogenbedǝ sawudǝ kǝlzǝ shillewuwa sutuluwu. Ngal kura-kuralan adəbe galaxies a kuru clusters a suwudin, adəye səkə gravitydə shima awoa kura-kura suro dunyaben dasagənawo. Gravitydə rangenzə datəgəram ba, amma awowadə cintəzayinnason taasirnzədə dunowaro waljin. Nəmkərawudə shiga dawari ilmube shiro relativity gultindəbe bayanzəga, shi dəwo Albert Einsteinbe suro saa 1915ben yitagatsəgənadə, shidəwo nəmkərawu gəratəbega fandonzən kəla dungoktə loktua dunyabeyen bayanzəgənadə, shiga awoa ngəwuye samtə kalkalgənyidə shima suwudin. Misal zauro zau kəla kərtə loktu samibedə shima bəla sələmdəwo, shilan abima—nurma—raksə təmoyinba loktu shi bəla sələmdəbe awo wakajindən kozənaro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Gravity#cite_note-3</ref> Attəson yayi, faidawa ngəwuson, gravitydə kalkalro Newtonbe dokanzə universal gravitybedəye somzəna, shidəwo gravitydəga bayanzəgənadə shima duno mattəbe ndikate awoa indibe ndasowoso shidəwo awoa nəmngəwunzabedəga kalkaljin kuru nəmcintə ndikatenzabedəga kalkaljin. Ilmuwu kimiyabedə dawari ilmube kəla gravityben bayanjinma mazayin suro fasal quantum mechanicsben (quantum gravity),<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Gravity#cite_note-NYT-20221010-4</ref> shidəwo gravity-a kuru awoa gade nowata kəla physicsben kəljinma suro fasal isawube falben (dawari ilmube abisobe).[5] Kəla dunyabe jili dunyabedən, duno gravitybedə dawu tiyibedəro cidajin kuru shiga centrifugal effectsdəwo tiyidəbe kokortəlan cijinmadəbe faljin.[6] Suro adəben, shi gravitydə awoa zahirro nəmkura cin kuru zaumaro faidaa nasha asutəben kəla awoa dəwo nji samibe waves a, lunar tides a kuru zaumaro banazəyin futu yanawube ro. Nǝm kura donyi gravitational ye dǝ faida kada mbeji, banazǝgǝ wuratu kǝskaye ro banazǝyin, diwal donyi gravitropism ye dǝlan, kuru buwo njiye donyi cell multicellular ye dǝa banazǝyin. == Lamintǝ == hvhp31zuitrxyxu5tatfye4xmhr05rg 0 3057 29855 2026-08-11T14:39:45Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro nuclear physics a particle physics a lan, '''kəltəram dunowa''', kuruson sha botin dunowa au dunowa nuclearbe, shima fal suro kəltəram diyau nowataben. Quarks də’a proton’a, neutron’a awo’a gade hadron’a ro kəlzə, neutron’a proton’a kəlzə atomic nucleus ro sadə, na do sha nuclear duno lan bowotiyin ma. Nəm nguwu proton au neutron ye də, dalil energy do kəltəram duno’a ye; quarks fal-fal də kashi 1% mass proton ye dəga cin..." 29855 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro nuclear physics a particle physics a lan, '''kəltəram dunowa''', kuruson sha botin dunowa au dunowa nuclearbe, shima fal suro kəltəram diyau nowataben. Quarks də’a proton’a, neutron’a awo’a gade hadron’a ro kəlzə, neutron’a proton’a kəlzə atomic nucleus ro sadə, na do sha nuclear duno lan bowotiyin ma. Nəm nguwu proton au neutron ye də, dalil energy do kəltəram duno’a ye; quarks fal-fal də kashi 1% mass proton ye dəga cin. Nasha 10-15 m (1 femtometer, ganalaro radius nucleonbedəga kozəna), duno dunobedə alamanna loktə 100 lan duno electromagnetismbedəga, loktə 106 duno kəltəram dunobedəga, kuru loktə 1038 duno gravitybedəga.[1] Suro atomic nucleiben, dunodə proton-a neutron-a na fallo kəlzə nucleus tətandin kuru sha duno nuclearbero bowotin (au duno gafciwo).[2] Dalildə shima dunodə dawu-dawulan awo kura-kura, loktə gana-gana mesonsbe kəla ngalla adəben, gafciwo kəltəram dunowabedə hal nəmcintəbega təngatəyin kate nucleonsben shidonyi gadezəna loktə kəndo quarkbedəga suro hadronsben kəltəben. Kuruson nəmgade mbeji duno nuclearbe kəltəbega alamanna nuclear begason. Nuclear fusiondə shima duno kada kawusuwa shillewuwa gadeson təwandinwo. Nuclearbe talitənzəbe səkə awowa radioactivebega isotopesbega nyiro sədin amma səwandin amma nəmkam duno babe səwandin. Futə kunkunlan, duno nuclearbedəga ganalaro kwaltiyin duno nuclearbega balimiya nuclearbega, indison uranium au plutoniumlan balimi yaktəbega kuru balimiya fusionbega alamanna hydrogen bombben.[3][4] euaerq1dh0myxuqf4y7u1rnlyz4ymh0 29856 29855 2026-08-11T14:42:34Z Abba Khaleel 1413 29856 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro nuclear physics a particle physics a lan, '''kəltəram dunowa''', kuruson sha botin dunowa au dunowa nuclearbe, shima fal suro kəltəram diyau nowataben. Quarks də’a proton’a, neutron’a awo’a gade hadron’a ro kəlzə, neutron’a proton’a kəlzə atomic nucleus ro sadə, na do sha nuclear duno lan bowotiyin ma. Nəm nguwu proton au neutron ye də, dalil energy do kəltəram duno’a ye; quarks fal-fal də kashi 1% mass proton ye dəga cin. Nasha 10-15 m (1 femtometer, ganalaro radius nucleonbedəga kozəna), duno dunobedə alamanna loktə 100 lan duno electromagnetismbedəga, loktə 106 duno kəltəram dunobedəga, kuru loktə 1038 duno gravitybedəga.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Strong_interaction#cite_note-1</ref> Suro atomic nucleiben, dunodə proton-a neutron-a na fallo kəlzə nucleus tətandin kuru sha duno nuclearbero bowotin (au duno gafciwo).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Strong_interaction#cite_note-auto-2</ref> Dalildə shima dunodə dawu-dawulan awo kura-kura, loktə gana-gana mesonsbe kəla ngalla adəben, gafciwo kəltəram dunowabedə hal nəmcintəbega təngatəyin kate nucleonsben shidonyi gadezəna loktə kəndo quarkbedəga suro hadronsben kəltəben. Kuruson nəmgade mbeji duno nuclearbe kəltəbega alamanna nuclear begason. Nuclear fusiondə shima duno kada kawusuwa shillewuwa gadeson təwandinwo. Nuclearbe talitənzəbe səkə awowa radioactivebega isotopesbega nyiro sədin amma səwandin amma nəmkam duno babe səwandin. Futə kunkunlan, duno nuclearbedəga ganalaro kwaltiyin duno nuclearbega balimiya nuclearbega, indison uranium au plutoniumlan balimi yaktəbega kuru balimiya fusionbega alamanna hydrogen bombben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Strong_interaction#cite_note-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Strong_interaction#cite_note-4</ref> == Lamintǝ == q07mcel8fq2ehlhhu32w6hwqgxdu9oo 0 3058 29857 2026-08-11T14:45:49Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro fiziya nuclearbe a fiziya awowa sənanaben, '''kəltə duno ba''', duno duno ba au duno nuclearbe, fal suro kəltəram diyau notənaben, gafsənadə sandima electromagnetism, kəltəram dunowa, kuru nəmkərawu. Shima diwalla kəltəram lamkate awowa sənana atomicbedə shidonyi kəla awowa radioactive betabe atomsbedəga baro sədinma: kəltəram duno badə nuclearbe yaktəga kuru nuclear fusionga sədin. Shi dawari ilmube kəla halnzəben kuru taasirnz..." 29857 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro fiziya nuclearbe a fiziya awowa sənanaben, '''kəltə duno ba''', duno duno ba au duno nuclearbe, fal suro kəltəram diyau notənaben, gafsənadə sandima electromagnetism, kəltəram dunowa, kuru nəmkərawu. Shima diwalla kəltəram lamkate awowa sənana atomicbedə shidonyi kəla awowa radioactive betabe atomsbedəga baro sədinma: kəltəram duno badə nuclearbe yaktəga kuru nuclear fusionga sədin. Shi dawari ilmube kəla halnzəben kuru taasirnzəben loktuwalaan shiga quantum flavordynamics (QFD) lan bowotin; son yaye, kalma QFD də nguwuro faidatin ba, dalildə shima duno duno ba dəga asutin electroweak theory (EWT) lan.[1] Duno duno ba də nəm cintə subatomic ye lan kara kuru diameter proton ye dəga cidiyanzə.[2] Ngawo Shi Standard Model kəla awoa sənana physicsbedəye fasal fal suwudin kəla awoa electromagneticbe-a, duno-a, kuru duno-a asutəben. Kəlakəldə wajin sa awowa indi (haiyaro, amma mbu gənyi, reta integerbe spin fermionsbe) integer-spinbe falzaiya, duno gotəma bosonsbe. Fermions do suro awo’a fafaltəyen mbeji də, waneye buroye ro waljin (misallo, electrons, au quarks) au composite (misallo, protons au neutrons), amma nasha zauro cidiyazəna lan, awo’a kəltəram duno ba’a də, kate awo’a buroye lan kara. Suro kəltəram duno bayen, fermions də raksə awoa duno gotəma yakkə faljin, sandima W+, W-, kuru Z bosons. Nəm nguwu bosons ye də zauro nəm nguwu proton au neutron ye də’a kozəna, shi do ne duno duno ba’a də’a kalkaljin ma.[3] Hayyamaro, dunodəga dunowaro bowotin dalildə shima dunonzə kəla nəmcintə ndasoson yayi tartiffa kada magnitudeben cidiyanzə duno electromagneticbedəga, shi kəlanzəma tartiffa magnitudeben cidiyanzə duno nuclearbedəga. Kəlakəl duno’adə shima kəltəram donyi parity symmetry’a namjin ma, kuru adəgai lan, amma zauro gana, kəltəram donyi charge-parity symmetry’a namjin ma. Quarks, shi donyi awoa kəllata alamanna neutrons a protons a, suro "flavours" arakkəben ishin – sami, cidiya, charm, ajabba, sami, kuru cidiya – shi donyi awoa kəllata dəro awonza cinma. Shi interaction dunowadə shidə gade suro shi quarksdəga kolzə lelenza gadero faljin. Faltə awowa anyibedə duno-gotəma bosonsbe shiro dawudin. Misallo, loktə beta-təluwobe bannatəlan, cidiya quarkbe suro neutronben faltə samin quarkbero kalakcin adəbe səkə neutron dəga protonro kalakcin kuru adəbe səkə shiro nur konnu lantərkibe təluwo a kuru nur konnu lantərkibe antineutrino təwandin. Kəlakəl dunoadə zaumaro faidaa nasha kəltə hydrogenbe heliumro suro shillewuben. Dalildə shima proton (hydrogen) dəga kalaksə neutron ro kalaksə shidonyi proton gade’a ye kəlzə deuterium təwandin ma, adəye faida’a nasha nuclear ye kəltə helium təwandin ma. Saftə neutronsbedə banazəyin nuclei kərau shillewuwaben gartəlan.[3] Kambo fermionsbedə alamaram dunowa loktuben bannatin. Ngaltə adəbe səkə radiocarbonbe loktə muwonjin, sau kabon-14 bannatə dunowa kəltəram nitrogen-14 belan. Kuruson raksə haske radiyobe suwudin, ngəwusoro faidatin suro haske tritiumben, kuru nasha shiro betavoltaics gultindəben [4] (amma haske radiumbedəga samənzənyi). Duno electroweakbedə kasattəna kəla shidə duno electromagneticbe-a kuru duno duno-aro yakkata loktu zaman quarkbe dunya burobedən. 5g0kfwym4o0bmkgotdxiasgqyfmcqxb 29858 29857 2026-08-11T14:48:33Z Abba Khaleel 1413 29858 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro fiziya nuclearbe a fiziya awowa sənanaben, '''kəltə duno ba''', duno duno ba au duno nuclearbe, fal suro kəltəram diyau notənaben, gafsənadə sandima electromagnetism, kəltəram dunowa, kuru nəmkərawu. Shima diwalla kəltəram lamkate awowa sənana atomicbedə shidonyi kəla awowa radioactive betabe atomsbedəga baro sədinma: kəltəram duno badə nuclearbe yaktəga kuru nuclear fusionga sədin. Shi dawari ilmube kəla halnzəben kuru taasirnzəben loktuwalaan shiga quantum flavordynamics (QFD) lan bowotin; son yaye, kalma QFD də nguwuro faidatin ba, dalildə shima duno duno ba dəga asutin electroweak theory (EWT) lan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Weak_interaction#cite_note-griffiths-1</ref> Duno duno ba də nəm cintə subatomic ye lan kara kuru diameter proton ye dəga cidiyanzə.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Weak_interaction#cite_note-2</ref> Ngawo Shi Standard Model kəla awoa sənana physicsbedəye fasal fal suwudin kəla awoa electromagneticbe-a, duno-a, kuru duno-a asutəben. Kəlakəldə wajin sa awowa indi (haiyaro, amma mbu gənyi, reta integerbe spin fermionsbe) integer-spinbe falzaiya, duno gotəma bosonsbe. Fermions do suro awo’a fafaltəyen mbeji də, waneye buroye ro waljin (misallo, electrons, au quarks) au composite (misallo, protons au neutrons), amma nasha zauro cidiyazəna lan, awo’a kəltəram duno ba’a də, kate awo’a buroye lan kara. Suro kəltəram duno bayen, fermions də raksə awoa duno gotəma yakkə faljin, sandima W+, W-, kuru Z bosons. Nəm nguwu bosons ye də zauro nəm nguwu proton au neutron ye də’a kozəna, shi do ne duno duno ba’a də’a kalkaljin ma.[3] Hayyamaro, dunodəga dunowaro bowotin dalildə shima dunonzə kəla nəmcintə ndasoson yayi tartiffa kada magnitudeben cidiyanzə duno electromagneticbedəga, shi kəlanzəma tartiffa magnitudeben cidiyanzə duno nuclearbedəga. Kəlakəl duno’adə shima kəltəram donyi parity symmetry’a namjin ma, kuru adəgai lan, amma zauro gana, kəltəram donyi charge-parity symmetry’a namjin ma. Quarks, shi donyi awoa kəllata alamanna neutrons a protons a, suro "flavours" arakkəben ishin – sami, cidiya, charm, ajabba, sami, kuru cidiya – shi donyi awoa kəllata dəro awonza cinma. Shi interaction dunowadə shidə gade suro shi quarksdəga kolzə lelenza gadero faljin. Faltə awowa anyibedə duno-gotəma bosonsbe shiro dawudin. Misallo, loktə beta-təluwobe bannatəlan, cidiya quarkbe suro neutronben faltə samin quarkbero kalakcin adəbe səkə neutron dəga protonro kalakcin kuru adəbe səkə shiro nur konnu lantərkibe təluwo a kuru nur konnu lantərkibe antineutrino təwandin. Kəlakəl dunoadə zaumaro faidaa nasha kəltə hydrogenbe heliumro suro shillewuben. Dalildə shima proton (hydrogen) dəga kalaksə neutron ro kalaksə shidonyi proton gade’a ye kəlzə deuterium təwandin ma, adəye faida’a nasha nuclear ye kəltə helium təwandin ma. Saftə neutronsbedə banazəyin nuclei kərau shillewuwaben gartəlan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Weak_interaction#cite_note-hyperphysics-3</ref> Kambo fermionsbedə alamaram dunowa loktuben bannatin. Ngaltə adəbe səkə radiocarbonbe loktə muwonjin, sau kabon-14 bannatə dunowa kəltəram nitrogen-14 belan. Kuruson raksə haske radiyobe suwudin, ngəwusoro faidatin suro haske tritiumben, kuru nasha shiro betavoltaics gultindəben <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Weak_interaction#cite_note-4</ref> (amma haske radiumbedəga samənzənyi). Duno electroweakbedə kasattəna kəla shidə duno electromagneticbe-a kuru duno duno-aro yakkata loktu zaman quarkbe dunya burobedən. == Lamintǝ == j6iikknz2hya0rczjts2sax9fvf9h2m 0 3059 29859 2026-08-12T04:35:15Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Subidə''' shima kare au awo laa shilan magnetic field sutuluyinmawo. Shi magnetic field adə turinba amma shima awoa magnetbe nowatadəga suwudə: dunodəwo awoa gade ferromagneticbedəga gərzəyinma, misallo suso, suso, nickelso, cobaltso, gadeso-a kuru awoa gadesodəga gərzəyin au dujin. Suwuram dəwo abadanro waljinmadə shima awo doni kare shiro magnetized gultindəlan tətandəna kuru suwuram kəlanzəbe dəga sutuluyin. Misal kullumyedə shima m..." 29859 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Subidə''' shima kare au awo laa shilan magnetic field sutuluyinmawo. Shi magnetic field adə turinba amma shima awoa magnetbe nowatadəga suwudə: dunodəwo awoa gade ferromagneticbedəga gərzəyinma, misallo suso, suso, nickelso, cobaltso, gadeso-a kuru awoa gadesodəga gərzəyin au dujin. Suwuram dəwo abadanro waljinmadə shima awo doni kare shiro magnetized gultindəlan tətandəna kuru suwuram kəlanzəbe dəga sutuluyin. Misal kullumyedə shima magnet frijibe shilan faidatə ruwo kəla cinna frijiben gənatin. Karewa do subi yero kalaktəyin ma, sandi donyi zauro subiye matcin ma, sandiya ferromagnetic (au ferrimagnetic) lan bowotin. Suronzan awowa suye-a, nickel-a cobalt-a kuru alloynza-a, alloy laa su cidibe-a, kuru awowa alamen tuwondinma alamanna lodestone-a. Shi ferromagnetic (kuru ferrimagnetic) karewadə sandima basdəwo magnetro hangalnza kalakcinmawo kuru sandiya magneticro gotin, awowa gade sammaso dunowaro jawawu sadin kəla magnetic fieldben, jili magnetismbe gade kadaben. Karewa ferromagneticbedə yaktin karewa "təlala" alamanna su annealedbe, shidonyi subibe amma subiro dajinba, kuru subibe "cibbu" karewa, shidonyi sədinma. Suwuram abadanbedə karewa ferromagneticbe "cibbu" lan tətandin alamanna alnico a ferrite sandidəga sasərtə taganasbe suro suwuram dunowaben loktə tandoben garnza microcrystallinebedəga kalkaltəro, adəbe sandiya zauro zauro sədin demagnetize diwolan. Saturated magnet dəga demagnetize diwo nankaro, magnetic field laa faidatə mburo walzəna, kuru shi gaworam adəbe duno karewadəbe lan kara. Karewa "cibbu" də dunonza nguwu, amma karewa "təlala" də dunonza gana. Duno magnetbe sammaso ngaltin loktu magneticbedən au, karno gaden, jumla magnetic fluxbe shilan təbandində. Duno magnetismbe fatobedə suro karewaben ngaltin futu magnetizationnzəben. Electromagnet də sha waya coil ye lan tətandin shi do ne magnet ro waljin ma sa lantarkiye kozəna lan amma magnet ro waljin sa lantarkiye dajiya. Nguwusoro, coil dəga kəltəram awowa ferromagneticbe "təlala" alamanna su kəske, shi donyi zauro magnetic field donyi coil dəye sətandindəga ngalwozəyin. Fodutə-a fuwutə-a Hawar kura: Gargam dawari ilmube lantarkibe Kuru wune: Gargam magnetismbe Am kurebedə kəla magnetismben səlina na lodestonesben (au magnetite) sandidəwo alamaram sube suye. Kalima magnet də suro təlam Nasaraye dawuye lan gowotə, dareram lan Greek lan gowotə. Lodestones, raksa sawartədə, sandima compass magneticbe buro salakbewo. Bayan buro salakbe kəla magnetsben nowatadə kuru kareyanzasodə sandima Anatolia-a, India-a, China-a saa 2,500 kozənalan.[3][4][5] Halla lodestonesbe-a kuru nəmkamza su-adə Pliny the Elderbe suro kitawunzə Naturalis Historiaben ruwozəna suro karnu kən tilomi ADben.[6] Suro karnu kən 11th Chinaben, asutəna kəla su konnuwa kimedəga təmtəgəlan shidonyi dunyabe magnetic fieldnzədəga kəllatadə sudəga abadanro magnetized sədin. Adəye fuwutə komfas zawal manəm kurube suwudəna, futu Dream Pool Essays suro saa 1088ben bayantənadə.[7][8] Karnu kən 12th səta 13th AD ro saadənan, compass subiye faidatin zawal manəm kururo China-a, Europe-a, Arabian Peninsula-a nawa gade-a lan.[9] Suwuram sakdə kəlanzəga ​​magnetic fieldnzən demagnetize sədin. Adəga kəriwutə nankaro, suwuram fəryedə Daniel Bernoulli suro saa 1743 lan sətandə. Suwuram fəryedə suwuram dəga dabcin futu lai suwuramdəga pole gadero kalakcinlan.[11] Suro saa 1820 yen, Hans Christian Ørsted ye liwula komfas ye də lantarki lantarkiye karəngənzəye sha lejin sə səbandəna. Suro saa falben André-Marie Ampèrebe fəlezəna sudə raktə magnetictin shiga suro awo konnu lantərkibe lan təkkin.[12] Adəbe səkə William Sturgeonbe su lantarkibe suro saa 1824ben tando badiwono.[7] Joseph Henry waltə fuwuzəgəna electromagnet dəga kare kasuwubero kalaksəna saa 1830-1831 lan, amsoro kən auwalmiro mundə subiye dunowa fando cido. Suro saa 1831 lan shiye awo do ne ore ye yakcin ma garzəna shi do ne lantarkiye raksə pound 750 (340 kg) hafcin ma.[13] 5trd1ov0i48f9ptrip1a4tub9tks5e1 29860 29859 2026-08-12T04:42:11Z Abba Khaleel 1413 29860 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Subidə''' shima kare au awo laa shilan magnetic field sutuluyinmawo. Shi magnetic field adə turinba amma shima awoa magnetbe nowatadəga suwudə: dunodəwo awoa gade ferromagneticbedəga gərzəyinma, misallo suso, suso, nickelso, cobaltso, gadeso-a kuru awoa gadesodəga gərzəyin au dujin. Suwuram dəwo abadanro waljinmadə shima awo doni kare shiro magnetized gultindəlan tətandəna kuru suwuram kəlanzəbe dəga sutuluyin. Misal kullumyedə shima magnet frijibe shilan faidatə ruwo kəla cinna frijiben gənatin. Karewa do subi yero kalaktəyin ma, sandi donyi zauro subiye matcin ma, sandiya ferromagnetic (au ferrimagnetic) lan bowotin. Suronzan awowa suye-a, nickel-a cobalt-a kuru alloynza-a, alloy laa su cidibe-a, kuru awowa alamen tuwondinma alamanna lodestone-a. Shi ferromagnetic (kuru ferrimagnetic) karewadə sandima basdəwo magnetro hangalnza kalakcinmawo kuru sandiya magneticro gotin, awowa gade sammaso dunowaro jawawu sadin kəla magnetic fieldben, jili magnetismbe gade kadaben. Karewa ferromagneticbedə yaktin karewa "təlala" alamanna su annealedbe, shidonyi subibe amma subiro dajinba, kuru subibe "cibbu" karewa, shidonyi sədinma. Suwuram abadanbedə karewa ferromagneticbe "cibbu" lan tətandin alamanna alnico a ferrite sandidəga sasərtə taganasbe suro suwuram dunowaben loktə tandoben garnza microcrystallinebedəga kalkaltəro, adəbe sandiya zauro zauro sədin demagnetize diwolan. Saturated magnet dəga demagnetize diwo nankaro, magnetic field laa faidatə mburo walzəna, kuru shi gaworam adəbe duno karewadəbe lan kara. Karewa "cibbu" də dunonza nguwu, amma karewa "təlala" də dunonza gana. Duno magnetbe sammaso ngaltin loktu magneticbedən au, karno gaden, jumla magnetic fluxbe shilan təbandində. Duno magnetismbe fatobedə suro karewaben ngaltin futu magnetizationnzəben. Electromagnet də sha waya coil ye lan tətandin shi do ne magnet ro waljin ma sa lantarkiye kozəna lan amma magnet ro waljin sa lantarkiye dajiya. Nguwusoro, coil dəga kəltəram awowa ferromagneticbe "təlala" alamanna su kəske, shi donyi zauro magnetic field donyi coil dəye sətandindəga ngalwozəyin. Fodutə-a fuwutə-a Hawar kura: Gargam dawari ilmube lantarkibe Kuru wune: Gargam magnetismbe Am kurebedə kəla magnetismben səlina na lodestonesben (au magnetite) sandidəwo alamaram sube suye. Kalima magnet də suro təlam Nasaraye dawuye lan gowotə, dareram lan Greek lan gowotə. Lodestones, raksa sawartədə, sandima compass magneticbe buro salakbewo. Bayan buro salakbe kəla magnetsben nowatadə kuru kareyanzasodə sandima Anatolia-a, India-a, China-a saa 2,500 kozənalan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnet#cite_note-3</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnet#cite_note-4</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnet#cite_note-5</ref> Halla lodestonesbe-a kuru nəmkamza su-adə Pliny the Elderbe suro kitawunzə Naturalis Historiaben ruwozəna suro karnu kən tilomi ADben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Magnet#cite_note-6</ref> Suro karnu kən 11th Chinaben, asutəna kəla su konnuwa kimedəga təmtəgəlan shidonyi dunyabe magnetic fieldnzədəga kəllatadə sudəga abadanro magnetized sədin. Adəye fuwutə komfas zawal manəm kurube suwudəna, futu Dream Pool Essays suro saa 1088ben bayantənadə.[7][8] Karnu kən 12th səta 13th AD ro saadənan, compass subiye faidatin zawal manəm kururo China-a, Europe-a, Arabian Peninsula-a nawa gade-a lan.[9] Suwuram sakdə kəlanzəga ​​magnetic fieldnzən demagnetize sədin. Adəga kəriwutə nankaro, suwuram fəryedə Daniel Bernoulli suro saa 1743 lan sətandə. Suwuram fəryedə suwuram dəga dabcin futu lai suwuramdəga pole gadero kalakcinlan.[11] Suro saa 1820 yen, Hans Christian Ørsted ye liwula komfas ye də lantarki lantarkiye karəngənzəye sha lejin sə səbandəna. Suro saa falben André-Marie Ampèrebe fəlezəna sudə raktə magnetictin shiga suro awo konnu lantərkibe lan təkkin.[12] Adəbe səkə William Sturgeonbe su lantarkibe suro saa 1824ben tando badiwono.[7] Joseph Henry waltə fuwuzəgəna electromagnet dəga kare kasuwubero kalaksəna saa 1830-1831 lan, amsoro kən auwalmiro mundə subiye dunowa fando cido. Suro saa 1831 lan shiye awo do ne ore ye yakcin ma garzəna shi do ne lantarkiye raksə pound 750 (340 kg) hafcin ma.[13] == Lamintǝ == j1w43plqsdsn7ezou8ccmk1agjle365 0 3060 29861 2026-08-12T04:48:18Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro ilmu fiziyaben, '''nəmngəwudə''' shima nəmngəwu tiyibe nəmngəlanzəwo, shidəwo nəmkərawu tiyibedəga ngaljinma. Suro physics zamanben, shiga bayantin kəla duno awolaabe gravitynzədə awoa gadeso-a gərjinno — futu kurumabe ngalzə shidə kaso fallin lejin. Fasal nəmngəwube suro nizam dunyabe (SI) də shima kilogram (kg). Tun saa 1905 lan, mass də asutin nəm nguwu duno tiyiye ngaltəro (wune E=mc2). Mass dəga jarabtəlan bayantin kəla..." 29861 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro ilmu fiziyaben, '''nəmngəwudə''' shima nəmngəwu tiyibe nəmngəlanzəwo, shidəwo nəmkərawu tiyibedəga ngaljinma. Suro physics zamanben, shiga bayantin kəla duno awolaabe gravitynzədə awoa gadeso-a gərjinno — futu kurumabe ngalzə shidə kaso fallin lejin. Fasal nəmngəwube suro nizam dunyabe (SI) də shima kilogram (kg). Tun saa 1905 lan, mass də asutin nəm nguwu duno tiyiye ngaltəro (wune E=mc2). Mass dəga jarabtəlan bayantin kəla ngal tiyibe inertiaben, maananzədə resistance kəla accelerationben (velocity faltə) loktu duno netbe faidatiya.[1] Suro physicsben, shi massdə awo nəmkuraunzəa tilo gənyi, attəson yayi shi massdə shiga asutin futu awodəbe nəmkuraunzə ngaltəlan spring scale lan faidatə, kəla shi balance scaledə shiga daataro nəmkura nowatadəga rataltəyin yayi. Awolaa kəla Kəmbalben dasagənadə nəmkərawunzə Dunyabedəga gana dalil nəmkərau gravitybe nankaro, amma kuwami yaye nəmkuranzədə tilojin. Dalildə shima nəmkuradə duno, amma nəmngəwudə shima awo do (rokko gravityben) duno duno adəbe suwudinmawo. Suro Standard Model of physicsben, nəmngəwu awoa sənanabedə shima dalil kəltəramnza Higgs bosonbewo suro awo shiro Brout-Englert-Higgs mechanism gultindəben.[2] Awo-a Awowa gade-gade kada mbeji shilan faidatə mass ngaltin. Attəson yayi theorists laadəbe zanza sadəna kəla shi awoa anyibe laadə raksa kamanzaa namtə kəlanzaben kara,[3] shi jarabi kərmaabedə affima nəmgade suro ajarben səbandənyi futu shiga ngaltənadən muradətənyiro: Inertial mass də awo do ne duno lan sha ganazəyin dəga ngaljin (alaka F = ma lan wakiltin). Active gravitational massdə shima duno shi gravitydəwo awolaye sətandində suwudin. Nəmngəwu gravitybedə duno gravitybe kəla awolaan tədinmadəga ngaljin. Nəmngəwu awoyedə shima futu duno faidatəye mbejiro waljiya. Shi inertia-a kuru inertial mass-adə sandima awoa tiyi zahirbedəga bayanzayin nasha nəmngalwo-a nəmngəwu-aben. Futu Newtonbe doka kənindimi təgəndobedən, shi tiyidəbe nəmngəwunzə m dəga duno fal F ro təkkiya, nəmganazə a dəga F/m lan cin. Nəmngəwu tiyibedə shima futu shiga sutuluwinna kuru shiga gravitational fieldbe lejin dəga suwudin. Waniye tiyi buro salakbe mass mA dəga nəmcintə r lan gənatəyin (dawu massbe dawu massbe) tiyi kənindimi massbe mB lan, tiyi woson duno mattəbe Fg = GmAmB/r2, na G = 6.67×10-11 N⋅kg-2⋅m2 də "kəltəram". Adə loktu laan shiro gravitational mass gultin. [note 1] Kulashi waltə-waltə tən karnu kən 17th lan fəlezəna kəla inertial-a gravitational mass-adə samən; tun saa 1915 lan, hangal gənatə adə kəltəgəna priori suro nəmkalkal kaidaa general relativityben. Nəmngəwu massbe Bayan gade: Tartip nəmngəwube (nəmngəwu) Kilogram də shima fal suro awowa SI ye tulur dəyen. Fasal dunyabe nəmngəwube (SI) nəmngəwu nəmngəwubedə shima kilogram (kg). Sha fasartəna futə awowa yakkəben, sambisoro Planckbe, kaso nurbe, kuru fasari kənindimibe (shi kəlanzəma fasartəna futə cesium hyperfine frequencyben). Adadu taganasbe awowa sambisoro faltinbadə kartəna karəngəro fasari kurebe kilogrambedəga, platinum-iridium dunyabe samfurra kilogrambedəga.[4]: 127. fkc6bwq6k38paw9wwl6ewjpx31v0j18 29862 29861 2026-08-12T04:51:33Z Abba Khaleel 1413 29862 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro ilmu fiziyaben, '''nəmngəwudə''' shima nəmngəwu tiyibe nəmngəlanzəwo, shidəwo nəmkərawu tiyibedəga ngaljinma. Suro physics zamanben, shiga bayantin kəla duno awolaabe gravitynzədə awoa gadeso-a gərjinno — futu kurumabe ngalzə shidə kaso fallin lejin. Fasal nəmngəwube suro nizam dunyabe (SI) də shima kilogram (kg). Tun saa 1905 lan, mass də asutin nəm nguwu duno tiyiye ngaltəro (wune E=mc2). Mass dəga jarabtəlan bayantin kəla ngal tiyibe inertiaben, maananzədə resistance kəla accelerationben (velocity faltə) loktu duno netbe faidatiya.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mass#cite_note-1</ref> Suro physicsben, shi massdə awo nəmkuraunzəa tilo gənyi, attəson yayi shi massdə shiga asutin futu awodəbe nəmkuraunzə ngaltəlan spring scale lan faidatə, kəla shi balance scaledə shiga daataro nəmkura nowatadəga rataltəyin yayi. Awolaa kəla Kəmbalben dasagənadə nəmkərawunzə Dunyabedəga gana dalil nəmkərau gravitybe nankaro, amma kuwami yaye nəmkuranzədə tilojin. Dalildə shima nəmkuradə duno, amma nəmngəwudə shima awo do (rokko gravityben) duno duno adəbe suwudinmawo. Suro Standard Model of physicsben, nəmngəwu awoa sənanabedə shima dalil kəltəramnza Higgs bosonbewo suro awo shiro Brout-Englert-Higgs mechanism gultindəben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mass#cite_note-2</ref> Awo-a Awowa gade-gade kada mbeji shilan faidatə mass ngaltin. Attəson yayi theorists laadəbe zanza sadəna kəla shi awoa anyibe laadə raksa kamanzaa namtə kəlanzaben kara,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mass#cite_note-3</ref> shi jarabi kərmaabedə affima nəmgade suro ajarben səbandənyi futu shiga ngaltənadən muradətənyiro: Inertial mass də awo do ne duno lan sha ganazəyin dəga ngaljin (alaka F = ma lan wakiltin). Active gravitational massdə shima duno shi gravitydəwo awolaye sətandində suwudin. Nəmngəwu gravitybedə duno gravitybe kəla awolaan tədinmadəga ngaljin. Nəmngəwu awoyedə shima futu duno faidatəye mbejiro waljiya. Shi inertia-a kuru inertial mass-adə sandima awoa tiyi zahirbedəga bayanzayin nasha nəmngalwo-a nəmngəwu-aben. Futu Newtonbe doka kənindimi təgəndobedən, shi tiyidəbe nəmngəwunzə m dəga duno fal F ro təkkiya, nəmganazə a dəga F/m lan cin. Nəmngəwu tiyibedə shima futu shiga sutuluwinna kuru shiga gravitational fieldbe lejin dəga suwudin. Waniye tiyi buro salakbe mass mA dəga nəmcintə r lan gənatəyin (dawu massbe dawu massbe) tiyi kənindimi massbe mB lan, tiyi woson duno mattəbe Fg = GmAmB/r2, na G = 6.67×10-11 N⋅kg-2⋅m2 də "kəltəram". Adə loktu laan shiro gravitational mass gultin. [note 1] Kulashi waltə-waltə tən karnu kən 17th lan fəlezəna kəla inertial-a gravitational mass-adə samən; tun saa 1915 lan, hangal gənatə adə kəltəgəna priori suro nəmkalkal kaidaa general relativityben. Nəmngəwu massbe Bayan gade: Tartip nəmngəwube (nəmngəwu) Kilogram də shima fal suro awowa SI ye tulur dəyen. Fasal dunyabe nəmngəwube (SI) nəmngəwu nəmngəwubedə shima kilogram (kg). Sha fasartəna futə awowa yakkəben, sambisoro Planckbe, kaso nurbe, kuru fasari kənindimibe (shi kəlanzəma fasartəna futə cesium hyperfine frequencyben). Adadu taganasbe awowa sambisoro faltinbadə kartəna karəngəro fasari kurebe kilogrambedəga, platinum-iridium dunyabe samfurra kilogrambedəga.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mass#cite_note-5</ref>: 127. == Lamintǝ == d57005fhput2sdkt9hhdpej0qwi4rug 0 3061 29863 2026-08-12T04:54:29Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Su''' (Greek kureye lan μέταλλον (métallon) 'mine, quarry, metal') də shima kare do, sa waltəgə au namtəlan, zahir shawa fəlejin, kuru konnu lantarkiye-a kawudo-a ngəlaro gojin. Awowa anyi sammaso electrons mbejiro kəllata nasha Fermiben, futu karewa su gənyisodəga gadezənaro.[1]: Chpt 8 & 19 [2]: Chpt 7 & 8 Sudə zaumaro ductile (raktə sha hammer men au malle lan gərtəyin). rattəgə).[3] Sudə waneye awo kemikalbe, alamanna su, all..." 29863 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Su''' (Greek kureye lan μέταλλον (métallon) 'mine, quarry, metal') də shima kare do, sa waltəgə au namtəlan, zahir shawa fəlejin, kuru konnu lantarkiye-a kawudo-a ngəlaro gojin. Awowa anyi sammaso electrons mbejiro kəllata nasha Fermiben, futu karewa su gənyisodəga gadezənaro.[1]: Chpt 8 & 19 [2]: Chpt 7 & 8 Sudə zaumaro ductile (raktə sha hammer men au malle lan gərtəyin). rattəgə).[3] Sudə waneye awo kemikalbe, alamanna su, alloy, alamanna su stainlessbe, au awo kəllata, alamanna polymeric sulfur nitride yeyi.[4] Ilmu kimiya suye sammaso sha metallurgy lan bowotin, mauduwu gana ilmu kimiya karewabe; nasha karewanza konnube-a kawudobe-adə suro awowa physicsbe-a kuru solid-state chemistrybe-aben kara, sau shidə mauduwu nasha kadabe. Faidatəlan, Karewa alamanna su alloysbedə sha sulan bowotin, gafsənadə alamanna polymerso, katakauso, au ceramicssodə sandima Karewa su gənyiwo. Sudə konnu lantarkiye gojin na temperature kuriben, [5] shidəwo dalil kəndaaram Fermi energyben təbandində.[1][2] Elements kada kuru compound kada su ro walzayin cidiya pressure kuraben; misallo, iodine də gana-ganan su ro waljin nəm duno kate 40-a 170 duwu samibe-a lan. Sa kəla periodic tableben zandetinma kuru karewa kemikalbe gadesoben, kalma sudə ngəwusoro faidatain awowa dəwo suro alamaram tahirben kuru kəndaramma noatalan sandima suwo futə konnu latərikibe samin gultənadən. Kalma shiro metallic gultində shilan faidatin jili atom dopantbe au awowa alloyingbe. Duno-a kuru nəmkərawu-a su laayedəye səkə sandiya ngəwuro faidatin misallo gar kura-kura gartə-a kotorowa gartə-a, kuru adəgaima motowa ngəwu-a, karewa fatobe kada-a, karewa cidabe-a, faif-a, kuru zawal maara cidibe-a. Su tamanna də gargam lan faidatin awo zarye lan, amma zaman kərmayen, su zarye də gananzə yayi awo kemikalye 23 ro saadəna.[6] Kuruson faidatə su kadabe mbeji alamanna titanium nitride [7] au awowa kəndobe suro cidaram awowa kəndobeben. Tarihi su'a yasabedə copper lan faidatə badiwono saa 11,000 kozənalan. Dinar-a, liwula-a, su-a (namtə meteoric ironben), lead-a, kuru ngarkime-a sammaso faidatin kawu buro salakkin ngarkime suro saa duwu kən uwumi BCEben fəlejinro. Fuwutə ngawoyedəye suronzən jili suye buroye tando mbeji; sodium--su kambai buro salakbe--suro saa 1809ben asutə; citə su alloy zamanbe; kuru, tun datəgəram kəriwu dunyabe kən indimiben, fuwutə alloysbe zauro ngəla. j9ye86jpk5v7yyge401g7p94ucoj7i9 29864 29863 2026-08-12T04:57:02Z Abba Khaleel 1413 29864 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Su''' (Greek kureye lan μέταλλον (métallon) 'mine, quarry, metal') də shima kare do, sa waltəgə au namtəlan, zahir shawa fəlejin, kuru konnu lantarkiye-a kawudo-a ngəlaro gojin. Awowa anyi sammaso electrons mbejiro kəllata nasha Fermiben, futu karewa su gənyisodəga gadezənaro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Metal#cite_note-Kittel-2018-1</ref>: Chpt 8 & 19 <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Metal#cite_note-Ashcroft-1976-2</ref>: Chpt 7 & 8 Sudə zaumaro ductile (raktə sha hammer men au malle lan gərtəyin). rattəgə).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Metal#cite_note-Callister-1997-3</ref> Sudə waneye awo kemikalbe, alamanna su, alloy, alamanna su stainlessbe, au awo kəllata, alamanna polymeric sulfur nitride yeyi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Metal#cite_note-4</ref> Ilmu kimiya suye sammaso sha metallurgy lan bowotin, mauduwu gana ilmu kimiya karewabe; nasha karewanza konnube-a kawudobe-adə suro awowa physicsbe-a kuru solid-state chemistrybe-aben kara, sau shidə mauduwu nasha kadabe. Faidatəlan, Karewa alamanna su alloysbedə sha sulan bowotin, gafsənadə alamanna polymerso, katakauso, au ceramicssodə sandima Karewa su gənyiwo. Sudə konnu lantarkiye gojin na temperature kuriben, [5] shidəwo dalil kəndaaram Fermi energyben təbandində.[1][2] Elements kada kuru compound kada su ro walzayin cidiya pressure kuraben; misallo, iodine də gana-ganan su ro waljin nəm duno kate 40-a 170 duwu samibe-a lan. Sa kəla periodic tableben zandetinma kuru karewa kemikalbe gadesoben, kalma sudə ngəwusoro faidatain awowa dəwo suro alamaram tahirben kuru kəndaramma noatalan sandima suwo futə konnu latərikibe samin gultənadən. Kalma shiro metallic gultində shilan faidatin jili atom dopantbe au awowa alloyingbe. Duno-a kuru nəmkərawu-a su laayedəye səkə sandiya ngəwuro faidatin misallo gar kura-kura gartə-a kotorowa gartə-a, kuru adəgaima motowa ngəwu-a, karewa fatobe kada-a, karewa cidabe-a, faif-a, kuru zawal maara cidibe-a. Su tamanna də gargam lan faidatin awo zarye lan, amma zaman kərmayen, su zarye də gananzə yayi awo kemikalye 23 ro saadəna.[6] Kuruson faidatə su kadabe mbeji alamanna titanium nitride [7] au awowa kəndobe suro cidaram awowa kəndobeben. Tarihi su'a yasabedə copper lan faidatə badiwono saa 11,000 kozənalan. Dinar-a, liwula-a, su-a (namtə meteoric ironben), lead-a, kuru ngarkime-a sammaso faidatin kawu buro salakkin ngarkime suro saa duwu kən uwumi BCEben fəlejinro. Fuwutə ngawoyedəye suronzən jili suye buroye tando mbeji; sodium--su kambai buro salakbe--suro saa 1809ben asutə; citə su alloy zamanbe; kuru, tun datəgəram kəriwu dunyabe kən indimiben, fuwutə alloysbe zauro ngəla. == Lamintǝ == edmr96p7qh7so6u43yy9khxvusteq6j