Djibo Bakary

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="knc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kncwiki</dbname>
    <base>https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Nasha</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taanas</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Mana</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Faidatema</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Mana faidatǝma yǝ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Mana kǝla Wikipedia yǝn</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Liwuram</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Mana liwuram yǝ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Mana MediaWiki yǝ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Jiri</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Mana jiri yǝ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Banatǝ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Mana banatǝ yǝ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Nakka</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Mana nakka yǝ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Djibo Bakary</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3107</id>
    <revision>
      <id>29974</id>
      <timestamp>2026-08-29T14:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umargana1</username>
        <id>21</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe Nigerye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.  Kǝnǝnga-a kuru cida-a Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye Nigeria ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Féli...&quot;</comment>
      <origin>29974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="lphcuwxpqgt3in5aubbr252ybqlsmpw" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe Nigerye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.

Kǝnǝnga-a kuru cida-a
Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye Nigeria ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Félix Houphouët-Boigny'a kəriwuzana sau dareyedə hangal-hangallin kəla jamiyyadəyen kəla Faransayen səkkə kuru kəlanzə'a jamiyya Communist Faransayedən cintəzəna. Bakary ye shawari adəga zorzəna shiye wono, kawu gashiptə demokradiyabe suro jamiyyaben tədin susu kam falro warmatəgəro.[1] Attəson yayi, Houphouët ye am yakkə zuzəna (Diori-a, Ouezzin Coulibaly-a Mamadou Konaté-a) lai bəlində nasha gade-gade fatobero fantəgəro; cida adəye Bakary'a naptə secretary kura PPNben duwono.[2] Diori-a Boubou Hama-a ye kəla PPN yen kərmai sadənadən, Bakary ye jamiyya bəlin Sawaba, saa fuwuyedən kokkono. Daji shiga PPN lan duwada.[1]

Bakary də Mayor Niamey ye saa 1956 lan səta 1958 ro saadənan. 20 May 1957 lan səta 14 December 1958 ro saadənan, banama kura majalis gomnatiye ro wallono. Kawu kəntawube 26 kəntawu Julybe saa 1958lan səta kəntawu Octoberbe kawunzə 10 saa 1958ro saadənan, shidə kura majalis gomnati Nigerbe.

Suro kəntagə Julyye saa 1958 lan, hangal za kate Bakary-a sawanzə pro-France-a yedə waltə ciwono. Bakary ye zauro Charles de Gaulle ye referendum do kəla kərmai kurayen sədin dəga kasatsənyi loktu majalis jamiyya Africaye Cotonou lan tədindən. Sa shiye de Gaulle ye &quot;economic blackmail&quot; kəla lardəwa kərmai kəlabeyen sədin dəga zorzənadən kuru Nigerro kərmai kəlabe məradəzənadən, shiye wakilla majaliskuye ngəwu kəla lamarranzəyen sabsəna.[3] Adəye səkə am kura'a Jacques Foccart-a, Pierre Messmer-a Houphouët-Boigny-a ye Bakary'a wurtəro shawari cado. Gumnati kərmai kərmai colonialbe Louis Rolletdə (zauro nəm sulhu sədinro turin) Don Jean Colombani [fr] ye sha falzəna, shidoni kampain kura kəla karno &quot;yes&quot; kəla referendumben dawarzənadə. Sonyayi, Colombanidə rokko general kəmburam Raoul Salanyen cidazəna kəla am kərmuye bəladiya Sawabayero turindəro suwudə kuru am bəladiyayedəro njistəgəro.[3] Adəye kənasar kam &quot;yes&quot; ye suro referendum Nigeriayedən suwudəna. Ngawo kənasar karnoye adəyen, hukuma Faransaye Bakary'a kərmaidən cotto duzana, shiga Diori'a falza kuru karno bəlin Territorial Assembly Nigerye dawarzana - kuru waltə kampain kəla am gawilmayen - kərmai Dioriye dunotəro.[3]

Gargam
Ngawo kərmai Nigerye 2023 lan sətanayen, Junta dəye su'a na'a Faransaye'a faltə badiwono &quot;Avenue General Charles de Gaulle&quot; dəwo sunzə faltə &quot;Avenue Djibo Bakary&quot; ro kalaktəna də daraja Bakary ye nankaro.[4]
=== Laminate ===</text>
      <sha1>lphcuwxpqgt3in5aubbr252ybqlsmpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29975</id>
      <parentid>29974</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T14:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umargana1</username>
        <id>21</id>
      </contributor>
      <origin>29975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2957" sha1="mawyr7f7xgk83pfbt0dqsk3rb8xuvdh" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe Nigerye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.

== Kǝnǝnga-a kuru cida-a ==
Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye Nigeria ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Félix Houphouët-Boigny'a kəriwuzana sau dareyedə hangal-hangallin kəla jamiyyadəyen kəla Faransayen səkkə kuru kəlanzə'a jamiyya Communist Faransayedən cintəzəna. Bakary ye shawari adəga zorzəna shiye wono, kawu gashiptə demokradiyabe suro jamiyyaben tədin susu kam falro warmatəgəro.[1] Attəson yayi, Houphouët ye am yakkə zuzəna (Diori-a, Ouezzin Coulibaly-a Mamadou Konaté-a) lai bəlində nasha gade-gade fatobero fantəgəro; cida adəye Bakary'a naptə secretary kura PPNben duwono.[2] Diori-a Boubou Hama-a ye kəla PPN yen kərmai sadənadən, Bakary ye jamiyya bəlin Sawaba, saa fuwuyedən kokkono. Daji shiga PPN lan duwada.[1]

Bakary də Mayor Niamey ye saa 1956 lan səta 1958 ro saadənan. 20 May 1957 lan səta 14 December 1958 ro saadənan, banama kura majalis gomnatiye ro wallono. Kawu kəntawube 26 kəntawu Julybe saa 1958lan səta kəntawu Octoberbe kawunzə 10 saa 1958ro saadənan, shidə kura majalis gomnati Nigerbe.

Suro kəntagə Julyye saa 1958 lan, hangal za kate Bakary-a sawanzə pro-France-a yedə waltə ciwono. Bakary ye zauro Charles de Gaulle ye referendum do kəla kərmai kurayen sədin dəga kasatsənyi loktu majalis jamiyya Africaye Cotonou lan tədindən. Sa shiye de Gaulle ye &quot;economic blackmail&quot; kəla lardəwa kərmai kəlabeyen sədin dəga zorzənadən kuru Nigerro kərmai kəlabe məradəzənadən, shiye wakilla majaliskuye ngəwu kəla lamarranzəyen sabsəna.[3] Adəye səkə am kura'a Jacques Foccart-a, Pierre Messmer-a Houphouët-Boigny-a ye Bakary'a wurtəro shawari cado. Gumnati kərmai kərmai colonialbe Louis Rolletdə (zauro nəm sulhu sədinro turin) Don Jean Colombani [fr] ye sha falzəna, shidoni kampain kura kəla karno &quot;yes&quot; kəla referendumben dawarzənadə. Sonyayi, Colombanidə rokko general kəmburam Raoul Salanyen cidazəna kəla am kərmuye bəladiya Sawabayero turindəro suwudə kuru am bəladiyayedəro njistəgəro.[3] Adəye kənasar kam &quot;yes&quot; ye suro referendum Nigeriayedən suwudəna. Ngawo kənasar karnoye adəyen, hukuma Faransaye Bakary'a kərmaidən cotto duzana, shiga Diori'a falza kuru karno bəlin Territorial Assembly Nigerye dawarzana - kuru waltə kampain kəla am gawilmayen - kərmai Dioriye dunotəro.[3]

== Gargam ==
Ngawo kərmai Nigerye 2023 lan sətanayen, Junta dəye su'a na'a Faransaye'a faltə badiwono &quot;Avenue General Charles de Gaulle&quot; dəwo sunzə faltə &quot;Avenue Djibo Bakary&quot; ro kalaktəna də daraja Bakary ye nankaro.[4]
=== Laminate ===</text>
      <sha1>mawyr7f7xgk83pfbt0dqsk3rb8xuvdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29976</id>
      <parentid>29975</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T14:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umargana1</username>
        <id>21</id>
      </contributor>
      <comment>/* Laminate */</comment>
      <origin>29976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3208" sha1="oiyabj8yr5jctnkxz4idco98l59c73j" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe Nigerye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.

== Kǝnǝnga-a kuru cida-a ==
Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye Nigeria ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Félix Houphouët-Boigny'a kəriwuzana sau dareyedə hangal-hangallin kəla jamiyyadəyen kəla Faransayen səkkə kuru kəlanzə'a jamiyya Communist Faransayedən cintəzəna. Bakary ye shawari adəga zorzəna shiye wono, kawu gashiptə demokradiyabe suro jamiyyaben tədin susu kam falro warmatəgəro.[1] Attəson yayi, Houphouët ye am yakkə zuzəna (Diori-a, Ouezzin Coulibaly-a Mamadou Konaté-a) lai bəlində nasha gade-gade fatobero fantəgəro; cida adəye Bakary'a naptə secretary kura PPNben duwono.[2] Diori-a Boubou Hama-a ye kəla PPN yen kərmai sadənadən, Bakary ye jamiyya bəlin Sawaba, saa fuwuyedən kokkono. Daji shiga PPN lan duwada.[1]

Bakary də Mayor Niamey ye saa 1956 lan səta 1958 ro saadənan. 20 May 1957 lan səta 14 December 1958 ro saadənan, banama kura majalis gomnatiye ro wallono. Kawu kəntawube 26 kəntawu Julybe saa 1958lan səta kəntawu Octoberbe kawunzə 10 saa 1958ro saadənan, shidə kura majalis gomnati Nigerbe.

Suro kəntagə Julyye saa 1958 lan, hangal za kate Bakary-a sawanzə pro-France-a yedə waltə ciwono. Bakary ye zauro Charles de Gaulle ye referendum do kəla kərmai kurayen sədin dəga kasatsənyi loktu majalis jamiyya Africaye Cotonou lan tədindən. Sa shiye de Gaulle ye &quot;economic blackmail&quot; kəla lardəwa kərmai kəlabeyen sədin dəga zorzənadən kuru Nigerro kərmai kəlabe məradəzənadən, shiye wakilla majaliskuye ngəwu kəla lamarranzəyen sabsəna.[3] Adəye səkə am kura'a Jacques Foccart-a, Pierre Messmer-a Houphouët-Boigny-a ye Bakary'a wurtəro shawari cado. Gumnati kərmai kərmai colonialbe Louis Rolletdə (zauro nəm sulhu sədinro turin) Don Jean Colombani [fr] ye sha falzəna, shidoni kampain kura kəla karno &quot;yes&quot; kəla referendumben dawarzənadə. Sonyayi, Colombanidə rokko general kəmburam Raoul Salanyen cidazəna kəla am kərmuye bəladiya Sawabayero turindəro suwudə kuru am bəladiyayedəro njistəgəro.[3] Adəye kənasar kam &quot;yes&quot; ye suro referendum Nigeriayedən suwudəna. Ngawo kənasar karnoye adəyen, hukuma Faransaye Bakary'a kərmaidən cotto duzana, shiga Diori'a falza kuru karno bəlin Territorial Assembly Nigerye dawarzana - kuru waltə kampain kəla am gawilmayen - kərmai Dioriye dunotəro.[3]

== Gargam ==
Ngawo kərmai Nigerye 2023 lan sətanayen, Junta dəye su'a na'a Faransaye'a faltə badiwono &quot;Avenue General Charles de Gaulle&quot; dəwo sunzə faltə &quot;Avenue Djibo Bakary&quot; ro kalaktəna də daraja Bakary ye nankaro.[4]
=== Laminate ===
[[Category:1922 births]]
[[Category:1998 deaths]]
[[Category:Nigerien independence activists]]
[[Category:People of French West Africa]]
[[Category:Nigerien socialists]]
[[Category:20th-century Nigerien politicians]]
[[Category:Zarma-Songhai people]]</text>
      <sha1>oiyabj8yr5jctnkxz4idco98l59c73j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29977</id>
      <parentid>29976</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T14:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umargana1</username>
        <id>21</id>
      </contributor>
      <origin>29977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3489" sha1="27rh3fhsqrnupo9xjgox9yz5yphae1n" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe Nigerye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.

== Kǝnǝnga-a kuru cida-a ==
Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye Nigeria ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Félix Houphouët-Boigny'a kəriwuzana sau dareyedə hangal-hangallin kəla jamiyyadəyen kəla Faransayen səkkə kuru kəlanzə'a jamiyya Communist Faransayedən cintəzəna. Bakary ye shawari adəga zorzəna shiye wono, kawu gashiptə demokradiyabe suro jamiyyaben tədin susu kam falro warmatəgəro.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-histoire_1-0&lt;/ref&gt; Attəson yayi, Houphouët ye am yakkə zuzəna (Diori-a, Ouezzin Coulibaly-a Mamadou Konaté-a) lai bəlində nasha gade-gade fatobero fantəgəro; cida adəye Bakary'a naptə secretary kura PPNben duwono.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-decalo97_2-0&lt;/ref&gt; Diori-a Boubou Hama-a ye kəla PPN yen kərmai sadənadən, Bakary ye jamiyya bəlin Sawaba, saa fuwuyedən kokkono. Daji shiga PPN lan duwada.[1]

Bakary də Mayor Niamey ye saa 1956 lan səta 1958 ro saadənan. 20 May 1957 lan səta 14 December 1958 ro saadənan, banama kura majalis gomnatiye ro wallono. Kawu kəntawube 26 kəntawu Julybe saa 1958lan səta kəntawu Octoberbe kawunzə 10 saa 1958ro saadənan, shidə kura majalis gomnati Nigerbe.

Suro kəntagə Julyye saa 1958 lan, hangal za kate Bakary-a sawanzə pro-France-a yedə waltə ciwono. Bakary ye zauro Charles de Gaulle ye referendum do kəla kərmai kurayen sədin dəga kasatsənyi loktu majalis jamiyya Africaye Cotonou lan tədindən. Sa shiye de Gaulle ye &quot;economic blackmail&quot; kəla lardəwa kərmai kəlabeyen sədin dəga zorzənadən kuru Nigerro kərmai kəlabe məradəzənadən, shiye wakilla majaliskuye ngəwu kəla lamarranzəyen sabsəna.[3] Adəye səkə am kura'a Jacques Foccart-a, Pierre Messmer-a Houphouët-Boigny-a ye Bakary'a wurtəro shawari cado. Gumnati kərmai kərmai colonialbe Louis Rolletdə (zauro nəm sulhu sədinro turin) Don Jean Colombani [fr] ye sha falzəna, shidoni kampain kura kəla karno &quot;yes&quot; kəla referendumben dawarzənadə. Sonyayi, Colombanidə rokko general kəmburam Raoul Salanyen cidazəna kəla am kərmuye bəladiya Sawabayero turindəro suwudə kuru am bəladiyayedəro njistəgəro.[3] Adəye kənasar kam &quot;yes&quot; ye suro referendum Nigeriayedən suwudəna. Ngawo kənasar karnoye adəyen, hukuma Faransaye Bakary'a kərmaidən cotto duzana, shiga Diori'a falza kuru karno bəlin Territorial Assembly Nigerye dawarzana - kuru waltə kampain kəla am gawilmayen - kərmai Dioriye dunotəro.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-histoire2_3-1&lt;/ref&gt;

== Gargam ==
Ngawo kərmai Nigerye 2023 lan sətanayen, Junta dəye su'a na'a Faransaye'a faltə badiwono &quot;Avenue General Charles de Gaulle&quot; dəwo sunzə faltə &quot;Avenue Djibo Bakary&quot; ro kalaktəna də daraja Bakary ye nankaro.&lt;ref&gt;https://www.rte.ie/news/newslens/2024/1016/1475711-niger&lt;/ref&gt;
=== Laminate ===
[[Category:1922 births]]
[[Category:1998 deaths]]
[[Category:Nigerien independence activists]]
[[Category:People of French West Africa]]
[[Category:Nigerien socialists]]
[[Category:20th-century Nigerien politicians]]
[[Category:Zarma-Songhai people]]</text>
      <sha1>27rh3fhsqrnupo9xjgox9yz5yphae1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29978</id>
      <parentid>29977</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T14:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umargana1</username>
        <id>21</id>
      </contributor>
      <origin>29978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3514" sha1="8n9m1wg2mxp0cpw6gphmprqtbr8pp7y" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Djibo Bakary''' (1922-16 April 1998) də siyasama kərmai kəlabe [[Niger]] ye lan kam kura. Bakary də shima am Nigeriaye buro salakye kərmai kura fatoye gozənadə tun kərmai Faransaye baditənzən. Shiga yanza Hamani Dioriye falzəna kawu kərmai kəlabe lardədəye səwandinro.

== Kǝnǝnga-a kuru cida-a ==
Djibo Bakary də shima secretary kura PPN ye wo - shi do ne dalami RDA ye [[Nigeria]] ye lan koktəna ma - badiyaram saa 1950s yen. Shiye kazadala RDA ye Félix Houphouët-Boigny'a kəriwuzana sau dareyedə hangal-hangallin kəla jamiyyadəyen kəla Faransayen səkkə kuru kəlanzə'a jamiyya Communist Faransayedən cintəzəna. Bakary ye shawari adəga zorzəna shiye wono, kawu gashiptə demokradiyabe suro jamiyyaben tədin susu kam falro warmatəgəro.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-histoire_1-0&lt;/ref&gt; Attəson yayi, Houphouët ye am yakkə zuzəna (Diori-a, Ouezzin Coulibaly-a Mamadou Konaté-a) lai bəlində nasha gade-gade fatobero fantəgəro; cida adəye Bakary'a naptə secretary kura PPNben duwono.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-decalo97_2-0&lt;/ref&gt; Diori-a Boubou Hama-a ye kəla PPN yen kərmai sadənadən, Bakary ye jamiyya bəlin Sawaba, saa fuwuyedən kokkono. Daji shiga PPN lan duwada.[1]

Bakary də Mayor [[Niemey|Niamey]] ye saa 1956 lan səta 1958 ro saadənan. 20 May 1957 lan səta 14 December 1958 ro saadənan, banama kura majalis gomnatiye ro wallono. Kawu kəntawube 26 kəntawu Julybe saa 1958lan səta kəntawu Octoberbe kawunzə 10 saa 1958ro saadənan, shidə kura majalis gomnati Nigerbe.

Suro kəntagə Julyye saa 1958 lan, hangal za kate Bakary-a sawanzə pro-France-a yedə waltə ciwono. Bakary ye zauro Charles de Gaulle ye referendum do kəla kərmai kurayen sədin dəga kasatsənyi loktu majalis jamiyya Africaye Cotonou lan tədindən. Sa shiye de Gaulle ye &quot;economic blackmail&quot; kəla lardəwa kərmai kəlabeyen sədin dəga zorzənadən kuru Nigerro kərmai kəlabe məradəzənadən, shiye wakilla majaliskuye ngəwu kəla lamarranzəyen sabsəna.[3] Adəye səkə am kura'a Jacques Foccart-a, Pierre Messmer-a Houphouët-Boigny-a ye Bakary'a wurtəro shawari cado. Gumnati kərmai kərmai colonialbe Louis Rolletdə (zauro nəm sulhu sədinro turin) Don Jean Colombani [fr] ye sha falzəna, shidoni kampain kura kəla karno &quot;yes&quot; kəla referendumben dawarzənadə. Sonyayi, Colombanidə rokko general kəmburam Raoul Salanyen cidazəna kəla am kərmuye bəladiya Sawabayero turindəro suwudə kuru am bəladiyayedəro njistəgəro.[3] Adəye kənasar kam &quot;yes&quot; ye suro referendum [[Nigeria]] yedən suwudəna. Ngawo kənasar karnoye adəyen, hukuma Faransaye Bakary'a kərmaidən cotto duzana, shiga Diori'a falza kuru karno bəlin Territorial Assembly Nigerye dawarzana - kuru waltə kampain kəla am gawilmayen - kərmai Dioriye dunotəro.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Djibo_Bakary#cite_ref-histoire2_3-1&lt;/ref&gt;

== Gargam ==
Ngawo kərmai Nigerye 2023 lan sətanayen, Junta dəye su'a na'a Faransaye'a faltə badiwono &quot;Avenue General Charles de Gaulle&quot; dəwo sunzə faltə &quot;Avenue Djibo Bakary&quot; ro kalaktəna də daraja Bakary ye nankaro.&lt;ref&gt;https://www.rte.ie/news/newslens/2024/1016/1475711-niger&lt;/ref&gt;
=== Laminate ===
[[Category:1922 births]]
[[Category:1998 deaths]]
[[Category:Nigerien independence activists]]
[[Category:People of French West Africa]]
[[Category:Nigerien socialists]]
[[Category:20th-century Nigerien politicians]]
[[Category:Zarma-Songhai people]]</text>
      <sha1>8n9m1wg2mxp0cpw6gphmprqtbr8pp7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Quantum mechanics</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3108</id>
    <revision>
      <id>29979</id>
      <timestamp>2026-08-29T18:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Quantum mechanicsdə''', kuruson shiga quantum physicslan nowotə, shima dawari ilmube fernobewo shidonyi halla awowabega kuru nurbega bayanjinmawo; hal donyi shiye fasalzənadə taidazə wajin cidiya ngal atomben, kuru ngəwusoro bayantəna kəla awo asutinbaro.[2]: 1.1 Fasalnzəga ​​kuru duluwuwanzəga ​​faidatəna nasha kadalan, suronzan quantum chemistry a, quantum biology a, quantum field theory a.  Mundə quantumbedə raksə fasal kada bayanj...&quot;</comment>
      <origin>29979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="jzfyhe8sc2lh3q2cx3c9uoellx0x3n0" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Quantum mechanicsdə''', kuruson shiga quantum physicslan nowotə, shima dawari ilmube fernobewo shidonyi halla awowabega kuru nurbega bayanjinmawo; hal donyi shiye fasalzənadə taidazə wajin cidiya ngal atomben, kuru ngəwusoro bayantəna kəla awo asutinbaro.[2]: 1.1 Fasalnzəga ​​kuru duluwuwanzəga ​​faidatəna nasha kadalan, suronzan quantum chemistry a, quantum biology a, quantum field theory a.

Mundə quantumbedə raksə fasal kada bayanjin shidonyi fiziya kurebedə raksə sədinbama. Fiziya kurebedə raksə lamarra alagəbe kada ngal noatalan (macroscopic a kuru (optical) microscopic a) bayanjin; son yaye, sandiga bayantəro sətin ba nəmgana submicroscopicbe (atomic a subatomic a) lan. Mechanics kureyedə raktə shiga quantum mechanics lan tuwandin namtə kasartə donyi mizan noatalan faidajinma.[3]

Fasal Quantumbedə shiye kəndaram kəllata shidonyi taman gade-gade energybega, momentumbega, angular momentumbega, kuru adadu gadega, gadezəna fasal kurebedəga shidonyi adadu adəga ngaltə gotəkotəlan. Ngaltəram fasal quantumbedə alamaram awowa sənanabega kuru wavesbega fəlejin (wave-particle duality), kuru datəram mbeji futə kalkallo daraja awo zahirbega zantəlan kawu ngaltə baditinno, kəndoram kamil kəndolan (kaida tawadə baaben).

Quantum mechanicsdə gana-ganan cizəna suro dawariya ilmube bayanna kəla asutu asutunabedəwo raktə shiga physics kurebe a kəltayinbaro, misallo sulhu Max Planckbe suro saa 1900 kəla kaziyi radiation tiyi-sələmbedən, kuru nəmsamənga ndikate duno-a nəmngəwu-a suro kakkadə Albert Einsteinbe saa 1905ben, shidəwo bayanna kəla fotoben cinadə. Adəbe jaraftə badiyarambelan mundəwa turinba asutəlan, shidonyi kərmaro sha notənadə “dawari ilmube kureye quantumbe” bega fuwutə mundə quantumbe suro saa 1920 bega suwudə suro saa 1920 belan Niels Bohr, Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg, Max Born, Paul Dirac gafsənanzagason. Nazari zamanbedə suro formalism konkomibe kadaben gattəna. Suro falnzaben, awo konkomibe shiro wave function gultindəbe bayan cin, alamaram waniye amplitudesben, kəla ayi ngaltəram awowa sənanabe dunonzaben, momentumben, kuru awowa gade zahirro suwudinben.

Overview-a kuru raayi-a faida-a
Mundə quantumbedə kolzə karewa a kuru halla nizam zahirbega somtin. Hayyamaro shilan faidatin nizam awowa sənana kurube: molecules, atoms kuru awowa sənana atomicbe. Futu fəletənadə shima molecules tuskaata atom duwu kada'a rojin,[4] amma adamganaro faidatədə kaziyi falsafabe səsangin, misallo sawa Wignerbe, kuru shiga dunya sammasoro faidatədə sambisoro zantəgənyi.[5] Zanna quantum mechanicsbedəga tawattəna ngaltəlan taidazə kalkalro. Misallo, fasaltəram quantum mechanicsbedə kəla kəltəram nurbega awoaben, shiga quantum electrodynamics (QED) lan notənadə, fuletəna kəla jarabidəga kasatsəna suro dalami 1ben suro saa 1012ben loktə alamaram magneticbe electronbedəga zantəyinlan.[6]

Shi jarabidəbe alamaramnzə muhimdə shima ngəwusoro raksə awo waajinmadəga tawatsəyinba, amma biya waneye cin. Konkomilan, waniye təwandin sha gotən squarebe tamanzə lamba kaziyiyabelan, sha notə waniye amplitudeben. Adə sha Born rule lan nowotə, sunzə ilmuma fiziyabe Max Born lan bowotin. Misallo, awo shiro quantum gultində alamanna electron yeyidəga bayantin kəndo waveben, shidonyi nasha ndasowosoga kəljinma samilan waniye amplitudeben. Shi Born rule dəga faidatə amplitudes adəro təwandin nəmngəwu faidabe na shi electron dəga təwandinma loktu shi jarabidəga tədinlan. Adə shima awo ngəlawo shi dawari ilmubedəye sədinmawo; raksə tawadəro na shi electrondəga təbandində guljinba. Shi Schrödinger equationdəbe samno mowontəbe amplitudebedəga kəllata shidonyi loktə fallan kara kuru samno mowontə amplitudebedəga gadero kəllata.[7]: 67–87.

Dalil fal donyi kaidawa konkomibe quantum mechanicsbedə shima sandiro awo zanzabe lamkate awowa ngaltinben. Shi jili nowatadəbe kaida tawadə baabedəye wono jilifi yayi awo shiro quantum particle gultindəga dawartəna yayi au futu hangal gənatə kəlanzən jarabidəga tədiya, muwonjinba zan kalkal kəla nazəben ngaltəben kuru loktə fallan ngaltə shi momentumbedəga.[7]–23.</text>
      <sha1>jzfyhe8sc2lh3q2cx3c9uoellx0x3n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radioactive decay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3109</id>
    <revision>
      <id>29980</id>
      <timestamp>2026-08-29T18:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Nəgəgərgərtəbe bannanzən''' (sha notə nuclearbe bannanzən, kəndobe baronzən, au nuclearbe tartəlan) shima tartif donyi kamil nucleusbe dunozəga kəgərtəlan fatsəyinmadən. Kare donyi suronzən nuclei tambo bama sha radioactivero gotin. Nowatadə jili yakkə awowa bannatabedə sandima alpha a, beta a kuru gamma a. Duno duno badə shima dawari donyi beta decaybe suwudinmawo, amma indi gafsənadə duno electromagneticbe a nuclearbe a sandiya su...&quot;</comment>
      <origin>29980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="8nqro81ollfkgmnjtfmk8fvqhsvm5gh" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Nəgəgərgərtəbe bannanzən''' (sha notə nuclearbe bannanzən, kəndobe baronzən, au nuclearbe tartəlan) shima tartif donyi kamil nucleusbe dunozəga kəgərtəlan fatsəyinmadən. Kare donyi suronzən nuclei tambo bama sha radioactivero gotin. Nowatadə jili yakkə awowa bannatabedə sandima alpha a, beta a kuru gamma a. Duno duno badə shima dawari donyi beta decaybe suwudinmawo, amma indi gafsənadə duno electromagneticbe a nuclearbe a sandiya sunotin.[1]

Bannatə radioactivebedə tartiffa jilifiyayibe nasha atom falben. Futə dawari ilmube quantumben, loktə atom laadə bannajinro notə muwonjinba, loktə atomdəbe kəndagəramzən muradətənyi.[2][3][4] Dasoson yayi, adadu atomsbe samunnamzən, awowa bannatabe sammalan bayantin awowa bannatabe sambisoro au reta kəngaben. Shi reta-kənənga atoms radioactivebedə zaumaro kura: tiyinzən səta saa dunyabedəga kozənaro saadəna.

Nucleus donyi wurtin madə sha botin ya-a awa-a radioisotope lan botin, kuru tartif adəbe gananzə yayi fero nuclidebe sutuluyin. Dawunbaro gammabe bannanzə au faltə surobe kəndaram nuclearbe karuwunzən, bannadə nuclearbe fafaltəlan jaza ferobe gozə shilan lamba gade-gade protonbe au neutronbe mbeji (au indison). Sa nəm nguwu proton ye də faltiya, atom gade chemical ye tuwandin.

Dunyalan awoa kemikalbe alamen təwandinma 28 mbeji sandidə radioactivewo, suronzan radionuclides 35 mbeji (awowa tulurdə falnzawoso radionuclides gade-gade indi mbeji) sandidə kawu loktu Nizam Kausube tətandindəro. Sandi 35 anyi sandiya radionuclides burosalaklan nowotə. Misalla nowatadə sandima yuraniwom kuru thorium, amma suronzan alamen təwandin kawu kuruwuro radioisotopes alamanna potassium-40. Radionuclides kəraudə falnzawoso suro awowa diyauben kara.

Gargam awowa asutənabe

Pierre a Marie Curie suro njim laboratorynza Parisbedən kawu saa 1907ro.
Henri Poincaré shima kusunyi kəla awowa radioactivitybe asutəben səkkə shiye kəra X-raysben sədin, shidəwo taidazə ilmuma fiziyabe Henri Becquerelga taasirzənadə.[5] Radioactivitydəga saa 1896 lan Becquerelbe səbandəna kuru kəlanzəlaro Marie Curiebe, loktə karewa phosphorescentben cidajindən. Karewa anyi suro sələmben walzayin ngawo nurro gasaanaben, kuru Becquerelbe zanzəna kəla nur donyi cathode-ray tubes X-raybedə phosphorescence'a leyata. Shiye tasa fotobedə warak sələmlan zaksə kuru manda phosphorescent kada kəlanzəro gənazəna. Jaza samma wofila hatta shiye manda uraniumbe faidatə badiwono. Shi manda uraniumbedə shima sələmro kalaksə shi tasadə warak sələmlan kəltəna yayi.

Sa X-ray dəga tətandin duno konnu lantərkiben, furtu duno radiationbedə awo ajabba. Suro saa 1899, Julius Elster a Hans Geitel a jarabtə faida’a sadəna kəla futu duno radioactivitybe fandoben, duno kasamlan sutuluwin ngaltəlan kuru duno sutuluwin diyalan ngaltəlan 300m cidiya mineben suro kau Harzbedən.[11] source of energy, adəye maananzə atoms faltinba dəga faltin loktu haskenzə sutuluyinlan. Suro saa 1900 Curiebe kasarzəna kəla awowa radioactivitybedəga karno kate awowa indi kalkalro mowonjinbaben: waniye dunodəga gənatənyi au awowa kemikalbedəga faltin.[11]: 112.

Rutherford shima kənauwalmiro asuzə awowa anyi samma fasal konkomibe fasalnzəga fasaltəlan bannatə. Rutherford a fuwuranzə Frederick Soddy adə sandima kən auwalmiro asuzana diwalla awowa bannatain kada səkə awowa falga awowa gadero kalaksayin. Ngawo adəben, doka radioactivebe faltəbe Fajans a Soddy adəga tətandəna karewa alphabe a betabega bayantəro.[12][13]</text>
      <sha1>8nqro81ollfkgmnjtfmk8fvqhsvm5gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29981</id>
      <parentid>29980</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T18:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="dbe4btu2vfdin6q7jje4ctp6alsvxce" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Nəgəgərgərtəbe bannanzən''' (sha notə nuclearbe bannanzən, kəndobe baronzən, au nuclearbe tartəlan) shima tartif donyi kamil nucleusbe dunozəga kəgərtəlan fatsəyinmadən. Kare donyi suronzən nuclei tambo bama sha radioactivero gotin. Nowatadə jili yakkə awowa bannatabedə sandima alpha a, beta a kuru gamma a. Duno duno badə shima dawari donyi beta decaybe suwudinmawo, amma indi gafsənadə duno electromagneticbe a nuclearbe a sandiya sunotin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Radioactive_decay#cite_note-edp-1&lt;/ref&gt;

Bannatə radioactivebedə tartiffa jilifiyayibe nasha atom falben. Futə dawari ilmube quantumben, loktə atom laadə bannajinro notə muwonjinba, loktə atomdəbe kəndagəramzən muradətənyi.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Radioactive_decay#cite_note-IntroductionToHealthPhysics-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Radioactive_decay#cite_note-RadiationOncologyPrimer-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Radioactive_decay#cite_note-4&lt;/ref&gt; Dasoson yayi, adadu atomsbe samunnamzən, awowa bannatabe sammalan bayantin awowa bannatabe sambisoro au reta kəngaben. Shi reta-kənənga atoms radioactivebedə zaumaro kura: tiyinzən səta saa dunyabedəga kozənaro saadəna.

Nucleus donyi wurtin madə sha botin ya-a awa-a radioisotope lan botin, kuru tartif adəbe gananzə yayi fero nuclidebe sutuluyin. Dawunbaro gammabe bannanzə au faltə surobe kəndaram nuclearbe karuwunzən, bannadə nuclearbe fafaltəlan jaza ferobe gozə shilan lamba gade-gade protonbe au neutronbe mbeji (au indison). Sa nəm nguwu proton ye də faltiya, atom gade chemical ye tuwandin.

Dunyalan awoa kemikalbe alamen təwandinma 28 mbeji sandidə radioactivewo, suronzan radionuclides 35 mbeji (awowa tulurdə falnzawoso radionuclides gade-gade indi mbeji) sandidə kawu loktu Nizam Kausube tətandindəro. Sandi 35 anyi sandiya radionuclides burosalaklan nowotə. Misalla nowatadə sandima yuraniwom kuru thorium, amma suronzan alamen təwandin kawu kuruwuro radioisotopes alamanna potassium-40. Radionuclides kəraudə falnzawoso suro awowa diyauben kara.

Gargam awowa asutənabe

Pierre a Marie Curie suro njim laboratorynza Parisbedən kawu saa 1907ro.
Henri Poincaré shima kusunyi kəla awowa radioactivitybe asutəben səkkə shiye kəra X-raysben sədin, shidəwo taidazə ilmuma fiziyabe Henri Becquerelga taasirzənadə.[5] Radioactivitydəga saa 1896 lan Becquerelbe səbandəna kuru kəlanzəlaro Marie Curiebe, loktə karewa phosphorescentben cidajindən. Karewa anyi suro sələmben walzayin ngawo nurro gasaanaben, kuru Becquerelbe zanzəna kəla nur donyi cathode-ray tubes X-raybedə phosphorescence'a leyata. Shiye tasa fotobedə warak sələmlan zaksə kuru manda phosphorescent kada kəlanzəro gənazəna. Jaza samma wofila hatta shiye manda uraniumbe faidatə badiwono. Shi manda uraniumbedə shima sələmro kalaksə shi tasadə warak sələmlan kəltəna yayi.

Sa X-ray dəga tətandin duno konnu lantərkiben, furtu duno radiationbedə awo ajabba. Suro saa 1899, Julius Elster a Hans Geitel a jarabtə faida’a sadəna kəla futu duno radioactivitybe fandoben, duno kasamlan sutuluwin ngaltəlan kuru duno sutuluwin diyalan ngaltəlan 300m cidiya mineben suro kau Harzbedən.[11] source of energy, adəye maananzə atoms faltinba dəga faltin loktu haskenzə sutuluyinlan. Suro saa 1900 Curiebe kasarzəna kəla awowa radioactivitybedəga karno kate awowa indi kalkalro mowonjinbaben: waniye dunodəga gənatənyi au awowa kemikalbedəga faltin.[11]: 112.

Rutherford shima kənauwalmiro asuzə awowa anyi samma fasal konkomibe fasalnzəga fasaltəlan bannatə. Rutherford a fuwuranzə Frederick Soddy adə sandima kən auwalmiro asuzana diwalla awowa bannatain kada səkə awowa falga awowa gadero kalaksayin. Ngawo adəben, doka radioactivebe faltəbe Fajans a Soddy adəga tətandəna karewa alphabe a betabega bayantəro.[12][13]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>dbe4btu2vfdin6q7jje4ctp6alsvxce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>General relativity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3110</id>
    <revision>
      <id>29982</id>
      <timestamp>2026-08-29T18:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Nəmkam awo sammabe''', kuruson shiga tiwori nəmkamye sammason nowotə, kuru Einsteinbe nazariyanzə gəratəyewo, shima nazariya geometricbe kəla gəratəyewo shido Albert Einsteinbe suro kəntagə Mayuben baksənama suro saa 1916ben kuru shima bayando kasatkata kəla gəratə awowa kurakuraben suro fiziya zamanben. Shi nəmkam ndikate awoa sammasobedə shima nəmkam ndikate awoa taganasbedəga suwudə kuru shi Isaac Newtonbe kaidaanzə dunya sammason m...&quot;</comment>
      <origin>29982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5184" sha1="3meaupofuv1fxxy66zq8xk1b6oj5sph" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Nəmkam awo sammabe''', kuruson shiga tiwori nəmkamye sammason nowotə, kuru Einsteinbe nazariyanzə gəratəyewo, shima nazariya geometricbe kəla gəratəyewo shido Albert Einsteinbe suro kəntagə Mayuben baksənama suro saa 1916ben kuru shima bayando kasatkata kəla gəratə awowa kurakuraben suro fiziya zamanben. Shi nəmkam ndikate awoa sammasobedə shima nəmkam ndikate awoa taganasbedəga suwudə kuru shi Isaac Newtonbe kaidaanzə dunya sammason mattəgəyedə ngalwozəgəna, bayan fal kəla mattə mattəben cina namtə alamaram geometricbe lamar dunyabea kuru loktua a, au futu-diyawu dunyabe loktua dunyabea. Hasatanma, shi duno spacetimebedə daataro duno-a, momentum-a, kuru kazəyi awo jilifi yayibe-a letana, suronzan matter-a kuru radiation-a mbeji. Alakadə Einsteinbe nasha equationnzəbe bayanzəna, tartif kənindimibe nəmgade equationbe. John Archibald Wheeler ye kasarrataro wono: &quot;Loktu-nabedə futu awodəbe lejinno guljin; awodəbe loktu-nabedə futu kərtəyinno guljin.&quot;

Newtonbe dokanzə kəla dunyabe gravitybedə, shidəwo gravity suro mechanics kureben bayanzənadə, raktə shiga turin kəla zan kəla nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoben kəla shi geometry loktu samibedəwo nasha samtəram awoa kadaben. Zanna gade kəla awoa sammasoye nəmkam ndikate awoa sammasoben, attəson, sandidə kaida Newtonbe kəla dunyabe gravityben suro physics kurebedən kozana. Sandi zanna anyi kəla loktu kotəben kara, shi geometry of the space a, təgəndo tiyibe suro free fallben, kuru tartəgə nurbe a, kuru suronzan gravitybe loktunzəa tartəgə a, gravitational lensing a, shi gravitational redshift of light a, loktu Shapirobe taktəga, singularities a kuru black holes a. Kuwa kərmadəro, jarabi sammaso kəla general relativityben dawari ilmubedəga kasatsana. Shi sulhu loktu-təngatəgəma kəla general relativityben andega banazəgə gargam dunyabedəga suro awoa kozəna-a fuwube-aro sutuluwin, kuru shima fasal zamanbe kəla cosmologyben suwudə, adəbe səkə Big Bang a kuru cosmic microwave background radiation a təbandəna. Ngawo dawariya ilmube gade kada kənjoben yayi, shi general relativitydə shima dawari ilmube butuwo kuru bayanna kəla awoa ngaltəben kalkalzənawo.

Nəmkam ndikate awowa sammabega doka quantumbe physicsbedə shima kaziyiwo, dasoson yayi, dawari ilmube kəlanzəlaro kalkaljinma kəla quantumbe gravityben təbandənyi. Kuwa yayi notənyi futu shi gravitydəga awoa yakkə non-gravitybedəga kəltin: dunoa, duno ba a kuru electromagnetic a.

Shi dawari ilmube Einsteinbedə suronzən faidaa astrophysicalbe mbeji, suronzan zan kəla black holesben mbeji—nashawa samibe duwo na-a loktu-a bannatəna futu abima, nurma, sandilan təmoyinbaro. Black holesdə shima dareram shillewuwa kurakurabewo. Microquasars a kuru galactic nuclei cidajinmadə sandima bəlaa sələm shillewubewo kuru bəlaa sələm kurawo. Kuruson shi gravitational lensingdəga zanzəna, na shi nurdəbe dungoktənzədə jaza fotowa bannata kuru fotoa kada kəla awoa shillewube cintəben suwudin. Zanna gadesodəbe suronzan nəmmbeji gravitational wavesbe mbeji, shidəwo daataro asuzanadəbe kəlakəl physicsbe LIGO-a kuru nashaa asutəbe gadeso-aye. Ngawo adəben, nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoye dalil fandoram cosmologybe kəla dunya tartəyinben suwudəna.

Shiga zaumaro kasattəna kəla shima dawari ilmube nəmshawa isawube ajabbawo, shi general relativitydə ngəwusoro shiga bayantin kəla &quot;shima zaumaro shawawo suro dawari ilmube zahirre mbeji sammasoben.&quot;[2]

Gargam
Hawar kura-kura: Gargam nəmkam ndikate awowa sammabe-a kuru dawariya ilmube kurebe kəla gravityben-a
Henri Poincaré's 1905be dawari ilmube kəla fafaltə konnu lantərkibedə shima dawari ilmube nəmkam ndikate awowa sammabewo, duno mattəbe kuntenro. Amma sandi gafsənasoye təmanzadən shi gravitydə tiyinzən kara au electromagnetic furtunzəwo, shiye shawaria cina kəla shi nəmkam ndikate awolaabedə shima &quot;awolaa dalil futu andebe ngaltəben kara&quot;. Suro dawari ilmubedən, shiye shawari cina kəla waves gravitationalbedə kaso nurben tartəyinno.[3] Ngawo loktu ganayen, Einsteinye taktə badiwono kəla futu nəmkərawu nəmkərawu suro fasalnzə nəmkamyedəro kəljinno. Suro saa 1907, jarabi tafakarbe kəskelan badizə shilan asutəma suro free fallben (FFO) mbeji, shiye awo shiro saa uskuro kulashi kəla relativistic theory of gravityben badiwono. Ngawo letəgəram kadaa kuru baditə kattuwuaben, cidanzədə dajiramzə shima Prussian Academy of Sciencero suro kəntagə Nuwambabe saa 1915ben bayanna kəla awo shiro Einsteinbe fannu equationben nowatadə, shidəwo dawari ilmube Einsteinbe kəla nəmkamzaben suwudənadə.[4] Equation adəbe bayanzəna futə geometry na-a loktə-abedəga awo jilifi yayi kuru radiation mbejidəga taasirjin.[5] Jili non-Euclidean geometrybedə, shiga Riemannian geometrylan bowotində, shima Einsteinro banazəgə nəmkam ndikate awoa sammasobe suwudə futu shiye fasal isawube faidaadə suwudə shilan raayiwanzə zahirro kəla gravityben kalkalzəna.[6] Raayi adə ilmuma isawube Marcel Grossmannbe fəlezəna kuru Grossmann-a Einstein-aye suro saa 1913ben baksana.[7]</text>
      <sha1>3meaupofuv1fxxy66zq8xk1b6oj5sph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29983</id>
      <parentid>29982</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T18:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5475" sha1="ry7ie03fin5p1qle3dls34x8f77udqd" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Nəmkam awo sammabe''', kuruson shiga tiwori nəmkamye sammason nowotə, kuru Einsteinbe nazariyanzə gəratəyewo, shima nazariya geometricbe kəla gəratəyewo shido Albert Einsteinbe suro kəntagə Mayuben baksənama suro saa 1916ben kuru shima bayando kasatkata kəla gəratə awowa kurakuraben suro fiziya zamanben. Shi nəmkam ndikate awoa sammasobedə shima nəmkam ndikate awoa taganasbedəga suwudə kuru shi Isaac Newtonbe kaidaanzə dunya sammason mattəgəyedə ngalwozəgəna, bayan fal kəla mattə mattəben cina namtə alamaram geometricbe lamar dunyabea kuru loktua a, au futu-diyawu dunyabe loktua dunyabea. Hasatanma, shi duno spacetimebedə daataro duno-a, momentum-a, kuru kazəyi awo jilifi yayibe-a letana, suronzan matter-a kuru radiation-a mbeji. Alakadə Einsteinbe nasha equationnzəbe bayanzəna, tartif kənindimibe nəmgade equationbe. John Archibald Wheeler ye kasarrataro wono: &quot;Loktu-nabedə futu awodəbe lejinno guljin; awodəbe loktu-nabedə futu kərtəyinno guljin.&quot;

Newtonbe dokanzə kəla dunyabe gravitybedə, shidəwo gravity suro mechanics kureben bayanzənadə, raktə shiga turin kəla zan kəla nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoben kəla shi geometry loktu samibedəwo nasha samtəram awoa kadaben. Zanna gade kəla awoa sammasoye nəmkam ndikate awoa sammasoben, attəson, sandidə kaida Newtonbe kəla dunyabe gravityben suro physics kurebedən kozana. Sandi zanna anyi kəla loktu kotəben kara, shi geometry of the space a, təgəndo tiyibe suro free fallben, kuru tartəgə nurbe a, kuru suronzan gravitybe loktunzəa tartəgə a, gravitational lensing a, shi gravitational redshift of light a, loktu Shapirobe taktəga, singularities a kuru black holes a. Kuwa kərmadəro, jarabi sammaso kəla general relativityben dawari ilmubedəga kasatsana. Shi sulhu loktu-təngatəgəma kəla general relativityben andega banazəgə gargam dunyabedəga suro awoa kozəna-a fuwube-aro sutuluwin, kuru shima fasal zamanbe kəla cosmologyben suwudə, adəbe səkə Big Bang a kuru cosmic microwave background radiation a təbandəna. Ngawo dawariya ilmube gade kada kənjoben yayi, shi general relativitydə shima dawari ilmube butuwo kuru bayanna kəla awoa ngaltəben kalkalzənawo.

Nəmkam ndikate awowa sammabega doka quantumbe physicsbedə shima kaziyiwo, dasoson yayi, dawari ilmube kəlanzəlaro kalkaljinma kəla quantumbe gravityben təbandənyi. Kuwa yayi notənyi futu shi gravitydəga awoa yakkə non-gravitybedəga kəltin: dunoa, duno ba a kuru electromagnetic a.

Shi dawari ilmube Einsteinbedə suronzən faidaa astrophysicalbe mbeji, suronzan zan kəla black holesben mbeji—nashawa samibe duwo na-a loktu-a bannatəna futu abima, nurma, sandilan təmoyinbaro. Black holesdə shima dareram shillewuwa kurakurabewo. Microquasars a kuru galactic nuclei cidajinmadə sandima bəlaa sələm shillewubewo kuru bəlaa sələm kurawo. Kuruson shi gravitational lensingdəga zanzəna, na shi nurdəbe dungoktənzədə jaza fotowa bannata kuru fotoa kada kəla awoa shillewube cintəben suwudin. Zanna gadesodəbe suronzan nəmmbeji gravitational wavesbe mbeji, shidəwo daataro asuzanadəbe kəlakəl physicsbe LIGO-a kuru nashaa asutəbe gadeso-aye. Ngawo adəben, nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoye dalil fandoram cosmologybe kəla dunya tartəyinben suwudəna.

Shiga zaumaro kasattəna kəla shima dawari ilmube nəmshawa isawube ajabbawo, shi general relativitydə ngəwusoro shiga bayantin kəla &quot;shima zaumaro shawawo suro dawari ilmube zahirre mbeji sammasoben.&quot;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/General_relativity#cite_note-:0-2&lt;/ref&gt;

Gargam
Hawar kura-kura: Gargam nəmkam ndikate awowa sammabe-a kuru dawariya ilmube kurebe kəla gravityben-a
Henri Poincaré's 1905be dawari ilmube kəla fafaltə konnu lantərkibedə shima dawari ilmube nəmkam ndikate awowa sammabewo, duno mattəbe kuntenro. Amma sandi gafsənasoye təmanzadən shi gravitydə tiyinzən kara au electromagnetic furtunzəwo, shiye shawaria cina kəla shi nəmkam ndikate awolaabedə shima &quot;awolaa dalil futu andebe ngaltəben kara&quot;. Suro dawari ilmubedən, shiye shawari cina kəla waves gravitationalbedə kaso nurben tartəyinno.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/General_relativity#cite_note-3&lt;/ref&gt; Ngawo loktu ganayen, Einsteinye taktə badiwono kəla futu nəmkərawu nəmkərawu suro fasalnzə nəmkamyedəro kəljinno. Suro saa 1907, jarabi tafakarbe kəskelan badizə shilan asutəma suro free fallben (FFO) mbeji, shiye awo shiro saa uskuro kulashi kəla relativistic theory of gravityben badiwono. Ngawo letəgəram kadaa kuru baditə kattuwuaben, cidanzədə dajiramzə shima Prussian Academy of Sciencero suro kəntagə Nuwambabe saa 1915ben bayanna kəla awo shiro Einsteinbe fannu equationben nowatadə, shidəwo dawari ilmube Einsteinbe kəla nəmkamzaben suwudənadə.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/General_relativity#cite_note-4&lt;/ref&gt; Equation adəbe bayanzəna futə geometry na-a loktə-abedəga awo jilifi yayi kuru radiation mbejidəga taasirjin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/General_relativity#cite_note-5&lt;/ref&gt; Jili non-Euclidean geometrybedə, shiga Riemannian geometrylan bowotində, shima Einsteinro banazəgə nəmkam ndikate awoa sammasobe suwudə futu shiye fasal isawube faidaadə suwudə shilan raayiwanzə zahirro kəla gravityben kalkalzəna.[6] Raayi adə ilmuma isawube Marcel Grossmannbe fəlezəna kuru Grossmann-a Einstein-aye suro saa 1913ben baksana.[7]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>ry7ie03fin5p1qle3dls34x8f77udqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Special relativity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3111</id>
    <revision>
      <id>29984</id>
      <timestamp>2026-08-29T18:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Suro physicsben''', shi dawari ilmube taganasbedə, au biya biya awo kəskedə, shima nazariya ilmu kimiyabe kəla nəmkam ndikate dunya-a loktu-aben. Suro kakkadə Albert Einsteinbe saa 1905ben, &quot;Kəla Electrodynamics Tiyiwa Təgəndoben&quot;, shi dawari ilmubedə futu awoa indi baslan kara:[p 1][1][2]  Shi doka physicsbedə faltinbawo (samən) suro inertial frames referencebe sammason (maana, frames referencebedəwo acceleration bawo). Adə shima nowotə kai...&quot;</comment>
      <origin>29984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="1a0d9sj2wb098ohf5jlzyoveryawiiy" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Suro physicsben''', shi dawari ilmube taganasbedə, au biya biya awo kəskedə, shima nazariya ilmu kimiyabe kəla nəmkam ndikate dunya-a loktu-aben. Suro kakkadə Albert Einsteinbe saa 1905ben, &quot;Kəla Electrodynamics Tiyiwa Təgəndoben&quot;, shi dawari ilmubedə futu awoa indi baslan kara:[p 1][1][2]

Shi doka physicsbedə faltinbawo (samən) suro inertial frames referencebe sammason (maana, frames referencebedəwo acceleration bawo). Adə shima nowotə kaida nəmkarəngəben.
Shi nəmduno nurbedə suro awoa deben dəwo hangal gənatəmaso sammasoro fal, təgəndo na nurbedə au hangal gənatəma muradətənyi. Adəga nowotə kaida nurbe sambisoro faltinbaro, au kaida nurbe kasonzə faltinbaro.
Shi dawari burosalakbedə shiga burosalaklan Galileo Galilei shima sutuluwu (wune Galileanbe nəmgadetənzə).

Samno
Relativitydə shima dawari ilmube duwo awoa ngəwuro lezayinmadəga kalkalro bayanjinmawo. Relativitydə raayi loktudə ndarason kalkalro lejin suro dunyaben falzəna kuru raayi bəlin shi loktudə awo kəlanzəlaro lejin sammaso gade-gaden lejin. Loktudə raktə bayantin kəla agogoben ticks isaptəlan. Agogowa təgəndinsodə hangallin lezain. Awowa indi loktu fallan ngaltənadə kəla agogo na falyen loktu gade-gaden wakajin agogo təgəndinlan ngaltiya. Kaso do suro awo nowatayen təbandində, fulutədə asutinba. Nasha kaso konnubedən fulutədə zauro faidaa. Nasha relativistic speeds anyiben, awoa zahirro waajinma gade kadadə asutin awoa relativity taganasbedəga surodən gənatəlan.[3]

Futu
Shi dawari ilmube shiro special relativity gultində ilmu isawube bas məradəzəna martawa mowonti kuraben, shidə zaumaro nowata suro mauduwua physics zamanben. Kuruson shiye asutəndedəga faljin, musammanno asutənde kəla loktuben.[3]: ix Kəla postulates au zanna indiben gartəna, dalilla kada zayin.

Sandi postulates indidə sammaso hangal gənazayin kəla am hangal gənatəmasodəbe nəmkaso sambisoro kamanzaa lezayinno. Shi postulate buro salakbedə, shi kaida relativitybedə, wono shi doka physicsbedə awoa dəwo naptə cotto dasagənadəro təngatəgənyi: misallo, kam hangal gənatəmadə suro maara cidiben awoa alakkata suro maara cidiben dasagənadəga surin waneye shi maara cididə lejin au lejinbaro turin.[3]: 5 Shi postulate kənindimidə, constant speys traveltation of kaso fallan waneye nur suro tashadəyen ngalzayin au nur maara cidiye lejinlan. Nur do tasha lan səta maara cidiyero lejin də kasonzə tilo, jilifi yayi maara cidiye lejin yayi.[3]: 25

Suro dawari ilmube kəla nəmkamzaben, awoa indidə kəltana fasari &quot;relative speed&quot;bedəga falzayin. Susu asutə kəske nəmcintə bəlawurotəbedə loktu tətənadən yaktəben, shi dawari ilmube bəlindəbe kaso konnubedə shima kaso zauro mowonjinmawo. Suro relativity taganasben, nəmcintə cidilan loktu fallan loktu fallan futu agogo təgəndinbedəye kaso suwudinba futu cidilan turinro factor mewulan.[3]: 28</text>
      <sha1>1a0d9sj2wb098ohf5jlzyoveryawiiy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29985</id>
      <parentid>29984</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T18:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="ft6xh0d9yx0hluuemwoq8fx7df1h19n" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Suro physicsben''', shi dawari ilmube taganasbedə, au biya biya awo kəskedə, shima nazariya ilmu kimiyabe kəla nəmkam ndikate dunya-a loktu-aben. Suro kakkadə Albert Einsteinbe saa 1905ben, &quot;Kəla Electrodynamics Tiyiwa Təgəndoben&quot;, shi dawari ilmubedə futu awoa indi baslan kara:[p 1]&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special_relativity#cite_note-Griffiths-2013-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special_relativity#cite_note-Jackson-1999-3&lt;/ref&gt;

Shi doka physicsbedə faltinbawo (samən) suro inertial frames referencebe sammason (maana, frames referencebedəwo acceleration bawo). Adə shima nowotə kaida nəmkarəngəben.
Shi nəmduno nurbedə suro awoa deben dəwo hangal gənatəmaso sammasoro fal, təgəndo na nurbedə au hangal gənatəma muradətənyi. Adəga nowotə kaida nurbe sambisoro faltinbaro, au kaida nurbe kasonzə faltinbaro.
Shi dawari burosalakbedə shiga burosalaklan Galileo Galilei shima sutuluwu (wune Galileanbe nəmgadetənzə).

Samno
Relativitydə shima dawari ilmube duwo awoa ngəwuro lezayinmadəga kalkalro bayanjinmawo. Relativitydə raayi loktudə ndarason kalkalro lejin suro dunyaben falzəna kuru raayi bəlin shi loktudə awo kəlanzəlaro lejin sammaso gade-gaden lejin. Loktudə raktə bayantin kəla agogoben ticks isaptəlan. Agogowa təgəndinsodə hangallin lezain. Awowa indi loktu fallan ngaltənadə kəla agogo na falyen loktu gade-gaden wakajin agogo təgəndinlan ngaltiya. Kaso do suro awo nowatayen təbandində, fulutədə asutinba. Nasha kaso konnubedən fulutədə zauro faidaa. Nasha relativistic speeds anyiben, awoa zahirro waajinma gade kadadə asutin awoa relativity taganasbedəga surodən gənatəlan.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special_relativity#cite_note-Mermin-2009-4&lt;/ref&gt;

Futu
Shi dawari ilmube shiro special relativity gultində ilmu isawube bas məradəzəna martawa mowonti kuraben, shidə zaumaro nowata suro mauduwua physics zamanben. Kuruson shiye asutəndedəga faljin, musammanno asutənde kəla loktuben.[3]: ix Kəla postulates au zanna indiben gartəna, dalilla kada zayin.

Sandi postulates indidə sammaso hangal gənazayin kəla am hangal gənatəmasodəbe nəmkaso sambisoro kamanzaa lezayinno. Shi postulate buro salakbedə, shi kaida relativitybedə, wono shi doka physicsbedə awoa dəwo naptə cotto dasagənadəro təngatəgənyi: misallo, kam hangal gənatəmadə suro maara cidiben awoa alakkata suro maara cidiben dasagənadəga surin waneye shi maara cididə lejin au lejinbaro turin.[3]: 5 Shi postulate kənindimidə, constant speys traveltation of kaso fallan waneye nur suro tashadəyen ngalzayin au nur maara cidiye lejinlan. Nur do tasha lan səta maara cidiyero lejin də kasonzə tilo, jilifi yayi maara cidiye lejin yayi.[3]: 25

Suro dawari ilmube kəla nəmkamzaben, awoa indidə kəltana fasari &quot;relative speed&quot;bedəga falzayin. Susu asutə kəske nəmcintə bəlawurotəbedə loktu tətənadən yaktəben, shi dawari ilmube bəlindəbe kaso konnubedə shima kaso zauro mowonjinmawo. Suro relativity taganasben, nəmcintə cidilan loktu fallan loktu fallan futu agogo təgəndinbedəye kaso suwudinba futu cidilan turinro factor mewulan.[3]: 28

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>ft6xh0d9yx0hluuemwoq8fx7df1h19n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sound</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3112</id>
    <revision>
      <id>29986</id>
      <timestamp>2026-08-30T04:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Kowodə''' awo doni dunowa tartəyinma awo elasticbe men tartəyinma. Suro ilmu physicsben, shiga bayantəna kəla shi wave mechanicalbe kəla pressureben au awoa gade shiro samənzənaben (misallo, na faltə), amma suro ilmu physiological-psychologicalben shidə maananzədə futu fantəbe.[1] Koworo hangal gənatəgədə awoa alakkata sammason gade-gade yaye, səmo adamganabedə frequencies kowobe 20 Hz lan səta 20 kHz ro saadənadəro hangal gənatəyin...&quot;</comment>
      <origin>29986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="c5a7yub35q559ngbw0v7fxky1jrcjwg" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kowodə''' awo doni dunowa tartəyinma awo elasticbe men tartəyinma. Suro ilmu physicsben, shiga bayantəna kəla shi wave mechanicalbe kəla pressureben au awoa gade shiro samənzənaben (misallo, na faltə), amma suro ilmu physiological-psychologicalben shidə maananzədə futu fantəbe.[1] Koworo hangal gənatəgədə awoa alakkata sammason gade-gade yaye, səmo adamganabedə frequencies kowobe 20 Hz lan səta 20 kHz ro saadənadəro hangal gənatəyin. Ngawo adəben, waves acousticbedə suronzən waves longitudinalbe mashinye mbeji. Misallo faida-a kuru faidatə-a kowoyedə suronzan kaya-a, nzunduwa fotowa lətaribe-a, təlam ciye-a kuru nasha ilmu kimiyabe-a mbeji.

Ma'ana
Futu futu nzundube ANSI/ASA S1.1‐2013be koksənadə, futu kalmawa kowobe lardə Americabe, kowodə bayantəna:

&quot;(a) Oscillation suro dunoben, kazəyiya, awoa sənanabe faltənza, awoa sənanabe nəmcintənza, awoa gadeso, awoa dunowa suronzan tartəyin (misallo, elastic au viscous), au awoa tartəyinma anyibe kəlan.
(b) Awo səmobedə shido oscillationdəbe suro (a)ben bayantənadə.&quot;[2]
Ma'ana kowoye nasha indi adəye wono kowodə raktə gotin futu wave motion suro awo laayen, kuru shiga awo stimulusro sədin, au awo fantəye shiro excitation gultində shi doni kowo asutə suwudinma, kuru shiga awo fantəyero sədin.

Sa ANSI/ASA S1.1‐2013 ye bayan kalma kowoye do U.S. acoustics lan faidatin dəga cin, kuru shima karafka gana do bayan dəga zahirro bayanjin ma, [2] [b] physics a kuru engineering texts də nguwusoro bayanjin kəla awo do tartəyin ma. gǝrǝmtǝ. Nawa jili anyiye kowodəga bayanzana kəla awoa mashinyeben (misallo, duno au awoa sənanabe təgəndonza) shidəwo awoa dawu-dawulan bəlawurojinma kuru suronzan awoa dawu-dawulan nəmgade-gade mbeji (compressions a kuru rarefactions a), shi awodəwo asutəram asutəbe-a kuru nəmkalkal ilmu kimiyabe-aro gotənadə.[8][9][c]

Kowowa
Hawar kura: Acoustics
Acousticsdə shima kəra ilmu kimiyabe nasha kadabe kəla waves mashinye-a, vibration-a, kowo-a, ultrasound-a, kuru infrasound-a suro gasbe-a, nji-a, au awo cibbube-ayen. Ilmuma kimiyabe do fannu kowoye lan cidajin də sha acoustician lan bowotin, amma kam do ne ilmu kowoye gozəna də sha ilmuma kowoye gultin.[12] Shi nzunduma kowobedə, gadezəna, awo shiro hangalzəgənadə shima kowo gotə-a, faltə-a, tuskatə-a, kuru waltəm yasa-a.

Faidatə acousticsbedə nashawa zamanbe kadalan təwandin. Fannuwa sənanadəye suronzan aeroacoustics-a, alamawa kowobe-a, kowo garbe-a, bioacoustics-a, electroacoustics-a, kalla korbe-a, kowo kaiyyabe-a, kalla kaltəgə-a, psychoacoustics-a, mana-a, ultrasound-a, kowo cidiya njibe-a, kuru vibration-a mbeji.[13]</text>
      <sha1>c5a7yub35q559ngbw0v7fxky1jrcjwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29987</id>
      <parentid>29986</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T04:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="mknxzdhg5726jyr3uioccli8qmixzaf" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kowodə''' awo doni dunowa tartəyinma awo elasticbe men tartəyinma. Suro ilmu physicsben, shiga bayantəna kəla shi wave mechanicalbe kəla pressureben au awoa gade shiro samənzənaben (misallo, na faltə), amma suro ilmu physiological-psychologicalben shidə maananzədə futu fantəbe.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sound#cite_note-2&lt;/ref&gt; Koworo hangal gənatəgədə awoa alakkata sammason gade-gade yaye, səmo adamganabedə frequencies kowobe 20 Hz lan səta 20 kHz ro saadənadəro hangal gənatəyin. Ngawo adəben, waves acousticbedə suronzən waves longitudinalbe mashinye mbeji. Misallo faida-a kuru faidatə-a kowoyedə suronzan kaya-a, nzunduwa fotowa lətaribe-a, təlam ciye-a kuru nasha ilmu kimiyabe-a mbeji.

Ma'ana
Futu futu nzundube ANSI/ASA S1.1‐2013be koksənadə, futu kalmawa kowobe lardə Americabe, kowodə bayantəna:

&quot;(a) Oscillation suro dunoben, kazəyiya, awoa sənanabe faltənza, awoa sənanabe nəmcintənza, awoa gadeso, awoa dunowa suronzan tartəyin (misallo, elastic au viscous), au awoa tartəyinma anyibe kəlan.
(b) Awo səmobedə shido oscillationdəbe suro (a)ben bayantənadə.&quot;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sound#cite_note-ANSI-3&lt;/ref&gt;
Ma'ana kowoye nasha indi adəye wono kowodə raktə gotin futu wave motion suro awo laayen, kuru shiga awo stimulusro sədin, au awo fantəye shiro excitation gultində shi doni kowo asutə suwudinma, kuru shiga awo fantəyero sədin.

Sa ANSI/ASA S1.1‐2013 ye bayan kalma kowoye do U.S. acoustics lan faidatin dəga cin, kuru shima karafka gana do bayan dəga zahirro bayanjin ma, &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sound#cite_note-ANSI-3&lt;/ref&gt; [b] physics a kuru engineering texts də nguwusoro bayanjin kəla awo do tartəyin ma. gǝrǝmtǝ. Nawa jili anyiye kowodəga bayanzana kəla awoa mashinyeben (misallo, duno au awoa sənanabe təgəndonza) shidəwo awoa dawu-dawulan bəlawurojinma kuru suronzan awoa dawu-dawulan nəmgade-gade mbeji (compressions a kuru rarefactions a), shi awodəwo asutəram asutəbe-a kuru nəmkalkal ilmu kimiyabe-aro gotənadə.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sound#cite_note-OpenStaxSound-10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sound#cite_note-BritannicaSound-11&lt;/ref&gt;[c]

Kowowa
Hawar kura: Acoustics
Acousticsdə shima kəra ilmu kimiyabe nasha kadabe kəla waves mashinye-a, vibration-a, kowo-a, ultrasound-a, kuru infrasound-a suro gasbe-a, nji-a, au awo cibbube-ayen. Ilmuma kimiyabe do fannu kowoye lan cidajin də sha acoustician lan bowotin, amma kam do ne ilmu kowoye gozəna də sha ilmuma kowoye gultin.[12] Shi nzunduma kowobedə, gadezəna, awo shiro hangalzəgənadə shima kowo gotə-a, faltə-a, tuskatə-a, kuru waltəm yasa-a.

Faidatə acousticsbedə nashawa zamanbe kadalan təwandin. Fannuwa sənanadəye suronzan aeroacoustics-a, alamawa kowobe-a, kowo garbe-a, bioacoustics-a, electroacoustics-a, kalla korbe-a, kowo kaiyyabe-a, kalla kaltəgə-a, psychoacoustics-a, mana-a, ultrasound-a, kowo cidiya njibe-a, kuru vibration-a mbeji.[13]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>mknxzdhg5726jyr3uioccli8qmixzaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Velocity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3113</id>
    <revision>
      <id>29988</id>
      <timestamp>2026-08-30T04:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Velocity''' də shima ngaltəram kasoye nasha laa təgəndoye lan. Shidə asutə muhim suro kinematicsben, dalami mechanics kurebedəwo təgəndo awowa zahirbe bayanjinma. Velocity də shima nəm nguwu vector ye, ma'ananzə magnitude-a zawal-a indiso məradətəna sha bayantəro (velocity vector). Daraja scalarbedə (nəmngəwu) velocitybedə sha speed lan bowotin, nəmngəwudəwo mitalan ngaltinma second woson (m/s au m⋅s-1) suro SI (Nizam Dunyabe) niza...&quot;</comment>
      <origin>29988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="q3fj2mu0yt7wnadpa2yjx1xetm4s8up" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Velocity''' də shima ngaltəram kasoye nasha laa təgəndoye lan. Shidə asutə muhim suro kinematicsben, dalami mechanics kurebedəwo təgəndo awowa zahirbe bayanjinma. Velocity də shima nəm nguwu vector ye, ma'ananzə magnitude-a zawal-a indiso məradətəna sha bayantəro (velocity vector). Daraja scalarbedə (nəmngəwu) velocitybedə sha speed lan bowotin, nəmngəwudəwo mitalan ngaltinma second woson (m/s au m⋅s-1) suro SI (Nizam Dunyabe) nizamben. Misallo, &quot;mita 5 second woson&quot; scalar, amma &quot;mita 5 second woson gədi&quot; də vector. Kaso faltə mbejiro waljiya, zawal au indiso, daji awodə acceleration sədin gultin.

Ma'ana
Dawu-dawu velocitybe
Dajiram velocity awolaye loktu laan shima nanzǝ faltǝnzǝwo.
Δ
s
{\displaystyle \Delta s}, yaktə loktudəbe,
Δ
t
{\zaye fəletəbe \Delta t}, isawulan [1] cedo.
v
̄
=
Δ
s
Δ
t
.
{\zaye fǝletabe {\bar {v}}={\frac {\Delta s}{\Delta t}}.}

Velocity tiyibe

Misal velocity vs. graph loktube-a, kuru nəmkam ndikate velocity v kəla y-axisben, acceleration a (layi tangent kəli yakkədə daraja accelerationbe na gade-gaden kəla curveben wakilzayin) kuru na faltə s (na kərnawu cidiya curvebedən.)
Velocity tiyi awolabedə shima datəram velocitybewo loktə kuriro karəngəjinlan. Loktə ndaso yayi t, raktə somtin futə derivativebe nasha loktəben:[2]
v
=
lim
Δ
t
→
0
Δ
s
Δ
t
=
d
s
d
t
.
{\displaystyle {\alama {v}}=\lim _{{\Delta t}\to 0}{\frac {\Delta {\alama {s}}}{\Delta t}}={\frac {d{\alama {s}}}{dt}}.}

Suro equation adəben, suro awo falben asutin na cidiya velocityben kuru loktəben (v vs. t graph) shima faltəwo, s. Suro kalma somtəben, integral kəndo velocitybe v(t) də shima kəndo faltəbewo s(t). Suro fotodəyen, adə na yellow cidiya curvebedə'a tilojin.
s
=
∫
v

d
t
.
{\zaye fəletəbe {\alama kura {s}}=\int {\alama kura {v}}\ dt.}

Shi raayi velocity tiyibedə burolan awo asutinbaro turin yaye, waneye velocity do awodəbe bəlawurozə gozə kojinro gotin loktudən letə koljiya.

Nəm gade-gade ndikate kaso-a velocity-a
Hawar kura: Kaso

Nəmngəwu kinematicbe awowa sənanabe: nəmngəwu m, na r, nəmcintə v, nəmgana a.
Sandi kalma speed-a velocity-adə ngəwusoro faidatin futu awo laaye lejinro, kalma ilmu kimiyabedən sandidə gade. Kasodə, nəmkura scalarbe velocity vectorbedə, futu awodəbe kasonzə lejin bas fəlejin, amma kasodə awodəbe kasonzə-a zawalnzə-a fəlejin.[3][4][5]

Velocity sambisoro faltinbaro waljiya, awo laye kasonzǝ sambisoro zawal faltinbaro waljin. Zawal sambisoro faltinbadə awodəga diwal saklan təgəndoro dabcin, adə nankaro, velocity sambisoro faltinbadə maananzə lai saklan təgəndo kaso sambisoro faltinbalan.

Misallo, moto do awa fal lan kilomita 20 lan lejin də, diwal kokorrata lan, kasonzə sambisoro faltin ba, amma kasonzə sambisoro faltin ba dalil zawalnzə faltin nankaro. Daji, motodə acceleration sədinro gotəna.</text>
      <sha1>q3fj2mu0yt7wnadpa2yjx1xetm4s8up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29989</id>
      <parentid>29988</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T04:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="4xwu221wefcsaa6f840ds48e6vtfydg" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Velocity''' də shima ngaltəram kasoye nasha laa təgəndoye lan. Shidə asutə muhim suro kinematicsben, dalami mechanics kurebedəwo təgəndo awowa zahirbe bayanjinma. Velocity də shima nəm nguwu vector ye, ma'ananzə magnitude-a zawal-a indiso məradətəna sha bayantəro (velocity vector). Daraja scalarbedə (nəmngəwu) velocitybedə sha speed lan bowotin, nəmngəwudəwo mitalan ngaltinma second woson (m/s au m⋅s-1) suro SI (Nizam Dunyabe) nizamben. Misallo, &quot;mita 5 second woson&quot; scalar, amma &quot;mita 5 second woson gədi&quot; də vector. Kaso faltə mbejiro waljiya, zawal au indiso, daji awodə acceleration sədin gultin.

Ma'ana
Dawu-dawu velocitybe
Dajiram velocity awolaye loktu laan shima nanzǝ faltǝnzǝwo.
Δ
s
{\displaystyle \Delta s}, yaktə loktudəbe,
Δ
t
{\zaye fəletəbe \Delta t}, isawulan &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity#cite_note-1&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; cedo.
v
̄
=
Δ
s
Δ
t
.
{\zaye fǝletabe {\bar {v}}={\frac {\Delta s}{\Delta t}}.}&lt;/nowiki&gt;

Velocity tiyibe

Misal velocity vs. graph loktube-a, kuru nəmkam ndikate velocity v kəla y-axisben, acceleration a (layi tangent kəli yakkədə daraja accelerationbe na gade-gaden kəla curveben wakilzayin) kuru na faltə s (na kərnawu cidiya curvebedən.)
Velocity tiyi awolabedə shima datəram velocitybewo loktə kuriro karəngəjinlan. Loktə ndaso yayi t, raktə somtin futə derivativebe nasha loktəben:&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity#cite_note-2&lt;/ref&gt;
v
=
lim
Δ
t
→
0
Δ
s
Δ
t
=
d
s
d
t
.
{\displaystyle {\alama {v}}=\lim _&lt;nowiki&gt;{{\Delta t}\to 0}{\frac {\Delta {\alama {s}}&lt;/nowiki&gt;}{\Delta t}}={\frac {d{\alama {s}}}{dt}}.}

Suro equation adəben, suro awo falben asutin na cidiya velocityben kuru loktəben (v vs. t graph) shima faltəwo, s. Suro kalma somtəben, integral kəndo velocitybe v(t) də shima kəndo faltəbewo s(t). Suro fotodəyen, adə na yellow cidiya curvebedə'a tilojin.
s
=
∫
v

d
t
.
{\zaye fəletəbe {\alama kura {s}}=\int {\alama kura {v}}\ dt.}

Shi raayi velocity tiyibedə burolan awo asutinbaro turin yaye, waneye velocity do awodəbe bəlawurozə gozə kojinro gotin loktudən letə koljiya.

Nəm gade-gade ndikate kaso-a velocity-a
Hawar kura: Kaso

Nəmngəwu kinematicbe awowa sənanabe: nəmngəwu m, na r, nəmcintə v, nəmgana a.
Sandi kalma speed-a velocity-adə ngəwusoro faidatin futu awo laaye lejinro, kalma ilmu kimiyabedən sandidə gade. Kasodə, nəmkura scalarbe velocity vectorbedə, futu awodəbe kasonzə lejin bas fəlejin, amma kasodə awodəbe kasonzə-a zawalnzə-a fəlejin.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity#cite_note-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity#cite_note-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Velocity#cite_note-5&lt;/ref&gt;

Velocity sambisoro faltinbaro waljiya, awo laye kasonzǝ sambisoro zawal faltinbaro waljin. Zawal sambisoro faltinbadə awodəga diwal saklan təgəndoro dabcin, adə nankaro, velocity sambisoro faltinbadə maananzə lai saklan təgəndo kaso sambisoro faltinbalan.

Misallo, moto do awa fal lan kilomita 20 lan lejin də, diwal kokorrata lan, kasonzə sambisoro faltin ba, amma kasonzə sambisoro faltin ba dalil zawalnzə faltin nankaro. Daji, motodə acceleration sədinro gotəna.

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>4xwu221wefcsaa6f840ds48e6vtfydg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Speed of light</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3114</id>
    <revision>
      <id>29990</id>
      <timestamp>2026-08-30T04:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Kaso konnubed'''ə shima kaso waves lantarkiyewo. Nurdǝ suro kareya alama manzar au njiben hangallin bǝlagǝrojin; shiye kasonzǝ kuradǝ suro vacuumben kara. Kaso nurbe na delan shima awo zahirro sambisoro faltinbama shiro c gultinmadə (suro ISO-a IEC-aben c 0 {\zaye c_{0}}[4]), kalkallo 299792458 m⋅s-1.[2] Tawadə dalildə, tawadə dunyabe lan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurbe na delan bəlawurozənadə loktu 1⁄299792458 secondben. Daraja mita...&quot;</comment>
      <origin>29990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3774" sha1="a8susjjj4qbj602i8wgi42v7adeep9d" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kaso konnubed'''ə shima kaso waves lantarkiyewo. Nurdǝ suro kareya alama manzar au njiben hangallin bǝlagǝrojin; shiye kasonzǝ kuradǝ suro vacuumben kara. Kaso nurbe na delan shima awo zahirro sambisoro faltinbama shiro c gultinmadə (suro ISO-a IEC-aben
c
0
{\zaye c_{0}}[4]), kalkallo 299792458 m⋅s-1.[2] Tawadə dalildə, tawadə dunyabe lan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurbe na delan bəlawurozənadə loktu 1⁄299792458 secondben. Daraja mita 299,792,458 second falyin də alamanna kilomita biliyon 1 awa falyin; Awa fal lan mil miliyon 700. Ta’adir gade c be nankaro, awowa kadaro faidajin kuru nəmkuranzabe infobox dəga wune. Shi koridə, kaso konnubedə, maananzə kaso konnube na delan na ndason yayi na delan fəletənadən.[4]

Jili electromagnetic radiationbe sammaso, suronzan nur turinma mbeji, bəlawurozayin na delan kaso cben futu awoa ngəwu ba-a kuru awoa nadən lezayinso-a, misallo gravitational wavesso. Shi kaso konnubedə suro awoa deben shima awo hangal gənatəmaso sammasobe fal, nəmkasonza jilifi yayi. Dalil adəbe səkə, awoa ngəwu ba-a kuru waves-adə na cben bəlawurozayin suro awoa deben nəmgadetə shi sourcedəbe au inertial reference frame shi hangal gənatəmadəbe muradətənyi. Kaso nurbe suro awo deben shima datəgəram samibe kaso do bayanna, awo, au duno raksə samilan bəlawurojinmawo.[5][6][7] Particles donyi kuri gənyima nəmngəwunzadə raktə duwan c ro lejin amma ngaltema nazəyin ba, futə referenceben muradətənyi shidonyi kasonza ngaltənadən.

Nəmcintə kuruwu-a ngal hangal-a nankaro, shi kaso konnubedə taasir asutinma mbeji. Nur shillewuwabe ngəwuso kəla Dunyaben turunadə zaman cintuben təbandəna, daji adamganasoga kolzə tarihi dunyabe kərazayin awoa cintə sorinlan. Sa probes samibe cintəbe-a manatinma, awa kada gojin kawu signaldə bəlawurojinno. Suro komfutaben, kaso konnubedə shima taktə fantəgəbe ganadəga suwudin. Shi kaso nurbe na delan faidatin loktu ngaltə fartəyen nəmcintə kuru zaumaro kalkalro ngaltin.

Kaso do nur ye awowa zahirro tartəyin də, misallo glass au kasam, c yeyi gənyi; samunnam, kaso electromagnetic wavesbe nasha wayabedən (kaso konnu latərikibe) c-a kozəna. Adadu ndikate c a kuru kaso v shidonyi nurbe suro karewaben lejinmadə shima refractive index n karewadəbewo (n = ⁠
c
/
v
⁠). Misallo, nur turinmadəro, shi refractive index glassbedə shima 1.5 yeyi, maananzədə nur suro glassbedə na ⁠ lan bəlawurojin.
c
/
1.5
⁠ ≈ kilomita/s 200000 (mi/s 124000); nəm ngalwo kasamye nur turinbedə alamanna 1.0003, adə nankaro nəm kaso nurbe kasamlan alamanna 90 km/s (56 mi/s) yeyi c-a kozəna.

Suro nəmkam kəltəben, kaso luminalbedə raktə faidatin.[4] Loktuwalagǝ gadeson, awolagǝ au wavesdǝ alamaram nurga kozǝnaro bǝlagǝrojin, kuru shiga superluminal speed lan bowotin. Somtə kəske kəla kaso galaxies cintəbe dalil shi dunyadəbe faraktənzəben alamaram kaso nurbedəga kozəna, amma shi local velocitydəma raktə fasaltin. Ole Rømer buro salakkin fəlezəna kəla nurdə tiyinzən bəlawurojinba kəra kəla futu kəmballa Jupiterbe Ioben lejinben. Suro kakkadi saa 1865ben, James Clerk Maxwellbe shawari cina kəla nurdə shima wave lantarkiyewo kuru, adə nankaro, kasolan bəlawurojin c.[8] Albert Einsteinbe wono shi kaso nurbedə c kəla awo shiro inertial frame gultindəben shidə sambisoro faltinba kuru shidə namtə nurbedən kara.[9] Shiye kulashi kəla awoa shi postulate gultindəben suwudinmadəga sutuluwuna shi dawari ilmube kəla nəmkamzaben, kuru adəbe fəlezəna kəla shi parameter cdə faidanzə mbeji diya awoa nurbea kuru electromagnetism aben. Suro dawari nəmkamzaben, cdə na-a loktə-a kəljin kuru suro nəmngəwu-duno tiloben fəlejin, E = mc2.[10]</text>
      <sha1>a8susjjj4qbj602i8wgi42v7adeep9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>29991</id>
      <parentid>29990</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T04:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abba Khaleel</username>
        <id>1413</id>
      </contributor>
      <origin>29991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="pntt7jrcv8svgfonvxuzcavce1ntgs7" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Kaso konnubed'''&lt;nowiki&gt;ə shima kaso waves lantarkiyewo. Nurdǝ suro kareya alama manzar au njiben hangallin bǝlagǝrojin; shiye kasonzǝ kuradǝ suro vacuumben kara. Kaso nurbe na delan shima awo zahirro sambisoro faltinbama shiro c gultinmadə (suro ISO-a IEC-aben
c
0
{\zaye c_{0}}&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Speed_of_light#cite_note-IEC-site-6&lt;/ref&gt;), kalkallo 299792458 m⋅s-1.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Speed_of_light#cite_note-physconst-c-2&lt;/ref&gt; Tawadə dalildə, tawadə dunyabe lan, mitadə shima nəmkuruwu diwal nurbe na delan bəlawurozənadə loktu 1⁄299792458 secondben. Daraja mita 299,792,458 second falyin də alamanna kilomita biliyon 1 awa falyin; Awa fal lan mil miliyon 700. Ta’adir gade c be nankaro, awowa kadaro faidajin kuru nəmkuranzabe infobox dəga wune. Shi koridə, kaso konnubedə, maananzə kaso konnube na delan na ndason yayi na delan fəletənadən.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Speed_of_light#cite_note-IEC-site-6&lt;/ref&gt;

Jili electromagnetic radiationbe sammaso, suronzan nur turinma mbeji, bəlawurozayin na delan kaso cben futu awoa ngəwu ba-a kuru awoa nadən lezayinso-a, misallo gravitational wavesso. Shi kaso konnubedə suro awoa deben shima awo hangal gənatəmaso sammasobe fal, nəmkasonza jilifi yayi. Dalil adəbe səkə, awoa ngəwu ba-a kuru waves-adə na cben bəlawurozayin suro awoa deben nəmgadetə shi sourcedəbe au inertial reference frame shi hangal gənatəmadəbe muradətənyi. Kaso nurbe suro awo deben shima datəgəram samibe kaso do bayanna, awo, au duno raksə samilan bəlawurojinmawo.[5][6][7] Particles donyi kuri gənyima nəmngəwunzadə raktə duwan c ro lejin amma ngaltema nazəyin ba, futə referenceben muradətənyi shidonyi kasonza ngaltənadən.

Nəmcintə kuruwu-a ngal hangal-a nankaro, shi kaso konnubedə taasir asutinma mbeji. Nur shillewuwabe ngəwuso kəla Dunyaben turunadə zaman cintuben təbandəna, daji adamganasoga kolzə tarihi dunyabe kərazayin awoa cintə sorinlan. Sa probes samibe cintəbe-a manatinma, awa kada gojin kawu signaldə bəlawurojinno. Suro komfutaben, kaso konnubedə shima taktə fantəgəbe ganadəga suwudin. Shi kaso nurbe na delan faidatin loktu ngaltə fartəyen nəmcintə kuru zaumaro kalkalro ngaltin.

Kaso do nur ye awowa zahirro tartəyin də, misallo glass au kasam, c yeyi gənyi; samunnam, kaso electromagnetic wavesbe nasha wayabedən (kaso konnu latərikibe) c-a kozəna. Adadu ndikate c a kuru kaso v shidonyi nurbe suro karewaben lejinmadə shima refractive index n karewadəbewo (n = ⁠
c
/
v
⁠). Misallo, nur turinmadəro, shi refractive index glassbedə shima 1.5 yeyi, maananzədə nur suro glassbedə na ⁠ lan bəlawurojin.
c
/
1.5
⁠ ≈ kilomita/s 200000 (mi/s 124000); nəm ngalwo kasamye nur turinbedə alamanna 1.0003, adə nankaro nəm kaso nurbe kasamlan alamanna 90 km/s (56 mi/s) yeyi c-a kozəna.

Suro nəmkam kəltəben, kaso luminalbedə raktə faidatin.[4] Loktuwalagǝ gadeson, awolagǝ au wavesdǝ alamaram nurga kozǝnaro bǝlagǝrojin, kuru shiga superluminal speed lan bowotin. Somtə kəske kəla kaso galaxies cintəbe dalil shi dunyadəbe faraktənzəben alamaram kaso nurbedəga kozəna, amma shi local velocitydəma raktə fasaltin. Ole Rømer buro salakkin fəlezəna kəla nurdə tiyinzən bəlawurojinba kəra kəla futu kəmballa Jupiterbe Ioben lejinben. Suro kakkadi saa 1865ben, James Clerk Maxwellbe shawari cina kəla nurdə shima wave lantarkiyewo kuru, adə nankaro, kasolan bəlawurojin c.[8] Albert Einsteinbe wono shi kaso nurbedə c kəla awo shiro inertial frame gultindəben shidə sambisoro faltinba kuru shidə namtə nurbedən kara.[9] Shiye kulashi kəla awoa shi postulate gultindəben suwudinmadəga sutuluwuna shi dawari ilmube kəla nəmkamzaben, kuru adəbe fəlezəna kəla shi parameter cdə faidanzə mbeji diya awoa nurbea kuru electromagnetism aben. Suro dawari nəmkamzaben, cdə na-a loktə-a kəljin kuru suro nəmngəwu-duno tiloben fəlejin, E = mc2.[10]

== Lamintǝ ==</text>
      <sha1>pntt7jrcv8svgfonvxuzcavce1ntgs7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>