Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3115 29992 2026-08-31T04:40:28Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} Suro thermodynamics a kuru kinetic theory a lan, '''temperature''' də shima awo do ne kinetic energy lan bowotin ma dəga fəlejin, kuru awo do ne energy dəga tartəyin dəga ngaljin.[1] Kawudodǝ thermometerlan ngaltin. Thermometersdə ngaltəram temperaturebe kadalan ngaltin shidəwo gargamlan nasha referencebe kadaro təngatəgəna kuru awoa thermometricbe bayantəro təngatəgəna. Ngaltəram zauro nowatadə sandima mizan Celsiusbe tiyinzən alamaram u..." 29992 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro thermodynamics a kuru kinetic theory a lan, '''temperature''' də shima awo do ne kinetic energy lan bowotin ma dəga fəlejin, kuru awo do ne energy dəga tartəyin dəga ngaljin.[1] Kawudodǝ thermometerlan ngaltin. Thermometersdə ngaltəram temperaturebe kadalan ngaltin shidəwo gargamlan nasha referencebe kadaro təngatəgəna kuru awoa thermometricbe bayantəro təngatəgəna. Ngaltəram zauro nowatadə sandima mizan Celsiusbe tiyinzən alamaram unitbe °C (buron centigrade gultin), shi Fahrenheit mizan (°F), kuru mizan Kelvinbe (K), shi kən yakkəmedə ngəwusoro nashaa kimiyabero faidatin. Kelvin də shima fal suro awowa tulur do suro nizam awowa dunyabe (SI) yen. Kuri tawadəbe, misallo, kuri kelvinbe, 0 K = -273.15 °C, au -459.67 °F, shima na cidiyabewo suro ngal kawudobe kawudoben. Kulashi lan, zauro karəngəro tədin amma tawadəro nazəyin ba, futu doka kən yakkəme thermodynamicsben asutənadə. Mowonjinba duno tiyilan kawudo sutuluwin loktu temperature shimadən. Attəson yayi, temperature wofiladə mbeji, kuru hayyamaro temperature positive ndasowoso kozəna. Kawudodə fannuwa kimiyabe sammason faidaa, suronzan fiziya-a, chemistry-a, kimiya dunyabe-a, ilmu falakbe-a, kurun-a, biology-a, ecology-a, kimiya karewabe-a, su-a, injiniya mashinye-a geography-a kuru nashawa kənəngabe ngəwuso-a. Taasirwa Faltə temperature tiyi adammanabe sambisoro Diwalwa zahirye kada temperature-a leyata; laanzadə cidiyan fəlezana: karewa zahirye suronzan phase (cibbu, njiya, gaseous au plasma), nəmkərawu, yitə, kawudo duno, konnu latərikiye, nəmcibbu, nəmkərawu, nəmkawudo, nəmkərawu, duno nəmngəwu-a kuru futu kemikalbe kalaktəbe-a[2] nəmngəwu-a karewa-a thermal radiationbe kəla awoben suluwin kawudo kasamyedə awoa rowa sammaso lejin nəm kaso kowobedə, shidəwo suro gasben shidə square root temperature sammasobedəga kalkaljin[3] Ngaltəram Hawar kura: Ngal kawudobe icon Nasha adə citations kada məradəzəna. Martəgəne banazə nasha adəga ngalwozəgəne futu citations suro sources tawadəgaben yiraalan. Karewa sourced gənyidə raktə kambiyitə kuru tutuluyin. (Kǝntawu Januarybe 2021) (Futu-a kuru loktu-a kawuli adǝga tutuluyinno liwune) Kawudo ngalta indi Celsius-a Fahrenheit-a lan kawudo-a fǝlejin Ngaltəram temperaturebedə daraja indi məradəzəna fasari nankaro: na kartənadə shima degree kuribewo kuru nəmngəwu temperaturebedəga tərayin. Ngal Celsiusbe (°C) shimadǝwo shilan faidatǝ kawudo ngaltinma dunya sammason. Shidə ngal empiricalbe doni gargamlan təbandənama, shi done zero point 0 °C də shima na njiye kankarayewo, kuru 100 °C də shima na njiye kozənawo, indiso nəmkərawu samibe kəla kuluwuben. Sha ngal centigrade lan bowotin dalil kate-kate degree-100 ye nankaro.[4] Tun loktu shi kelvin dəga kalkaltəgəben suro International System of Unitsben, dareramdən shiga waltə fasartəna futu awo kalkal kəla ngalla Kelvinben, sau nəmngəwu temperaturebe degree Celsiusbe faldəga təra kelvin falbedəga tilo, amma lambalan ngalladə gadezana offset 15 2 lan. Ngal Fahrenheitbedə lardə Americaben ngəwuro faidatin. Njidə 32 °F lan zamjin kuru 212 °F lan ferjin nasha sami kuluwubedən. slot9vuxsxu324brhukpwg94xa6r0n2 29993 29992 2026-08-31T04:44:23Z Abba Khaleel 1413 29993 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Suro thermodynamics a kuru kinetic theory a lan, '''temperature''' də shima awo do ne kinetic energy lan bowotin ma dəga fəlejin, kuru awo do ne energy dəga tartəyin dəga ngaljin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Temperature#cite_note-1</ref> Kawudodǝ thermometerlan ngaltin. Thermometersdə ngaltəram temperaturebe kadalan ngaltin shidəwo gargamlan nasha referencebe kadaro təngatəgəna kuru awoa thermometricbe bayantəro təngatəgəna. Ngaltəram zauro nowatadə sandima mizan Celsiusbe tiyinzən alamaram unitbe °C (buron centigrade gultin), shi Fahrenheit mizan (°F), kuru mizan Kelvinbe (K), shi kən yakkəmedə ngəwusoro nashaa kimiyabero faidatin. Kelvin də shima fal suro awowa tulur do suro nizam awowa dunyabe (SI) yen. Kuri tawadəbe, misallo, kuri kelvinbe, 0 K = -273.15 °C, au -459.67 °F, shima na cidiyabewo suro ngal kawudobe kawudoben. Kulashi lan, zauro karəngəro tədin amma tawadəro nazəyin ba, futu doka kən yakkəme thermodynamicsben asutənadə. Mowonjinba duno tiyilan kawudo sutuluwin loktu temperature shimadən. Attəson yayi, temperature wofiladə mbeji, kuru hayyamaro temperature positive ndasowoso kozəna. Kawudodə fannuwa kimiyabe sammason faidaa, suronzan fiziya-a, chemistry-a, kimiya dunyabe-a, ilmu falakbe-a, kurun-a, biology-a, ecology-a, kimiya karewabe-a, su-a, injiniya mashinye-a geography-a kuru nashawa kənəngabe ngəwuso-a. Taasirwa Faltə temperature tiyi adammanabe sambisoro Diwalwa zahirye kada temperature-a leyata; laanzadə cidiyan fəlezana: karewa zahirye suronzan phase (cibbu, njiya, gaseous au plasma), nəmkərawu, yitə, kawudo duno, konnu latərikiye, nəmcibbu, nəmkərawu, nəmkawudo, nəmkərawu, duno nəmngəwu-a kuru futu kemikalbe kalaktəbe-a<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Temperature#cite_note-2</ref> nəmngəwu-a karewa-a thermal radiationbe kəla awoben suluwin kawudo kasamyedə awoa rowa sammaso lejin nəm kaso kowobedə, shidəwo suro gasben shidə square root temperature sammasobedəga kalkaljin<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Temperature#cite_note-3</ref> Ngaltəram Hawar kura: Ngal kawudobe icon Nasha adə citations kada məradəzəna. Martəgəne banazə nasha adəga ngalwozəgəne futu citations suro sources tawadəgaben yiraalan. Karewa sourced gənyidə raktə kambiyitə kuru tutuluyin. (Kǝntawu Januarybe 2021) (Futu-a kuru loktu-a kawuli adǝga tutuluyinno liwune) Kawudo ngalta indi Celsius-a Fahrenheit-a lan kawudo-a fǝlejin Ngaltəram temperaturebedə daraja indi məradəzəna fasari nankaro: na kartənadə shima degree kuribewo kuru nəmngəwu temperaturebedəga tərayin. Ngal Celsiusbe (°C) shimadǝwo shilan faidatǝ kawudo ngaltinma dunya sammason. Shidə ngal empiricalbe doni gargamlan təbandənama, shi done zero point 0 °C də shima na njiye kankarayewo, kuru 100 °C də shima na njiye kozənawo, indiso nəmkərawu samibe kəla kuluwuben. Sha ngal centigrade lan bowotin dalil kate-kate degree-100 ye nankaro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Temperature#cite_note-4</ref> Tun loktu shi kelvin dəga kalkaltəgəben suro International System of Unitsben, dareramdən shiga waltə fasartəna futu awo kalkal kəla ngalla Kelvinben, sau nəmngəwu temperaturebe degree Celsiusbe faldəga təra kelvin falbedəga tilo, amma lambalan ngalladə gadezana offset 15 2 lan. Ngal Fahrenheitbedə lardə Americaben ngəwuro faidatin. Njidə 32 °F lan zamjin kuru 212 °F lan ferjin nasha sami kuluwubedən. == Lamintǝ == qqyoo24qw7ihd12ta2053axrj3ik99c 0 3116 29994 2026-08-31T04:46:13Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Thermodynamics''' də dalami ilmu physics ye shi do ne kawudo’a, cida’a, kawudo’a, alaka nza kate energy’a, entropy’a, kuru awoa zahirro awo zahirro awo da’anaye lezəna ma. Hal nəmngəwu anyibedə kaidawa diyau thermodynamicsbedəye sha sunotin, shidəwo bayan nəmngəwubedəga suwudin nəmngəwu zahirbe macroscopicben faidatəlan amma waneye bayanna kəla awoa microscopicben tədin futu statistical mechanicsben. Thermodynamics də moduwa ngu..." 29994 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Thermodynamics''' də dalami ilmu physics ye shi do ne kawudo’a, cida’a, kawudo’a, alaka nza kate energy’a, entropy’a, kuru awoa zahirro awo zahirro awo da’anaye lezəna ma. Hal nəmngəwu anyibedə kaidawa diyau thermodynamicsbedəye sha sunotin, shidəwo bayan nəmngəwubedəga suwudin nəmngəwu zahirbe macroscopicben faidatəlan amma waneye bayanna kəla awoa microscopicben tədin futu statistical mechanicsben. Thermodynamics də moduwa nguwu ilmu kimiyaye-a nzunduye-a lan faidatin, taanasmaro chemistry zahirye-a, biochemistry-a, kemikalye nzundu-a, nzundu mashinye-a, kuru fannu gade zauro kaziyiya alamanna meteorology-a. Gargam lan, thermodynamics də sha ngalwozəna nəm nguwu injinna kawudoye buroye dəga sərayin, musamman maro cida ilmuma fiziyaye Faransaye Sadi Carnot (1824) lan. Ilmuma physicsbe Scots-Irishbe Lord Kelvində shima buro salakkin bayan kasarrata kəla thermodynamicsben suro saa 1854ben suwudə[1] shidəwo wono, "Thermo-dynamicsdə shima mauduwu nəmkam ndikate kawudo-a dunowa kate nashawa tiyibe-a, kuru nəmkam ndikate kawudo-a awo konnu lantərkibe-a." Ilmuma physicsbe-a isawube-a Germanbe Rudolf Clausius waltə kaida Carnotbe shiga Carnot cycle lan nowatadə waltə cina kuru dawari ilmube kəla kawudoben cina kəla futu kalkallo kuru faidaaben. Kakkadənzə zauro faidaa, "Kəla Duno Kawudobe Lejinben",[2] suro saa 1850ben baktənadə, buro salaklan doka kənindimi thermodynamicsbedə bayanzəna. Saa 1865 lan shiye asutəram entropy yero su cina. Suro saa 1870 shiye theorem virialbedəga yitagatsəgəna, shidonyi kawudolan faidatinma.[3] Buro salaklan faidatə thermodynamicsbedə injinna kawudobero faidatədə duwaro kəra awowa kemikalbe kəltəbe-a kuru awowa kemikalbe kəltəbe-aro kalaktəgəna. Chemical thermodynamics də, futu entropy ye faidanzə’a kərajin, suro awoa chemical ye kalaktayen, kuru shima awo’a nguwu’a faraktə’a ilmu’a nasha dəye suwudə. Fasal gade thermodynamicsbe fəlangatə. Statistical thermodynamics, au statistical mechanics, kəlanzəga ​​hangalzəgəna kəla zan kəla awoa sənanabe sammasoben futu awoa sənanaben. Suro saa 1909 belan, Constantin Carathéodory be tartiffa konkomi hayyabe tawatsəgəna suro fasal axiomaticben, bayan donyi ngəwusoro shiga geometrical thermodynamics lan bowotinmadən. Badiyaram Bayan kəla fasal thermodynamicsben tədinmadə kaidawa diyau shiro thermodynamic gultindəbe faidatin shidonyi ferno axiomaticbedəga sədinma. Doka buro salakbedəye bayanzəna kəla shi energydə raktə kate awoa zahirben faltin naptə kawudoben, naptə cidaben, kuru awoa faltəben.[4] Kaida kən indimi də, nəm mbeji awo do ne entropy lan bowotin də, shi do ne zawal də’a bayanjin ma, thermodynamically, nizam də raksə faltin kuru nəm tartip nizam dəye’a isafcin, kuru shilan faidatə cida faida’a do nizam də lan tuwandin ma’a isaftin.[5] Suro thermodynamicsben, futu awoa kura-kura kəltayində kəratin kuru yaktin. Dawu awo adəbedə shima asutəram nizam thermodynamicbe-a kornzə-a. Fasaldə awowa sənanalan kəllata, shidonyi təgəndonzabedə karewanzəga ​​fasarjin, kuru karewa anyi kamanza’a leyata futə equation kəndaramben. Karewa də raktə kəltəyin duno suroye-a thermodynamic potentials-a bayantəro, sandi do faida’a kəndaram kalkal-a awowa kəlanzalan wakajin-a notəro. Karewa anyilan, thermodynamics lan faidatə futu nizam dəye faltə kornzaye ro jawawu cin də bayantin. Adə mowonzə maudu'a kadaro faidatin suro ilmu kimiyabe-a nzundu-aben, alamanna injinso, fasal faltəso, kemikalso kalaktəso, lamarra sufuribeso, kuru bəlaga sələmso. Jaza thermodynamicsbedə fannuwa gade physicsbe-a chemistrybe-aro faidaa, injiniya kemikalbe-a, injiniya corrosionbe-a, injiniya aerospacebe-a, injiniya mashinye-a, cell biologybe-a, injiniya biomedicalbe-a, kimiya karewabe-a, razəwube-a, sandiya ganaro bowotə.[6][7] Ruwo adə hangalzə kəla thermodynamics kureye shi donyi nizam thermodynamic ye kərajin ma. Non-equilibrium thermodynamics də sha faidatə awo kureye dəro gotin, amma statistical mechanics də fuwutə kada suwudəna fannu dəro. memuiqzi2l71apolvisxzt68np7f3gm 29995 29994 2026-08-31T04:49:49Z Abba Khaleel 1413 29995 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Thermodynamics''' də dalami ilmu physics ye shi do ne kawudo’a, cida’a, kawudo’a, alaka nza kate energy’a, entropy’a, kuru awoa zahirro awo zahirro awo da’anaye lezəna ma. Hal nəmngəwu anyibedə kaidawa diyau thermodynamicsbedəye sha sunotin, shidəwo bayan nəmngəwubedəga suwudin nəmngəwu zahirbe macroscopicben faidatəlan amma waneye bayanna kəla awoa microscopicben tədin futu statistical mechanicsben. Thermodynamics də moduwa nguwu ilmu kimiyaye-a nzunduye-a lan faidatin, taanasmaro chemistry zahirye-a, biochemistry-a, kemikalye nzundu-a, nzundu mashinye-a, kuru fannu gade zauro kaziyiya alamanna meteorology-a. Gargam lan, thermodynamics də sha ngalwozəna nəm nguwu injinna kawudoye buroye dəga sərayin, musamman maro cida ilmuma fiziyaye Faransaye Sadi Carnot (1824) lan. Ilmuma physicsbe Scots-Irishbe Lord Kelvində shima buro salakkin bayan kasarrata kəla thermodynamicsben suro saa 1854ben suwudə<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thermodynamics#cite_note-kelvin1854-1</ref> shidəwo wono, "Thermo-dynamicsdə shima mauduwu nəmkam ndikate kawudo-a dunowa kate nashawa tiyibe-a, kuru nəmkam ndikate kawudo-a awo konnu lantərkibe-a." Ilmuma physicsbe-a isawube-a Germanbe Rudolf Clausius waltə kaida Carnotbe shiga Carnot cycle lan nowatadə waltə cina kuru dawari ilmube kəla kawudoben cina kəla futu kalkallo kuru faidaaben. Kakkadənzə zauro faidaa, "Kəla Duno Kawudobe Lejinben",<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thermodynamics#cite_note-Theory_of_Heat-2</ref> suro saa 1850ben baktənadə, buro salaklan doka kənindimi thermodynamicsbedə bayanzəna. Saa 1865 lan shiye asutəram entropy yero su cina. Suro saa 1870 shiye theorem virialbedəga yitagatsəgəna, shidonyi kawudolan faidatinma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thermodynamics#cite_note-3</ref> Buro salaklan faidatə thermodynamicsbedə injinna kawudobero faidatədə duwaro kəra awowa kemikalbe kəltəbe-a kuru awowa kemikalbe kəltəbe-aro kalaktəgəna. Chemical thermodynamics də, futu entropy ye faidanzə’a kərajin, suro awoa chemical ye kalaktayen, kuru shima awo’a nguwu’a faraktə’a ilmu’a nasha dəye suwudə. Fasal gade thermodynamicsbe fəlangatə. Statistical thermodynamics, au statistical mechanics, kəlanzəga ​​hangalzəgəna kəla zan kəla awoa sənanabe sammasoben futu awoa sənanaben. Suro saa 1909 belan, Constantin Carathéodory be tartiffa konkomi hayyabe tawatsəgəna suro fasal axiomaticben, bayan donyi ngəwusoro shiga geometrical thermodynamics lan bowotinmadən. Badiyaram Bayan kəla fasal thermodynamicsben tədinmadə kaidawa diyau shiro thermodynamic gultindəbe faidatin shidonyi ferno axiomaticbedəga sədinma. Doka buro salakbedəye bayanzəna kəla shi energydə raktə kate awoa zahirben faltin naptə kawudoben, naptə cidaben, kuru awoa faltəben.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thermodynamics#cite_note-4</ref> Kaida kən indimi də, nəm mbeji awo do ne entropy lan bowotin də, shi do ne zawal də’a bayanjin ma, thermodynamically, nizam də raksə faltin kuru nəm tartip nizam dəye’a isafcin, kuru shilan faidatə cida faida’a do nizam də lan tuwandin ma’a isaftin.[5] Suro thermodynamicsben, futu awoa kura-kura kəltayində kəratin kuru yaktin. Dawu awo adəbedə shima asutəram nizam thermodynamicbe-a kornzə-a. Fasaldə awowa sənanalan kəllata, shidonyi təgəndonzabedə karewanzəga ​​fasarjin, kuru karewa anyi kamanza’a leyata futə equation kəndaramben. Karewa də raktə kəltəyin duno suroye-a thermodynamic potentials-a bayantəro, sandi do faida’a kəndaram kalkal-a awowa kəlanzalan wakajin-a notəro. Karewa anyilan, thermodynamics lan faidatə futu nizam dəye faltə kornzaye ro jawawu cin də bayantin. Adə mowonzə maudu'a kadaro faidatin suro ilmu kimiyabe-a nzundu-aben, alamanna injinso, fasal faltəso, kemikalso kalaktəso, lamarra sufuribeso, kuru bəlaga sələmso. Jaza thermodynamicsbedə fannuwa gade physicsbe-a chemistrybe-aro faidaa, injiniya kemikalbe-a, injiniya corrosionbe-a, injiniya aerospacebe-a, injiniya mashinye-a, cell biologybe-a, injiniya biomedicalbe-a, kimiya karewabe-a, razəwube-a, sandiya ganaro bowotə.[6][7] Ruwo adə hangalzə kəla thermodynamics kureye shi donyi nizam thermodynamic ye kərajin ma. Non-equilibrium thermodynamics də sha faidatə awo kureye dəro gotin, amma statistical mechanics də fuwutə kada suwudəna fannu dəro. == Lamintǝ == q6ttxheo2ihmefbczfpsvkjbyvmxx3r 0 3117 29996 2026-08-31T04:52:20Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Vacuum''' (pl.: vacuums au vacua) shima na awo bawo. Kalimadə suro sifa Latinben goatə (neuter vacuum) maananzə "de" au "de". Kasartə vacuum jili anyibedə shima nasha shi gasbe pressurenzədə zaumaro pressure samibedəga cidiyanzəwo.[1] Ilmuwu Physicsbe ngəwusoro zandezayin kəla ajar ngaltabe ngəladəwo suro na deben waajinmaben, shidəwo loktuwalaan biya biya "vacuum" au na delan bowotinmadə, kuru shi kalma partial vacuumdən faidata shi vacuum..." 29996 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Vacuum''' (pl.: vacuums au vacua) shima na awo bawo. Kalimadə suro sifa Latinben goatə (neuter vacuum) maananzə "de" au "de". Kasartə vacuum jili anyibedə shima nasha shi gasbe pressurenzədə zaumaro pressure samibedəga cidiyanzəwo.[1] Ilmuwu Physicsbe ngəwusoro zandezayin kəla ajar ngaltabe ngəladəwo suro na deben waajinmaben, shidəwo loktuwalaan biya biya "vacuum" au na delan bowotinmadə, kuru shi kalma partial vacuumdən faidata shi vacuum kamil gənyidəga manajin futu kamme suro laboratoryben au samilan səbandinro. Suro nzundu-a kuru applied physics-aben, nasha gaden, vacuumdə shima na jilifi yayi shilan dunodə zaumaro duno samibedəga cidiyanzən kara.[2] Kalma Latinbe shiro vacuo gultində shilan faidatə awo laa dərizə kəlzənadəga bayantin. Diwal do awo mashinye awo laa suro zakkatayen (alamanna na deye) au kaata (alamanna hose deye) nizam do nyiyanzə awo deye tətandin də sha evacuation lan bowotin. Awowa tətandənadə sandiya tətandəna, na gaden suro flowstreamben tutuluwuna, kuru cidiya vacuumben gənatəna loktuwalaan sandiya vacuum systemlan sabtin gultin. Duno mashinye samibedə kasamro sədin kuru karewadəwo kasamdəga na dero letəro dabcinmadə shiro suction gultin. Nəm ngəla vacuumbedə shima futu vacuum kamildəga karəngəzənadə. Awowa gade kalkal, duno gasbe ganadə maananzə vacuum ngəla. Misallo, awo do ne vacuum cleaner lan bowotin də, awo do ne kasam fulujin ma, kashi 20% yeyi ro fulujin.[3] Amma vacuums ngəla-ngəladə mowonjin. Chambers vacuumbe zauro kuradə, suro chemistryben nowatadə, fiziyaben, kuru nzunduben, cidiya trillionth falben (10-12) nəmngəwu samibe (100 nPa) lan cidajin, kuru raksə awowa sənana 100/cm3 nazəyin.[4] Na diyabedə shima awo debe nəmngəlanzəwo, shidəwo atom hydrogenbe gana laa cubic meter falyin tilozənadə suro sami intergalacticben.[5] Vacuumdə zaumaro mauduwu gashiptəbe kəla falsafaben tən zaman Greekbe kureben, amma shiga kəratənyi sai karnu kən 17th. Clemens Timpler (1605) falsafa kəla jarabtəben sədəna kəla awo de suro tubes sənanaben təbandinben.[6] Evangelista Torricelli shima buro salakkin laboratory vacuum dəga sutuluwu suro saa 1643, kuru nzunduwa gade ngaltəbedəga təbandəna dalil dawari ilmube kəla kasam samiben. Torricellian vacuum dəga tətandin mercury lan awo glassbe kuruwu dəga təmtəgəlan, kuru shiga suro tasaben kalaktəyin shilan mercury dəga təkkin (cidiyan ruyi).[7] Vacuumdə awo faidaro wallono sanyaram karnu kən 20th belan ngawo konnu incandescentbega tubesbega kəndolan, kuru nzunduwa vacuumbe jili kada təwandəna tədən. Fuwutə adamganabe spaceflightnzədəye məradəga səsangəna kəla futu awo deye kəla nəlefa adamganaben, kuru kəla awoa kənəngabe sammasoben. Ilmu asalbe Kalima vacuumdə Latinlan kedo 'na de, de', su faidatə neuter of vacuum, maananzə "de", vacare'a leyata, maananzə "dero waltə". Vacuum də shima kalma gana təlam Nasaraben mbejidəwo suronzən vowel u indi kəllata mbejidə.[8] Gargam asutə Tarihilan, kəla awo jili vacuumdə mbeji ra gənyiben kambiyi kada mbeji. Falsafaa Greekbe kureyedə sandiye gashiptana kəla awo den, au den suro ilmu atomismben, shi dəwo de kuru atomdə shima awoa faidaa kəla physicsben bayanna sadinmawo. Lucretius ye kambiwu sədəna kəla awo deye mbejiro karnu buroye BC lan kuru Hero of Alexandria ye jarabsəna amma kənasartənyi awo deye tətandin karnu buroye AD lan.[9] Ngawo Platoben, attəson yayi, shi raayi turinbama alamaram baadəma shegə ngəwu sətana: hangalmen shiga asutinba, raksə, kəlanzəma, duno bayanbe gade suwudin ngawo nəmngəwu zahirre shiga kalkalzənaben kuru, maananzən, tawadəro affima kalkalro gultinba. Aristotlebe kasatsəna kəla awo dedə alamen waajinbawo, dalildə shima awoa ngəwu dərizə kəlzənadə tini awoa kada səmbəliyin kuru awo dedəga suwudin. Suro kitawunzə Physicsben, kitawunzə IV, Aristotlebe kambiwuwa kada kəla awo deben cina: misallo, shi təgəndodəwo awolaa datəgəramzən gozə kojinbadə raksə gozə kojin ad infinitumro, dalil laa awolaadə ndaranzəson napcin bawo. 9075tgig9r1x9u8z5fwi3ltyly86k5h 29997 29996 2026-08-31T04:55:43Z Abba Khaleel 1413 29997 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Vacuum''' (pl.: vacuums au vacua) shima na awo bawo. Kalimadə suro sifa Latinben goatə (neuter vacuum) maananzə "de" au "de". Kasartə vacuum jili anyibedə shima nasha shi gasbe pressurenzədə zaumaro pressure samibedəga cidiyanzəwo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Vacuum#cite_note-chambers-1</ref> Ilmuwu Physicsbe ngəwusoro zandezayin kəla ajar ngaltabe ngəladəwo suro na deben waajinmaben, shidəwo loktuwalaan biya biya "vacuum" au na delan bowotinmadə, kuru shi kalma partial vacuumdən faidata shi vacuum kamil gənyidəga manajin futu kamme suro laboratoryben au samilan səbandinro. Suro nzundu-a kuru applied physics-aben, nasha gaden, vacuumdə shima na jilifi yayi shilan dunodə zaumaro duno samibedəga cidiyanzən kara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Vacuum#cite_note-2</ref> Kalma Latinbe shiro vacuo gultində shilan faidatə awo laa dərizə kəlzənadəga bayantin. Diwal do awo mashinye awo laa suro zakkatayen (alamanna na deye) au kaata (alamanna hose deye) nizam do nyiyanzə awo deye tətandin də sha evacuation lan bowotin. Awowa tətandənadə sandiya tətandəna, na gaden suro flowstreamben tutuluwuna, kuru cidiya vacuumben gənatəna loktuwalaan sandiya vacuum systemlan sabtin gultin. Duno mashinye samibedə kasamro sədin kuru karewadəwo kasamdəga na dero letəro dabcinmadə shiro suction gultin. Nəm ngəla vacuumbedə shima futu vacuum kamildəga karəngəzənadə. Awowa gade kalkal, duno gasbe ganadə maananzə vacuum ngəla. Misallo, awo do ne vacuum cleaner lan bowotin də, awo do ne kasam fulujin ma, kashi 20% yeyi ro fulujin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Vacuum#cite_note-3</ref> Amma vacuums ngəla-ngəladə mowonjin. Chambers vacuumbe zauro kuradə, suro chemistryben nowatadə, fiziyaben, kuru nzunduben, cidiya trillionth falben (10-12) nəmngəwu samibe (100 nPa) lan cidajin, kuru raksə awowa sənana 100/cm3 nazəyin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Vacuum#cite_note-Gabrielse-4</ref> Na diyabedə shima awo debe nəmngəlanzəwo, shidəwo atom hydrogenbe gana laa cubic meter falyin tilozənadə suro sami intergalacticben.[5] Vacuumdə zaumaro mauduwu gashiptəbe kəla falsafaben tən zaman Greekbe kureben, amma shiga kəratənyi sai karnu kən 17th. Clemens Timpler (1605) falsafa kəla jarabtəben sədəna kəla awo de suro tubes sənanaben təbandinben.[6] Evangelista Torricelli shima buro salakkin laboratory vacuum dəga sutuluwu suro saa 1643, kuru nzunduwa gade ngaltəbedəga təbandəna dalil dawari ilmube kəla kasam samiben. Torricellian vacuum dəga tətandin mercury lan awo glassbe kuruwu dəga təmtəgəlan, kuru shiga suro tasaben kalaktəyin shilan mercury dəga təkkin (cidiyan ruyi).[7] Vacuumdə awo faidaro wallono sanyaram karnu kən 20th belan ngawo konnu incandescentbega tubesbega kəndolan, kuru nzunduwa vacuumbe jili kada təwandəna tədən. Fuwutə adamganabe spaceflightnzədəye məradəga səsangəna kəla futu awo deye kəla nəlefa adamganaben, kuru kəla awoa kənəngabe sammasoben. Ilmu asalbe Kalima vacuumdə Latinlan kedo 'na de, de', su faidatə neuter of vacuum, maananzə "de", vacare'a leyata, maananzə "dero waltə". Vacuum də shima kalma gana təlam Nasaraben mbejidəwo suronzən vowel u indi kəllata mbejidə.[8] Gargam asutə Tarihilan, kəla awo jili vacuumdə mbeji ra gənyiben kambiyi kada mbeji. Falsafaa Greekbe kureyedə sandiye gashiptana kəla awo den, au den suro ilmu atomismben, shi dəwo de kuru atomdə shima awoa faidaa kəla physicsben bayanna sadinmawo. Lucretius ye kambiwu sədəna kəla awo deye mbejiro karnu buroye BC lan kuru Hero of Alexandria ye jarabsəna amma kənasartənyi awo deye tətandin karnu buroye AD lan.[9] Ngawo Platoben, attəson yayi, shi raayi turinbama alamaram baadəma shegə ngəwu sətana: hangalmen shiga asutinba, raksə, kəlanzəma, duno bayanbe gade suwudin ngawo nəmngəwu zahirre shiga kalkalzənaben kuru, maananzən, tawadəro affima kalkalro gultinba. Aristotlebe kasatsəna kəla awo dedə alamen waajinbawo, dalildə shima awoa ngəwu dərizə kəlzənadə tini awoa kada səmbəliyin kuru awo dedəga suwudin. Suro kitawunzə Physicsben, kitawunzə IV, Aristotlebe kambiwuwa kada kəla awo deben cina: misallo, shi təgəndodəwo awolaa datəgəramzən gozə kojinbadə raksə gozə kojin ad infinitumro, dalil laa awolaadə ndaranzəson napcin bawo. == Lamintǝ == bpp7bikiedf564poqgb64n8g9uf6aup 0 3118 29998 2026-08-31T04:58:26Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kilogram''' də (kuru shiro kilogramme gultin) shima furtu awo nəmngəwube suro nizam nəmngəwu dunyabe (SI) yen, shidə gram duwu fal'a tilo. Shidə alama unitbe kg mbeji.[1] Kalima "kilogram" də sha kəltəram metric prefix kilo- (ma'ananzə duwu fal) kuru gram; Shi kilogramdə shima SIbe dalaminzəwo, shiga fasartəna futu awoa yakkə kəla SIben fasartənadən, sandima nəmngəwu faltəbe caesium-133 atombedəga, nəmkasuwa nurbedəga, kuru Planckb..." 29998 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kilogram''' də (kuru shiro kilogramme gultin) shima furtu awo nəmngəwube suro nizam nəmngəwu dunyabe (SI) yen, shidə gram duwu fal'a tilo. Shidə alama unitbe kg mbeji.[1] Kalima "kilogram" də sha kəltəram metric prefix kilo- (ma'ananzə duwu fal) kuru gram; Shi kilogramdə shima SIbe dalaminzəwo, shiga fasartəna futu awoa yakkə kəla SIben fasartənadən, sandima nəmngəwu faltəbe caesium-133 atombedəga, nəmkasuwa nurbedəga, kuru Planckbe awo faltinbadəga. misal buro salakbe nəmngəwu kilogrambe.[5] Kilogram də sha buro salak lan saa 1795 lan bayantəna loktu kəriwu France ye lan nəm nguwu njiye lita falye (buro salak lan 0 °C lan, dare faltə temperature nəm nguwu njiye ro faltəna, alamanna 4 °C yeyi). Ma’ana kilogram ye kərma ye də ma’ana buroye də’a kasatsəna suro nasha 30 miliyon falyen (0.003%). Suro saa 1799 lan, shi platinum Kilogram Archivesbedə sha falzəna nəmngəwu nəmngəwube ro. Suro saa 1889, cylinder donyi platinum-iridium lan tətandəna də, shi donyi Prototype Kilogrambe dunyabe (IPK) də, shima awo donyi nəmngəwube nizam metricbewo kuru saa 130 ro kara, kawu fasari kərmabedə suro saa 2019ben gotinro.[6] Bayen Kilogram dəga fasartəna futu awowa yakkə sambisoro faltinbayen:[4] taganasbe atomicbe faltəbe nəmngəwunzə ΔνCs, shidonyi loktə kənindimibedəga fasarjinma, kaso nurbe suro awo deben c, shidəwo loktu kənindimidəga kəltiya, nəmkuruwu mitabedəga bayanjin, kuru Planckbe sambisoro h, shidonyi meter a kənindimi a kəltiya, nəmngəwu kilogrambedəga bayanjin. Fasari tawatkataa futu samno kura kəla nəmkura-a ngalla-aben (CGPM) shima: Kilogramdə, alama kg, shima SIbe nəmngəwunzəbewo. Fasartəna taman lambabe tawatkata Planckbe h bedəga gotəlan 6.62607015×10-34 loktə dalami J⋅sben bayantəlan, shidonyi tilo kg⋅m2⋅s-1, na shi mitadəga kuru kənindimidəga fasartəna kalma c kuru ΔνCsben. — CGPM [7] [8] Fasaritəna kalma unitsbedən, kg dəga fasaltəna futu:[4] kg = ⁠ (299792458)2. / (6.62607015×10-34)(9192631770) ⁠⁠ hΔνCs / c2 ⁠ ≈ (1.4755214×1040)⁠ hΔνCs / c2 ⁠. Fasari adə sammason fasariwa kureye'a kalkallo: kilogram də suro nasha 30 miliyon falyen (0.003%) nəm kərau nji litir falyedən nasha nəm kərau njiyedən (alamanna 4 °C), nəm kərau njiyedə suro temperature shimadən zauro 1 kg/L karəngə.[9] s6ypo9ij1uz980wybwj78ii13in8bdg 29999 29998 2026-08-31T05:04:24Z Abba Khaleel 1413 29999 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kilogram''' də (kuru shiro kilogramme gultin) shima furtu awo nəmngəwube suro nizam nəmngəwu dunyabe (SI) yen, shidə gram duwu fal'a tilo. Shidə alama unitbe kg mbeji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kilogram#cite_note-:1-2</ref> Kalima "kilogram" də sha kəltəram metric prefix kilo- (ma'ananzə duwu fal) kuru gram;<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kilogram#cite_note-3</ref> Shi kilogramdə shima SIbe dalaminzəwo, shiga fasartəna futu awoa yakkə kəla SIben fasartənadən, sandima nəmngəwu faltəbe caesium-133 atombedəga, nəmkasuwa nurbedəga, kuru Planckbe awo faltinbadəga. misal buro salakbe nəmngəwu kilogrambe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kilogram#cite_note-6</ref> Kilogram də sha buro salak lan saa 1795 lan bayantəna loktu kəriwu France ye lan nəm nguwu njiye lita falye (buro salak lan 0 °C lan, dare faltə temperature nəm nguwu njiye ro faltəna, alamanna 4 °C yeyi). Ma’ana kilogram ye kərma ye də ma’ana buroye də’a kasatsəna suro nasha 30 miliyon falyen (0.003%). Suro saa 1799 lan, shi platinum Kilogram Archivesbedə sha falzəna nəmngəwu nəmngəwube ro. Suro saa 1889, cylinder donyi platinum-iridium lan tətandəna də, shi donyi Prototype Kilogrambe dunyabe (IPK) də, shima awo donyi nəmngəwube nizam metricbewo kuru saa 130 ro kara, kawu fasari kərmabedə suro saa 2019ben gotinro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kilogram#cite_note-vox-7</ref> Bayen Kilogram dəga fasartəna futu awowa yakkə sambisoro faltinbayen:[4] taganasbe atomicbe faltəbe nəmngəwunzə ΔνCs, shidonyi loktə kənindimibedəga fasarjinma, kaso nurbe suro awo deben c, shidəwo loktu kənindimidəga kəltiya, nəmkuruwu mitabedəga bayanjin, kuru Planckbe sambisoro h, shidonyi meter a kənindimi a kəltiya, nəmngəwu kilogrambedəga bayanjin. Fasari tawatkataa futu samno kura kəla nəmkura-a ngalla-aben (CGPM) shima: Kilogramdə, alama kg, shima SIbe nəmngəwunzəbewo. Fasartəna taman lambabe tawatkata Planckbe h bedəga gotəlan 6.62607015×10-34 loktə dalami J⋅sben bayantəlan, shidonyi tilo kg⋅m2⋅s-1, na shi mitadəga kuru kənindimidəga fasartəna kalma c kuru ΔνCsben. — CGPM [7] [8] Fasaritəna kalma unitsbedən, kg dəga fasaltəna futu:[4] kg = ⁠ (299792458)2. / (6.62607015×10-34)(9192631770) ⁠⁠ hΔνCs / c2 ⁠ ≈ (1.4755214×1040)⁠ hΔνCs / c2 ⁠. Fasari adə sammason fasariwa kureye'a kalkallo: kilogram də suro nasha 30 miliyon falyen (0.003%) nəm kərau nji litir falyedən nasha nəm kərau njiyedən (alamanna 4 °C), nəm kərau njiyedə suro temperature shimadən zauro 1 kg/L karəngə.[9] == Lamintǝ == 1zcb9cjauu5d8q38pcak3llzg4f1qcn