Wikipedia kncwiki https://knc.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Shafi_kura MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Nasha Taanas Mana Faidatema Mana faidatǝma yǝ Wikipedia Mana kǝla Wikipedia yǝn Liwuram Mana liwuram yǝ MediaWiki Mana MediaWiki yǝ Jiri Mana jiri yǝ Banatǝ Mana banatǝ yǝ Nakka Mana nakka yǝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3005 30041 29756 2026-09-13T11:23:15Z Mustybdc 38 30041 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Ilmu kimiyabe dunyabe au geosciencedə suronzən fannuwa ilmu kimiyabe alagəlabe dunya dunyabe'a lezəna sammaso mbeji.[1] Adə shima dalami kimiyabewo kəla awoa zahirbe-a, kemikalbe-a, kuru awoa alakkatabe-a kuru kəltəram awoa dunyabe diyaudəbe: shi biosphere-a, hydrosphere-a/cryosphere-a, sami-a, kuru geosphere-a (au lithosphere). Ilmu kimiyabe Dunyabedə raktə shiga ilmu kimiya dunyabero təkəro təkkin, dalami kimiyabe karungube. Ilmu cidibe Kawu suro Makhtesh Ramonben Geologydə faraskəramnzədə kəra kəla futu dunya gartəna-a, awoa-a, kuru diwandonzə-a. Geologydə nguwusoro kəra lithosphere a, au kəndawu dinaye, suronzan cawu cidiyeya kau mbeji. Suronzan alamaram zahirbe-a kuru futu lithospherelan waajin-a kuru futu sandiya geothermal energybe lejin-a mbeji. Shidə nasha chemistrybe-a, physicsbe-a, kuru biologybe-a kəlzəna namtə awowa geologybe kəltəben. Historical geology dǝ shima faidatǝ do tarihi dinaye fasartə kuru futu loktu laa lan fafaltǝna so. Geochemistrydə awowa kemikalbe-a futu dunyabe-a kərajin. Geophysicsdə shiye awoa dunyabe zahirro kərajin. Ilmu Paleontology ye dǝ shima awo donyi suro lithosphere yen tuwondǝna ma. Planetary geologydə geoscience kərajin futu awoa dunyabe gadeso'a lezənaro. Geomorphology dǝ shima kǝrtǝ sidi dǝye kǝrajin. Structural geology də kawu'a bannatə kawu'a cidi'a sədinro kərajin. Resource geologydə futu awowa energybe suro cidiben təbandində kərajin. Environmental geologydə futu awowa banna suwudinso-a awowa bannazayinso-aye katti-a kawu-a lezayin dəga kərajin.[2] Mineralogy də shima kəra kəla minerals yen kuru suronzən kəra kəla minerals ye tətandin, garno crystal ye, tajirwa minerals ye'a lezəna, kuru awo zahir ye'a chemical ye'a.[3] Petrologydə shima kəra kəla kawuben, suronzan futu kawuso tətandin-a kəltanza-a mbeji. Petrophysics də shima awo do kawu ye zahir ye kuru kemikal ye. Petrography də shima dalami petrology ye shi do ne jili kawu ye-a yaktə-a kərajin ma.[4] == Lamintǝ == gynurfa0qeanrklltb6khxmn2uhov5d 30042 30041 2026-09-13T11:23:59Z Mustybdc 38 30042 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Ilmu kimiyabe dunyabe au geosciencedə suronzən fannuwa ilmu kimiyabe alagəlabe dunya dunyabe'a lezəna sammaso mbeji.[1] Adə shima dalami kimiyabewo kəla awoa zahirbe-a, kemikalbe-a, kuru awoa alakkatabe-a kuru kəltəram awoa dunyabe diyaudəbe: shi biosphere-a, hydrosphere-a/cryosphere-a, sami-a, kuru geosphere-a (au lithosphere). Ilmu kimiyabe Dunyabedə raktə shiga ilmu kimiya dunyabero təkəro təkkin, dalami kimiyabe karungube. Ilmu cidibe Kawu suro Makhtesh Ramonben Geologydə faraskəramnzədə kəra kəla futu dunya gartəna-a, awoa-a, kuru diwandonzə-a. Geologydə nguwusoro kəra lithosphere a, au kəndawu dinaye, suronzan cawu cidiyeya kau mbeji. Suronzan alamaram zahirbe-a kuru futu lithospherelan waajin-a kuru futu sandiya geothermal energybe lejin-a mbeji. Shidə nasha chemistrybe-a, physicsbe-a, kuru biologybe-a kəlzəna namtə awowa geologybe kəltəben. Historical geology dǝ shima faidatǝ do tarihi dinaye fasartə kuru futu loktu laa lan fafaltǝna so. Geochemistrydə awowa kemikalbe-a futu dunyabe-a kərajin. Geophysicsdə shiye awoa<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Earth_science#cite_ref-1</ref> dunyabe zahirro kərajin. Ilmu Paleontology ye dǝ shima awo donyi suro lithosphere yen tuwondǝna ma. Planetary geologydə geoscience kərajin futu awoa dunyabe gadeso'a lezənaro. Geomorphology dǝ shima kǝrtǝ sidi dǝye kǝrajin. Structural geology də kawu'a bannatə kawu'a cidi'a sədinro kərajin. Resource geologydə futu awowa energybe suro cidiben təbandində kərajin. Environmental geologydə futu awowa banna suwudinso-a awowa bannazayinso-aye katti-a kawu-a lezayin dəga kərajin.[2] Mineralogy də shima kəra kəla minerals yen kuru suronzən kəra kəla minerals ye tətandin, garno crystal ye, tajirwa minerals ye'a lezəna, kuru awo zahir ye'a chemical ye'a.[3] Petrologydə shima kəra kəla kawuben, suronzan futu kawuso tətandin-a kəltanza-a mbeji. Petrophysics də shima awo do kawu ye zahir ye kuru kemikal ye. Petrography də shima dalami petrology ye shi do ne jili kawu ye-a yaktə-a kərajin ma.[4] == Lamintǝ == 4qqg74tr85q76xtgzfrvilduvpyuqb5 0 3133 30034 2026-09-13T04:54:11Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Kǝmagǝndǝ''' awo tamtamma kuru kǝskaye shido jili kuli kǝmagǝnbe kadaye sadinma, shido zauro nowatadǝ shima kuli kǝmagǝnbewo.[1][2] Kǝmagǝndǝ shiga tǝdin kuru gǝnatin kuli kǝmagǝnbe kǝmburo. Kuli kəmaanbedə kəmaan sətandin awo kəskalan suluwunadə (musammanno nectar kambilbe) au awo kuliwa gadebe suluwunadə, misallo kəmaan aphidsbe. Ngalwotə adə suro kuli kəmaanbedən wajin, futu regurgitation-a enzymatic activity-a men, kuru lok..." 30034 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kǝmagǝndǝ''' awo tamtamma kuru kǝskaye shido jili kuli kǝmagǝnbe kadaye sadinma, shido zauro nowatadǝ shima kuli kǝmagǝnbewo.[1][2] Kǝmagǝndǝ shiga tǝdin kuru gǝnatin kuli kǝmagǝnbe kǝmburo. Kuli kəmaanbedə kəmaan sətandin awo kəskalan suluwunadə (musammanno nectar kambilbe) au awo kuliwa gadebe suluwunadə, misallo kəmaan aphidsbe. Ngalwotə adə suro kuli kəmaanbedən wajin, futu regurgitation-a enzymatic activity-a men, kuru loktu suro kuli kəmaanben gənatəyen, futu njibe suluwin shido shiwur kəmaanbedəga sabcin hatta shidə kərtəgə-a kuru kərtə-aro waljin. Kuli kəmaanbedə kəmaan suro bəlaayen gənazayin. Suro kəmburamdəyen awo laa kuli kəmbube lan tətandəna mbeji shiro honeycomb gultin. Shi honeycomb dǝ shilan cells hexagonal ye kada au duwu kada mbeji, shi donyi kuli kǝmagǝnbe dǝye kǝmagǝn gǝnatǝro gǝrzayin ma. Jili kuli kəmaanbe gadesodə awodəa gar gade-gaden gənazayin, misallo njim kəmbube stinglessbe faidatinmadə.[1][2][3] Kǝmagǝn amsoye kǝmburo faidatayindǝ na kuli kǝmagǝnbe karaaben samoyin, au kuli kǝmagǝnbe fatolan dasagǝnadǝn. Kǝmagǝn do kuli kǝmaanbe sǝtandǝna dǝ shima amsoye zauro nozanawo, dalil kasuwuro dunya sammason sǝtandǝna-a kuru mbeji-a nankaro.[4] Kuli kəmaaye rotədə kuli kəmaaye rotə au apiculture lan nowotə, kuli kəmaaye baretədə shiro meliponiculture gultin. Kǝmagǝn dǝ zauro tamtam ma dalilnzǝdǝ shilan awoa shiro monosaccharides gultindǝ fructose-a kuru glucose-a mbeji. Shidə nəm tamtamzə sucrose (shiwur tewurbe) tilo.[5][6] Cokolle fal (14 mL) kəmbu kəmaanbedə kilojoules 180 (kilocalories 43) yeyi duno kəmbube cin. Shidə awoa kemikalbe shawa-shawa suro baktəben mbeji kuru shidə lele gade-gade loktu shiga awo tamtammaro faidatiya.[5] Sau kəmbu kəmaanbedə shiwur ngəwu-a acidic pH-a nankaro awoa sənana ngəwu surodən wurazayinba kuru, loktu kalkalro gənatiya, kəmaandə bannatinba.[7] Samfuri kəmaanbedə nasha archaeologicalben təbandənadə ngawo saa duwu kadaben kəmburo faidatinro tawattəgəna.[8][9] Kəmaan Faransabe na kambil gade-gaden təbandəna, launu-a kazəyi-a gade-gade turin Kǝmagǝn faidatǝ-a kuru shilan faidatǝ-adǝ gargamnzǝ kuruwu kuru gade-gade, zaman kureben baditǝna. Fotowa kulbe kada suro Cuevas de la Araña suro Spainbedə amsobe kəmbu kəmaanbe mazayin gananzəyayi saa 8,000 kozənalan fəlezana.[10][11] Apis mellifera də kuli dinaye kureye, kuli kəmowunbe kura-kura dunya bəlinbedə Mayans soye zaman Columbianben faidatin.[2][12] cc6zsqs94whxs799lhspf431v1hwaxu 0 3134 30035 2026-09-13T04:56:17Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Chocolatedə''' kəmbu ngalo kokobe wargata-a cidi-alan tədin. Waneye awo njiya-njiyaro waljin, cibbu, au tuskaata. Kǝlanzǝn tǝmzayin kuru kǝmbuwa gadero lele tǝdin. Ngalo kokobedə shima kusunyi kəska kokobe (Theobroma cacao) gultindəwo. Sandidǝ ngǝwusoro fermenttin leledǝ satuluwu nankaro, daji harzain, tǝrazain, kuru warzain. Shi shell dəga tutuluyin nibs dəga fəletəro, shi do ne mbol chocolate ye ro gənatəna ma (chocolate do ne kəlt..." 30035 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chocolatedə''' kəmbu ngalo kokobe wargata-a cidi-alan tədin. Waneye awo njiya-njiyaro waljin, cibbu, au tuskaata. Kǝlanzǝn tǝmzayin kuru kǝmbuwa gadero lele tǝdin. Ngalo kokobedə shima kusunyi kəska kokobe (Theobroma cacao) gultindəwo. Sandidǝ ngǝwusoro fermenttin leledǝ satuluwu nankaro, daji harzain, tǝrazain, kuru warzain. Shi shell dəga tutuluyin nibs dəga fəletəro, shi do ne mbol chocolate ye ro gənatəna ma (chocolate do ne kəltənyi ma.) mbol dəga waltə cocoa butter ro tədin kuru cocoa powder ro waljin, au zayetə kuru chocolate tamtam ba ro təladin. Shiwur kəltəlan, cakulet tamtamma tətandin, shidəwo cakulet sələmro təladin, au, cam kəltəlan, cakulet camro tədin. Chocolate cocoa butter-a cam-a lan tətandində chocolate bəl sutuluyin. Cakuletdə shima jili kəmbube dunyalan zauro nowatawo, kuru kəmbuwa ngəwu suronzan cakulet mbeji, taanasmaro awo kəji fantəbe, suronzan ice cream-a, kek-a, mousse-a, kuki-a. Candies kada chocolate tamtamma lan təmzayin au zaktin. Chocolate bars də, chocolate cibbu lan tətandin au awo gade chocolate lan təkkəna də, kəmbu kəske lan təmzayin. Kazəyiya cakuletbe zaye gade-gaden tətandənadə (alamanna ngəwulso, karəgəso, zar sənanaso) batalla laason ada, Krismas-a, Easter-a, yim kərawobe-a, Hanukkah-a Eid al-Fitr-a kunten. Cakuletdə kuruson awo kənzabe amusu-a kawudo-aro faidatin, misallo cam cakuletbe-a, cakulet kawudo-a kuru mbol cakuletbe-a. Kəska cacao də buro salak lan faidatə kəmbu nankaro na do kuro Ecuador gultin də lan gananzə yayi saa 5,300 kozəna lan. Jami kəla furum zamanbe Mesoamericanbedə zauro awo kənzabe cacaobe zawin, kuru karnu kən 16medən, awo kənzabe anyibe faldə, chocolatedə, Europero caudo. Kawu karnu kən 19me ro saadənan, chocolatedə awo kənzabe am kurawa naptəram jamabeye zawin. Fuwutə nzundubedən chocolatedə kəmbu cibbu am ngəwuye zawinro wallono. Ngalo kokobedə ngəwusoro lardəwa fəte Africaben baretin, musammanno Ivory Coast-a Ghana-a, sandidə kashi 60% koko dunyabedə banazayin. Ilmu asalbe Glyph Mayabedə kakao nankaro Chocolate də kalma Spanish ye, buro salak lan təlam Nasara yen saa 1604 lan ruwotəna, [1] [a] kuru təlam Spanish yen saa 1579 lan.[2] Furtə kalmadəbe ngawo adəben kambiwuwa.[3] Nəm kasada nowatadən yayi kəla chocolatedə kalima Nahuatlye chocolatl lan gowotə, ruwowa buroye kalima Nahuatlye chocolate kənzayedə kalima gade faidatəna, cacahuatl, maananzə "nji cacaoye". Adə nankaro karnowa kada shawarizana.[4] Faldən, chocolatedə kalma Nahuatlbe xocoatldən goatə, maananzə "kənza kəji". Maləmma Michael a Sophie Coe adəga awo adəga mowonjinbaro gozana, sandiye gulzana dalilla fete bawo kəla ayi nankaro sauti 'sh' dəga 'x' lan wakiltənadə 'ch' ro faltin, au ayi nankaro 'l' kəltəyin.[4] Nazari gadeye wono chocolatedə chocolatl lan kedo, maananzə 'nji kawudo' təlam Mayanben. Attəson yayi, hujja laa kəla shi jili 'chocol' də faidatə maana hotbe bawo.[4] 1htuuqx5iizd4m143f44p5lqckm37hk 30036 30035 2026-09-13T04:58:41Z Abba Khaleel 1413 30036 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chocolatedə''' kəmbu ngalo kokobe wargata-a cidi-alan tədin. Waneye awo njiya-njiyaro waljin, cibbu, au tuskaata. Kǝlanzǝn tǝmzayin kuru kǝmbuwa gadero lele tǝdin. Ngalo kokobedə shima kusunyi kəska kokobe (Theobroma cacao) gultindəwo. Sandidǝ ngǝwusoro fermenttin leledǝ satuluwu nankaro, daji harzain, tǝrazain, kuru warzain. Shi shell dəga tutuluyin nibs dəga fəletəro, shi do ne mbol chocolate ye ro gənatəna ma (chocolate do ne kəltənyi ma.) mbol dəga waltə cocoa butter ro tədin kuru cocoa powder ro waljin, au zayetə kuru chocolate tamtam ba ro təladin. Shiwur kəltəlan, cakulet tamtamma tətandin, shidəwo cakulet sələmro təladin, au, cam kəltəlan, cakulet camro tədin. Chocolate cocoa butter-a cam-a lan tətandində chocolate bəl sutuluyin. Cakuletdə shima jili kəmbube dunyalan zauro nowatawo, kuru kəmbuwa ngəwu suronzan cakulet mbeji, taanasmaro awo kəji fantəbe, suronzan ice cream-a, kek-a, mousse-a, kuki-a. Candies kada chocolate tamtamma lan təmzayin au zaktin. Chocolate bars də, chocolate cibbu lan tətandin au awo gade chocolate lan təkkəna də, kəmbu kəske lan təmzayin. Kazəyiya cakuletbe zaye gade-gaden tətandənadə (alamanna ngəwulso, karəgəso, zar sənanaso) batalla laason ada, Krismas-a, Easter-a, yim kərawobe-a, Hanukkah-a Eid al-Fitr-a kunten. Cakuletdə kuruson awo kənzabe amusu-a kawudo-aro faidatin, misallo cam cakuletbe-a, cakulet kawudo-a kuru mbol cakuletbe-a. Kəska cacao də buro salak lan faidatə kəmbu nankaro na do kuro Ecuador gultin də lan gananzə yayi saa 5,300 kozəna lan. Jami kəla furum zamanbe Mesoamericanbedə zauro awo kənzabe cacaobe zawin, kuru karnu kən 16medən, awo kənzabe anyibe faldə, chocolatedə, Europero caudo. Kawu karnu kən 19me ro saadənan, chocolatedə awo kənzabe am kurawa naptəram jamabeye zawin. Fuwutə nzundubedən chocolatedə kəmbu cibbu am ngəwuye zawinro wallono. Ngalo kokobedə ngəwusoro lardəwa fəte Africaben baretin, musammanno Ivory Coast-a Ghana-a, sandidə kashi 60% koko dunyabedə banazayin. Ilmu asalbe Glyph Mayabedə kakao nankaro Chocolate də kalma Spanish ye, buro salak lan təlam Nasara yen saa 1604 lan ruwotəna, <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chocolate#cite_note-1</ref> [a] kuru təlam Spanish yen saa 1579 lan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chocolate#cite_note-FOOTNOTESwantonde_%C3%81vilavan_Doesburg2010435-3</ref> Furtə kalmadəbe ngawo adəben kambiwuwa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chocolate#cite_note-FOOTNOTESwanton202423-4</ref> Nəm kasada nowatadən yayi kəla chocolatedə kalima Nahuatlye chocolatl lan gowotə, ruwowa buroye kalima Nahuatlye chocolate kənzayedə kalima gade faidatəna, cacahuatl, maananzə "nji cacaoye". Adə nankaro karnowa kada shawarizana.[4] Faldən, chocolatedə kalma Nahuatlbe xocoatldən goatə, maananzə "kənza kəji". Maləmma Michael a Sophie Coe adəga awo adəga mowonjinbaro gozana, sandiye gulzana dalilla fete bawo kəla ayi nankaro sauti 'sh' dəga 'x' lan wakiltənadə 'ch' ro faltin, au ayi nankaro 'l' kəltəyin.[4] Nazari gadeye wono chocolatedə chocolatl lan kedo, maananzə 'nji kawudo' təlam Mayanben. Attəson yayi, hujja laa kəla shi jili 'chocol' də faidatə maana hotbe bawo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Chocolate#cite_note-FOOTNOTECoeCoe2013Crossing_the_Language_Barrier-5</ref> == Lamintǝ == kno5stqgok41qcbnms8qiuto1mneex4 0 3135 30037 2026-09-13T05:01:02Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Tada kǝska''' be du sandi diwal donyi angiospermsiya kusunyi ya tartayin ma wo. Fruits donyi kǝmburo tǝdin ma dǝ, tussuna kǝla nǝm kam donyi amso ye dabba gade so ye lan faidata, shi donyi kusunyi tartǝyin ma jami falro kuru kǝmbu gade dǝro; adammanaso, kuru dabbawa gade kadaso, tada kəskabedəro təngatəgəna kəmbu nankaro.[1] Adəye səkə, tada kəskayedə shima awo bareye dunyalan tətandindəwo, kuru laadə (alamanna apple-a pomegranate-a)..." 30037 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tada kǝska''' be du sandi diwal donyi angiospermsiya kusunyi ya tartayin ma wo. Fruits donyi kǝmburo tǝdin ma dǝ, tussuna kǝla nǝm kam donyi amso ye dabba gade so ye lan faidata, shi donyi kusunyi tartǝyin ma jami falro kuru kǝmbu gade dǝro; adammanaso, kuru dabbawa gade kadaso, tada kəskabedəro təngatəgəna kəmbu nankaro.[1] Adəye səkə, tada kəskayedə shima awo bareye dunyalan tətandindəwo, kuru laadə (alamanna apple-a pomegranate-a) maana adabe-a alamabe-a ngəwu səbandəna. Təlam nowatalan kuru faidatə kəmbu detəyen, tada kəskayedə maananzə kusunyi-a leyata (au awo tətandinma) kəskaye tamtamma (au cam) kuru kəlilan kəmbu, alama appleso, bananaso, inabso, lemonso, lemunso, strawberriesso. Suro ilmu kǝskaye lan, kalma fruit ye ​​dǝ suronzǝn awoa kada mbeji, shi donyi tǝlam kullum ye lan bowotin ba ma, alaman na alkakiya, bean pods, kernels masarbe, tǝmatǝr, kuru arǝmma laamabe.[2][3] Botanical vs. ilmu bǝri detabe Kuru wune: Karewa § Kalimawa Fasal tada kǝskabe duwo ngǝwusoro kare kǝliga dero gotinma, suroladǝn masar-a, tǝmatǝr-a, kuru squashes-a mbeji Kalima donyi kǝska kǝska be kusunyi be faidatain ma du kǝska botanyya gade gade. Alaman, suro ilmu kǝska sodǝa, tada kǝskabe du ovary awu carpel donyi kusunyi nzǝ mbeji, misallo, lemǝn, chemmu, tǝmatǝr awu launu. Nut də jili tada kəskaye (kuru kusunyi gənyi), kuru kusunyidə ovule bafkata.[4] Təlam kəmbu detəyen, tada kəskayedə tamtam- au tamtam gənyi- (cim-) awo kəska laaye (misallo, peach, pear au lemon); alkakiyadǝ cibbu, kǝndawu, kǝska tamtam gǝnyi shido suro shellben tuwandinma (misallo hazelnut, acorn). Karewa kəli, shiro gulzaində, ngəwusoro awo kəji au tamtam gəyi (misallo zucchini-a, letus-a, broccoli-a, təmatər-a). Amma laadə waneye tamtam-tamtam (batata).[5] letxm7g4l2zxcyrcs245a8ibnsjcaym 30038 30037 2026-09-13T05:03:28Z Abba Khaleel 1413 30038 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tada kǝska''' be du sandi diwal donyi angiospermsiya kusunyi ya tartayin ma wo. Fruits donyi kǝmburo tǝdin ma dǝ, tussuna kǝla nǝm kam donyi amso ye dabba gade so ye lan faidata, shi donyi kusunyi tartǝyin ma jami falro kuru kǝmbu gade dǝro; adammanaso, kuru dabbawa gade kadaso, tada kəskabedəro təngatəgəna kəmbu nankaro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fruit#cite_note-Lewis375-1</ref> Adəye səkə, tada kəskayedə shima awo bareye dunyalan tətandindəwo, kuru laadə (alamanna apple-a pomegranate-a) maana adabe-a alamabe-a ngəwu səbandəna. Təlam nowatalan kuru faidatə kəmbu detəyen, tada kəskayedə maananzə kusunyi-a leyata (au awo tətandinma) kəskaye tamtamma (au cam) kuru kəlilan kəmbu, alama appleso, bananaso, inabso, lemonso, lemunso, strawberriesso. Suro ilmu kǝskaye lan, kalma fruit ye ​​dǝ suronzǝn awoa kada mbeji, shi donyi tǝlam kullum ye lan bowotin ba ma, alaman na alkakiya, bean pods, kernels masarbe, tǝmatǝr, kuru arǝmma laamabe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fruit#cite_note-2</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fruit#cite_note-Mauseth271-3</ref> Botanical vs. ilmu bǝri detabe Kuru wune: Karewa § Kalimawa Fasal tada kǝskabe duwo ngǝwusoro kare kǝliga dero gotinma, suroladǝn masar-a, tǝmatǝr-a, kuru squashes-a mbeji Kalima donyi kǝska kǝska be kusunyi be faidatain ma du kǝska botanyya gade gade. Alaman, suro ilmu kǝska sodǝa, tada kǝskabe du ovary awu carpel donyi kusunyi nzǝ mbeji, misallo, lemǝn, chemmu, tǝmatǝr awu launu. Nut də jili tada kəskaye (kuru kusunyi gənyi), kuru kusunyidə ovule bafkata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fruit#cite_note-McGee247-4</ref> Təlam kəmbu detəyen, tada kəskayedə tamtam- au tamtam gənyi- (cim-) awo kəska laaye (misallo, peach, pear au lemon); alkakiyadǝ cibbu, kǝndawu, kǝska tamtam gǝnyi shido suro shellben tuwandinma (misallo hazelnut, acorn). Karewa kəli, shiro gulzaində, ngəwusoro awo kəji au tamtam gəyi (misallo zucchini-a, letus-a, broccoli-a, təmatər-a). Amma laadə waneye tamtam-tamtam (batata).[5] == Lamintǝ == c1482ci2y6btvl1ftixc3ialf7l2fba 0 3136 30039 2026-09-13T05:05:00Z Abba Khaleel 1413 Created page with "{{Databox}} '''Banana''' də tada kəskaye kuruwu, kəmburo faidatinma, shidə kəska berrybe [1] shidə kəska kura-kura kambil kəskabe jili kadaye suro genus Musaben sətandin. Lardəwa gadeson, banana detəbedə shiro plantains gultin, sandiya banana dessertbe-a gayirzəna. Fruit də nəm kuranzə-a, laununzə-a, nəm dunonzə-a gade-gade, amma ngəwusoro kuruwu kuru kərrata, tiyinzə təlala starch ngəwu'a kuru karayinzə'a zakkata, shidə bafjiya launuwa kada'a...." 30039 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Banana''' də tada kəskaye kuruwu, kəmburo faidatinma, shidə kəska berrybe [1] shidə kəska kura-kura kambil kəskabe jili kadaye suro genus Musaben sətandin. Lardəwa gadeson, banana detəbedə shiro plantains gultin, sandiya banana dessertbe-a gayirzəna. Fruit də nəm kuranzə-a, laununzə-a, nəm dunonzə-a gade-gade, amma ngəwusoro kuruwu kuru kərrata, tiyinzə təlala starch ngəwu'a kuru karayinzə'a zakkata, shidə bafjiya launuwa kada'a. Sami lan wurajin nasha sami kǝska dǝyen. Banana donyi kusunyi ba ma (parthenocarp) baretin ma du jili indi karaye lan tuwandin, Musa acuminata a Musa balbisiana a, aubiya kǝltǝnza. Jili Musabedə nasha Indomalaya-a Australia-aben kara; sandidə waneye New Guinealan fatoro təkəna. Lardəwa 135 lan baretin, musammanno tadanza nankaro, kuru gana laa banana paper-a kazəmu-a nankaro, laadə kəska zaye nankaro baretin. Dunyalan banana kura-kura suro saa 2022ben satandində sandima India-a China-a, sandi samma kəlza kashi 26% suro awo tandoben sadəna. Bananadə kəliro au dezain futu gade-gaden currylan səta banana chipsro saadəna, frittersro, tada kəskaye gənatəro, au biya wartə au steamedro. Kalima "ayaba" də jamiwa gade jili Musabero faidatin, alama ayaba kime-a (Musa coccinea-a), ayaba kime-a (Musa velutina-a), ayaba Fe'i-a. Jami donyi genus Ensete be du, alaman banana kankarabe (Ensete glaucum) a kuru banana kattuwube donyi arzǝnyi lan faidajin ma (Ensete ventricosum) lardǝ Africa be du loktu laan suro dǝro tǝkin. Jili indiso suro yalla bananaben kara, Musaceae. Kəska bananabedə raksa kwasuwa nematodesbe-a kuliwa bannazayin-aye bannazayin, kuru kwasuwa fungalbe-a bacteriabe-aye bannazayin, faldə zauro zaudə shima kwasuwa Panamabe shidoni Fusarium fungusbe suwudinmadə. Adə-a sigatoka sələm-adə banana Cavendishbe tandodəro tajirwa suwudin, jili shidonyi lardəwa fəteyedən kəmbutinmadə, shidonyi triploid Musa acuminatadə. Am kəskawa nzəliwomasodə jili bəlin məradəzana, amma jili anyi yasatə zauro zau sau jili kasuwubedə kusunyi ba nankaro. Fuwulan wuratə nankaro, banana germplasmdə bankwa genebe kadalan dunya sammason gənatəna. Bayentə Kǝska bananabedǝ shima kǝska kambil sǝdinma kurawo.[2] Nasha cidiye samma donyi kǝska banana ye dǝ, awo donyi corm lan bowotin dǝlan wurajin.[3] Kǝska so dǝ kuruwu kuru kǝska yeyi ro waljin, amma awo donyi trunk lan bowotin dǝ shima pseudostem donyi lambo kada lan tuwandin ma (petioles). Banana də katti kadalan wurajin, gananzə yayi centimeters 60 (2.0 ft) nəm cidinzə, njiye ngəla kuru kəltənyi.[4] Sandidə kəska duwaro wurazayin, nəmngəwu wuratə lambowa sheathingbedə mita 1.6 (5.2 ft) ro saadin wajiya; shi stalk donyi dare tada sutuluyin dǝ hangallin wurajin.[5] cm8ihl6439ra6cf6lclatsw043m48k7 30040 30039 2026-09-13T05:08:05Z Abba Khaleel 1413 30040 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Banana''' də tada kəskaye kuruwu, kəmburo faidatinma, shidə kəska berrybe <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Banana#cite_note-Morton-2013-1</ref> shidə kəska kura-kura kambil kəskabe jili kadaye suro genus Musaben sətandin. Lardəwa gadeson, banana detəbedə shiro plantains gultin, sandiya banana dessertbe-a gayirzəna. Fruit də nəm kuranzə-a, laununzə-a, nəm dunonzə-a gade-gade, amma ngəwusoro kuruwu kuru kərrata, tiyinzə təlala starch ngəwu'a kuru karayinzə'a zakkata, shidə bafjiya launuwa kada'a. Sami lan wurajin nasha sami kǝska dǝyen. Banana donyi kusunyi ba ma (parthenocarp) baretin ma du jili indi karaye lan tuwandin, Musa acuminata a Musa balbisiana a, aubiya kǝltǝnza. Jili Musabedə nasha Indomalaya-a Australia-aben kara; sandidə waneye New Guinealan fatoro təkəna. Lardəwa 135 lan baretin, musammanno tadanza nankaro, kuru gana laa banana paper-a kazəmu-a nankaro, laadə kəska zaye nankaro baretin. Dunyalan banana kura-kura suro saa 2022ben satandində sandima India-a China-a, sandi samma kəlza kashi 26% suro awo tandoben sadəna. Bananadə kəliro au dezain futu gade-gaden currylan səta banana chipsro saadəna, frittersro, tada kəskaye gənatəro, au biya wartə au steamedro. Kalima "ayaba" də jamiwa gade jili Musabero faidatin, alama ayaba kime-a (Musa coccinea-a), ayaba kime-a (Musa velutina-a), ayaba Fe'i-a. Jami donyi genus Ensete be du, alaman banana kankarabe (Ensete glaucum) a kuru banana kattuwube donyi arzǝnyi lan faidajin ma (Ensete ventricosum) lardǝ Africa be du loktu laan suro dǝro tǝkin. Jili indiso suro yalla bananaben kara, Musaceae. Kəska bananabedə raksa kwasuwa nematodesbe-a kuliwa bannazayin-aye bannazayin, kuru kwasuwa fungalbe-a bacteriabe-aye bannazayin, faldə zauro zaudə shima kwasuwa Panamabe shidoni Fusarium fungusbe suwudinmadə. Adə-a sigatoka sələm-adə banana Cavendishbe tandodəro tajirwa suwudin, jili shidonyi lardəwa fəteyedən kəmbutinmadə, shidonyi triploid Musa acuminatadə. Am kəskawa nzəliwomasodə jili bəlin məradəzana, amma jili anyi yasatə zauro zau sau jili kasuwubedə kusunyi ba nankaro. Fuwulan wuratə nankaro, banana germplasmdə bankwa genebe kadalan dunya sammason gənatəna. Bayentə Kǝska bananabedǝ shima kǝska kambil sǝdinma kurawo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Banana#cite_note-INIBAP-2000-2</ref> Nasha cidiye samma donyi kǝska banana ye dǝ, awo donyi corm lan bowotin dǝlan wurajin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Banana#cite_note-FOOTNOTEStoverSimmonds19875%E2%80%9317-3</ref> Kǝska so dǝ kuruwu kuru kǝska yeyi ro waljin, amma awo donyi trunk lan bowotin dǝ shima pseudostem donyi lambo kada lan tuwandin ma (petioles). Banana də katti kadalan wurajin, gananzə yayi centimeters 60 (2.0 ft) nəm cidinzə, njiye ngəla kuru kəltənyi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Banana#cite_note-FOOTNOTEStoverSimmonds1987212-4</ref> Sandidə kəska duwaro wurazayin, nəmngəwu wuratə lambowa sheathingbedə mita 1.6 (5.2 ft) ro saadin wajiya; shi stalk donyi dare tada sutuluyin dǝ hangallin wurajin.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Banana#cite_note-5</ref> == Lamintǝ == ks6lgviy5pyaarpw1bwt95tuovt2m2w