ಮಂಡ್ಯ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kn">
  <siteinfo>
    <sitename>ವಿಕಿಪೀಡಿಯ</sitename>
    <dbname>knwiki</dbname>
    <base>https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ಮೀಡಿಯ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ವಿಶೇಷ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ಸದಸ್ಯ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ವಿಕಿಪೀಡಿಯ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ಚಿತ್ರ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ಮೀಡಿಯವಿಕಿ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ಟೆಂಪ್ಲೇಟು</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ಸಹಾಯ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ವರ್ಗ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ಸಂಪುಟ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">ಕರಡು</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ಮಾಡ್ಯೂಲ್</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ಮಂಡ್ಯ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1037</id>
    <revision>
      <id>1378029</id>
      <parentid>1357664</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10544" sha1="aalphlog2vkdoz5joq8uyfebrwbyez5" xml:space="preserve">'''ಮಂಡ್ಯ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ |ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ]] ಒಂದು ನಗರ. ಇದು ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ [[ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ|ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು]] ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. [[ಕಬ್ಬು]] ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು [[ಸಕ್ಕರೆ |ಸಕ್ಕರೆ ನಗರ]] ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರವನ್ನು ಮಂಡ್ಯ ನಗರಸಭೆಯ ೩೫ ವಾರ್ಡ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

==ಇತಿಹಾಸ==
೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮಂಡ್ಯವು ತನ್ನ ೭೫ ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು (ಅಮೃತ ಮಹೋತ್ಸವ) ಆಚರಿಸಿತು. ಕೆಆರ್‌ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಮಂಡ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದು ಇದನ್ನು ೧೯೩೨ ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಮಂಡ್ಯವು ಹಲವಾರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ಎಎಸ್ಐ) ಜೈನರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಬಾಹುಬಲಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ೧೩ ಅಡಿ (೪.೦ ಮೀ) ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿತು. ಅವರು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಮೊದಲ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ಆದಿನಾಥರ ಮಗ ಮತ್ತು ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆರ್ತಿಪುರದಲ್ಲಿ ೩-೯ ನೇ ಶತಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭರತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ. ಉತ್ಖನನವು ೨೦೧೮ ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=girish |first=m b |date=2015-12-04 |title=Another Jain centre under excavation in Mandya district |url=https://www.deccanchronicle.com/151204/nation-current-affairs/article/another-jain-centre-under-excavation-mandya-district |access-date=2026-02-14 |website=www.deccanchronicle.com |language=en-IN}}&lt;/ref&gt; ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಂಡ್ಯದ ಮದ್ದೂರಿನ ಆರ್ತಿಪುರದಲ್ಲಿ ೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಾಹುಬಲಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿದ್ದು ಇದು ೩ ಅಡಿ (೦.೯೧ ಮೀ) ಅಗಲ ಮತ್ತು ೩.೫ ಅಡಿ (೧.೧ ಮೀ) ಎತ್ತರವಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Eighth-Century-Jain-Temple-Discovered-in-Maddur/2015/01/07/article2607640.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20150110053310/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Eighth-Century-Jain-Temple-Discovered-in-Maddur/2015/01/07/article2607640.ece | archive-date=10 January 2015 | title=Eighth Century Jain Temple Discovered in Maddur - the New Indian Express }}&lt;/ref&gt;

ಮಂಡ್ಯ ಆರ್‌ಟಿಒ ಕೋಡ್ ಕೆಎ೧೧ ಆಗಿದೆ.&lt;ref&gt;https://etc.karnataka.gov.in/General/rto_office.aspx{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು==
*[[ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ]] - ಕವಿ 
*[[ತ್ರಿವೇಣಿ]] - ಕಾದಂಬರಿಗಾರ್ತಿ
*[[ಅಂಬರೀಷ್]] - ನಟ, ರಾಜಕಾರಣಿ
*[[ಎ.ಎನ್.ಮೂರ್ತಿರಾವ್|ಎ.ಎನ್.ಮೂತಿ೯ರಾವ್]] - ಸಾಹಿತಿ
*[[ಕೆ.ಎಸ್.ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ]] - ಕವಿ
*[[ಬಿ.ಎಸ್.ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ]] - ರಾಜಕಾರಣಿ
*ಜಿ. ಮಾದೇಗೌಡ- ಕಾವೇರಿ ಚಳುವಳಿ ಹೋರಾಟಗಾರ 
* [[ಮಂಡ್ಯ ರಮೇಶ್]] - ಚಿತ್ರ ನಟ
* [[ಚಂದಗಾಲು ಬೋರಪ್ಪ]] - ತತ್ವಪದ ಗಾಯಕ, ಜನಪದ ಕಲಾವಿದ
* [[ಹ. ಕ. ರಾಜೇಗೌಡ]] - ಜಾನಪದ ಸಂಶೋಧಕ
* [[ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೀತಾಪುರ]] - ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸೆ, ಲೇಖಕಿ
* [[ಕೆ.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸ್ವಾಮಿ|ಕೆ. ಎಸ್. ಎಲ್. ಸ್ವಾಮಿ]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು
*[[ಪು. ತಿ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್]] - ಕವಿ
* [[ರಮ್ಯಾ]] - ನಟಿ
* ಡಾ. ಶೆಲ್ವಪ್ಪಿಳ್ಳೆ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ - ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞ

==ಸಾರಿಗೆ==
ಮಂಡ್ಯ [[ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ|ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣವು]] ನಗರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, [[ಮೈಸೂರು]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್]], ಕೊಚುವೇಲಿ, [[ಮಂಗಳೂರು]], [[ಬೆಳಗಾವಿ]], [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ]], [[ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ]] ಮತ್ತು [[ಬಳ್ಳಾರಿ|ಬಳ್ಳಾರಿಗೆ]] ದೈನಂದಿನ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳು ಹಾಗೂ [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿ]], ದರ್ಭಂಗಾ, [[ಜೈಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್‌ಗೆ]] ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ರೈಲುಗಳಿವೆ. ನಗರವು ಕೆಎಸ್ಆರ್‌ಟಿಸಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಎನ್ಎಚ್-೨೭೫/ಎಸ್ಎಚ್-೮೮ ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಹೆದ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

==ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ==
ಮಂಡ್ಯವು ೧೨.೫೨°ಉತ್ತರ ೭೬.೯°ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Mandya, India |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mandya.html |access-date=2026-02-14 |website=www.fallingrain.com |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130105946/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mandya.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸರಾಸರಿ ೬೭೮ ಮೀಟರ್ (೨,೨೨೪ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.

==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ==
೨೦೧೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಂಡ್ಯವು ೧೩೭,೩೫೮ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.&lt;ref&gt;http://www.mandyacity.mrc.gov.in/en/city-summary{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು ೧೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೧೦೦೦ ಮಹಿಳೆಯರು, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ೯೭೩ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮಂಡ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ೮೫.೩೨% ರಷ್ಟಿದ್ದು ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಸರಾಸರಿ ೭೫.೩೬% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ: ಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷರತೆ ೮೯.೩೯% ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ೮೧.೨೯%. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೧೦.೧೪% ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು.

{{Bar box|title=ಮಂಡ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ (೨೦೧೧)|titlebar=#DDD|left1=ಧರ್ಮ|right2=ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು|width=400px|bars={{bar pixel|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|orange|78.55|%}}
{{bar pixel|ಇಸ್ಲಾಂ|green|17.71|%}}
{{bar pixel|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ|blue|2.20|%}}
{{bar pixel|ಜೈನ ಧರ್ಮ|red|1.44|%}}
{{bar pixel|ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|orange|0.05|%}}
{{bar pixel|ಇತರ|grey|0.04|%}}
{{bar pixel|ಧರ್ಮ ಇಲ್ಲ|black|0.02|%}}|caption=}}

ಮಂಡ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ೧೩.೪೦% ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ೧.೧೭% ರಷ್ಟಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mandya City Municipal Council City Population Census 2011-2026 {{!}} Karnataka |url=https://www.census2011.co.in/data/town/803168-mandya-karnataka.html |access-date=2026-02-14 |website=www.census2011.co.in|language=en}}&lt;/ref&gt;

==ಗ್ಯಾಲರಿ==

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;&quot;&gt;
File:Ambedkar statue in front of DC office, Mandya.jpg|ಡಿಸಿ ಕಚೇರಿ
File:Kaveri park in Mandya.jpg|ಕಾವೇರಿ ಪಾರ್ಕ್
File:Horticulture department in Mandya.jpg|ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಇಲಾಖೆ, ಮಂಡ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ 'ಫಲಪುಷ್ಪ ಪ್ರದರ್ಶನ' ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
File:Carmel convent school, Mandya.jpg|ಕಾರ್ಮೆಲ್ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ, ಮಂಡ್ಯ
File:Court complex, Mandya.jpg|ಕೋರ್ಟ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್
File:Vishveshwaraiah stadium.jpg|ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ
&lt;/gallery&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]

{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>aalphlog2vkdoz5joq8uyfebrwbyez5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಹಾಭಾರತ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1705</id>
    <revision>
      <id>1378061</id>
      <parentid>1376388</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53331" sha1="mpouwj6wj7dm75071e7j5r6tz3t31yo" xml:space="preserve">{{ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ}}
[[File:Krishna and Arjun on the chariot, Mahabharata, 18th-19th century, India.jpg|thumb|200px|[[ಕೃಷ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ಅರ್ಜುನ]] [[ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ]] ನಲ್ಲಿ, ೧೮ನೇ-೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]]

'''ಮಹಾಭಾರತ''' ಮತ್ತು [[ರಾಮಾಯಣ]] ಪ್ರಾಚೀನ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳನ್ನು [[ಹಿಂದೂ]] [[ಧರ್ಮ|ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ]] ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=encindlit&gt;{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;pg=PA1755 | title = The Encyclopaedia of Indian Literature (Volume Two) (Devraj to Jyoti) | isbn = 978-81-260-1194-0 | last1 = Datta | first1 = Amaresh | date = 1 January 2006| publisher = Sahitya Akademi }}&lt;/ref&gt; ಮಹಾಭಾರತ ಇದು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಜಮನೆತನದ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾದ ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ನಡುವಿನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಯುದ್ಧವಾಗಿದೆ.

'''ಮಹಾಭಾರತ''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]]  ಧಾರ್ಮಿಕ, ತಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಅತಿ ಉದ್ದವಾದ [[ಮಹಾಕಾವ್ಯ]] ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Lochtefeld2002&quot;&gt;{{cite book|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC&amp;pg=PA399|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-3179-8|page=399}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SharmaGaur2000&quot;&gt;{{cite book|author1=T. R. S. Sharma|author2=June Gaur|author3=Sahitya Akademi (New Delhi, Inde).|title=Ancient Indian Literature: An Anthology|url=https://books.google.com/books?id=IRp1PKX0BXoC&amp;pg=PA137|year=2000|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0794-3|page=137}}&lt;/ref&gt; ಇದು [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ]] ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪಠ್ಯವೂ ಹೌದು. ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿರುವ ಮಹಾಭಾರತ ಭಾರತೀಯ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ.
ಮಹಾಭಾರತ ಕಥೆ ಶಂತನು ಮಹಾರಾಜನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಹಾಭಾರತ ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು [[ಗ್ರೀಕ್ ಪುರಾಣ ಕಥೆ|ಗ್ರೀಕ್‍ನ]] ಜನಪದ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಾದ  [[ಇಲಿಯಡ್]] ಮತ್ತು [[ಒಡಿಸ್ಸಿ]] - ಎರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದರೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಏಳನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತ ೧೮ಪರ್ವ ಮತ್ತು ೧ಲಕ್ಷ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ದಮಯಂತಿಯ ಕಥೆ, ಶಕುಂತಲೆಯ ಕಥೆ, ಪುರೂರವ ಮತ್ತು ಊರ್ವಶಿಯ ಕಥೆ, ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾನ್ ಕಥೆ, ಕಚ ಮತ್ತು ದೇವಯಾನಿಯ ಕಥೆ, ಋಷ್ಯಶೃಂಗನ ಕಥೆ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆವೃತ್ತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೃತಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಭಾರತವು ವ್ಯಾಸ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಮೂಲವಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಪಂಚಮವೇದವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ|ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ]] ಪಾರ್ಥನಾದ [[ಅರ್ಜುನ|ಅರ್ಜುನನಿಗೆ]] ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಿಮಾನ್ವಿತವಾದ [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ|ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು]] ಮಹಾಭಾರತದ ಆತ್ಮ (ಅಂತರಾತ್ಮ) ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.

==ಇತಿಹಾಸ/ಹಿನ್ನೆಲೆ==


ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಋಷಿ [[ವ್ಯಾಸ]]ರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿ [[ವ್ಯಾಸ]]ರದು ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಇದನ್ನು 'ಇತಿಹಾಸ' ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಾಸರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮೊದಲ ವಿಭಾಗದ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು [[ಗಣೇಶ]]ನು ಬರೆದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕೇತರ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವ ರಾಜಕುಮಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮರಿಮೊಮ್ಮಗನಾಗಿದ್ದ ವೈಶಂಪಾಯನ ಋಷಿ, ವ್ಯಾಸರ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದನು ಇವನು ತಕ್ಷಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 

ಮಹಾಭಾರತ '[[ಜಯ]]' ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗಿದ್ದೆಂದು ಕೆಲವರ ಪ್ರತೀತಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಘಟನೆಗಳ ನಿಜವಾದ ಕಾಲ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಘಟನೆಗಳು ನಿಜವಾದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬರೆದದ್ದೋ ಅಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ವಿಷಯ. ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮುಲ್ಲರ್ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದ ಸಂದರ್ಭ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೪೦೦. ಇನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ಪಂಚಾಂಗ ರೀತ್ಯ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿದ ಹಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು (ಗ್ರಹಣ ಇತ್ಯಾದಿ) ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ.೩೧೦೦ಕ್ಕೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ.
===ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು===
ಭಾರತ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಮಹಾಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಪಾಣಿನಿಯ (ಎಫ್‌ಎಲ್‌. ೪ ನೇ ಶತಮಾನ BCE) ಮತ್ತು ಅಶ್ವಲಾಯನ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರ (೩.೪) ದ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಗೆ (ಸೂತ್ರ ೬.೨.೩೮) ಸೇರಿದೆ. ಇದರರ್ಥ ಭಾರತ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ೨೪೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಸ್ತೃತ ಮಹಾಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ರಿ ಪೂ ೪ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪಾಣಿನಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರತವನ್ನು ಇತರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಆಲ್ಬ್ರೆಕ್ಟ್ ವೆಬರ್ ಭರತರ ಋಗ್ವೇದ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಹಾ-ಭಾರತ ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪಾಣಿನಿಯು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ, ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಅವನ ದಿನದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪಾಣಿನಿಯು ಮಹಾಭಾರತದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ವೈದಿಕ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;[[Johannes Bronkhorst|Bronkhorst, J.]] (2016): ''How the Brahmins Won. From Alexander to the Guptas'', Brill, p. 78-80, 97&lt;/ref&gt;

ಮಹಾಭಾರತದೊಳಗಿನ ಹಲವಾರು [[ಕಥೆ]]ಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] [[ಕವಿ]] ಕಾಳಿದಾಸನ (c. 400 CE) ಅಭಿಜ್ಞಾನಶಾಕುಂತಲ, ಗುಪ್ತ ರಾಜವಂಶದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಊರುಭಂಗ, ಕಾಳಿದಾಸನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬದುಕಿದ್ದನೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಭಾಸ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಮೂಲಕ ದುರ್ಯೋಧನನ ವಧೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Ghadyalpatil|first=Abhiram|date=2016-10-10|title=Maharashtra builds up a case for providing quotas to Marathas|url=https://www.livemint.com/Politics/q71WZs7MNRESfXzM7UEnKI/Maharashtra-builds-up-case-for-providing-quotas-to-Marathas.html|access-date=2020-06-07|website=Livemint|language=en}}&lt;/ref&gt;
===೧೮ ಪರ್ವಗಳು ಅಥವಾ ಪುಸ್ತಕಗಳು===
ಮಹಾಭಾರತವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ತೋತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪರ್ವದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ:

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ಚೈವ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs01001.htm|title = The Mahabharata in Sanskrit: Book 1: Chapter 1}}&lt;/ref&gt;
- ವ್ಯಾಸ, ಮಹಾಭಾರತ

&quot;ಓಂ! ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನಾದ [[ನಾರಾಯಣ]] ಮತ್ತು [[ನರ]] (ಅರ್ಜುನ) ಮತ್ತು [[ಸರಸ್ವತಿ]] ದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅನಂತರ [[ಜಯ]]ವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01002.htm THE MAHABHARATA ADI PARVA SECTION I] ''sacred-texts.com''.&lt;/ref&gt;

ನರ-ನಾರಾಯಣರು ಶ್ರೀ [[ವಿಷ್ಣು]]ವಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು. ನರನು [[ಅರ್ಜುನ]]ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣನ ಸ್ನೇಹಿತ. ಆದರೆ ನಾರಾಯಣನು ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಶ್ರೀ [[ಕೃಷ್ಣ]]ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ.

೧೮ ಪರ್ವಗಳ ವಿಭಾಗವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ಪರ್ವ
!ಶೀರ್ಷಿಕೆ
!ಉಪಪರ್ವಗಳು
!ಪರಿವಿಡಿ
|-
|೧
|[[ಆದಿ ಪರ್ವ]] ''(ದಿ ಬುಕ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಿಗಿನಿಂಗ್)''
|೧-೧೯
|ಸೌತಿ ಅವರು [[ನೈಮಿಶಾರಣ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ [[ಋಷಿ]]ಗಳಿಗೆ, ಪಠಿಸಿದ ನಂತರ ಹೇಗೆ ''ಮಹಾಭಾರತ''ವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು {{IAST|[[ತಕ್ಷಶಿಲಾ]]}} ನಲ್ಲಿ [[ವೈಸಂಪಾಯನ]] ಜನಮೇಜಯ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಭೃಗು ಜನಾಂಗಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, [[ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕುರು]] ರಾಜಕುಮಾರರ ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ. (''ಆದಿ'' ಎಂದರೆ ಮೊದಲು). ಆದಿ ಪರ್ವವು ಪಾಂಡವರ ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮದುವೆ, ಪಿತೂರಿಯ ಹೋರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
|-
|೨
|[[ಸಭಾ ಪರ್ವ]] (ದಿ ಬುಕ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಹಾಲ್)
|೨೦-೨೮
|ಮಾಯಾ ದಾನವ [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ]] ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು (''ಸಭಾ'') ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಭಾ ಪರ್ವವು ತನ್ನ ಸಹೋದರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅದ್ಭುತವಾದ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮತ್ತು [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಶಕ್ರಪ್ರಸ್ಥ/[[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ]] ನಲ್ಲಿನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಪಿತೂರಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಮೋಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. 
|-
|೩
|[[ವನ ಪರ್ವ]] ''ಹಾಗೂ'' ಅರಣ್ಯಕ-ಪರ್ವ, ಅರಣ್ಯ-ಪರ್ವ (ಅರಣ್ಯದ ಪುಸ್ತಕ)
|೨೯-೪೪
|ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಗಡಿಪಾರು (''ಅರಣ್ಯ''). ಇಡೀ ಪರ್ವವು ಅವರ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಬಲದ ಬಲವರ್ಧನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
|-
|೪
|[[ವಿರಾಟ ಪರ್ವ]] (ದಿ ಬುಕ್ ಆಫ್ ವಿರಾಟ)
|೪೫-೪೮
|[[ವಿರಾಟ]] ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಕಳೆದ ವರ್ಷ. ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಧ ([[ಅರ್ಜುನ]]) [[ಕರ್ಣ]], [[ಭೀಷ್ಮ]], [[ದ್ರೋಣ]], [[ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ]], ಇತ್ಯಾದಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಇಡೀ ಕುರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು ಮತ್ತು ದನಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ವಿರಾಟ ರಾಜ.&lt;ref&gt;[http://www.sacred-texts.com/hin/m04/m04026.htm SECTION XXVI (Go-harana Parva)] ''sacred-texts.com''.&lt;/ref&gt;
|-
|೫
| [[ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವ]] (ಪ್ರಯತ್ನದ ಪುಸ್ತಕ)
|೪೯-೫೯
|ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ನಡುವೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆ (''ಉದ್ಯೋಗ'' ಎಂದರೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಥವಾ ಕೆಲಸ).
|-
|೬
| [[ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವ]] (ಭೀಷ್ಮನ ಪುಸ್ತಕ)
| ೬೦–೬೪
|ಮಹಾ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ, [[ಭೀಷ್ಮ]] ಕೌರವರಿಗೆ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವನು ಬಾಣಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ]] [[ಕೃಷ್ಣ]] ನಿಂದ [[ಅರ್ಜುನ]] ಗೆ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.(೨೫-೪೨ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ''[[ಭಗವದ್ಗೀತೆ]]'' ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m06/m06025.htm |title=The Mahabharata, Book 6: Bhishma Parva: Bhagavat-Gita Parva: Section XXV (''Bhagavad Gita'' Chapter I) |publisher=Sacred-texts.com |access-date=3 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m06/m06042.htm |title=The Mahabharata, Book 6: Bhishma Parva: Bhagavat-Gita Parva: Section XLII (Bhagavad Gita, Chapter XVIII) |publisher=Sacred-texts.com |access-date=3 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|೭
| [[ದ್ರೋಣ ಪರ್ವ]] (ದ್ರೋಣರ ಪುಸ್ತಕ)
|೬೫–೭೨
|[[ದ್ರೋಣ]] ಸೇನಾಪತಿ ಆಗಿ ಯುದ್ಧವು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮುಖ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಾನ್ ಯೋಧರು ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
|-
|೮
| [[ಕರ್ಣ ಪರ್ವ]] (ಕರ್ಣನ ಪುಸ್ತಕ)
|೭೩
|[[ಕೌರವ]] ಪಡೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿ ಆಗಿ [[ಕರ್ಣ]] ಜೊತೆಗಿನ ಯುದ್ಧದ ಮುಂದುವರಿಕೆ.
|-
|೯
|[[ಶಲ್ಯ ಪರ್ವ]] (ಶಲ್ಯ ಪುಸ್ತಕ)
|೭೪–೭೭
|ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯ ದಿನ, [[ಶಲ್ಯ]] ಸೇನಾಪತಿ ಆಗಿ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ದಂಡೆಗೆ ಬಲರಾಮನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಭೀಮ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನರ ನಡುವಿನ ಗದೆ ಯುದ್ಧವು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭೀಮನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
|-
|೧೦
|[[ಸೌಪ್ತಿಕಾ ಪರ್ವ]] (ದಿ ಬುಕ್ ಆಫ್ ದಿ ಸ್ಲೀಪಿಂಗ್ ವಾರಿಯರ್ಸ್)
|೭೮-೮೦
|ಅಶ್ವಥಾಮ, ಕೃಪ ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮರು ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಯೋಧರು ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಕಡೆ ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
|-
|೧೧
| [[ಸ್ತ್ರೀ ಪರ್ವ]] (ಮಹಿಳೆಯರ ಪುಸ್ತಕ)
|೮೧-೮೫
|[[ಗಾಂಧಾರಿ]] ಮತ್ತು ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಮಹಿಳೆಯರು (''ಸ್ತ್ರೀ'') ಸತ್ತವರ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಯು ಕೌರವರ ಬೃಹತ್ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ [[ಕೃಷ್ಣ]] ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.
|-
|೧೨
| [[ಶಾಂತಿ ಪರ್ವ]] (ಶಾಂತಿಯ ಪುಸ್ತಕ)
|೮೬-೮೮
|ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ರಾಜನಾಗಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ಮತ್ತು ಸಮಾಜ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಕುರಿತು ಹೊಸದಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ ರಾಜನಿಗೆ [[ಭೀಷ್ಮ]] ರಿಂದ ಸೂಚನೆಗಳು. ಇದು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಪುಸ್ತಕ.
|-
|೧೩
| [[ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ]] (ಸೂಚನೆಗಳ ಪುಸ್ತಕ)
|೮೯-೯೦
|[[ಭೀಷ್ಮ]] ಅವರಿಂದ ಅಂತಿಮ ಸೂಚನೆಗಳು (''ಅನುಶಾಸನ''). ಈ ಪರ್ವ‍ವು ಭೀಷ್ಮನ ಕೊನೆಯ ದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂಬರುವ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಅವರ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
|-
|೧೪
| [[ಅಶ್ವಮೇಧಿಕ ಪರ್ವ]] (ಕುದುರೆ ತ್ಯಾಗದ ಪುಸ್ತಕ)&lt;ref&gt;The ''Ashvamedhika-parva'' is also preserved in a separate version, the  ''Jaimini-Bharata'' (''Jaiminiya-Ashvamedha'') where the frame dialogue is replaced, the narration being attributed to [[Jaimini]], another disciple of Vyasa. . It describes how Arjuna alone conquered the whole earth once again.  This version contains far more devotional material (related to Krishna) than the standard epic and probably dates to the 12th century. It has some regional versions, the most popular being the [[Kannada language|Kannada]] one by Devapurada Annama Lakshmisha (16th century).[http://www.harekrsna.com/sun/features/07-06/features360.htm The Mahabharata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106205614/http://www.harekrsna.com/sun/features/07-06/features360.htm |date=2006-11-06 }}
{{Citation needed|date=February 2007}}&lt;/ref&gt;
|೯೧-೯೨
|ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಡೆಸಿದ [[ಅಶ್ವಮೇಧ]] (ಕುದುರೆ ಬಲಿ) ರಾಜಮನೆತನದ ಸಮಾರಂಭ. ಅರ್ಜುನನಿಂದ ವಿಶ್ವ ವಿಜಯ. ಅನುಗೀತವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
|-
|೧೫
| [[ಆಶ್ರಮವಾಸಿಕ ಪರ್ವ]] (ಹರ್ಮಿಟೇಜ್ ಪುಸ್ತಕ)
|೯೩-೯೫
|ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಹಿಮಾಲಯದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾವು. ವಿದುರನು ಅವರನ್ನು ಮುಂಚಿನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಹರಾಜಿನ ಮೇರೆಗೆ ಸಂಜಯನು ಎತ್ತರದ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
|-
|೧೬
| [[ಮೌಸಲಾ ಪರ್ವ]] (ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಪುಸ್ತಕ)
|೯೬
|ಗಾಂಧಾರಿಯ ಶಾಪದ ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಅಂದರೆ, [[ಯಾದವರ]] ಮಚ್ಚೆಗಳೊಂದಿಗೆ (''ಮೌಸಲಾ'') ನಡುವಿನ ಅಂತಃಕಲಹ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಾದವರ ನಾಶ.
|-
|೧೭
| [[ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಿಕ ಪರ್ವ]] (ದಿ ಬುಕ್ ಆಫ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಜರ್ನಿ)
|೯೭
|ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಅವನ ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಅವನ ಹೆಂಡತಿ [[ದ್ರೌಪದಿ]] ಇಡೀ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಮಾಡಿದ ಮಹಾ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಪ್ರತಿ ಪಾಂಡವನೂ ಬೀಳುವ ಮಹಾನ್ ಹಿಮಾಲಯದ ಆರೋಹಣ.
|-
|೧೮
| [[ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಪರ್ವ]] (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರುವ ಪುಸ್ತಕ)
|೯೮
| ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಅಂತಿಮ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮರಳುವುದು (''[[ಸ್ವರ್ಗ]]'').
|-
|''ಖಿಲಾ''
|''[[ಹರಿವಂಶ]] ಪರ್ವ'' (ಹರಿಯ ವಂಶಾವಳಿಯ ಪುಸ್ತಕ)
|೯೯-೧೦೦
|ಇದು ೧೮ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಅನುಬಂಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಜೀವನದ ಆ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
|}

==ಕಥಾವಸ್ತು==
[[ಚಿತ್ರ:Gita.jpg|thumb|ಗೀತೋಪದೇಶ]]
ಮಹಾಭಾರತದ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಂದ್ರವಂಶದ ರಾಜರುಗಳ ಕಥೆ. [[ಹಸ್ತಿನಾಪುರ|ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ]] ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ [[ಕುರುವಂಶ]] ([[ಚಂದ್ರ ವಂಶ]])ದ ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು ಎಂದು ಹಲವರ ಅಭಿಮತವಾದರೂ ಈ ಹೋರಾಟದ ಕಥೆ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ [[ಪಾಂಡವರು]] ಮತ್ತು [[ಕೌರವರು|ಕೌರವರ]] ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಈ ಹೋರಾಟ [[ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ|ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ]] ನಡೆಯುವ ಹದಿನೆಂಟು ದಿನದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆ ಶಂತ ಮಹಾರಾಜನ ಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ,  ಕೃಷ್ಣನ ಅವಸಾನ, ಪಾಂಡವರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿರುವ ಪಾತ್ರಗಳು. ಮುಖ್ಯ ಕಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಉಪಕಥೆ ಗಳುಂಟು. ಹಾಗೆಯೇ [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ|ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಂಥ]] ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳಿವೆ.
==ಸಾರಾಂಶ==
ಕೃತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕಥೆಯು ಕುರು ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ರಾಜ್ಯವಾದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜವಂಶದ ಹೋರಾಟವಾಗಿದೆ. ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಕುಟುಂಬದ ಎರಡು ಮೇಲಾಧಾರ ಶಾಖೆಗಳೆಂದರೆ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ. ಕೌರವರು ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯ ಶಾಖೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಹಿರಿಯ ಕೌರವ ದುರ್ಯೋಧನ, ಹಿರಿಯ ಪಾಂಡವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯ. ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಇಬ್ಬರೂ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಹೋರಾಟವು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕದನವು ರಕ್ತಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಘರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಕುಟುಂಬದ ನಿಷ್ಠೆಯ ನಿದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯವು ಸರಿಯಾದದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಭಾರತವು ಕೃಷ್ಣನ ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವನ ರಾಜವಂಶದ ನಂತರದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಸಹೋದರರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದರು. ಇದು ಮಾನವಕುಲದ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಯುಗವಾದ ಕಲಿಯುಗದ ಹಿಂದೂ ಯುಗದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸಹ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.
==ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳು==
*'''[[ಭೀಷ್ಮ ]]''': '''ಭೀಷ್ಮ''' ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ. ಈತ [[ಶಂತನು|ಶಾಂತನು]] ಮತ್ತು [[ಗಂಗೆ|ಗಂಗೆಯರ]] ಪುತ್ರ. ಶಾಂತನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಗೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಎಂಟು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವ. ದೇವವ್ರತ/ಸತ್ಯವ್ರತ ಈತನ ಮೊದಲ ಹೆಸರು. ಅಷ್ಟವಸುಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬನಾದ ಇವನು [[ವಸಿಷ್ಠ]] ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈತನು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು [[ದೇವರ್ಷಿ]] [[ಬೃಹಸ್ಪತಿ]]ಯಿಂದಲೂ, ಶಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು [[ಋಷಿ]] [[ಭಾರದ್ವಾಜ]], [[ಪರಶುರಾಮ]]ರಿಂದಲೂ  ಕಲಿತನು. ತನ್ನ ತಂದೆ [[ಶಂತನು]]ವಿನ ಸುಖಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಆಜೀವನ [[ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ]] ಪಾಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
#  

*'''[[ಪಾಂಡವರು]]''': [[ಪಾಂಡವ]]ರು ಪಾಂಡು ಹಾಗೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳು. ಋಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಾಂಡು ಪಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಕುಂತಿಗೆ ದೊರೆತಿದ್ದ ದೂರ್ವಾಸ ಮುನಿಯ ವರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಮಾದ್ರಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಐವರು ಪಾಂಡವರು: ಕುಂತಿ ಯಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ(ಯಮನಿಂದ), ಭೀಮ (ವಾಯುವಿನಿಂದ), ಅರ್ಜುನ (ಇಂದ್ರನಿಂದ), ಮಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ (ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ) ಜನಿಸಿದವರು. ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧ ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಅವರ ದಾಯಾದಿಗಳಾದ ಕೌರವರ ನಡುವೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. 

*'''[[ದ್ರೌಪದಿ]]''':ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾತ್ರವೂ ಒಂದು. ಪಾಂಚಾಲ ರಾಜ ದ್ರುಪದನ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರಿ. ದ್ರುಷ್ಟ್ಯದ್ಯುಮ್ನನ ತಂಗಿ. ದ್ರೌಪದಿಯು ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿ. ಮಹಾಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾತ್ರ ಒಂದು.

*'''[[ಕೌರವರು]]''': ಕೌರವರು ಪಾಂಡುವಿನ ಅಣ್ಣ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳು (ಗಾಂಧಾರಿಯಿಂದ); ಒಟ್ಟು ನೂರು ಕೌರವರು - ಇವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ದುಶ್ಯಾಸನ. ಕೊನೆಯವಳು ದುಶ್ಯೀಲೆ.

*'''[[ಕರ್ಣ]]''': ಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರ ಮಹಾಭಾರತದ ದುರಂತ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮದುವೆಗೆ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕುಂತಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕರ್ಣನನ್ನು ಕುಂತಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಸೂತನೊಬ್ಬನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕರ್ಣ ಪರಶುರಾಮನಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.  ಕರ್ಣನು ದುರ್ಯೋಧನ ಆಪ್ತ ಗೆಳೆಯ. ಅಂಗದ ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮನ ಶಾಪದ ಕಾರಣ, ತನ್ನ ವಿದ್ಯೆ ಮರೆತುಹೋಗಿ ರಥ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹೂತಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ.

==ಉಪಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಗಳು==
*ಮಹಾಭಾರತದ ಭಾಗವಾದ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ  ಕಥೆಗಳು/ಗ್ರಂಥಗಳು:-

* [[ಭಗವದ್ಗೀತೆ]] (ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ): ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು [[ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಮುಖ್ಯ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಹಿಂದೂ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಯೋಗಿಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಮಾಗಮವೆನ್ನಬಹುದು. 

*ನಾಲ್ಕು ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳಾದ [[ಭಕ್ತಿ]], [[ಜ್ಞಾನ]], [[ಧ್ಯಾನ]] ಮತ್ತು [[ಕರ್ಮ]](ನೋಡಿ:[[ಭಗವದ್ಗೀತಾ ತಾತ್ಪರ್ಯ]])ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

* ದಮಯಂತಿ (ಅರಣ್ಯಕಪರ್ವ): ನಳ ಮತ್ತು ದಮಯಂತಿಯರ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ದಮಯಂತಿ ನಳನನ್ನೇ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಜೂಜಾಡಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಳ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ದಮಯಂತಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿ ಹೋಗುವ ನಳ ಅಡಿಗೆ ಭಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕುದುರೆ ತರಬೇತುಗಾರನಾಗಿ ರಾಜನೊಬ್ಬನ ಹತ್ತಿರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಅನುಮಾನ ಬಂದ ದಮಯಂತಿ ಈ ರಾಜನನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿ ಅಡಿಗೆಯ ರುಚಿಯಿಂದ ನಳನನ್ನು ಗುರುತು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ನಳ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಆಸ್ತಿಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. 

* ಕೃಷ್ಣಾವತಾರ: ಕೃಷ್ಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ &quot;ಕೃಷ್ಣಾವತಾರ&quot; ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನೇಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 

* ಋಷ್ಯಶೃಂಗ (ಅರಣ್ಯಕಪರ್ವ): ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಋಷಿ, ಪೌರಾಣಿಕವಾಗಿ ವಿಭಾಂಡಕ ಋಷಿಯ ಮಗ. ರೋಮಪಾದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮ ಬಂದಾಗ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನೇ ಮಳೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಂದನಂತೆ. ಇಂದಿನ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಶೃಂಗೇರಿ]]ಯ ಮೊದಲ ಹೆಸರು &quot;ಋಷ್ಯಶೃಂಗ ಗಿರಿ&quot; ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 

* (ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ): ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ೧,೦೦೦ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸ್ತೋತ್ರ. ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವದ ೧೪೯ ನೆ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಭೀಷ್ಮನ ಬಳಿ ಹೋಗುವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಅನೇಕ ಧರ್ಮಪ್ರಶ್ನೆ ಗಳ ಪರಿಹಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪುಣ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ದಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮ ಉತ್ತರವಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 

* ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಅರಣ್ಯಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ.

* ಇದು ವ್ಯಾಸರಾಯರು ಬರೆದ ಕೃತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ==
*ಮಹಾಭಾರತ ವಿಶಾಲವಾದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗ್ರಂಥ. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು &quot;ಐದನೆಯ ವೇದ&quot; ಎಂದೇ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ತಾತ್ವಿಕ ಬೇರುಗಳು ಇರುವುದು ವೈದಿಕ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ. ಮಹಾಭಾರತದ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವಂತೆ, ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುವುದು: ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ. 

*ಮಹಾಭಾರತದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳು, ಉಪಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ವೇದಾಂತ, ಸಾಂಖ್ಯ, ಯೋಗ, ಪಂಚರಾತ್ರ, ಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮಹಾಭಾರತ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೂ ಹೌದು. ವಿವಿಧ ತಾತ್ವಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅವುಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯೂ ಮಹಾಭಾರತದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ವೈಶಂಪಾಯನ]] ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

*&quot;ಓ ವಿವೇಕಿ! ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿ: ಸಾಂಖ್ಯ, ಯೋಗ, ಪಂಚರಾತ್ರ, ಆರಣ್ಯಕ. ಅವುಗಳ ದಾರಿಗಳು ಬೇರೆ, ಆದರೆ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ!&quot;

*ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲದೇ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ರಾಜನೀತಿ, ಯುದ್ಧನೀತಿ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಯುಂಟು.

==ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ==
*ಮಹಾಭಾರತದಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಪುಲವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕರ್ತೃ ಆದಿಕವಿ [[ಪಂಪ]] - ಪಂಪನ [[ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ]] ಕನ್ನಡದ ಮೇರುಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯಮಿಶ್ರಿತವಾದ &quot;ಚಂಪೂ&quot; ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪಂಪ ಭಾರತ ತನ್ನ ಆಳವಾದ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. 

*ಸುಮಾರು ಇದೇ ಕಾಲದ [[ರನ್ನ]]ನ &quot;[[ಗದಾಯುದ್ಧಂ]]&quot; ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದ ಭೀಮ-ದುರ್ಯೋಧನರ ಗದಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಕುರಿತದ್ದಾದರೂ ಇಡಿಯ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಿಂಹಾವಲೋಕನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. 

*ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಮಹಾಭಾರತ, [[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ]] ವಿರಚಿತ &quot;ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ&quot;ಯು ''[[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ]]'' ಅಥವಾ &quot;ಗದುಗಿನ ಭಾರತ&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕೃತಿ [[ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ|ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ]] ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ತನ್ನ ಪಾತ್ರವೈವಿಧ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಂತ ರೂಪಕಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತ .ಕುಮರವ್ಯಾಸನು, ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಸಾನದ ನಂತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ  ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನು  ಮಾಡಿಸಿ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. 

*ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ಸಂಸ್ಕೃತದ ವ್ಯಾಸರ ಭಾರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾವ್ಯವೆಂಬಂತೆ ಮೂಲ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸರಿಮಿಗಿಲಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಮೊದಲ ಹತ್ತು ಪರ್ವಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ  ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

* ಭೀಮನ ಕೋಣೆ ಕೇಡಲೇಸರದ ಪರಮದೇವ ಕವಿಯು ವ್ಯಾಸರ ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳನ್ನೂ ವಾರ್ಧಿಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಪರ್ವ ಮಾತ್ರ [[ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ|ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ]], [[ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ]] ಕವಿ ವಿರಚಿತ &quot;[[ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ]]&quot;ದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬ೦ದಿದೆ. 

*ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾಭಾರತದ ಆವೃತ್ತಿ [[ಎ ಅರ್ ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ]]ಗಳು ಬರೆದ &quot;ವಚನ ಭಾರತ.&quot; ಈ ಕೃತಿ ಸರಳವಾದ ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 

*ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಇನ್ನೊಂದು ಕೃತಿ &quot;ಪರ್ವ&quot; ([[ಎಸ್ ಎಲ್ ಭೈರಪ್ಪ]]).

*ಮೇಲಿನವು ಮುಖ್ಯ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬರೆದ ಕೃತಿಗಳಾದರೆ, ಮಹಾಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬರೆದ ಕೃತಿಗಳು ಅನೇಕ. 

*ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ [[ಕುವೆಂಪು]] ರವರ &quot;ಬೆರಳ್ ಗೆ ಕೊರಳ್&quot; ಮಹಾಭಾರತದ ಏಕಲವ್ಯನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬರೆದ ನಾಟಕ. 

*ಹಾಗೆಯೇ [[ಬಿ ಎಂ ಶ್ರೀ]] ಅವರ &quot;ಗದಾಯುದ್ಧಂ&quot; ರನ್ನನ ಕಾವ್ಯದ ನಾಟಕ ರೂಪಾಂತರ. [[ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್]] ರ &quot;ಯಯಾತಿ&quot; ಮಹಾಭಾರತದ ಉಪಕಥೆಯೊಂದನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಬರೆದ ನಾಟಕ. 

*ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ರಾಮಚಂದ್ರ ಭಾವೆ]]ಯವರು ಅಂಧಪರ್ವ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುಧಾ ಮತ್ತು ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಅಂಧಪರ್ವ ಕಾದಂಬರಿಯಾಗಿ ಹೊರಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮಹಾಭಾರತ ಪಾತ್ರಪ್ರಪಂಚ ಎಂಬ ಸಂಕಲನವೂ ಇದೆ.
*ಮಂಗಳ ಧಾರಾವಾಹಿ ಪ್ರಕಟಿತ [https://www.bookbrahma.com/book/mahapathana ಮಹಾಪತನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614134211/https://www.bookbrahma.com/book/mahapathana |date=2021-06-14 }} ಕಾದಂಬರಿ [[ಸಂತೋಷಕುಮಾರ ಮೆಹೆಂದಳೆ]] ಯವರ ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದು, ದುರ್ಯೋಧನನ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆತ್ಮಕಥಾನಕ. ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾರ್ಕಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಕೃತಿ. 

ಶಿವರಾಜ್ ನಾಯ್ಕ್,(ಕೆ ಕೆ ತಾಂಡ,ಹಡಗಲಿ)
*ಮಹಾಭಾರತ*
*ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ನೋಡುವುದಾದರೆ ಮಹಾಭಾರತ ನಮಗೆ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಖಂಡಿತ, ಹೀಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ನಾಯಕನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಅದರ ನಿಜ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ ಆದರೆ ಇಂದಿನ ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸತ್ಯಾ ಸತ್ಯತೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿವೆ, ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತು ತನ್ನ ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಸದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೋ ಅದಾಗಲೇ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ. ಉದಾ:- ಮೊಬೈಲ್,ವಿಮಾನ, ದೂರದರ್ಶನ ವಿಡಿಯೋ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್,ಸಿಜರಿಂಗ್,ತದೃಪ ಸೃಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದವು ,,, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯ ಹೇಳಲೇ ಬೇಕು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ನಾವು ಇಂದಿಗೂ ಅದರ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ವನ್ನು ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ಸೊಲುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಮಹಾಭಾರತ ದಂತಹ ಕಥಾನಕ ಹುಟ್ಟಿರಲು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಲು ಅಸಾಧ್ಯ. ಅದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹೆಜ್ಜೆ -ಹೆಜ್ಜೆ ಗಿನ ಬದುಕಿನ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು,,,

==ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ==
*ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು, ಹಿಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷ ವರ್ಷವೂ ಮಹಾಭಾರತ ನವೀಕರಣಗೊಂಡು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.

==ಕೆಲವು ಉಕ್ತಿಗಳು==
*ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ '''ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯಗಳು'''
* &quot;ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುದು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಇನ್ನೆಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.&quot; -- ಆದಿಪರ್ವ.
* &quot;ಅತೃಪ್ತಿಯೇ ಪ್ರಗತಿಯ ಮೂಲ.&quot; -- ದುರ್ಯೋಧನ.
* &quot;ಅಧಿಕಾರದ ನಶೆ ಮದ್ಯದ ನಶೆಗಿಂತಲೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಧಿಕಾರದ ನಶೆ ಇರುವವನಿಗೆ ಆತ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವವರೆಗೂ ನಶೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.&quot; -- ವಿದುರ.
* &quot;ಸಾಧುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ದುಷ್ಟರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲು, ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ, ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತೇನೆ.&quot; -- ಕೃಷ್ಣ.
==ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಮರ್ಶೆ==
*[https://kn.wikisource.org/s/1ub ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಮಹಾಭಾರತ - ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ  ವಿಮರ್ಶೆ]

==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು==

* ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಭಾರತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಠ್ಯ:

** http://www.hindunet.org/mahabharata/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040628234527/http://www.hindunet.org/mahabharata/ |date=2004-06-28 }}

** http://bombay.oriental.cam.ac.uk/john/mahabharata/statement.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060301110412/http://bombay.oriental.cam.ac.uk/john/mahabharata/statement.html |date=2006-03-01 }}

* [http://www.ece.lsu.edu/kak/MahabharataII.pdf ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ - ಸುಭಾಷ ಕಾಕರ ಲೇಖನ]

* [http://web.utk.edu/~jftzgrld/MBh1Home.html ಮಹಾಭಾರತಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040618151245/http://web.utk.edu/~jftzgrld/MBh1Home.html |date=2004-06-18 }}

* [http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/lectures_and_discourses/the_mahabharata.htm ಮಹಾಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವೇಕಾನಾಂದರ ಹೇಳಿಕೆಗಳು] 

* [http://www.vyasamadhwa.org/upanyasa/Mahabharata/ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ಪ್ರವಚನ MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208094113/http://www.vyasamadhwa.org/upanyasa/Mahabharata/ |date=2019-12-08 }}

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist}}
===ಕುರುವಂಶವೃಕ್ಷ===

{{ಕುರು ವಂಶವೃಕ್ಷ}}
===ಪರಿವಿಡಿ===
{{ಮಹಾಭಾರತ}}

{{ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು]]

[[ವರ್ಗ:ಪುರಾಣ]]

[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]]</text>
      <sha1>mpouwj6wj7dm75071e7j5r6tz3t31yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಪಾಕಿಸ್ತಾನ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2207</id>
    <revision>
      <id>1378098</id>
      <parentid>1353107</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shiana1</username>
        <id>100868</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1378098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273700" sha1="n3rob7w4qwq7qbjxs7hn26l8mq40xw3" xml:space="preserve">{{Infobox ದೇಶ
|native_name = {{lang|ur|اسلامی جمہوریۂ پاکستان}}&lt;br /&gt;''ಇಸ್ಲಾಮಿ ಜಮ್‌ಹೂರಿಯ-ಇ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್''
|conventional_long_name = ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಇಸ್ಲಾಮಿ ಗಣರಾಜ್ಯ
|common_name = ಪಾಕಿಸ್ತಾನ
|image_flag = Flag of Pakistan.svg
|image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg
|symbol_type = ರಾಷ್ಟ್ರಚಿಹ್ನೆ
|national_motto = ''ಇಮಾನ್, ಇತ್ತೆಹಾದ್, ತನ್‍ಜೀಮ್''&lt;br /&gt; ([[ಉರ್ದು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ: &quot;Faith, Unity, Discipline&quot;)
|image_map = Pakistan (orthographic projection).svg||Location of Pakistan
|national_anthem = ''[[Qaumi Tarana]]''
|official_languages = [[ಉರ್ದು]], [[ಆಂಗ್ಲ]]
|capital = [[ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್]]
|latd = ೩೩|latm=೪೦|latNS=N|longd=೭೩|longm=೧೦|longEW=E
|government_type = [[Islamic Republic|Islamic]] [[Federal Republic]] 
|leader_title೧ = [[President of Pakistan|President]]
|leader_title೨ = [[Prime Minister of Pakistan|Prime Minister]]
|leader_name೧ = [[ಆಸಿಫ್ ಅಲಿ ಜರ್ದಾರಿ]]
|leader_name೨ = [[ಯೂಸಫ್ ರಝಾ ಗಿಲಾನಿ]]
|largest_city = [[ಕರಾಚಿ]]
|area = ೮೮೦,೨೫೪ &lt;!--includes Azad Kashmir and Northern Areas--&gt;
|areami²= ೩೩೯,೮೬೮
|area_rank = ೩೪th
|area_magnitude =
|percent_water = ೩.೧
|population_estimate = ೧೬೩,೯೮೫,೩೭೩&lt;ref name=&quot;estimate&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=aohdq|title=World Gazetteer population estimate for 2006|archiveurl=https://archive.is/20121208182939/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=aohdq|archivedate=2012-12-08|access-date=2006-09-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;!--includes Azad Kashmir and Northern Areas--&gt;
|population_estimate_year = ೨೦೦೪
|population_estimate_rank = ೬th
|population_census =
|population_census_year =
|population_density = ೨೧೧
|population_densitymi² = ೫೨೯
|population_density_rank = ೫೩rd
|GDP_PPP_year = ೨೦೦೫
|GDP_PPP =  $೪೦೪.೬ billion&lt;!--Latest IMF figure--&gt; 
|GDP_PPP_rank = ೨೬th 
|GDP_PPP_per_capita = $೨,೬೨೮&lt;!--Latest IMF figure--&gt; 
|GDP_PPP_per_capita_rank = ೧೨೮th 
|HDI_year = ೨೦೦೧
|HDI = ೦.೫೨೭
|HDI_rank = ೧೩೫th
|HDI_category = &lt;span style=&quot;color:#FFCC00;&quot;&gt;medium&lt;/span&gt;
|sovereignty_type = [[Independence of Pakistan|Independence]]
|sovereignty_note = From United Kingdom
|established_event೧ = [[Abbasid Dynasty|Abbasid]]
|established_event೨ = [[Ghaznavid Empire]]
|established_event೩ = [[Muhammad of Ghor|Ghorid Kingdom]] 
|established_event೪ = [[Delhi Sultanate]]
|established_event೫= [[ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]
|established_event೬ = Declared
|established_event೭ = Republic
|established_date೧ = ೭೧೧-೯೬೨ 
|established_date೨ = ೯೬೨–೧೧೮೭ 
|established_date೩ = ೧೧೮೭-೧೨೦೬
|established_date೪ = ೧೨೧೦-೧೫೨೬
|established_date೫ = ೧೫೨೬-೧೭೦೭
|established_date೬ = [[ಅಗಸ್ಟ್ ೧೪]], [[೧೯೪೭]]
|established_date೭ = [[ಮಾರ್ಚ್ ೨೩]], [[೧೯೫೬]]|currency = [[Pakistani Rupee|Rupee]] (Rs.)
|currency_code = PKR
|time_zone = [[Pakistan Standard Time|PST]]
|utc_offset = +೫:೦೦
|time_zone_DST = not observed
|utc_offset_DST = +೬:೦೦
|cctld = [[.pk]]
|calling_code = ೯೨
|footnotes =
}}
'''ಪಾಕಿಸ್ತಾನ''' - [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿನ]] [[:ವರ್ಗ:ದೇಶಗಳು|ದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದು]].  ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯದ ಒಂದು ದೇಶ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯವೆಂದು ಇದರ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು. ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ವಾಯವ್ಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ, ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾರತದ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರದೇಶ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ ಇವೆ. ಉ.ಅ.240 -370 ನಡುವೆ ಹಬ್ಬಿರುವ ಈ ದೇಶದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 7,96,095 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಭಾಗವನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ 1287ಕಿ,ಮೀ., ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ 1505 ಕಿ.ಮೀ. ಇದೆ. ಇದರ ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣ 778,720 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಇದ್ದು ಜಲಭಾಗದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 25,220ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಒಟ್ಟು 803,940 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣವಿರುವ ಇದಕ್ಕೆ 1046 ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ಸಮುದ್ರ ತೀರವಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ 16,24,19,946 (ಜುಲೈ 2005) ರಾಜಧಾನಿ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿವೆ :
* ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ  (  ರಾಜಧಾನಿ ಕ್ವೆಟ್ಟ) 
* ವಾಯುವ್ಯ ಸರಹದ್ದು ಪ್ರಾಂತ್ಯ (ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪಂಗಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೊರತು)  ರಾಜಧಾನಿ ಪೆಷಾವರ್
* ಪಂಜಾಬ್  ( ರಾಜಧಾನಿ ಲಾಹೋರ್)
* ಸಿಂಧ್  (  ರಾಜಧಾನಿ ಕರಾಚಿ) 
ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 13 ವಿಭಾಗಗಳು. 51 ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಗಡ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇವೆ.

== ಭೌತಿಕ ಭೂಗೋಳ- ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 7,96,095 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗದಿಂದ ತೊಡಗಿ ನವ ಜೀವಕಲ್ಪದ ನವೀನ ಯುಗದ ತನಕದ ಶಿಲಾಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಆರ್ಡೋವಿಸಿಯನ್, ಸೈಲೂರಿಯನ್, [[ಡಿವೋನಿಯನ್]] ಮತ್ತು ಕೆಳ ಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗಗಳ ಶಿಲಾಸಮೂಹ ಉತ್ತರ ಹಿಮಾಲಯವನ್ನುಳಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಾಗಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಸುಮಾರು ಮುಕ್ಕಾಲು ಭಾಗ ಭೂ ಚರಿತ್ರೆ ಈ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಭ್ಯ.

ಪ್ರಾಚೀನ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಮೊದಲ ಯುಗ ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್. ಈ ಯುಗದ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು ಭಾರತದ ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಇದು ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯ ಪ್ರದೇಶವೆನ್ನಿಸಿದೆ. ರಚನಾ ಶಿಲಾಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭೌತ ಭೂವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಂಜಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಸಿಸಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೀವಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಉತ್ಕ್ರಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬರಡಾದ ಕೋಡುಗಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಬತ್ತಿದ ತೊರೆಗಳು ಸ್ಥಳದ ಭೂಚಲನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಯಸ್ತಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಸಮರ್ಪಕ ಭೂದಾಖಲೆಗಳಾಗಿದ್ದು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಂದಿವೆ.

ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಮಟ್ಟಸ ಬೆಟ್ಟದ ಸಮೂಹವೇ ಉಂಟು. ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶ 710 ಮತ್ತು 740 ಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀಲಮ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಪಳಿಯಂತೆ ಇದು ಹಾದಿದೆ. ಜೀಲಮ್ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ ಓರಣವಾಗಿರುವ ಈ ಶ್ರೇಣಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದಂತೆ ವಯೋಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪಟವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ 675 ಮೀ ಎತ್ತರದವರೆಗೆ ಚಾಚಿದೆ.

ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಶಿಲಾಸಮುದಾಯ ಲವಣ ಶಿಲಾಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಊದಾಮರಳು ಶಿಲೆ, ನಿಯೊಬಲಸ್ ಪದರಗಳು, ಮೆಗ್ನೀಸಿಯಮ್ ಮರಳು ಶಿಲಾಸ್ತರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಕೃತಕ ಲವಣ ಸ್ಫಟಿಕದ ಜೇಡುಶಿಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಖೆವ್ರಬಳಿ ಜಿಪ್ಸಮ್ ಲವಣಗಳಿಗಾಗಿ ಈಗಾಗಲೇ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತೊಡಗಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಲವಣಶಿಲೆಗಳು ನೂರು ಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು ಮಂದವಾಗಿದ್ದು ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ 150,000 ಟನ್ ಲವಣವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿವೆ. ನಿಯೊಬಲಸ್ ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೇಕಿಯೊಪೋಡ ಹಾಗೂ ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗದ ಸೂಚಿ ಜೀವಿಗಳಾದ ತ್ರಿಪಾಳಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಇವು ಪ್ರಾಗ್ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿವೆ. ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಸ್ತರವಾದ ಲವಣ ಶಿಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಊದಾಬಣ್ಣದ ಮರಳು ಶಿಲೆ ಸಂಚಯಿಸಿದೆ. ಇವೆರಡರ ಸಂಬಂಧ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಚಯನ ಶಿಲಾ ಸಂಬಂಧದಂತಿರದೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು ಲವಣ ಶಿಲಾಶ್ರೇಣಿಯ ವಯೋಮಾನ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಾದ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಎಡೆಗೊಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆ ಇದು ಹೊಂದಿರುವ ಜೀವ್ಯವಶೇಷದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನವ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಇಯೊಸೀನ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ವಾದಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಹೆಸರಾಂತ ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಂತಾಯಿತು. ಲವಣಶಿಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಊದಾಮರಳು ಶಿಲೆಯ ಅಡಿ ಒತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಈಗಿನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದರ ವಯಸ್ಸು ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗವಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು ಎಂಬುದು ಒಂದು ಮತ. ಈ ವಾದವನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕೊಹಟ್ ಪ್ರದೇಶದ ಇಯೊಸೀನ್ ಯುಗದ ಲವಣ ಗುಂಪನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಭೂಸಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಬೀರ್‍ಬಲ್ ಸಾಹನಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮಾದರಿ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅಭ್ಯಸಿಸಿ ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೀಜ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಲವಣಶಿಲಾ ಶ್ರೇಣಿ ಇಯೋಸೀನ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನ್ಯ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಈ ಅವಶೇಷಗಳು ಮೂಲತಃ ಲವಣ ಶಿಲಾ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜಲದಿಂದ ಸಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಲವಣ ಶಿಲೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರವಹಿಸಿದಂಥವು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಚಯನ ಶಿಲಾಸಂಬಂಧವಿರುವ ಲವಣಶ್ರೇಣಿಗಳು ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಟ್ಟಿವೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಲವಣ ಶಿಲಾಶ್ರೇಣಿಯ ವಯಸ್ಸು ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪಿನ ವಾದ. ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಹಾಗೂ ಇಯೊಸೀನ್ ಯುಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇರಿದ ಲವಣ ಶಿಲೆಗಳು ಈಗ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ.

ಸಿಂಧ್ ಕಣಿವೆಯ ಬಸ್‍ಮಾಯ್ ಅಪನತಿ (ಆ್ಯಂಟಿಕ್ಲೈನ್) ಮಡಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದ ಭೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಿಶೋಧನೆ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ಆರ್ಡೊವಿಸಿಯನ್ ಯುಗದ ಶಿಲಾಸಮೂಹವನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತರುವ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇದೆ. ಇದರ ಹೊರತು ಆರ್ಡೊವಿಸಿಯನ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳು, ಸೈಲೂರಿಯನ್ ಮತ್ತು ಡಿವೋನಿಯನ್ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮತ್ತಾವ ಭಾಗದಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ.

ಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡ ಮೊದಲಬಾರಿ ಹಿಮಯುಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ನೀರ್ಗಲ್ಲು ನದಿಗಳು ಹೊತ್ತುಸಾಗಿಸಿದ ಗುಂಡುಗಳು ರಾಜಾಸ್ಥಾನ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಗುಂಡು ಶಿಲೆಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಲವಣ ಸ್ಫಟಿಕದ ಜೇಡು ಶಿಲಾ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಚಯಿಸಿವೆ. ಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಭೂ ಚಲನೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಬೆಟ್ಟ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಸಂಚಯನದ ತಗ್ಗುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾದುವು. ಈ ಯುಗದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ನವಜೀವ ಕಲ್ಪದ ಇಯೋಸಿನ್ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ತಗ್ಗು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು ಈ ಅವಧಿಯ ಸಂಚಯನಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪರ್ಮಾಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದು ಕೇಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳು ಇಯೋಸಿನ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸ್ತರಭಂಗದಿಂದಾಗಿ ಇಯೋಸಿನ್ ಯುಗದ ನಮ್ಯೂಲಿಟಿಕ್ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆಗಳು ಒತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೇ ವಿಭಿನ್ನ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಇಂಥ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಬಂಧ ಕಂಡುಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಕೆಳಭಾಗ ಮರಳು ಶಿಲಾಸ್ತರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಇದರ ಮೇಲೆ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆ ಸಂಚಯಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಗರಜೀವಿ ಬ್ರೇಕಿಯೊಪೋಡದ ಪ್ರಭೇದವಾದ ಪ್ರಡಕ್ಟಸ್ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ ಎಂದೇ ಇದರ ಹೆಸರು ಪ್ರಡಕ್ಟಸ್ ಸುಣ್ಣಶಿಲೆ. ಪರ್ಮಿಯನ್ ಯುಗದ ಸಾಗರ ಜನಿತ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯದ ಪೈಕಿ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನ ಈ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲಾನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಮಾದರಿ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್ ಉಳಿದರೆ ಪರ್ಮಾಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹಜಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಅಟಾಕ್ ಮತ್ತು ಡೋಗ್ರಾ ಸ್ಲೇಟುಗಳ ಸಮಕಾಲೀನ ಶಿಲೆಗಳೆನ್ನಿಸಿರುವ ಪುರಾಣ ಯುಗದ ಬುಡಮೇಲಾದ ಸ್ಲೇಟುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಗುಂಡುಪೆಂಟೆ ಶಿಲೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿವೆ. ನೀರ್ಗಲ್ಲು ನದಿಗಳು ಉಜ್ಜಿರುವ ಗುರುತುಗಳು ಈ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗೆ ಇವು ಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಧ್ಯ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಪ್ರಥಮ ಯುಗವಾದ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ಕಿನ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನ, ಹಜಾರ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮೇಲಣ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ನಲ್ಲಿ ಕೆಳ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಕೆಳಭಾಗ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನದ ಕ್ವೆಟ್ಟಾ ಮತ್ತು ಜೋಬ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಣ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಶಿಲಾಸಮುದಾಯ ಉಂಟು. ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಹೊರಚಾಚುಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು ಮಂದವಿರುವ ಜೇಡು, ಸ್ಲೇಟು ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಿರುವ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೀರ್ಷಾಪಾದಿಯಾದ ಅಮೊನೈಟ್ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಇವು ಅನನುರೂಪವಾಗಿ ಸುಣ್ಣಶಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ.

ಹಜಾರದ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಪರ್ಮಾಕಾರ್ಬಾನಿಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಸಂಚಿತ ಶಿಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದರಲ್ಲೂ ಹಜಾರದ ಸಿರಬಂದ್ ಪರ್ವತ (ಅಬ್ಬಾಸ್ ಪರ್ವತದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಒಂಟಿ ಪರ್ವತ) ಪರ್ಮೊಕಾರ್ಬಾನಿಕ್ ಫೆರಸ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ನಮ್ಯೂಲಿಟಿಕ್ ಸುಣ್ಣಶಿಲೆಗಳವರೆಗೆ ಸಂಚಿತ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಪೇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರಂತೆ ಹಜಾರದ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಸೀಮೆ ಮತ್ತು ಅಟಾಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಲಚಿತ್ತಾ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆಗಳು ನಗ್ನವಾಗಿರುವ ನಮ್ಯೂಲಿಟಿಕ್ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆಗಳ ಏಕಾವನತ ಮಡಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗುಡ್ಡದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚಯಿಸಿವೆ.

ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಶಿಲಾಸಮುದಾಯ ಚಿದೇರು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯಾಚೆಗೆ ಸಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಕೆಳಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಟ್ರಯಾಸಿಕ್ಕಿನ ಕೆಳಭಾಗದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶೀರ್ಷಪಾದಿಗಳ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷಗಳು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಿಂಧೂ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಶಿಲೆಗಳು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೊನೈಟ್ ಪ್ರಭೇದವಾದ ಸೆರಟೈಟ್ ಜೀವಿಗಳ ಅವಶೇಷ ಹೇರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಸೆರಟೈಟ ಪದರಗಳೆಂದೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಮಂದ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು ಉಂಟು. ಈ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಮೂವತ್ತ ರಿಂದ ಅರವತ್ತು ಮೀ. ಮಂದದ ಮರಳು ಶಿಲೆ, ಕ್ರೈನಾಯಿಡ್ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷವಿರುವ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆ ಹಾಗೂ ಶೀರ್ಷಪಾದಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮಧ್ಯ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಡಾಲೋಮೈಟ್ ಶಿಲೆಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ. ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್ ಮಧ್ಯ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಅನಂತರ ಸಾಗರದ ಹಿಂಜರಿತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂ ಚರಿತ್ರೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಲಣ ಟ್ರಯಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಹಾಗೂ ಜುರಾಸಿಕ್ ಯುಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗದ ತನಕ ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದದ್ದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯ ಜೀವಕಲ್ಪದ ಎರಡನೆಯ ಯುಗವಾದ ಜ್ಯುರಾಸಿಕ್ಕನ ಸಾಗರಜನಿತ ಸಂಚಯನಗಳು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಸ್ತಾನ ಹಾಗೂ ಕಚ್‍ನಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಸಂಚಯನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥವೇ ಸಂಚಯನಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲೂ ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಯುಗದ ಸಂಚಯನಗಳು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳಿಸಿವೆ. ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತಭೂಮಿಯ ಸಸ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂತತಿಯಲ್ಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಈ ಶಿಲಾ ಸಂಚಯನಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಹಜಾರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಜ್ಯುರಾಸಿಕ್ ಶಿಲೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷ ಮತ್ತು ಶಿಲಾ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರ ಹಜಾರದಲ್ಲಿ ಮರಳುಪೂರಿತ ಶಿಲೆಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಈ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳು ಅಟಾಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಲಚಿತ್ತಾ ಬೆಟ್ಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬಾಗಿರುವ ಮಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಚಾಚುಗಳಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಟ್ಟಿವೆ.

ಯೂರೋಪಿನ ಲಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಲೂಲೈಟ್ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜ್ಯುರಾಸಿಕ್ ಶಿಲೆಗಳು ಬೃಹತ್ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸಂಚಯನಗಳಾಗಿ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸುಣ್ಣ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಯುಕ್ತ ಜಿಗುಟು ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆ, ಜೇಡು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 910 ಮೀ. ಮಂದವಾಗಿದ್ದು ಲಯಾಸ್ ಕಾಲದ ಕೆಳಸ್ತರ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಶೀರ್ಷಪಾದಿಗಳ ಅವಶೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಸಿಂಧ್ ಮುಂಚೂಣಿವಲಯವಿರುವ ಪೂರ್ವ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮಧ್ಯಜೀವಕಲ್ಪದ ಎಲ್ಲ ಯುಗಗಳ ಸಂಚಯನವನ್ನು ತಾಕ್ತ್-ಇ-ಸುಲೈಮಾನ್ ಪರ್ವತದಿಂದ ಮೆಕ್ರಾನ್‍ತೀರದವರೆಗೆ ಉನ್ನತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈಗಿನ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಟೆಥಿಸ್ ಸಾಗರ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನಕ್ಕೂ ಚಾಚಿದ್ದುದರ ಫಲವಾಗಿ ಮಧ್ಯಜೀವಕಲ್ಪದ ಸಂಚಿತ ಶಿಲೆಗಳು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆಯೇ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಈ ಸಂಚಯನ ಸಮಾಂತರವಾದ ಅಭಿನತಿ (ಸಿನ್ ಕ್ಲೈನ್) ಹಾಗೂ ಅಪನತಿ (ಆ್ಯಂಟಿಕ್ಲೈನ್) ಮಡಿಕೆಗಳಾಗಿ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಮೇಲಣ ಜ್ಯುರಾಸಿಕ್ ಶಿಲೆಗಳು ವಿವಿಧ ವರ್ಣಪಟ್ಟಿಗಳಿರುವ ಮರಳುಶಿಲೆ, ಹಳದಿ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇವನ್ನು ಕಚ್‍ನ ಚಿನ್ನದ ಲುಲೈಟ್ ನಿಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಯುಗದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಚಯನ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ನ ವಾಯವ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಾಲ್ ಮತ್ತು ಕೈರಾಬಾದ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚಯನ 350 ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು, ಕಾಲಾಭಾಗ್ ಬಳಿ 460 ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು, ಷೇಕ್‍ಬುಡೀಗ್ ಬೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸುರ್ಗಾರ್ ಶ್ರೇಣಿ ಬಳಿ 600 ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು ಮಂದವಿದೆ. ಸುರ್ಗಾರ್ ಬಳಿ ಐಸಾಖೇಲ್‍ನ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜ್ಯುರಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ನವಜೀವ ಕಲ್ಪದ ಇಯೋಸಿನ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮುದಾಯದ ಕೆಳಸ್ತರದಿಂದ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟು ಲಿಗ್ನೈಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಸಸ್ಯಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳು ಗೋಂಡ್ವಾನ ಕಾಲದ ಜಬ್ಬಲ್‍ಪುರ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಧ್ಯಜೀವಕಲ್ಪದ ಕೊನೆಯ ಯುಗವಾಗಿ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಜಲಪ್ರಳಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಬಹುಭಾಗ ಸಾಗರದ ಪಾಲಾದದ್ದು ಶಿಲೆ ಹಾಗೂ ಜೀವ್ಯವಶೇಷಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತತ್ತೂರು, ಅರಿಯಲೂರು, ನಿನ್ನೀಯೂರು ಮತ್ತು ತಿರುಚ್ಚಿರಾಪಳ್ಳಿ ಪ್ರದೇಶ ಸಾಗರದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದ ಕುರುಹುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಹಿಮಾಲಯ, ಹಜಾರ, ಸಿಂಧ್, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ, ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್, ಅಸ್ಸಾಂ, ಬರ್ಮಗಳ ಬಹುಭಾಗ ಟೆಥಿಸ್ ಸಾಗರದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಈ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಸ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಸಂಚಯಿಸಿದೆ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಸಂಚಯನಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಹಜಾರದ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಸ್ ಸಂಚಯನ ಮಹಾತಗ್ಗಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಕೊನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಂಧ್‍ನ ಲಾಕಿಶ್ರೇಣಿ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಸ್ ಯುಗದ ಮಾದರಿ ಜೀವಿ ಅಥವಾ ಸೂಚ್ಯಜೀವಿ ಎನ್ನಿಸಿದ್ದ ಹಿಪ್ಯೂರೈಟೀಸಿನ ಜೀವ್ಯವಶೇಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಈ ಸಂಚಯನದ ಸಮಕಾಲೀನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯ ಮೈನರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಸಿಸ್-ಇಂಡಸ್-ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಟೇಷಿಯಸ್ ಯುಗದ ಸಂಚಯನ ಅಲ್ಪ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷ ಸಂಚಿತ ಶಿಲೆಗಳು ಸಿಂಧೂನದಿಯಾಚೆ ಚಿಚಾಲಿಗುಡ್ಡ, ಮಾಕೇರ್‍ವಾಲ್ ಮತ್ತು ಕಾಲಾಬಾಗಿನ ಸುತ್ತಣ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ.

ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರ್ವತರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಂಚೂಣಿ ವಲಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಜಾರ-ಕಾಶ್ಮೀರದ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಶಾಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಜಾಡು ಪಂಜಾಬ್, ಕುಮಾವನ್, ನೇಪಾಳಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಕಂದರದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಶಿಲಾ ಸಮುದಾಯ ಇಯೊಸೀನ್ ಯುಗದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಪ್ಲೀಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದ ತನಕ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನವಜೀವಕಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಗಳಿಸಿದೆ.

ಉತ್ತರ ಇಂಡಿಯದ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಭೂವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಪಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ. ಇದು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್‍ನಿಂದ ಹಜಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪಾದದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 5,000 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು ಹಬ್ಬಿದೆ. ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ 365-580 ಮೀ. ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಆಲಿಗೊಸೀನ್ ಯುಗದ ಶಿಲೆಗಳ ಹೊರತು ಎಲ್ಲಾ ಯುಗಗಳ ಶಿಲೆಗಳು ರಾಣಿಕೋಟ್ (ಇಯೊಸೀನ್) ಹಂತದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಪ್ಲೀಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದ ತನಕ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಮಂದ 7,600 ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು ಉಂಟು. ಇಲ್ಲಿಯ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷಗಳಿಂದ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಜೀವಿಗಳ ಚರಿತ್ರೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಚಯನವಿಡೀ ಬೃಹತ್ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉದ್ದ 240 ಕಿಮೀ, ಅಗಲ 110 ಕಿ.ಮೀ. ಎಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅಂದಾಜುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ತಳದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಜೀವಕಲ್ಪದ ನಮ್ಯುಲಿಟಿಕ್ ಸುಣ್ಣ ಶಿಲೆ 300 ಮೀ.ಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಮೇಲೆ 1800 ಮೀ.ಮಂದದ ಕೊಳಚೆನೀರಿನ ಸಂಚಯನಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಮರ್ರೀ ಸಂಚಯನಗಳೆಂದು ಇವುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುಂಟು. ನದಿನೀರು ಹೊತ್ತುತಂದ ಹಾಗೂ ಗಾಳಿಬೀಸಿ ತಂದ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು (ಸಿವಾಲಿಕ್ ಸಂಚಯನಗಳು) ಮರ್ರೀ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮೇಲುಭಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮಂದ ಸುಮಾರು 5,000 ಮೀ.ಸಿವಾಲಿಕ್ ಸಂಚಯನವನ್ನು ಪ್ಲಿಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದ ಮರಳು ಆವರಿಸಿದೆ. ಪಟ್ವಾರ್ ಮಹಾತಗ್ಗು ಸಿಂಧೂ ಗಂಗಾನದಿಗಳ ಬೃಹತ್ ತಗ್ಗಿನ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಎಂಬುದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಭಿಮತ. ಇದರ ವಿಶಾಲವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವೇ ರಾಜಾಸ್ತಾನದ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ದೃಢೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಕಿರ್ತಾರ್, ಲಾಕಿ, ಬುಗ್ತಿ, ಸುಲೈಮಾನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಶಿಲಾಸಮೂಹ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ರಾಣಿಕೋಟ್ ಹಂತದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಈ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಪಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಂತೆ ಕೆಳ ಪ್ಲೀಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದತನಕ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ತನಿಗಳ ವಿಕಾಸ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಸಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜೀವ್ಯಾವಶೇಷಗಳು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯಮಿಯೊಸೀನ್ ಮತ್ತು ಕೆಳಪ್ಲೀಸ್ಟೋಸಿನ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಬೆಟ್ಟಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ. ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ಟ್‍ರೇಂಜ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಮೆಕ್ಕಲು ಪ್ರದೇಶ 200,000 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳಿಸಿದ್ದು, ಇದರಡಿಯಲ್ಲಿ ನವಜೀವಕಲ್ಪದ ಶಿಲಾಸ್ತರ ಇದೆಯೆಂದು ಜಿಯೋಡೆಟಿಕ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಟ್ಟಿದೆ.

ನವಜೀಕಲ್ಪದ ಮಿಯೊಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗ ಪರ್ವತ ಹಿಮಾಲಯದ ಉತ್ಥಾನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಿಮಾಲಯದ ಮುನ್ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಅಂದಿನಿಂದಲೂ ಸಂಚಯನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಕೆಳ ಪ್ಲೀಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ ತನ್ನ ಉತ್ಥಾನದ ಪರಮೋಚ್ಛಮಟ್ಟ ತಲುಪಿದಾಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನದಿಗಳು ಮುಂದಿನ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಕಲನ್ನು ತುಂಬಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುವು. ಹಿಮಾಲಯದ ಮೇಲೇರಿಕೆಗೂ ಈ ಮುನ್ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಭೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂಬುದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಭಿಮತ.

== ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮೇಲ್ವೈ ಲಕ್ಷಣ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರಿತವಾದ್ದು, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ದಕ್ಷಿಣ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇಶದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಯ್ದಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮರುಭೂಮಿಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ 6,705 ಮೀ.ಗಳಿಗೂ ಎತ್ತರವಾದ 60 ಶಿಖರಗಳಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಸಿಂಧೂ ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಭೌತಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಈ ದೇಶವನ್ನು 6 ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: 1.ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು, 2.ಉಪಪರ್ವತ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ, 3.ಸಿಂಧೂಬಯಲು, 4.ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ, 5.ಪಶ್ಚಿಮದ ಸರಹದ್ದು ಪರ್ವತಗಳು, 6.ಮರುಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು.

=== ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು  ===
ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಾಯಾಂತರ ಪರ್ವತವಲಯ ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಶ್ರೇಣಿಯ ಆಚೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಛಾವಣಿ ಎನಿಸಿದ ಪಾಮಿರ್ ದಿಣ್ಣೆಯಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಕಿರಿದಾದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರ ಪರ್ವತವಲಯ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ 320 ಕಿಮೀಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ 6,096 ಮೀ.ಗಳಿಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಂತಿವೆ.

ಈ ಪರ್ವತವಲಯ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಾಯುಗುಣದ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಳೆಯ ಮಾರುತಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆ ಬೀಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪೂರ್ವಭಾಗ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ನೀರ್ಗಲ್ಲ ನದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಗಳು ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗುವುದರಿಂದ ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಸದಾ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ವಿವಿಧ ಪಂಕ್ತಿಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. ಉಪಪರ್ವತ ವಲಯ : ಪರ್ವತವಲಯ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಬಯಲಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು 4 ಮುಖ್ಯ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: 1.ಸಿಂಧೂ ಆಚೆಗಿನ ಬಯಲು, 2.ಪೊಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿ, ಸಾಲ್ಟ್ ಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು 4.ಸಿಯಾಲ್‍ಕೋಟ್ ಜಿಲ್ಲೆ.

1. ಸಿಂಧು ಆಚೆಗಿನ ಬಯಲು : ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಪೇಷಾವರ್ ಕಣಿವೆ, ಕೊಹಾಟ್ ಬಯಲು, ಬನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಇವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೇಷಾವರ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಧನ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪೇಷಾವರ್ ಕಣಿವೆ ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾದ ವಲಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ ಒಣಪ್ರದೇಶ. ಇದು ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ತೆಳುಹುಲ್ಲು ನೆಲದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಭೂಮಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 305-366 ಮೀ. ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಈಚೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಎಕರೆಗಳು ಸಾಗುವಳಿಯಾಗಿವೆ. ಪೇಷಾವರ್ ಕಣಿವೆಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಕೋಹಾಟ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನ ಏಣುಗಳುಂಟು. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಏರುತಗ್ಗಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಗಳಿಂದ ಕಣಿವೆಗಳುಂಟಾಗಿದೆ. ಇವು ಆಳದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ನೀರಾವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಸುಮಾರು 406 ಮಿ.ಮೀ.

ಕೋಹಾಟ್ ಬಯಲಿನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿರುವ ಬನ್ನು ಬಯಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಗೋಡುಮಣ್ಣಿರುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದಂತೆ ನೆಲ ಮರಳು ಅಥವಾ ಪುಡಿಗಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ಸುಮಾರು 279 ಮಿ.ಮೀ ಮಾತ್ರ.

2.ಪೊಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ : ಇದು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು 12,800 ಚ.ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಎತ್ತರ 366 ಮೀ-579 ಮೀ. ಏರುತಗ್ಗುಗಳಿರುವ ಈ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಮರಳುಕಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂಕೆ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಜೇಡುಮಣ್ಣುಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ 381-635 ಮಿಮೀ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ತೊರೆಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊರೆದು ಮಣ್ಣನ್ನು ಕೊಚ್ಚುತ್ತವೆ. ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ನೆಲ ಅಷ್ಟು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸೋವಾನ್ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.

3.ಸಾಲ್ಟ್ ಶ್ರೇಣಿ : ಇದು ಪೊಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ಬಯಲುಗಳ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ನೆಲದ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ 670 ಮೀ. ಇಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರ ಸಕೆಸರ್‍ನ ಎತ್ತರ 1,500 ಮೀ. ಉಪಪರ್ವತ ವಲಯ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ಬಯಲನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿರುವ ಈ ಎತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ತೀರ ಬರಡು. ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳು ಹರಿಯುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯ ಬಯಲುಗಳಿವೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿವೆ. ಪ್ರವಾಹಗಳ ಕೊರೆತದಿಂದಾಗಿ ತಗ್ಗುದಿಣ್ಣೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಕೆಲವು ರಮಣೀಯ ಸರೋವರಗಳಿವೆ. ಸಸ್ಯವರ್ಗ ವಿರಳ.

4. ಸಿಯಾಲ್‍ಕೋಟ್ ಜಿಲ್ಲೆ : ಇದು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದ ಕಿರಿದಾದ ಉಪಪರ್ವತ ವಲಯ. ಭಾರತದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಫಲವತ್ತಾದ ವ್ಯವಸಾಯ ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತ ಹೆಚ್ಚು. ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಸಾಂದ್ರ ವ್ಯವಸಾಯ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಅಧಿಕ, ಸುಮಾರು 650ರಿಂದ 900 ಮಿಮೀ ವರೆಗೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

=== ಸಿಂಧೂ ಬಯಲು ===
ಪಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೂ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಇದು ಫಲವತ್ತಾದ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಉತ್ತರ ವಲಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಈ ಬಯಲನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ನದಿಗಳ ನಡುವೆ ಭೂಮಿ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರಳುದಿಣ್ಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಐದು ನದಿಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿ ಮಿಥಾನ್‍ಕೋಟ್ ಬಳಿ ಸಿಂಧೂನದಿಯೊಡನೆ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನದಿಗಳಿಂದಾಗಿರುವ ದೋಆಬ್‍ಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು ಸಿಂಧ್ ಸಾಗರ್. ಅದು ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಚೀನಾಬ್ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಇತರ ಉಪನದಿಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ದೋಆಬ್‍ಗಳು ಫಲವತ್ತಾಗಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಬಯಲು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ವ್ಯವಸಾಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.
ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಕಿರ್ತಾರ್ ಮತ್ತು ಸುಲೇಮಾನ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳು, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ ವಲಯ ಇವು ಇದರ ಮೇರೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ. ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಪಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮರಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿಮಣ್ಣು ಹೆಚ್ಚು. ಸಿಂಧೂನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಕೆಂಪು ಮಿಶ್ರಿತ ಹಾಗೂ ಜೇಡಿ ಮರಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳುಂಟು. ಪರ್ವತವಲಯ ಬರಡು ನೆಲ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಮರುಭೂಮಿಗಳು ತಗ್ಗಾದ ಮರಳು ದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಮತಟ್ಟು ಬಯಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿವೆ. ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಮಾಂಛಾರ್ ಜೌಗು ಸರೋವರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದಾಗ 518 ಚ.ಕಿಮೀಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಿಹಿ ನೀರಿನ ಸರೋವರ. ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಮುಖಜಭೂಮಿ ಅನೇಕ ಕಿಮೀ ಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಮುಖಜಭೂಮಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನದೀ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೀರು 32 ಕಿಮೀ ಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಒಳಪ್ರದೇಶದ ಕಡೆ ಏರಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

=== ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ===
ಇದು ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಕೋಡಿನಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಂಚಾಚಿ ಇರಾನಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸುಲೇಮಾನ್ ಮತ್ತು ಕಿರ್ತಾರ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿವೆ. ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ ತೋಬಕಾಕರ್ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಗೋಮಲ್ ನದಿ ಇದರ ಪರಿಮಿತಿಗಳೆನ್ನಬಹುದು. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಇರಾನಿನ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಭಾಗದಂತಿರುವ ಇದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗಡಿಯವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಕಿರ್ತಾರ್ ಮತ್ತು ಸುಲೇಮಾನ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿದ್ದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಪ್ರದೇಶದ ಮಕ್ರಾನ್ ಬೆಟ್ಟಸಾಲು ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಕಾಕರ್ ಬೆಟ್ಟಸಾಲು ಈಶಾನ್ಯ-ನೈಋತ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಸುಲೇಮಾನ್ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಖ್ತ್-ಇ-ಸುಲೇಮಾನ್ ಪರ್ವತದ ಎತ್ತರ 3.353 ಮೀ. ಉಳಿದೆಡೆ 1,829-2,134 ಮೀ. ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿವೆ. ಸುಲೇಮಾನ್ ಮತ್ತು ತೋಬಕಾಕರ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ನಡುವೆ ಝೋಬ್ ಮತ್ತು ಬೆಜಿ ಉಪನದಿಗಳ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಿರ್ತಾರ್ ಶ್ರೇಣಿ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ 1,219 ಮೀಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ 2,438 ಮೀ. ವರೆಗೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಕಿರ್ತಾರ್‍ನ ಉತ್ತರ ವಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಭಾಗವಾದ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಲಾತ್ ಪೀಠಭೂಮಿಯ ಎತ್ತರ 2,134,-2,438 ಮೀ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಸೀಯಾಹಾನ್ ಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯದ ಜಾಗೈ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಡೆ ಭೂಮಿಯ ಎತ್ತರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಮರುಭೂಮಿ ಬಯಲುಗಳಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬೋಲಾನ್ ಮತ್ತು ಖೋಜಾಕ್ ಕಣಿವೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಮೇಲಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಬರಡು ಪ್ರದೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ಬಲು ವಿರಳ. ಇದು ಇಡೀ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲೇ ತೀರ ಕಡಿಮೆ. ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದು ಮುಖ್ಯ ಕಸುಬು.

=== ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನ ಪರ್ವತಗಳು  ===
ಇವು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಗೋಮಲ್ ನದಿಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಗಡಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಬುಡದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಹಿಂದೂಕುಷ್‍ನ ಎತ್ತರ ಪರ್ವತ ವಲಯದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯವರೆಗೂ ಈಶಾನ್ಯ-ನೈಋತ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪರ್ವತ ಸಾಲುಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಟ್ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ 1,524-1,829 ಮೀ. ಎತ್ತರವಿರುವ ಮೊಹಮಂಡ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಿವೆ. ಸ್ವಾಟ್ ನದಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಮಾಲಕಂಡ್ ಶ್ರೇಣಿಸ್ವಾಟ್ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಪೆಷಾವರ್ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಕರಮ್ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರ (4,761 ಮೀ).

ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯತ್ತ ಹಬ್ಬಿರುವ ಕಿರಿಯ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಗಡಿಯ ಬಳಿ ಇತಿಹಾಸಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖೈಬರ್ ಕಣಿವೆ ಇದೆ. ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸಫೆದ್‍ಕೋ ಶ್ರೇಣಿ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಸಫೆದ್‍ಕೋ ಶ್ರೇಣಿಯ ಗರಿಷ್ಠ ಎತ್ತರ 4,761 ಮೀ. ಈ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನ ಕುರ್ರಮ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿರುವ, ನೈಋತ್ಯ ಬೆಟ್ಟಸಾಲುಗಳು ತುಂಡರಿಸುತ್ತವೆ. ಖೈಬರ್ ಮತ್ತು ಬೋಲಾನ್ ಕಣಿವೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಗೋಮಲ್ ಕಣಿವೆ ಇದೆ. ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಗೋಮಲ್, ತೋಚಿ ಮತ್ತು ಕುರ್ರಂ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದು ಪರ್ವತಗಳ ವಲಯ ಕಣಿವೆಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಸಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ. ಮಾನ್‍ಸೂನ್ ವಲಯದ ಹೊರಗಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಕಡಿಮೆ. ಸರಾಸರಿ 304-635 ಮಿಮೀ. ಇಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯ ಜೀವನ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರು ತಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವ್ಯವಸಾಯ ಸಾಧ್ಯ. ಪ್ರಾಣಿ ಸಾಕಣೆ ಮುಖ್ಯ ಕಸಬು. ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಹೇರು ಪ್ರಾಣಿ. ಮರುಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಿರು ಮರುಭೂಮಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಧ್ ಸಾಗರ್ ದೋಆಬ್ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದು. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಥಾಲ್ ಶುದ್ಧ ಮರುಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಭಾವಲ್‍ಪುರದ ಚೊಲಿಸ್ತಾನ ಇನ್ನೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರುಭೂಮಿ. ಇನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ ಇದೆ. ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತøತ ಪ್ರದೇಶ. ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನದ ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲೂ ಮರುಭೂಮಿಗಳಿವೆ.

=== ನದಿಗಳು ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಹುಭಾಗ ಮರಳು ಬಯಲು ಮತ್ತು ಬರಡು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅಸಾಧಾರಣವೆನ್ನುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ವಲಯಗಳು ಇಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸತತವಾಗಿ ಜಲವನ್ನೂಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಮಗ್ರ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿವೆ.

ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಟಿಬೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ವಾಯವ್ಯಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಹಾಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಕಾರಕೋರಂ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ನೀರ್ಗಲ್ಲ ಹೊಳೆಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ತಿರುಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು 2,900 ಕಿಮೀಗಳ ಉದ್ದವಿರುವ ಈ ನದಿ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡಗಳ ಮಧ್ಯೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿದು ಮುಂದೆ ತರ್ಬೆಲ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ. ಅಟ್ಟಾತ್‍ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ಕಾಬೂಲ್ ನದಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯನ್ನು ಕೂಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಲಾಬಾಗ್ ಬಳಿ ಸಾಲ್ಟ್ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಪಂಜಾಬಿನ ಬಯಲನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಪಂಜಾಬಿನ ಬಯಲಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಮಂದಗಮನದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಝೀಲಂ, ಚೀನಾಬ್, ರಾವಿ, ಬೀಯಾಸ, ಸಟ್ಲೆಜ್ ಮೊದಲಾದ ಉಪನದಿಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಸಿಂಧೂ ಬೃಹತ್ ಸ್ವರೂಪ ತಳೆದು ಹರಿಯುತ್ತದೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಸ್ವಾಟ್ ನದಿ ಸಿಂಧುವಿನ ಉಪ ನದಿಯಾದ ಕಾಬೂಲ್ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ಗೋಮಲ್ ನದಿ ಡೇರ ಇಸ್ಮೇಲ್ ಖಾನ್ ಬಳಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿ ಝೂಬ್, ವಾಯವ್ಯ ಗಡಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ತೋಚಿ ನದಿ ಕುರ್ರಂ ನದಿಯೊಡಗೂಡಿ ಬನ್ನು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ನದಿ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ನದಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣು ಶೇಖರವಾಗಿ ಅದು ಮರಳು ಬಯಲಿಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ನದಿ ಆಗಾಗ ಪಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಬಯಲುಗಳ ಮೇಲ್ಮೈ ಸ್ವರೂಪದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವುಂಟಾಗುವುದಲ್ಲದೆ ಅಪಾರ ಹಾನಿ ತಟ್ಟುವುದುಂಟು. ಟಟ್ಟಾ ಬಳಿ ನದಿ ಕವಲೊಡೆದು ಕರಾಚಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಾಲುವೆ ತೋಡಿದಂತೆ ಹರಿಯುವ ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಯ ಜನಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಅಗಾಧ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿವೆ. ಈ ವಲಯದ ಹೊರಗಿರುವ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಹಿಂಗೋಲ್ ಅಥವಾ ನಾಲ್ ಮತ್ತು ದಷ್ತ್ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ತೊರೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿದು ದೊಡ್ಡ ನೀರುದಾಣಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಜೌಗುಸರೋವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿವೆ.

=== ಮಣ್ಣು ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮಣ್ಣಿನ ಬಹುಭಾಗ ಒಣ ಮಣ್ಣಿನ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಬೊನೇಟ್ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು, ಜೈವಿಕ ವಸ್ತು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮರಳಗಲ್ಲು ಮಿಶ್ರಿತಮಣ್ಣು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬನ್ನು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೃದು ಮರಳು ಹರಡಿದೆ. ಡೇರ ಇಸ್ಮೇಲ್ ಖಾನ್ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುಡಿಗಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿದೆ. ಹಾಗೂ ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಸಿಯಾಲ್‍ಕೋಟ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣುಂಟು.

ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಆಗಾಗ ಪಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪ್ರವಾಹದ ಮೆಕ್ಕಲುಮಣ್ಣು ಹರಡಿದೆ. ಸಿಂಧ್‍ನ ಸಿಬಿ ಮತ್ತು ನಾರಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಾಂಗವಿರುವ ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರ ಮಣ್ಣಿರುವ ನೆಲವುಂಟು. ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಸಾಗರ್ ದೋಅಬ್‍ನ ಜೇಡು ಬೆರೆತ ಮರಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಕಾರ್ಬೊನೇಟ್ ಅಂಶ ಗಣನೀಯವಾಗಿದೆ. ಸಿಂಧ್‍ನ ತೀರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಹಾಗೂ ಸರೋವರಗಳ ದಡದಲ್ಲಿ ಲವಣಮಿಶ್ರಿತ ಮಣ್ಣುಂಟು.

ಮರುಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂರಿಬಂದ ಪುಡಿಮಣ್ಣಿನ ಶೇಖರಣೆಗಳಿವೆ. ಅದು ಬಂಕೆ ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ಬಂಕೆ ಮಣ್ಣು ಮಿಶ್ರಿತ ಮೆಕ್ಕಲುಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಮರಳು ಇದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನದಿ ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದ ಎಡೆ ಇರುವ ಮಣ್ಣು ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಉತ್ಕøಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಬೆಳೆ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಉತ್ತೇಜನಕಾರಕ ಫಲ ದೊರೆತಿದೆ. ಮಣ್ಣು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿಯ ನೆಲದ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

== ವಾಯುಗುಣ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಏಷ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಭೂ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯದು ಖಂಡಾಂತರ ಲಕ್ಷಣದ ವಾಯುಗುಣ, ಇದರ ಗಣನೀಯಭಾಗ ಮಾನ್‍ಸೂನ್ ಮಾರುತವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಉಪಖಂಡದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತುಂಬ ಕಡಿಮೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣದ ಇಳಿಜಾರು ಮತ್ತು ಉಪಪರ್ವತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 750-900 ಮಿಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಟ್ವಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ 500 ಮಿಮೀ. ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬಹು ಬರಡು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನಲ್ಲಿ 50.8 ರಿಂದ 406.4 ಮಿಮೀ ವರೆಗೆ ಮಳೆ ಬಿದ್ದರೆ, ತೀರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 101.6 ರಿಂದ 279.4 ಮಿಮೀ ವರೆಗೆ ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಸಿಂಧ್‍ನ ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಾಕೋಬಾದ್‍ನಲ್ಲಿ 127 ಮಿಮೀ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಹುಭಾಗ ಒಣಪ್ರದೇಶ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಶ್ರಾಯೀಣ ಮತ್ತು ದೈನಿಕ ಉಷ್ಣತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಉಪಖಂಡದ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣತೆಯಾದ 52 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆ. ಜಾಕೋಬಾದ್‍ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಅಧಿಕ. ತೀರದ ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಉಷ್ಣತೆ 46 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆ. ದಾಟುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಬಯಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಲೂ ಎಂಬ ಬಿಸಿಮಾರುತಗಳು ಬೀಸುತ್ತವೆ. ದೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸಿ ಸಿಡಿಲುಗುಡುಗು ಸಮೇತ ಮಳೆ ತರುವುದುಂಟು. ಇದರಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಉಷ್ಣತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಲಾಟೆ ಮತ್ತು ಕ್ವೆಟ್ಟಾಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಮ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

== ಸಸ್ಯಜೀವನ ==
ಕಿಸ್ತಾನದ ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದೆಡೆ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಬಡವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಓಕ್ ಮತ್ತು ಪೈನ್ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ಕುರುಚಲು ಕಾಡುಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಗಡುಸಾದ ನೀಳಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ಪಂಜಾಬಿನ ಮರ್ರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಉಪೋಷ್ಣ ವಲಯ ಮತ್ತು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯ ಕಾಡುಗಳಿವೆ. ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳು ವಿರಳ. ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಲ್ಟ್ ಶ್ರೇಣಿ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಸರಹದ್ದಿನ ಪರ್ವತಗಳ ಸಸ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಜೀರೋಫೈಟಿಕ್ ಸಸ್ಯಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಿಸ್ತಾ, ಆಲಿವ್, ಆಷ್, ವಿಲೋ ಮರಗಳಿವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಲಿ ಜಾತಿಯ ಮರ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆದಿವೆ. ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಲಿ ಜಾತಿ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಉಳಿದೆಡೆ ತಾಳೆ ಜಾತಿ ಮರಗಳು ಇವೆ.

ಮೀಸಲು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಂಟೇಷನ್‍ಗಳಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳ ತೋಪುಗಳುಂಟು. ಮಾವು, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಸಸ್ಯಗಳಿವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತಂದು ಬೆಳೆಸಿದ ಬಾಳೆ, ಕಿತ್ತಳೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಣ್ಣಿನ ಸಸ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಗುಡ್ಡಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ, ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಬೀಜಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ನಡೆದಿರುವುದರಿಂದ ಬೋಳು ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬು, ಗೋಧಿ, ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಬತ್ತದ ಬೆಳೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ.

== ಪ್ರಾಣಿಜೀವನ ==
ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಧಿಕ. ಕಂದು ಕರಡಿ, ಹಿಮಾಲಯದ ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ, ಜಿಂಕೆ, ಹಿಮಸಾರಂಗ, ಸೈಬೀರಿಯನ್ ಕಾಡು ಮೇಕೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳ ಕಾಡುಕುರಿಗಳು ಇವೆ. ಕೆಲವು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಕಾಡುಹಂದಿ, ತೋಳ, ನರಿ, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕು ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಾವಲಿಗಳುಂಟು.

ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ಮ್ಯಾಂಚಾರ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೀರುಹಕ್ಕಿಗಳಿವೆ. ಕಾಡುಬಾತು, ಹೆಬ್ಬಾತು, ಮರಬಾತು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ ಪಕ್ಷಿಗಳುಂಟು. ವಿವಿಧ ದಂಶಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉರಗಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇವೆ. ಮಲಗಿದಾಗ ತನ್ನ ಬಲಿಯ ಉಸಿರೆಳೆದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಮಂಡಲದ ಹಾವು ಇದೆ.

ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಹಿನ್ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾರಾ ಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳುಂಟು. ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದ ಹಿಂಗಲ್ ನದಿಯ ಮೊಸಳೆಗಳಿವೆ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ಮೀನುಗಳುಂಟು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಹಂದಿ ಮೀನು, ಷಾರ್ಕ್, ಸೋಲ್ ಸಾರ್ಡಿನ್ ಮೊದಲಾದ ಮೀನುಗಳಿವೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದು ಮುಖ್ಯ ಕಸಬುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ದನ, ಎಮ್ಮೆ, ಕುರಿ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಕುದುರೆ, ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಾರೆ. ಹೇಸರಗತ್ತೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಸಾಗಣೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂಟೆಗಳನ್ನು ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಉಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

== ಆರ್ಥಿಕತೆ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರ, ಕೃಷಿಯೇ ಇದರ ಬೆನ್ನೆಲುಬು. ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನೆದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸೇ.25ರಷ್ಟು ಜನ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಉಳಿದ ಸೇ.75ರಷ್ಟು ಜನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 20001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, 1 ಲಕ್ಷ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ 28 ಪಟ್ಟಣಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿದ್ದುವು. 1961ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಇದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ.

ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ 20 ಬಡರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. 1970ರಲ್ಲಿ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿಯ ಸರಾಸರಿ ತಲಾ ಆದಾಯ 140 ಡಾಲರ್‍ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ಆರ್ಥಿಕತೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬಡರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಆ ದೇಶದ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹೇಗೆ ಸತತವಾಗಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನೆದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯ ಅನಿಶ್ಚಯತೆ, ವಿಶ್ವಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ಇಳಿತಾಯ ಇವು ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸಿದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅನೇಕ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಮುಗಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಯೋಜನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲೂ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತುಂಬ ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ಸಾಗಿದೆ.

=== ಕೃಷಿ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರ 1971-72ರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮತ್ಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಉತ್ಪನ್ನ ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ಸೇ.41ರಷ್ಟು ಇತ್ತು. ದೇಶದ ಸೇ.80ರಷ್ಟು ಜನ ಕೃಷಿಯನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೋಷ್ಟಕ 1 ರಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

1947ರ ಅನಂತರ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಸೂಚ್ಯಂಕ 1948-49ರಲ್ಲಿ 89 ಇದ್ದದ್ದು 1974-75ರ ವೇಳೆಗೆ 186ನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತ್ತು. ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 100ರಿಂದ 180ಕ್ಕೂ ಆಹಾರೇತರ ಕೃಷಿ ವಸ್ತುಗಳ ಉತ್ಪನ್ನದ ಸೂಚ್ಯಂಕ 100ರಿಂದ 178ಕ್ಕೂ ಏರಿವೆ.

1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇ. 1.5ರ ದರದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯ ಅವಧಿಯಾದ 1960-65ರಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇ. 3.4 ರಂತೆಯೂ 1965-70ರ ಮೂರನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (1965-70) ಸೇ. 4.1 ರಂತೆಯೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಸಾಧಿಸಿದುವು. ಆದರೆ 1970-75ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತಗೊಂಡು, ಅದರ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯ ದರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇ.1ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಬಾರದ್ದೂ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ್ದೂ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಬೀಳಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು.

1972ರ ಮಾರ್ಚ್‍ನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಂಡ ಭೂಸುಧಾರಣಾ ಯೋಜನೆ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಭೂಮಿ ಕೆಲವರ ಸ್ವತ್ತಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ಭೂ ಹೀನರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹಂಚುವುದು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭೂ ಒಡೆತನದ ಗರಿಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಕನಿಷ್ಠ ಪರಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ 9.5 ಲಕ್ಷ ಎಕರೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜಮೀನನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ 4.39ಲಕ್ಷ ಎಕರೆ ಜಮೀನನ್ನು ಭೂಹೀನರು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಭೂಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಉತ್ತಮವಾಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತರಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ, ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇವು ಮುಖ್ಯವಾದ ಕ್ರಮಗಳು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೃಷಿಕರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಕೃಷಿವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಕೃಷಿ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಯತ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಬೇಸಾಯ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯದ ಹೆಚ್ಚಳ, ಕೃಷಿಗೆ ಯಂತ್ರದ ಅಳವಡಿಕೆ, ಉತ್ತಮ ಬೀಜಗಳ ಪ್ರಯೋಗ, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು 1950-1975ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿವೆ. ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೆಲವು ಬೆಳೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ. 1970ರ ವೇಳೆಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗೋಧಿಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣತೆ ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುವ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ 1960-70ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಹಸಿರುಕ್ರಾಂತಿ ಆಯಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಗೋಧಿಯ ಉತ್ಪಾದನೆ 40 ಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಂದ 64 ಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ 20 ಲಕ್ಷ ಬೇಲ್‍ಗಳಿಂದ 40 ಲಕ್ಷ ಬೇಲ್‍ಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ಆದರೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಮಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಈ ಬೆಳೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿಲ್ಲ.

ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅಪಾರವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ತುಂಬ ಜಟಿಲವಾಗಿದ್ದು, ಅವನ್ನು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿ, ಅದರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿ, ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಾಣಿ ಸಾಕಣೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, 1971-72ರಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನ ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ಸೇ 12ರಷ್ಟು ಇತ್ತು. ಉಣ್ಣೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ್ದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ. ಮತ್ಸ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮ. 1969ರ ಸುಮಾರು 18,000 ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟು ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ 180,000ಚ.ಕಿ.ಮೀ. (1998) ಬೇಸಾಯದ ಭೂಕ್ಷೇತ್ರವಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇ. 27.87 ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯೂ, ಸೇ. 0.87 ಪರಂಪರಾಗತ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸೇ 71.26 (2001) ರಷ್ಟು ವಿವಿಧ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

=== ಕೈಗಾರಿಕೆ ===
ಕೃಷಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದರೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ. 1970ರಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ಸೇ. 17ರಷ್ಟು ಸಂದಿತು. ಆದರೆ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಶ್ರಮದ ಕೇವಲ ಸೇ. 10ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಉದ್ಯೋಗ ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರ. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸೆ.65ರಷ್ಟು ಭಾಗ ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಗತಿ 1950ರಿಂದಲೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅನುಭೋಗ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಗುಂಪಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡವು. ಆದರೆ ಅನಂತರ ಈ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ದೊರೆಯಿತು. 1960ರ ಅನಂತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಥಮ ಉಕ್ಕಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆ 1980ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇದೆ. ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ದೇಶದ ನೆರವಿದೆ. ಇದು ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 10 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಉಕ್ಕನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಕ್ರಮೇಣ ಇದನ್ನು 20 ಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಗೆ ಏರಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಸದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಗಿರಣಿಗಳದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸ್ಥಾನ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಪಾಲು ಸೇ.33 ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು 15 ಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರಕಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇವಕ್ಕೆ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನ. 1960-70ರಲ್ಲಿ ನೂಲು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರಿದೆ. 1960-61ರಲ್ಲಿ ನೂಲಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ 16 ಕೋಟಿ ಕಿಲೋಗ್ರಾಂ ಆಗಿತ್ತು. 1970-71ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 36ಕೋಟಿ ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆ 56 ಕೋಟಿ ಮೀಟರ್‍ಗಳಿಂದ 72 ಕೋಟಿ ಮೀಟರ್‍ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸೆಣಬಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಭಾರೀ ಪೆಟ್ಟು ತಗಲಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಇದ್ದ ವಿಶ್ವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಈಗ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಈಗ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ ಉಣ್ಣೆ, ಸಕ್ಕರೆ, ಕಾಗದ, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು ಮತ್ತು ಚರ್ಮ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು. ಇವು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಸೇ. 20ರಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶೀ ವಿನಿಮಯದ ಕೊರತೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದುದರಿಂದ, ಅದು ಆಮದನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿತ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಆಮದು ಬದಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಆದರೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಇಂದಿಗೂ ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳನ್ನೂ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. 
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನವನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯ ಉದ್ಯಮಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಭುಟ್ಟೋ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಂತೂ ಉದ್ಯಮಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಿತು. ತನ್ನ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. 1974-75ರ ವೇಳೆಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‍ಮೆಂಟ್‍ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. 1973-74ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ 1974-75ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಸೇ. 21.8ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಲಾಭ ರೂ. 17.48 ಕೋಟಿಯಿಂದ ರೂ. 25,45 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿತು. ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಬಹಳ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಉಕ್ಕು, ಸಿಮೆಂಟ್, ಭಾರೀ ಇಂಜನಿಯರಿಂಗ್, ಪೆಟ್ರೋ-ರಸಾಯನ ಮತ್ತು ಆಟೊಮೊಬೈಲ್ ಉದ್ಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಂದಿನ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರೂ. 288 ಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‍ಮೆಂಟ್ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಕೆಲವರ ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ಕೆಲವೇ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು 1960ರಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರಿದು ಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕ್ಷಿಪ್ರಗೊಳಿಸಲು ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ದೇಶಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಾನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿದೆ. 2004ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶದ ಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕೈಗಾರಿಕೋತ್ಪನ್ನ ಸೇ. 13.1ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳಗೊಂಡಿದೆ.

=== ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ===
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಖನಿಜ. ಆದರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾದ್ದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಕಡಿಮೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಮಟ್ಟದ ವರೆಗಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ. ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಳು ಪಂಜಾಬಿನ ಕಾಲಾಬಾಗ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಇದೆ. ಉತ್ತಮವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದುರು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿಂದ ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದ ಅದಿರು ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.	ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹೇರಳವಾಗಿ ಸುಣ್ಣಕಲ್ಲು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇದು ಮುಂದೆ ಬೆಳೆಯಬಹುದಾದ ಸಿಮೆಂಟ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಹಾಯಕವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಖನಿಜಗಳು ಕ್ರೋಮೈಟ್, ಬಾಕ್ಸೈಟ್ ಸೆಲಿಸ್ಟೈಟ್, ಅಂಟಿಮೋನಿ, ಆರ್‍ಗೋನೈಟ್, ಜಿಪ್ಸಮ್, ಕಲ್ಲುಪ್ಪು ಮತ್ತು ಅಮೃತಶಿಲೆ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ತೈಲನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಅತ್ಯಲ್ಪ. ಆದರೆ, ಅನೇಕ ನಿಸರ್ಗ ಅನಿಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾದವಾಗಿವೆ. ಸೂಯ್ ಎಂಬಲ್ಲಿಯ ನಿಸರ್ಗ ಅನಿಲ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ತುಂಬ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿವೆ.

=== ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ===
ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನೇನೂ ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಶಾಖ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. 1970ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೇಂದ್ರವೆಂದರೆ ಝೀಲಮ್ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ಮಂಗ್ಲಾ ಕಟ್ಟೆಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನ ಕೆಂದ್ರ. ಇದರ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ 6.5 ಲಕ್ಷ ಕಿ.ವಾ. 1980ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದರ ಉತ್ಪಾದನೆ 10 ಲಕ್ಷ ಕಿ.ವಾಗೆ ಏರುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. 1968ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ತಾರ್‍ಬೆಲಾ ಕಟ್ಟೆಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವೂ 21 ಲಕ್ಷ ಕಿ.ವಾ. ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಗಾತ್ರದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದಲೂ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಪೂರೈಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲಭಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶಾಖ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಜಲ ಹಾಗೂ ಶಾಖ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲದೆ, ಕರಾಚಿಯ ಹೊರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 1,37,000 ಕಿ.ವಾ. ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮಥ್ರ್ಯದ ಪರಮಾಣು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಣು ವಿದ್ಯುತ್, ಶಾಖೋತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ಜಲೋತ್ಪನ್ನ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ 75.27 ಬಿಲಿಯನ್ ಕಿವಾ. (2003) ಇದ್ದು, 52.66 ಬಿಲಿಯನ್ ಕಿವಾ ವಿದ್ಯುತ್‍ನ ಬೇಡಿಕೆ (2003) ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿತು. ಹಣಕಾಸು: ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಎಂಬುದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು. 1972ರಲ್ಲಿ ಇದರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ 25 ಅನುಸೂಚಿತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದುವು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಲ್ಪಾವಧಿ, ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದರಿ ಮತ್ತು ವಿನಿಯೋಜನ ನಿಗಮ(ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಅಂಡ್ ಇನ್‍ವೆಸ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್), ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ದಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಡೆವೆಲಪ್‍ಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್), ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಅಗಿಕಲ್ಚರಲ್ ಡೆವೆಲಪ್‍ಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್) ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಣಕಾಸು ನಿಗಮ (ಹೌಸ್‍ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್). ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ: ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕೃಷಿಮೂಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತ, ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ರಫ್ತಿಗಿಂತ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಮದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳು ಸಣಬು, ಹತ್ತಿ, ಉಣ್ಣೆ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಚಹ ಆಗಿದ್ದುವು. ಒಟ್ಟು ರಫ್ತಿನ ಆದಾಯದ ಸೇ. 90ರಷ್ಟು ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬಾಂಗ್ಲಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಣಬು ಮತ್ತು ಚಹ ರಫ್ತನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಈಗಿನ ಮುಖ್ಯ ರಫ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ, ಅಕ್ಕಿ, ಚರ್ಮ, ಮೀನು ಮತ್ತು ಜಮಖಾನೆ, ಮುಖ್ಯ ಆಮದುಗಳು ಯಂತ್ರ ಸಲಕರಣೆ, ರಾಸಾಯನಿಕ, ರಸಗೊಬ್ಬರ, ಖಾದ್ಯ ತೈಲ, ಕಬ್ಬಿಣ, ಉಕ್ಕು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣ. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಆಮದು ರಫ್ತುಗಳು

== ಸಾರಿಗೆ ==
1973ರ ವೇಳೆಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ 8,742 ಕಿಮೀ. ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಗಳಿದ್ದುವು. 2003ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಒಟ್ಟು 8163ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ರೈಲುಮಾರ್ಗವಿತ್ತು. 2004ರಲ್ಲಿ 131 ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳೂ, 2001ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು 257,683ಕಿ.ಮೀ. ರಸ್ತೆಗಳೂ ಇದ್ವವು. ಕರಾಚಿಯ ಬಂದರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದು. ಮಕ್ರಾನ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಬಂದರನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಡಗು ಸಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ 25 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ಹಡಗು ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಿದೆ; ಅದರ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ 60 ವ್ಯಾಪಾರ ಹಡಗುಗಳು ಇವೆ.

== ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಥಮ ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆ 1955ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅದರ ವೆಚ್ಚ ರೂ. 971.1 ಕೋಟಿ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವರಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೇ.15ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆ, ತಲಾ ವರಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೇ.7 ರಷ್ಟು ಆಧಿಕ್ಯ. 20 ಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿಯ ಕೊರತೆಯ ಸುಧಾರಣೆ-ಇವು ಆ ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಗಳು. ಮೊದಲನೆಯ ಯೋಜನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಒಂದನೆಯ ಯೋಜನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಸೇ.50ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಚ್ಚದ ಎರಡನೆಯ ಯೋಜನೆ 1960 ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ಯೋಜನೆಯ ವೆಚ್ಚ ರೂ. 1,900 ಕೋಟಿ. ಅದರಲ್ಲಿ ರೂ.1,150 ಕೋಟಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ವೆಚ್ಚ ರೂ.751 ಕೋಟಿ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ್ದು, ಇದು ಒಂದನೆಯ ಯೋಜನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ಉದ್ದೇಶಿತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರವನ್ನೂ (ಸೇ.4.7) ಮೀರಿ ಸೇ.5.5ರ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ದರ ಸಾಧಿಸಿತು. ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದಲ್ಲಿ ಸೇ.3.5 ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪನ್ನದಲ್ಲಿ ಸೇ.10ರ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

1965-70ರ ಮೂರನೆಯ ಯೋಜನೆ ಆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೊದಲನೆಯ ಘಟ್ಟವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 1965ರ ವೇಳೆಗೆ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಗುರಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. 1985 ವೇಳೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವರಮಾನವನ್ನು ನಾಲ್ಕರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವುದು, 200 ಡಾಲರ್‍ಗಳಿಗೆ ತಲಾ ವರಮಾನದ ಏರಿಕೆ, ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯತ್ತ ಮುನ್ನಡೆ, ಪೂರ್ಣೋದ್ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ, ಅನಕ್ಷರತೆಯ ನಿರ್ಮೂಲನ-ಇವು ಈ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಗುರಿಗಳು. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕಷ್ಟಗಳುಂಟಾದುವು. ವಿದೇಶಿ ನೆರವು ಇಳಿಯಿತು. ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ (ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ) ತೊಂದರೆ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೋಭೆ ಮುಂತಾದವು ಯೋಜನೆಯ ವಿಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣಗಳು.

1970ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದೇ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ 1970-75ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೇ.6.5ರ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಯೋಜನೆಯ ವೆಚ್ಚ ರೂ 7,500 ಕೋಟಿ ಎಂದು ನಿಗದಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರೂ.4,900 ಕೋಟಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 1970-72ರ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೋಭೆ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ವಿಮೋಚನೆ ಇವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಯೋಜನೆ ಕಾರ್ಯಗತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದುವು.

ನಿಧಾನವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಅಸಮಾನ ವರಮಾನ ವಿತರಣೆ, ತೀವ್ರವಾದ ಬಡತನ, ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸಿಲ್ಕು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಇಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. (ಸಿ.ಕೆ.ಆರ್.) ಜನಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ

== ಸಮಾಜ, ಕಲೆ, ರಂಜನೆ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಭೂಭಾಗ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ. ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಗಳು ಕೂಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ಜನಾಂಗಗಳೂ ಪಂಗಡಗಳೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿವೆ. ಕೆಲವು ತಮ್ಮ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರನ್ನು ಐದು ಜನಾಂಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು; ದ್ರಾವಿಡ, ಆಸ್ಟ್ರೊಲಾಯ್ಡ್, ಇಂಡೊ-ಆರ್ಯನ್, ಮಂಗೊಲಾಯ್ಡ್ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪಾಯ್ಡ್.

ಇಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಜವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನವಾದ್ದು. ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉನ್ನತ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತ ರೈತರು ಮತ್ತು ಜಮೀದ್ಧಾರರಲ್ಲೂ ಪಟ್ಟಣಗಳ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಪರದಾ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಬಡವರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಶ್ರೀಮಂತರಲ್ಲಿ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಮುಸ್ಲಿಮರು, ಇವರಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮೂಹಗಳ ಜನರು ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್, ಪಂಜಾಬ್, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಸರಹದ್ದು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಪಡೆದಿವೆ. ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 1930ರ ದಶಕದಿಂದ ಈಚೆಗೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಂಭವಿಸಿ ಜೀವನ ಭದ್ರತೆ ನೆಲೆಯೂರಿದೆ. ತೀರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಕರಾಚಿಯಂಥ ಬೃಹತ್ ನಗರದಿಂದಾಗಿ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 45% ರಷ್ಟಿದೆ (1970). ಪಂಜಾಬ್ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭಗಳು ಜನಪ್ರಿಯ ಮನೋರಂಜನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಕ್ರಮಗಳು. ಎತ್ತಿನಗಾಡಿ ಪಂದ್ಯ ಮತ್ತು ಹುಂಜದ ಕಾಳಗಗಳೂ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಬಹು ವಿರಳ ಜನವಸತಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಂತ್ಯ. ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶ ಬರಡು. ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಲೆಮಾರಿ ಸ್ವರೂಪದ್ದು. ಬಲೂಚಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಠಾಣರು ಇಲ್ಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಪಂಗಡಗಳು. ಇವರಲ್ಲಿ ಪಂಗಡಜೀವನ ಇದೆ. ಗುಂಪಿನ ನಾಯಕರಾಗಿ ಸರ್ದಾರ್ ಅಥವಾ ಖಾನ್ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳದೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಹಿತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆ ಜೂಜು, ಕುಸ್ತಿ, ಮೇಳಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಬಲೂಚಿಗಳಿಗೆ ಬಲೂಚಿ ದಫ್ತರ್ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾಕಾವ್ಯವುಂಟು. ಅದನ್ನು ವೃತ್ತಿಗಾಯಕರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇತರ ಜನಪದ ವೀರಗಾಥಗಳಿವೆ. ವಾಯವ್ಯ ಸರಹದ್ದು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಹಿಂದುಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಠಾಣರು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸರಹದ್ದು ಮತ್ತು ನೆಲಸು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಪಂಗಡ ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಆಂತರಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಂಗಡದ ನ್ಯಾಯಪಾಲನೆ ಮತ್ತಿತರ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಜಿರ್ಗಹ ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರ ಮಂಡಳಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಪ್ರಗತಿ ನಿಧಾನ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಪಂಗಡದ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಇದೆ. ಪಠಾಣರು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರೆಂದೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರಿಯರೆಂದೂ ಹೆಸರಾದವರು. ಪ್ರತಿ ಹಳ್ಳಿಗೂ ಒಂದಾದರೂ ಅತಿಥಿಗೃಹವಿದೆ. ನೃತ್ಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಮನೋರಂಜನೆ. ಖವಾಲಿ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯವಾಚನ ಇನ್ನೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ. ಧರ್ಮ : ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ದೇಶ. ಅಲ್ಲಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 88.1% ಮುಸ್ಲಿಮರು, 5.8% ಅನುಸೂಚಿತ ಹಿಂದೂ ವರ್ಗಗಳು 4.9% ಸವರ್ಣೀಯ ಹಿಂದೂಗಳು, 0.8% ಕ್ರೈಸ್ತರು ಮತ್ತು 0.4% ಬೌದ್ಧರು. ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಸುನ್ನಿ ಪಂಥದವರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಪಂಥಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮುಸ್ಲಿಮ್‍ರಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪುರೋಹಿತ ವರ್ಗವಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಮುಸ್ಲಿಮನಾದರೂ ಇಮಾಮ್ ಅಥವಾ ಮಸೀದಿಯ ಮುಖ್ಯನಾಗಬಹುದು. ಧರ್ಮಪಾರಂಗತರಾದವರಿಗೆ ಮುಲ್ಲಾ, ಮೌಲಾನ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪಡೆದ ಪೀರರ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯಪರಂಪರೆ ಇವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನ ರಾಜ್ಯ. ಅದನ್ನು ಇಸ್ಲಾಮೀ ಗಣರಾಜ್ಯವೆಂದು ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಅನ್ಯಮತೀಯರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳು : ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ. ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕಾಲದ ನಗರ ನಿವೇಶನಗಳಾದ ಹರಪ್ಪ, ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೋ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರವಾದ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ನಿವೇಶನವಿದೆ. ಮಾಣಿಕ್ಯಾಲಯ, ಪಾವರ್ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿವೆ. ಅರೋರ್, ಮುಲ್ತಾನ್, ಜಲಾಲ್‍ಪುರ, ಮಾಲೊತ್, ಹೈದರಾಬಾದ್, ಖೈರ್‍ಪುರ, ಭಾವಲ್‍ಪುರ, ನಂದನ, ಖುಷಾಬ್ ಮೊದಲಾದ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಶಿವಗಂಗಾ, ಹಸನ್ ಅಬ್ದುಲ್, ಕತಸ್ ಸೆಹ್ವಾನ್ ಮೊದಲಾದ ಧಾರ್ಮಿಕಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮುಖ್ಯ ನಗರಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ (2000) ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ (ರಾಜಧಾನಿ) (2,04,364), ಕರಾಚಿ (52,08,170), ಲಾಹೋರ್ (29,52,689), ಹೈದರಾಬಾದ್ (7,51,529) ರಾವಲ್ಪಿಂಡಿ (7,94,843) ಮುಲ್ತಾನ್ (7,36,925), ಪೆಷಾವರ್ (5,06,896), ಸರ್ಗೋದ (2,91,362) ಸಕ್ಕೂರ್ (1,90,551) ಕ್ವೆಟ್ಟ (2,85,719), ಗುರ್ಜನ್‍ವಾಲಾ (6,37,591), ಸಿಯಾಲ್‍ಕೋಟ್ (3,02,009), ಬಹವಲ್‍ಪುರ (1,80,263) ಆರೋಗ್ಯ: ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದೆ. 13,400 ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು 4,700 ದಾದಿಯರಿದ್ದಾರೆ (1970), ಜನರಲ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಡಿಸ್ಪೆನ್ಸರಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ಯಂತ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಯರೋಗ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಕುಷ್ಠರೋಗ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿವೆ. ದಾದಿಯರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಬ್ಯೂರೊ ಇದೆ. ಆದರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯುಂಟು. ಬಡವರಲ್ಲಿ, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಅಂಶದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಕೊರತೆ ಇವೆ.

== ಸಂವಿಧಾನ, ಆಡಳಿತ ಸಂವಿಧಾನದ ಇತಿಹಾಸ ==
*[[ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ]]
ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾದ ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅಧಿನಿಯಮದ ವಿಧಿಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಆಗಿನ ವಿಶಾಲ ಭಾರತವನ್ನು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ, 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 14 ರಂದು, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕಾಮನ್‍ವೆಲ್ತಿನ ಒಂದು ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿತ್ತು. 1956ರ ಮಾರ್ಚ್ 23ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಇಸ್ಲಾಂ ಗಣರಾಜ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಯುಕ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. 1958ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 7 ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಇಸ್ಕಂದರ್ ಮಿರ್ಜಾ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಂಸತ್ತನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ, ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 27ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ಆಗ ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಜನರಲ್ ಮಹಮದ್ ಅಯೂಬ್ ಖಾನ್ ಬಂದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಲಷ್ಕರಿ ಶಾಸನದ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ಸೇನಾ ಮಹಾ ದಂಡನಾಯಕರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವಿತ್ತು. 1960ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮಿತಿಗಳ ಸುಮಾರು 80,000 ಸದಸ್ಯರು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಯೂಬರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಅವರು ಮುಂದಿನ 5 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರಲು ಮತ ನೀಡಿದರು. ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 1962ರ ಮಾರ್ಚ್ 1 ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಯೂಬ್ ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿದ್ದುವು. ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಬಂಗಾಲಿ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ ರಾಜಧಾನಿ, ಢಾಕ್ಕಾ ಸಂಸದೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ದೇಶಕ್ಕೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಸಂಯುಕ್ತ ಗಣರಾಜ್ಯ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಇಸ್ಲಾಂ ಗಣರಾಜ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ) ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪಡೆಗಳ ನಾಯಕತ್ವ, ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ನೇಮಕ, ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ನೇಮಕ ಹೀಗೆ ಸ್ಥೂಲವಾದ ಕಾರ್ಯಾಂಗಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪಶ್ಚಿಮ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದವನಾದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭಾಪತಿ ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದವನಾಗಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ವಿಲೋಮವಾಗಿರಬಹುದು. ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯ 2/3ರಷ್ಟು ಬಹುಮತ ಅಗತ್ಯ. ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಚಲಾಯಿಸಿದರೆ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ (3/4 ರಷ್ಟು ಬಹುಮತದಿಂದ) ಅಧ್ಯಕ್ಷನ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಜಾ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಬಹುದು. ಆತ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದರೆ, 120 ದಿನಗಳೊಳಗಾಗಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪುನರ್‍ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಕೋರಬೇಕು. ಇವು ಈ ಸಂವಿಧಾನದ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು. ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಯೂಬ್ ಘೋಷಿಸಿದಂತೆ 1965ರ ಮಾರ್ಚ್ 23ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮುಸ್ಲಿಂಲೀಗ್ ನಿಚ್ಚಳ ಬಹುಮತ ಗಳಿಸಿತು. 1970ರ ಮಾರ್ಚ್ 23ರಂದು ನಡೆಯಬೇಕಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಯೂಬ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ಜನರಲ್ ಎ.ಎಮ್.ಯಹ್ಯಾ ಖಾನರು ತತ್‍ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಷ್ಕರಿ ಶಾಸನ ಘೋಷಿಸಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರಲ್ಲದೆ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ಆದರು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಭೆಗೆ 1970ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 7 ರಂದು ಮಹಾ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದುವು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಒಂದು ಮತ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಗುಪ್ತ ಮತದಾನವದು. ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು 16 ಮಂದಿ ಸ್ವತಂತ್ರರು ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದರು. ಷೇಖ್ ಮುಜೀಬುರ್ ರಹಮಾನರ ಧುರೀಣತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವಾಮಿ ಲೀಗ್ 167 ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿತು. eóÉಡ್.ಎ.ಭುಟ್ಟೋರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಪಕ್ಷ 90 ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿತು. 1970ರ ಅಧಿನಿಯಮದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆ 12 ದಿನಗಳೊಳಗಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನ ರೂಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಸಭೆ 1971ರ ಮಾರ್ಚ್ 30ರಂದು ಸಮಾವೇಶಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು. ಸಂವಿಧಾನ ರೂಪಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಡುಗಾಲದಲ್ಲಿ(1970ರ ಡಿಸೆಂಬರ್-1971ರ ಫೆಬ್ರವರಿ) ರಾಜಕೀಯ ಸಂಧಾನ ಸಭೆನಡೆಯಿತು. ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಮುಖಂಡರುಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಷೇಖ್ ಮುಜೀಬರ್ ರಹಮಾನ್ ಮತ್ತು ಭುಟ್ಟೋ ಇವರ ನಡುವೆ, ಮಾತುಕತೆ ನಡೆದರೂ ಪೂರ್ಣ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರು ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲಾವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಲು 1971ರ ಮಾರ್ಚ್ 3ರಂದು ಸಮಾವೇಶಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯ ಆರಂಭದ ಅಧಿವೇಶನವನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮಾರ್ಚ್ 25ರ ವರೆಗೆ ಮುಂದೂಡಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ (ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ) ಪ್ರಚಂಡ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಆಗಿನ ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಚಳುವಳಿ ಬಿರುಸಾದಾಗ ಮಾರ್ಚ್25-26ರ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಸೇನೆ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ವಿಷಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಯಹ್ಯಾ ಖಾನರು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಅವಾಮಿ ಪಕ್ಷವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರಾದರೂ, ಮಹಾಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. 1971ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸೇನೆ ಪೂರ್ವಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾ ವಿಮೋಚನಾ ಸೈನಿಕರ ನೆರವಿಗೆ ಹೋಯಿತು. 1971ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 17ರಂದು ಭಾರತ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿ ಕದನ ವಿರಾಮ ಘೋಷಿಸಿತು. ಪೂರ್ವಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. 1971ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 20ರಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಎ.ಎಂ ಯಹ್ಯಾ ಖಾನ್ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಜುಲ್ಫಿಕರ್ ಅಲಿ ಭುಟ್ಟೋ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು; ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದಲೇ ಲಷ್ಕರಿ ಶಾಸನದ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ಆದರು. 1972ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 21ರಂದು ಲಷ್ಕರಿ ಶಾಸನವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭುಟ್ಟೋ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂವಿಧಾನದಂತೆ, ಅಂದಿನಿಂದ ಪ್ರಥಮ ನಾಗರಿಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭುಟ್ಟೋ ತತ್‍ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ನೇಮಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ತಮ್ಮ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದರು. ಅವರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಭುಟ್ಟೋ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಅನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೀತಿ, ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1973ರ ಮಾರ್ಚ್ 23ರ ಒಳಗೆ ಖಾಯಂ ಸಂವಿಧಾನ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದೆಂದು ಅವರು ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದರು. 1972ರ ಜನವರಿ 30ರಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಕಾಮನ್‍ವೆಲ್ತಿನಿಂದ ಹೊರಬಂತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭುಟ್ಟೋ ಅರ್ಥವತ್ತಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಉಪಚುನಾವಣೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅವಾಮಿ ಪಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ನಿಷೇಧವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಗೃಹ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದ ಷೇಖ್ ಮುಜಿಬುರ್ ರಹಮಾನರನ್ನು ಬೇಷರತ್ತಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. 1973ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 10ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯ ಅಂಗೀಕಾರ ಪಡೆದಿದ್ದ ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು 1973ರ ಆಗಸ್ಟ್ 14ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂವಿಧಾನದಂತೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗುವ ಸಲುವಾಗಿ ಭುಟ್ಟೋ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಅಧಿಕಾರ ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ಫಜûಲ್ ಇಲಾಹಿ ಚೌಧರಿಯನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಚುನಾಯಿಸಲಾಯಿತು. 1977ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೇ ನಡೆದು ಭುಟ್ಟೋ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದರಾದರೂ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಸಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕ್ಷಿಪ್ರಾಕ್ರಮಣ ಜಿûಯಾಉಲ್ ರಹಮಾನ್ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಭುಟ್ಟೋ ಪದಚ್ಯುತರಾದರು. ಕೊಲೆಯ ಸಂಚಿನ ಆಪಾದನೆಯ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭುಟ್ಟೋ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರೆಂದು ಅವರನ್ನು ಅನಂತರ ಮರಣದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

=== ಸಂವಿಧಾನ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೆನೆಟ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಸದನಗಳಿವೆ. ಸೆನೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ 63 ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ 4 ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸಭೆಯೂ ಸೆನೆಟ್‍ಗೆ 14 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಚುನಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಸದಸ್ಯರು 5 ಮಂದಿ. ಕೇಂದ್ರ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ 2 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸದನದ ಸದಸ್ಯರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ 4 ವರ್ಷಗಳು. ಅವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು 2 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನಿವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸಭೆಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾದ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ 3 ಸದಸ್ಯರು 2 ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ನಿವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಚುನಾಯಿಸಲಾದ 200 ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ. 10 ಅಧಿಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಕಾದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. 10 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂದಿನ ಮಹಾಚುನಾವಣೆಯ ವರೆಗೆ(ಯಾವುದು ಅನಂತರವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ಈ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಕಾದಿರಿಸಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರರಾಜಧಾನಿ ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯ ಅವಧಿ 5 ವರ್ಷಗಳು.

=== ನ್ಯಾಯಾಂಗ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನ್ಯಾಯಾಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಮೂಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅದು ನೇರವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮೂಲ, ಮೇಲ್ಮನವಿ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಇದೆ. ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಲ್ಲದೆ 6 ಕಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ 3 ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ 2 ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಇರಲು ಕೂಡ ಅವಕಾಶವಿದೆ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ನಾಗರಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಗ್ರಾಮ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದಂಡಾಧೀಶರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ನ್ಯಾಯಾಂಗಕ್ಕೆ ಸಂವಿಧಾನ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿಯ ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಾದಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ರಾಜಿನ್ಯಾಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ 1961ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನಡತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನ್ಯಾಯಿಕ ಸಮಿತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, ಅದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಜ್ಯೇಷ್ಠತಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಇಬ್ಬರು ಜ್ಯೇಷ್ಠತಮ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಒಬ್ಬ ಅಟಾರ್ನಿ ಜನರಲ್ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಎಲ್ಲ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಹಾಜರಿರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾನೆ.

=== ಆಡಳಿತ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್, ವಾಯವ್ಯ ಸರಹದ್ದು ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನಗಳೆಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿವೆ. ಇವು 1970ರ ಜುಲೈಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಡಳಿತ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದುವು. ಬಹಾವಲ್ ಪುರ, ಡೇರಾ, ಇಸ್‍ಮೇಲ್ ಖಾನ್, ಹೈದರಾಬಾದ್, ಕರಾಚಿ, ಕಲಾಟ್, ಖೈರ್‍ಪುರ್, ಲಾಹೋರ್, ಮಲಕಂದ್, ಮುಲ್ತಾನ್, ಪೆಷಾವರ್, ರಾವಲ್ಪಿಂಡಿ, ಸರ್‍ಗೋಧ, ಕ್ವೆಟ್ಟ ಇವು ವಿಭಾಗಗಳು. ಒಟ್ಟು 51 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ.

ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಆತನಿಗೆ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸಚಿವಾಲಯ ಸಹಾಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಅಧ್ಯಕ್ಷನಿಂದ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆತನ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ.	ಅಧ್ಯಕ್ಷನಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಕಮಿಷನರ್‍ಗಳು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಕಲೆಕ್ಟರ್‍ಗಳ ಆಡಳಿತ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಒಳಪಡುತ್ತವೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==

=== ಪ್ರಾಗಿತಿಹಾಸ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾದ್ದು 1947ರಲ್ಲಾದರೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಇತಿಹಾಸ ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಡೆದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆದಿಮಾನವನ ಆಗಾಗಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ದೊರೆಯದಾಗಿದೆ. ಭರತಖಂಡದ ಪ್ರಾಚೀನತಮ ಶಿಲಾಯುಗ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಂಜಾಬಿನ ಸೋಹನ್ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ 1935ರ ವೇಳೆಗೆ ಡಾ.ಹೆಲ್ಮೆಟ್ ಡಿ ಟೆರ್ರಾ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದಿಂದ ಬಂದ ಸಂಶೋಧನ ತಂಡ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಿತು. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಮಧ್ಯ ಹಿಮಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ, ಅವನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಒರಟಾದ ಚಕ್ಕೆಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ ಅವು ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತವಲ್ಲವೇನೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈಚೆಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸೋಹನ್ ಸಂಸ್ಕøತಿಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ, ಉರಂಟು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಏಕಮುಖವಾದ, ಚಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಮಚ್ಚುಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ತುಂಡುಕೊಡಲಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಂಥ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಸಂಶೋಧಕ ಪಂಡಿತರ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಈ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ1500000-200000 ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಆಯುಧ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಈ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಆದಿಕಾಲದ, ಅನಂತರ ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಸೋಹನ್ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳೆಂದು ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಂಡೆಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಅವುಗಳ ಒಂದು ಪಾಶ್ರ್ವದಿಂದ ಚಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೀಳಿದ ಕಲ್ಲುಗಳ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಮುಖಗಳಿಂದಲೂ ಚಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಉತ್ತಮ ಆಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಲೆವಾಲ್ವಾಷಿಯನ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಚಕ್ಕೆಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಇಂಥವು ಆಗಿದ್ದುವು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜೌಂತ್ರ, ಅಡಿಯಾಲ್, ಬಲವಾಲ್ ಮತ್ತು ಘರಿಯಾಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಆದಿ ಪೂರ್ವ ಶಿಲಾಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ, ಆದರೆ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪೀಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವ, ಕೈಗೊಡಲಿ-ಕ್ಲೀವರ್ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಕುರುಹುಗಳೂ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಸುಧಾರಿತ ಸೋಹನ್ ಸಂಸ್ಕøತಿಯಲ್ಲಿ ಉರುಟು ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾದುವಲ್ಲದೆ ಸಣ್ಣವೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದವೂ ಆಗಿದ್ದುವು; ಆದರೆ ಚಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದುವು. ಈ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ಶಿಲಾಯುಗ ಸಂಸ್ಕøತಿಗೆ (ಕ್ರಿ.ಪೂ 100000) ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎ.ಎಚ್.ದಾನಿಯವರು ಪೆಷಾವರ್ ಬಳಿಯ ಸಂಘಾವೊಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ಶಿಲಾಯುಗ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ. ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಶಿಲಾಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಆಯುಧಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ಮೇಲಿನ ಸಂಸ್ಕøತಿಗೂ ಮೂರನೆಯದು ಕ್ರಮೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶಿಲಾಯುಗದತ್ತ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಸ್ಕøತಿಗೂ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಸುಧಾರಿತ ಸೋಹನ್ ಸಂಸ್ಕøತಿಯಿಂದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಇವು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಇರಾನಿನ ಅದೇ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಆಯುಧ ರೀತಿಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಆಗಿನ ಜನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಿಂದ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಕ್ರಿ,ಪೂ 50000-10000 ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಈವರೆಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳ ಆಯುಧೋಪಕರಣಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಗಿನ ಜನಜೀವನದ ರೀತಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳ ಕರ್ತೃಗಳಾದ ಮಾನವರ ದೇಹಾವಶೇಷಗಳು ಈವರೆಗೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಚೀನ, ಇಂಡೊನೇಷ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೋಲುವ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಅವರಂತೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ಶಿಲಾಯುಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಬೇರೆ ಗುಂಪಿನ ಜನರು ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಜೀವನಕ್ರಮವನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹರಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಈ ಜನರು ಮುಂದಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಯುಗದ ಜನತೆಯ ಮೂಲಪುರುಷರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿ.ಪೂ.5000 ದಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಅಸಂಸ್ಕøತ ಜನರು ನೆಲೆಸಿ ಆಹಾರೋತ್ಪಾದನೆಯತ್ತ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟರು. ಕ್ವೆಟ್ಟ, ಝೂಬ್, ಅಮ-ನಾಲ್, ಎಡಿತ್‍ಷಾಹರ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜನರು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅನಂತರ ತಾಮ್ರಶಿಲಾಯುಗದ ಹಂತದ ಸಂಸ್ಕøತಿಗಳನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪಶುಪಾಲನೆ, ವ್ಯವಸಾಯ, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಉಪಯೋಗ, ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಗುಡಿಸಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಅಥವಾ ಹಸಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿ-ಇವು ಮೊದಮೊದಲು ಇವರ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಕ್ರಮೇಣ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾಮ್ರ, ತವರ, ಅಬ್ಸಿಡಿಯನ್ ಮುಂತಾದ ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆದಾಗ ಪರಸ್ಪರ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳು ತಲೆದೋರಲಾರಂಭಿಸಿದುವು. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಹೊಸ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಸತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಯಿತು. ತಾಮ್ರದ ಮೊದಲ ಉಪಯೋಗ ಬಹುಶಃ ಇರಾನಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಳೆದಂತೆ ಅದರ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೊರೆದ ಸಂಕೇತ ಲಿಪಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದುವು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಗ್ರಾಮಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಕುಶಲತೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಕ್ರಮೇಣ ಗ್ರಾಮಗಳ ಗಾತ್ರ ಬೆಳೆದು ಸಣ್ಣ ನಗರಗಳು, ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಕೋಟೆ ಕೊತ್ತಲಗಳು, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಅರಮನೆ, ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತಿತರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಭವನಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ಅದೇ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ನೀರಾವರಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ 3ನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಹಂತವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.

ತರುವಾಯ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲೇ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಗತಿಯುತವಾದ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ತಲೆದೋರಿತು. ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ರಾವಿ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹರಪ್ಪ, ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ, ಚಾನ್ಹುದಾರೊ, ಮಕ್ರಾನ್, ಕಡಲುತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಸೋಟ್ ಕೋಜಂಡಾರ್, ಸೋಟ್‍ಕೋಖೋ, ಬಾಲಕೋಟ, ಮತ್ತು ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ದಾಬರಕೋಟ್, ಕೋಟ್‍ದೀಜಿ ಮುಂತಾದ ಹತ್ತಾರು ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಪ್ಪಾ, ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ ಇವು ಆ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಅವಳಿ ರಾಜಧಾನಿಗಳೆಂದೂ ಚಾನ್ಹುದಾರೊ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವೆಂದೂ ಸೋಟ್‍ಕೋಜಂಡಾರ, ಸೊಟ್ಕೋಖೋ ಮತ್ತು ಬಾಲಕ್ಕೋಟ್ ರೇವುಪಟ್ಟಣಗಳೆಂದೂ ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭೂಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ನಗರಯೋಜನೆಯ ರೂಪುರೇಷೆಗಳು ತಿಳಿದುಬಂದಿವೆ. ನಗರವನ್ನು ರಾಜ, ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಉನ್ನತ ದುರ್ಗ ಪ್ರದೇಶ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆಡಳಿತ ವರ್ಗದ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು, ನಗರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾದ ಸಾಮೂಹಿಕ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು, ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಣಜಗಳು ಮುಂತಾದವು ದುರ್ಗದೊಳಗಿದ್ದುವು. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಕೆಳಗಣ ಪಟ್ಟಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.	ಇಡೀ ನಗರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಗಲವೂ ನೇರವೂ ಆದ ರಸ್ತೆಗಳ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಎರಡಂತಸ್ತುಗಳ ವಾಸಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನೀರಿನ ಬಾವಿ, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಶೌಚಗೃಹ, ಪಾಕಶಾಲೆ, ಶಯ್ಯಾಗೃಹ ಮೊದಲಾದ ಕೋಣೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೆಳಕುಗಳಿಗಾಗಿ ತೆರೆದ ಪ್ರಾಂಗಣವಿದ್ದ ಈ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಅಡ್ಡರಸ್ತೆ ಅಥವಾ ಏಣಿಗಳಿಂದ ಪ್ರವೇಶವಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಮಳೆಯ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯಲು ನೆಲದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಳವೆ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹ ಮತ್ತು ಈಜುಕೊಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವ್ಯಾಪಾರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಲಿಖಿತ-ಅಲಂಕೃತ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೂಕದ ಮತ್ತು ಅಳತೆಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಜಲಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಸಾರಿಗೆ, ಭಾರ ಹೊರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಚಿನ್ನ ತಾಮ್ರ, ಕಂಚು, ಶಂಕು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಕಲ್ಲುಗಳು ಇವುಗಳ ಆಭರಣಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುವು. ದೂರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಸಂಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ವಸತಿಯಿತ್ತು. ಇವು ಸಂಪದಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದುವು. ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಸೌಕರ್ಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆ ಇತರ ಸಮಕಾಲೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಗತಿಪರವಾದ್ದೆಂಬುದು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ಈ ನಾಗರಿಕತೆ ಇಡೀ ಉಪಖಂಡದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಅನಂತರಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ (ಹಿಂದು) ಸಂಸ್ಕøತಿಗೆ ಇದು ಹಲವಾರು ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಇದರ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಪೂ 2500-1500. ಈ ಉನ್ನತ ಸಂಸ್ಕøತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಆಂತರಿಕ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಹಗಳ ದಾಳಿಯಿಂದ, ಹವೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ವರ್ಷಮಾರುತಗಳ ಪಥದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ದುರ್ದಶೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಣ ಆಕ್ರಮಣ ಇದನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಿತೆಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರಾದರೂ ಈ ವಾದ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ.

ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆ ಆಳಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ, ಕ್ರಿ.ಪೂ 2ನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಕ್ರಿಪೂ 1200ರ ವೇಳೆಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಜೀವನದ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಶುಪಾಲನ ಆರ್ಯರು ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು. ಈಚಿನವರೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಕುರಿತ ಪಳಿಯುಳಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಆರ್ಯರ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯವಸಾಯಪದ್ಧತಿ, ಪಶು ಮತ್ತು ಕುರಿ ಮೇಕೆಗಳ ಸಂಗೋಪನೆ, ಗ್ರಾಮಜೀವನ ಇವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆ, ಎರಡು ಗಾಲಿಗಳಿದ್ದ ರಥ ಇವು-ಅವರ ಸಂಚಾರಸಾಧನಗಳು. ಬಿಲ್ಲುಬಾಣ ಕತ್ತಿ ಈಟಿಗಳು ಅವರ ಆಯುಧಗಳು. ಕ್ರಮೇಣ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ ಘಟಕಗಳು, ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಪಂಗಡದವರು ನೆಲಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸೊಹರ್‍ಡಾಂಬ್, ನಾಲ್, ರಾಣಾಗುಂಡೈ, ಷಾಹಿತುಂಪ್, ಚಾನ್ಹುದಾರೊ ಮೊದಲಾದ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.	ಆ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಇರಾನ್ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಸರಿಸಿದ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಸಮಾಧಿ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಕುರುಹುಗಳು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಈ ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿಲ್ಲವಾದರೂ ಇವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಬ್ಬಿಣ ಯುಗದ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಅವಶೇಷಗಳೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಕಬ್ಬಿಣ ಯುಗದ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಕಾಲವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ ಒಂದನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ನಡುಗಾಲದವರೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಬಹುದು.

=== ಇತಿಹಾಸ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ದೊರಕದಿದ್ದರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಕೌರವರ ತಾಯಿ ಅ ಪ್ರದೇಶದ ಗಾಂಧಾರ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕುಮಾರಿ, ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಜ್ಞದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ 7-6ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಪೂ 5ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಣಿನಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಲಾತುರದವನಾಗಿದ್ದು ತಕ್ಷಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಪಡೆದ. ಅವನಿಗೂ ಮೊದಲಿನ ಶಾಕಾಟಾಯನ ಮತ್ತು ಶೌನಕರು ಅದೇ ಪ್ರಾಂತ್ಯದವರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆ ಅಶ್ವಕ (ಅಸ್ಮಕ), ಗಾಂಧಾರ (ರಾಜಧಾನಿ; ಪುರುಷಪುರ-ಪೆಷಾವರ್) ಕಾಂಭೋಜ (ಹಜಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ) ಮುಂತಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದುವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಪರ್ಷಿಯದ ಸಾರ್ವ ಭೌಮನಾದ, ಅಕೆಮಿನಿಡ್ ವಂಶದ ದರ್ಯಾವುಷ್ ಭಾರತದತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯಹರಿಸಿ ಗಾಂಧಾರ, ಮಕ್ರಾನ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ತರುವಾಯ ಕ್ರಿ.ಪೂ 330ರಲ್ಲಿ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರನ ದಾಳಿಯವರೆಗೂ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಪರ್ಷಿಯನರ ಅಧೀನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕ್ರಿ.ಪೂ 326ರಲ್ಲಿ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಂಭಿಯ ತಕ್ಷಶಿಲಾ ರಾಜ್ಯ, ಝೀಲಂ ಮತ್ತು ರಾವಿ ನದಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಪುರೂರವನ ರಾಜ್ಯ, ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಪರ್ವತ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಶಿಗುಪ್ತನ ರಾಜ್ಯ, ಅಷ್ಟಕ ರಾಜನ ಪುಷ್ಕಲಾವತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಅಶ್ವಕಾಯನ, ಮಸ್ಸಗ, ವಾರಣ, ಕಠ, ಮಲ್ಲ (ಮಾಳವ), ಕ್ಷುದ್ರಕ, ಸಿಬಿ, ಅರ್ಜುನಾಯು, ಅಂಬಷ್ಟ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಮೂಷಿಕ, ಮುಂತಾದ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳಜನರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದು ಗ್ರೀಕರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂಭಿ, ಶಶಿಗುಪ್ತ, ಮುಂತಾದವರ ವಿದ್ರೋಹದಿಂದ ಗ್ರೀಕ್ ಸೈನ್ಯ ವಾಯವ್ಯಭಾರತವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ರೀಕರ ಅಧಿಕಾರ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಫಿಲಿಪ್ಸ್ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಪಿಥೋನ್ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೂ ರಾಜರಾದ ಅಂಭಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯಲ್ಲೂ ಪುರೂರವ ಝೀಲಂ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಗ್ರೀಕ್ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್ ನಿಕೇಟರನನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ 305ರಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದಾಗ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಹುಭಾಗ ಮೌರ್ಯಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ತಕ್ಷಶಿಲೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗಾಂಧಾರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಂದುಸಾರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲುಂಟಾದ ದಂಗೆಯನ್ನು ಯುವರಾಜ ಅಶೋಕ ಅಡಗಿಸಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ. ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನ ಅಧಕ್ಷ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ, ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡುವು.

ಪಾಟಲಿ ಪುತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಯಮಿತ್ರ ಶುಂಗ ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಗ್ರೀಕರು ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಂಟಿಯೋಕಸನ ಅಳಿಯನಾದ ಡೆಮಿಟ್ರಿಯನ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ 190) ಪಂಜಾಬ್, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಾಗ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯಾದ ಗ್ರೀಕರ ಆಡಳಿತ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಅನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಗ್ರೀಕ್ ದಳಪತಿ ಯುಕ್ರಿಟೈಡಿಸ್ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಶಿಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡುದರಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರೀಕ್ ಆಡಳಿತಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಅಪೋಲೊಡೋಟಸ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಂಟಿಯಾಲ್ಕಿಡಾಸ್ ಪ್ರಮುಖರು. ಕ್ರಿ.ಪೂ 80ರ ವೇಳೆಗೆ ಆರಕೋಸಿಯ ಪ್ರದೇಶದ ಶಕರು ತಕ್ಷಶಿಲೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾದ ಮಾವೆಸ್ ಮತ್ತು 1ನೆಯ ಅeóÉಸ್ ದೊರೆಗಳ ಅನಂತರ ಕ್ರಿ.ಶ.20-30ರಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಥಿಯನರು ಗೊಂಡೋಫರೆಸ್‍ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಶಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪಾರ್ಥಿಯವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 44ರಲ್ಲಿ ತ್ಯಾನದ ಅಪೋಲಿನಿಯಸ್ ತಕ್ಷಶಿಲೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪಾರ್ಥಿಯನರ ತರುವಾಯ 60ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಕುಷಾಣರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮೊದಲು ಕುಜುಲ ಕಡ್‍ಫೀಸಿಸನೂ ತರುವಾಯ ವಿಮ ಕಡ್‍ಫೀಸಿಸನೂ ಕುಷಾಣರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಗೊಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಬಹುಶಃ 78ರಲ್ಲಿ ಕುಷಾಣ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ 1ನೆಯ ಕುನಿಷ್ಕ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಕುಷಾಣರಾಜ್ಯ ಇಡೀ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ಈಗಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಾಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕುಷಾಣ ಯುಗವನ್ನು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಕುಷಾಣರು ಹಿಂದೂ ಮತದ ಶೈವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನೂ ಕನಿಷ್ಕನ ಕಾಲದಿಂದ ಬೌದ್ಧ ಮತವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಬಹಳ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದರು. ವಸುಬಂಧು, ಅಶ್ವಘೋಷ ಇವರು ಈ ಕಾಲದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಗಳು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಪರಂಪರೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಂಧಾರ ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತವಾದ ಹೊಸ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿತು. ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧಪಂಥ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬುದ್ಧನ ಮಾನವರೂಪದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ಪುರುಷಪುರ (ಪೆಷಾವರ್) ಇವರ ರಾಜಧಾನಿ. ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಅನೇಕ ಬೌದ್ಧಸ್ತೂಪಗಳೂ ವಿಹಾರಗಳೂ ನಿರ್ಮಿತವಾದುವು. ತಕ್ಷಶಿಲೆ, ಮಥುರಾ ಇವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಕನಿಷ್ಕನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಹುವಿಷ್ಕ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಷಾಣ ರಾಜ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ಕುಸಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತ್ತು. ವಾಸುದೇವನ ಮರಣದ ಅನಂತರ (225) ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ಕುಷಾಣ ರಾಜ್ಯ 5ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಉಳಿದು ಬಂತು. ಆ ವೇಳೆಗೆ 226ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಸಸ್ಸೇನಿಯನ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಗಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಬಹಳ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದುವು. 400ರಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆಗೆ ಭೇಟಿಕೊಟ್ಟ ಚೀನಿ ಬೌದ್ಧಯಾತ್ರಿಕ ಫಾಹಿಯಾನ್ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನೊದಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಚೀನದ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರಟ ಹೂಣರು 450ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪರ್ಷಿಯ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದಾಳಿಮಾಡಿದರು. ಪರ್ಷಿಯವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಗಾಂಧಾರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗುಪ್ತ ದೊರೆ ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ 460ರಲ್ಲಿ ಹೂಣರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರು ಮುಂದುವರಿಯದಂತೆ ತಡೆದ. ಅವರ ನಾಯಕ ತೋರಮಾನ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ಭಾರತದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಚೀನಾಬ್ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವೈಯಾದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನ ಮಗ ಮಿಹಿರಕುಲ 515ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸಿಯಾಲ್‍ಕೋಟ್‍ನಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನ ಪಂಗಡದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಾಖೆ ಗಾಂಧಾರದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಿಂದ ಕಿದಾರ ಕುಷಾಣಶಾಹಿ ಮನೆತನದವರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೂಣ ರಾಜ್ಯ 563-67ರ ವೇಳೆಗೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಯಿತು. ಹರ್ಷನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಿತ್ತು. ಹರ್ಷ ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನೆಂದು ಬಾಣ ಮತ್ತು ಹ್ಯೂಯೆನ್‍ತ್ಸಾಂಗ್ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಕುಷ್ ಪರ್ವತಗಳ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಪಿಶ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನ ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದುವು. ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದುವು. 7ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಿಂಧೂ ರಾಜ್ಯ ಮುಲ್ತಾನದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಇಡೀ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಬಹುಶಃ ಇಡೀ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಚಾಚ್‍ನಾಮಾ ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದುವು. ಸಿಂಧೂ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ ಚಾಚ್ ಸತ್ತ ಅನಂತರ ಅವನ ಮಗ ದಾಹರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (700-708) ಅರಬರು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು.

ಅರಬರು ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಸಿಂಧ್ ವಿರುದ್ಧ 643ರಲ್ಲಿ ನೌಕಾದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ವಿಫಲರಾದರು. ಮತ್ತೆ 663ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಭೂ ಸೈನ್ಯ ಸೋತಿತು. ಮೂರನೆಯ ಸಲ ಅರಬರ ದಾಳಿ 708ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 712ರ ವೇಳೆಗೆ ಮಹಮ್ಮದ್-ಇಬ್ನ್-ಕಾಸಿಮನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಜಯ ಗಳಿಸಿತು. ಆದರೆ 750ರ ವೇಳೆಗೆ ಅವರು ಶಕ್ತಿಗುಂದಿದರು. ಸಿಂಧ್‍ನ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಹತೋಟಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮತಾಂತರಗಳಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಇಸ್ಲಾಮ್ ಮತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. ಆಗ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಕಾಬುಲ್, ಕಾಬುಲ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರಬರು ನೆಲೆಸಿದ್ದರು. ಬಾಗ್ದಾದ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬಾಸಿದ್ ಕಲೀಫರು 749ರಿಂದ ಪ್ರಬಲರಾಗತೊಡಗಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವರು ಬಲಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು. ಕಾಬುಲ್ ಮತ್ತು ಕಾಬುಲ್ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಲೀಫರಿಗೆ ಕಪ್ಪ ನೀಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. 870ರಲ್ಲಿ eóÁಬುಲ್ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೊಳಗಾಯಿತು. ಅಲ್ಲೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು. ಕಾಬುಲ್ ರಾಜ್ಯ ಹಿಂದೂಶಾಹಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿತು. ಆದರೆ ಕ್ರಮೇಣ ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿ ಅರಬರು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಗಳಿಸಿದರು. ಅವರ ರಾಜಧಾನಿ ಮನ್ಸುರಾ (ಈಗಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಹೈದರಾಬಾದಿನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 69ಕಿಮೀ.ದೂರ) ಇವರು ಗುರ್ಜರ-ಪ್ರತೀಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾಲ ವಂಶದವರೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಬ್ಬಾಸಿದರ ಪತನದ ಅನಂತರ (ಸು.830) ಅಲ್ ಮಮೂನ್ ಕಲೀಫನಾದಾಗ ಸಿಂಧ್ ಅವನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೂಸನ ವಶವಾಯಿತು. ಸಫರಿದ್ ಕಲೀಫರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (872-903) ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮನ್ಸುರಾ ಮತ್ತು ಮುಲ್ತಾನ್‍ಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಎರಡು ರಾಜ್ಯಗಳೂ ಹಿಂದೂ ರಾಜರ ಭಯದಲ್ಲಿ ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದವು.

ಆಕ್ಸಸ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 999ರಲ್ಲಿ ಘಜಿû್ನ ಮನೆತನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬರುವ ವೇಳೆಗೆ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳು ಬಲಗುಂದಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಮಹಮ್ಮದನ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಮಹಮ್ಮದನ ಮೊದಲನೆಯ ದಾಳಿ 1000 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅವನ ನಿರಂತರ ದಾಳಿಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಅದು 1200ರ ವರೆಗೂ ಮುಸ್ಲಿಮರ 1200ರ ವರೆಗೂ ಮುಸ್ಲಿಮರ ವಶದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. ಘೋರಿ ಮನೆತನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ 1178ರಲ್ಲಿ ಘೋರಿ ಮಹಮೂದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಸಿ ಚಾಳುಕ್ಯ ಇಮ್ಮಡಿ ಮೂಲರಾಜನಿಂದ ಸೋತು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ 1192ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಭಾರತ ಅವನ ವಶವಾಯಿತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ಮಂಗೋಲರು 1229ರಿಂದ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. 1247ರಿಂದ ಅದು ಅವರ ವಶವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನನಾಗಿದ್ದಾಗ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಹುಭಾಗ ಖಿಲ್ಜಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು. 1303ರಲ್ಲಿ ಮಂಗೋಲರು ದೆಹಲಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದುದರ ಫಲವಾಗಿ ಜಾಗೃತನಾದ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ತನ್ನ ವಾಯವ್ಯಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದತ್ತ ಗಮನಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. 1305ರಲ್ಲಿ ಮಂಗೋಲರು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮುಖಾಂತರ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದರು. ಆಗ ಪಂಜಾಬು ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಂಗೋಲರ ನಾಯಕರಾದ ಅಲಿ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ತರ್ತಾಖರನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು. ಮರುವರ್ಷ ಮಂಗೋಲರ ಒಂದು ದಳ ಸಿಂಧ್ ಮುಲ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಇನ್ನೊಂದು ದಳ ನಾಗೋರಿನ ಮೂಲಕವೂ ನುಗ್ಗಿದಾಗಲೂ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ 1327ರಲ್ಲಿ ತರ್ಮಾಷಿರೀನನ ನಾಯಕತ್ವದ ದಳ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ದೆಹಲಿಯ ವರೆಗೂ ನುಗ್ಗಿ ತುಗಲಕ್ ಮಹಮ್ಮದನಿಂದ ವಿಪುಲೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಲೂಟಿ ಹೊಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ಮಂಗೋಲರ ಉಪಟಳವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ತುಗಲಖ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅವರ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ 1337ರಲ್ಲಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ತರುವಾಯ ತೈಮೂರ 1398ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್, ಮುಲ್ತಾನ್ ಮುಖಾಂತರ ನುಗ್ಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದ. ಅನಂತರ ತುಗಲಕ್ ವಂಶ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ತೈಮೂರನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಮಲ್ಲೂ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಆಫ್ಘನ್ ಸರದಾರ ದೌಲತ್ ಖಾನ್ ಲೋದಿ ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಆಳತೊಡಗಿದ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ಖಜಿರ್‍ಖಾನ್ 1414ರಲ್ಲಿ ದೌಲತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಸಯ್ಯಿದ್ ಮನೆತನದ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಅವನ ವಶವಾಯಿತು. ಆ ಮನೆತನದ ಕೊನೆಯ ಸುಲ್ತಾನನಾದ ಆಲಂ ಷಾನನ್ನು ಬಹಲೋಲ್ ಷಾ ಘಾಜಿ 1451ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ತಳ್ಳಿದ. ಲೋದಿ ಮನೆತನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಆ ಮನೆತನದ ವಶವಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಘಜ್ನಿಮಹಮ್ಮದನ ದಾಳಿಗಳ ತರುವಾಯ 1010ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ, ಹಿಂದೂ ಮೂಲದವರಾದರೂ ಇಸ್ಲಾಮಿಗೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದ, ಎರಡು ಮನೆತನಗಳು ಆಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಮನ್ಸುರಾದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಸೂಮ್ರ ಮನೆತನ. ಈ ಮನೆತನದವರು ಮೊದಲು ಪರಮಾರ ರಜಪುತ ವಂಶದವರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಏರುಪೇರುಗಳನ್ನುಭವಿಸುತ್ತ 1335ರ ವರೆಗೂ ಆಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತರುವಾಯ ಸಮ್ಮಾ ವಂಶದವರು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರು 1527ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನರು ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ನವಾಬರು ಇವರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.	ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ರಾಜ್ಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಘಜ್ನಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಷೇಕ್ ಹಮೀದ್ ಲೋದಿಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನ ತರುವಾಯ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಯಿತು. ಈ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮುಲ್ತಾನ್ ಅನೇಕ ಸಲ ಮಂಗೋಲರ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಆ ಮನೆತನದವರ ಅದೃಷ್ಟ ಏರಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು 1525ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿ ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಕನಾದ ಬಾಬರನ ಆಕ್ರಮಣದ ಫಲವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು.

ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕಾಲದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸಮರಕಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಬರ್ ಮುಲ್ತಾನ್ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಅವನ ವಶವಾಯಿತು. ಆದರೂ ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಹುಮಾಯೂನರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಮುಲ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಗಾಗ ಮೊಗಲರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಹುಮಾಯೂನ್ ಸಿಂಹಾಸನಚ್ಯುತನಾದಾಗ, ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಟ್ಟವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ರಾಜ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನೆರವು ನೀಡದಿದ್ದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನ ಕೈ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಧಿಕಾರದ ಪುನರ್ಗಳಿಕೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲೂ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತ್ತು. ಅಕ್ಬರನ ಸಿಂಹಾಸನಾರೋಹಣ ಕಾಲದಿಂದ (1556) 1707ರ ವರೆಗೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶ ಮೊಗಲರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತಾದರೂ ವಾಯವ್ಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪಠಾಣ ಪಂಗಡಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅನಂತರ ಬಹವಾಲ್ ಪುರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ರಾಜ್ಯವೂ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಿಖ್ ರಾಜ್ಯವೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡುವು. ಉಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳೇನೂ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಾಗ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಿದೇಶಿ ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಯಿತು. ಪರ್ಷಿಯದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾದಿರ್ ಷಾ ಪಂಜಾಬ್, ಮುಲ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು 1739ರ ಮಾರ್ಚ್‍ನಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯವರೆಗೂ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದ. ದೆಹಲಿ ಅವನ ವಶವಾಯಿತು. ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೊಳ್ಳೆಗೆ ಒಳಗಾದುವು. ನಾದಿರ್ ಷಾನ ಮರಣಾನಂತರ ಪರ್ಷಿಯಾದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಅಹ್ಮದ್ ಷಾ ಅಬ್ದಾಲಿ ಪೆಷಾವರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಲಾಹೋರ್‍ವರೆಗೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ 1747ರಿಂದ 1767ರ ವರೆಗೆ ಏಳು ಬಾರಿ ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದ. ಅಬ್ದಾಲಿ 1752ರಲ್ಲಿ ಮೀರ್ ಮನ್ನು ಎಂಬವನನ್ನು ಪಂಜಾಬಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದ. ಆ ದಾಳಿಗಳ ಫಲವಾಗಿ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಗಲರ ಅಧಿಕಾರ ಬಲಗುಂದಿ ಸಿಖ್ ರಾಜ್ಯ ಬಲಗೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ 1785ರಲ್ಲಿ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಕ್ಕರಿಗೂ ದೆಹಲಿಯ ವರೆಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದ ಮರಾಠರಿಗೂ ಒಂದು ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿತ್ತು. 1797ರೊಳಗೆ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಕಚ್ಚಾಡತೊಡಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಡಿಗಡಿಗೂ ಬೇರೆಯವರ ದಾಸ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಬೂಲ್ ರಾಜ್ಯ ಬಲಗೊಂಡಿದ್ದು, ವಾಯವ್ಯ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ವೇಳೆಗೆ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾಬೂಲಿನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಾಲ್ಕು, ಅನಂತರ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದುವು. ಖೈರ್‍ಪುರ (ಉತ್ತರಸಿಂಧ್), ಹೈದರಾಬಾದ್ (ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಂಧ್) ಮತ್ತು ಮೀರ್‍ಪುರ ಇವು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಆ ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಅವುಗಳ ಅಮೀನರು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ, ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನರ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆಫ್ಘನ್ನರ ಮತ್ತು ರಷ್ಯನರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಾಹದ ಫಲವಾಗಿ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಖರ ದೊರೆ ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಬಲನಾಗಿ ಸಿಂಧ್‍ನ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಕಿದ್ದ. ಇಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ 1843ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್ ಆಗಿದ್ದ ಎಲ್‍ನ್‍ಬರೋ ಮತ್ತು ದಳಪತಿ ಚಾಲ್ರ್ಸ್ ನೇಪಿಯರ್ ಇವರು ಸಿಂಧನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು. 1839ರಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಗ್ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಗೊಂದಲಮಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪಂಜಾಬ್ 1841ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಯಿತು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ವಾಯವ್ಯ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಪಠಾಣ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಜನರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ದಂಗೆಯೆದ್ದು ಲೂಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಫ್ಘನರೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದ ಅನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಡ್ಯೂರಾಂಡ್ ರೇಖೆಯನ್ನು ಗಡಿಯೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಳಪಡಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಶಾಂತಿ ಮುಂದುವರಿದರೂ 1919, 1925, 1930-31, 1933 ಮತ್ತು 1936-37ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಂಗೆಗಳಾದುವು. 1915ರಲ್ಲಿ ಅಮೀರ್ ಹಬೀಬುಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಡುವೆ ವೈಮನಸ್ಯವುಂಟಾಯಿತು. ಅವನ ಮಗ ಅಮಾನುಲ್ಲಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 1919ರಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಆಫ್ಘನ್ ಯುದ್ಧ ನಡೆದು ಅಮಾನುಲ್ಲಾ ಸೋತ. ತರುವಾಯ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಈ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಬಿರುಸಿನಿಂದ ನಡೆದಿತ್ತು. ಮೊದಲು ಹಿಂದೂ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರೂ 1930ರ ಸುಮಾರಿನಿಂದ ಮಹಮ್ಮದ್ ಆಲಿ ಜಿನ್ನಾರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನಿಟ್ಟರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮತಭೇದ ನೀತಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿಗಳ ಕೈಬಲಗೊಂಡಿತು. ಮೊದಲು ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರು ದೇಶದ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರಾದರೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಖಂಡ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ, 1947ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು.

ಅನಂತರದ ಸುಮಾರು ಮೂರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೇ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. 1971ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡು ಸ್ವತಂತ್ರ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶ]]ವಾಯಿತು.

== ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿ ಶಿಲ್ಪ ==
ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದ ಕಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಕ್ರಿ.ಪೂ 2500ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಾದ ಹರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನಗಳು ಆಗಿನವರ ನಗರ ಯೋಜನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಆಯಾಕಾರದ ನಗರದ ಸುತ್ತ ಸಂರಕ್ಷಕ ಕೋಟೆ ಗೋಡೆಗಳನ್ನೂ ಬತೇರಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನಗರದೊಳಗೆ ಅಗಲವಾದ ನೇರ ರಸ್ತೆಗಳು, ಅವನ್ನು ಸಂಧಿಸುವ ಅಡ್ಡರಸ್ತೆ. ಓಣಿಗಳು ಇವು ನಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಯಾಕಾರದ ವಠಾರಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದ್ದುವು. ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದೋ ಎರಡೋ ಅಂತಸ್ತುಗಳಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ತೆರೆದ ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂಗಣಗಳಿಂದ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಗಾಳಿ ಬೆಳಕುಗಳು ಒದಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ನೀರಿನ ಬಾವಿ, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಶೌಚಗೃಹ, ಅಡುಗೆಮನೆ, ಮೇಲಂತಸ್ತಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸೋಪಾನ ಪಂಕ್ತಿಗಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯಲು ಕೊಳವೆ ಚರಂಡಿಗಳು, ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಳ ಚರಂಡಿಗಳು ಇದ್ದುವು. ನಗರದ ರಸ್ತೆಗಳ ತಿರುವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವಲುಗಾರರ ಕೊಠಡಿಗಳಿದ್ದುವು. ಚರಂಡಿಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ಸ್ವಚ್ಛಮಾಡಲು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಆಳುಗುಂಡಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಯ ಕಸವನ್ನು ಹೊರಸಾಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು.

ರಾಜವಂಶದವರ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರ ವಸತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಒಳಕೋಟೆ ಆವರಣವನ್ನು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ವರ್ಗದವರ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲದೆ ಹಲವು ರೀತಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭವನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಅರಮನೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕರ ವಿಹಾರಗೃಹ, ಸ್ನಾನದ ಕೊಳ, ಧಾನ್ಯಗಳ ಕಣಜ ಮೊದಲಾದವು ಗಮನಾರ್ಹ.

ಅವರು ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಕಲೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಉಳಿದು ಬಂದಿಲ್ಲದಿರುವುದು ದುರದೃಷ್ಟಕರ, ದೊರೆತಿರುವ ಕೆಲವು ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳ ಪೈಕಿ ಗಡ್ಡಧಾರಿ ಪುರೋಹಿತ ಮೂರ್ತಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಾನವನ ತಲೆ ಇವು ಉತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳು, ಹರಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ರುಂಡವಿಲ್ಲದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮಾನವದೇಹದ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಕೃತಿಗಳು. ಕಂಚಿನ ನರ್ತಕಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಹಜ ನಿರೂಪಣೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಮನುಷ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೊಂಬೆಗಳು ಉತ್ತಮ ಕಲಾವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಬೀರುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸೂಸುವ ಅವರ ಕಲಾ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಅವರ ಮೇದಶ್ಶಿಲಾ ಮುದ್ರಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚಿತ್ರಣ ಜೀವಂತ ಸತ್ವಪೂರ್ಣ ನಿರೂಪಣೆಯ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನ.

ಕ್ರಿಸ್ತಶಕದ ಮೊದಲ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಷಾಣರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಗಾಂಧಾರ ಶಿಲ್ಪದ ವರೆಗೂ ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ದೊರಕಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಪೂ 5ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತಕ್ಷಶಿಲೆ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ಷಿಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ನಗರವಾದ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ನಗರ ಭಾಗವನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿದಾಗ ಕೆಲವು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳೂ ಅರಮನೆ, ದೇವಾಲಯ, ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಕೋಟೆ ಕೊತ್ತಲ ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವೂ ಕಂಡುಬಂದವು. ಆದರೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ 2ನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಗ್ರೀಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆ 6.4 ಮೀ ಅಗಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯಂತರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಆಯಾಕಾರದ ಕೊತ್ತಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೋಟೆಯ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಉದ್ದ ಅಡ್ಡದ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದ ಆಯಾಕಾರದ ವಠಾರಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲಗೃಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಗರ ಯೋಜನೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಗರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿತ್ತು. ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಸ್ತೂಪ, ಚೈತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಹಾರಗಳು ಕುಷಾಣರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಈ ಶಾಂತ, ನಿಸರ್ಗ ಸುಂದರ ಪ್ರದೇಶ ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಬೌದ್ಧ ನಿರ್ಮಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಬಳಿ ಇರುವ ಧರ್ಮರಾಜಿಕ ಸ್ತೂಪ ಮತ್ತು ವಿಹಾರಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾದವು. ಅಶೋಕನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಈ ಕಟ್ಟಡ ಸಮೂಹ ಕುಷಾಣರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಮಧ್ಯದ ಅಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‍ಸ್ತೂಪ, ಸುತ್ತ ಸಣ್ಣ ಸ್ತೂಪಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಚೈತ್ಯಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೋಣೆಗಳಿದ್ದ ವಿಹಾರ ಅಥವಾ ಭಿಕ್ಷು ವಸತಿಗಳು ಇದ್ದುವು. 5-6ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಣರ ದಾಳಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾಗುವವರೆಗೂ ಈ ಬೌದ್ಧ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದುವು. ಈ ಬೌದ್ಧ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಇತಿಹಾಸಕಾಲದ ಮೊದಲ ವಾಸ್ತು ನಿರ್ಮಾಣಗಳು.

ಇವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಗಾಂಧಾರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ, ಕುಷಾಣ ದೊರೆಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಕಲಾ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನೂರಾರು ಬುದ್ಧ, ಬೋಧಿಸತ್ವ ಮತ್ತು ಇತರ ಬೌದ್ಧ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಗಾಂಧಾರ ಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಚುನಾರಿನ, ಅಮೃತಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಗಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಈ ಕಲೆ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿತ್ತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಶಿಲೆಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಸಂಖ್ಯೆಯ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ದೊರೆತಿವೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಗಚ್ಚಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಂದವಾಗಿವೆ. ಗಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ರೂಪಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ವಿರಳವಾದುವು. ಈ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧಪಂಥದಿಂದ ಉತ್ತೇಜನ ಪಡೆದವಾದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು 150-450ರ ಅವಧಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೌರಸ್ತ್ಯ-ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆ ಎಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಉಳಿದು ಬಂದ ವಿಷಯ ಮೀರಪುರ ಖಾಸ್ ಎಂಬಲ್ಲಿಯ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ತೂಪದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ಖಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕಾಲದ ಅವಶೇಷಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರ ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಇವುಗಳ ಕಾಲ ನಿರ್ಣಯ ಕಠಿಣವಾದರೂ ಇವುಗಳ ಇಸ್ಲಾಮೀ ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಇವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ 8-10ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದು ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪು 12-14ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕಾಶ್ಮೀರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಝೀಲಂ ದಂಡೆಯ ಪೂರ್ವದ ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ನದಿದಡದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಗುಂಪು ಎಂದು ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಟ್ಟಡ ಹ್ಯೂಯೆನ್‍ತ್ಸಾಂಗನ ಸಿಂಘಪುರ ಅಥವಾ ಈಗಿನ ಮಲ್ಲೋಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಪಾಳುದೇವಾಲಯ. ಇಬ್ಬದಿಗಳಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿದ ಚಾಚುಭಾಗಗಳು, ಗಾಡಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ತ್ರಿಪತ್ರಕ ಕಮಾನು ಇರುವ ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಶೈಲಿಯ ನಾಲ್ಕು ಚದುರಗಳ ಕಟ್ಟಡ ಇದು. ಇದರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಮೆಟ್ಟಿಲಾದ ಮತ್ತು ಪಿರಿಮಿಡಾಕೃತಿಯ ಶಿಖರ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿದೆ. ಇದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಗ್ರೀಕ್-ರೋಮನ್, ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದ ಮರದ ಕಟ್ಟಡಗಳ-ಹೀಗೆ ತ್ರಿವಿಧ ಪ್ರಭಾವಗಳ-ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ. ಕಾಶ್ಮೀರದ ಲಲಿತಾದಿತ್ಯ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಬಹುಶಃ ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು.

ಪಶ್ಚಿಮದ ಗುಂಪಿಗೆ ಅಟಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಲ್ಲರ್ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಡೇರಾ ಇಸ್ಮೈಲ್‍ಖಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಿಲಾಟ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಫಿರ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಮಧ್ಯ ಕಾಲೀನ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ನಾಗರ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಜೇನುಗೂಡಿನಾಕಾರದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಲಂಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಗುಪ್ತಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅರಗಂಬಗಳು, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಂಭಕಾರ್ಯದ ಬೋದಿಗೆಗಳು, ಜೋತಾಡುವ ಲತಾಗುಲ್ಮಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮರಳ್ಗಲ್ಲು ಸಿಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಮೃದುವಾದ ಕಂಜೂರ್ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದ ಕಟ್ಟಡ ಶೈಲಿ ಈ ವಾಯವ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಫಿರ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಶೈಲಿಯ ಒಂಬತ್ತು, ಮತ್ತು 38 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಉತ್ತರ ಕಾಫಿರ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಮೇಲಿನ ಶಿಖರದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಚದರ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಚಾವಣಿಯ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡ ದಿಮ್ಮಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟ ಪಾಶ್ರ್ವಗಳಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಉತ್ತಮ ಮಾದರಿಯನ್ನು ವಿರಾವಾದದಿಂದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 22 ಕಿಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋರಿ ಎಂಬಲ್ಲಿಯ ಜೈನ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಕಂಬಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಲಂಕರಣ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲೆಯ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರಚಾಚಿದಂತಿರುವ ಗುಮ್ಮಟಗಳಿರುವ ಹೊರ ಮಂಟಪ, ಸಣ್ಣ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಜ ಶೈಲಿಯ ಶಿಖರಗಳು ಇವೆ. ಹೊರ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನ ತಿಳಿಸುವಂತೆ, 1715ರಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ರೂಪಿಸಲಾದ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ.

ಈ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲದೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಕಾಫಿರ ಕೋಟೆಗಳ ಸುತ್ತಲಿರುವ ರಕ್ಷಣಾ ಕೋಟೆಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ. ಸುಭದ್ರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ಈ ಕೋಟೆಗಳು ಬಹುಶಃ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಆಕ್ರಮಣ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಇಸ್ಲಾಮಿ ವಾಸ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಪರದೆಯಂತಿರುವ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಿಹ್ರಾಬ್ ಪ್ರಾರ್ಥನ ಹಜಾರ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲಪ್ರಾಂಗಣಗಳಿರುವ ಮಸೀದಿ, ಜನರ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಆವರಣ ಅಥವಾ ಮೃತರ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. 8ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅರಬರು ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಇಸ್ಲಾಮೀ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ತಂದರೆಂಬುದು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾದ ವಿಷಯ. ಆದರೆ 1000ದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಪರ್ಷಿಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ತಲೆದೋರಿದುವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದರೂ ಆ ಕಾಲದವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ, ಅರಬ್ಬಿ ಮರಳ್ಗಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಂಜಸ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವುದು. ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅಕ್ಬರನ ರಾಜಧಾನಿ ಫತೇಪುರ ಸಿಕ್ರಿಯಲ್ಲಿ(1570) ಕಾಣಬಹುದು.

ಮುಸ್ಲಿಂ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಿಂದ (1001) ಮೊಗಲರ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲದವರೆಗಿನ (1526) ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಳಿದು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದವಾಗಿರಬಹುದಾದ ಕೆಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರಗೊಳಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೂಲರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮುಲ್ತಾನಿನಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಕೆಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಗುರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನತಮವಾದ ಷಾ ಯೂಸುಫ್ ಗರ್ದಿಜಿಯ ಸಮಾಧಿ (1152) ಆಯಾಕಾರದ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಡ. ಅದರ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಜ್ಯಾಮಿರೀಯ ಚಿತ್ರಗಳಿದ್ದ ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಹ್ರಾಬ್ ಇತ್ತು. ಸುಮಾರು 1320-24ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ರುಕ್ನಿ ಅಲಮ್‍ನ ಸಮಾಧಿ ಘಿಯಾಸುದ್ದೀನನ ಆದೇಶದ ಮೇರೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕಟ್ಟಡ. ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳ ಅಂದವಾದ ವಾಸ್ತುನಿರ್ಮಾಣವೆನಿಸಿತ್ತು. ಕೋಟೆಯ ದಿಬ್ಬದ ವಾಯವ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ 35 ಕಿಮೀ. ಎತ್ತರದ ಆ ಕಟ್ಟಡಭವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಎಂಟು ಪಾಶ್ರ್ವಗಳ ಕಟ್ಟಡದ ಪ್ರತಿ ಮೂಲೆಯಲ್ಲೂ ಮಿನಾರತುಗಳಿದ್ದುವು. ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳು ಮತ್ತು ಕೆತ್ತಿದ ಮರದ ಭಾಗಗಳು ಅದನ್ನು ಅಂದಗೊಳಿಸಿದ್ದುವು. ಅನಂತರದ ಕಾಲದ ದೆಹಲಿಯ ಸಮಾಧಿಗಳ ಮುನ್ನೋಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಈ ಭಾರತೀಯ ಇಸ್ಲಾಮಿ ನಿರ್ಮಾಣ ನಿಲುನೋಟದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗಮನಾರ್ಹ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಮಧ್ಯ ಯುಗ ಮತ್ತು ಮೊಗಲರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಂಧ್‍ನಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿ ಕಟ್ಟಡ ಕಲೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ್ದು ತಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಮಸೀದಿ (1588). ಪ್ರಾರ್ಥನಮಂದಿರ, ಪ್ರಾಂಗಣ, ಮಂದಿರದ ಮೇಲೆ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಷಹಜಹಾನನ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ 1644ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಜಾಮಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ತಳಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರ್ಥನಮಂದಿರದ ಮೇಲಿನ ಗುಮ್ಮಟ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಸಣ್ಣವು. ಅದರ ಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 93 ಗುಮ್ಮಟಗಳಿವೆ. ಅದರ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಹೆಂಚುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಳಿದ ಗೋಡೆಗಳ ಹೊರ ಮತ್ತು ಒಳಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಇದು ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ತಟ್ಟದ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 5 ಕಿಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸಮ್ಮಾ ನಗರದಲ್ಲಿ (ಸಾಮೂರ) 15ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತಟ್ಟದ ರಜವಂಶೀಯರ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸಂತರ ಸಾವಿರಾರು ಸಮಾಧಿಗಳಿವೆ. ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಅಥವಾ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು 16-17ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳ ಸುಮಾರಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾಮ್ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನನ ಸಮಾಧಿ(1508) ಇವುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ಚದರ ಕಟ್ಟಡ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲಿನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಧಿಗಳ ಕಲ್ಲುಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಲಂಕಾರದ ಅನುಕರಣೆಯಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ ಮಿರ್ಜಾ ಈಸಾ ಟರ್ಖಾನನ ಸಮಾಧಿ (1644). ಇದು ಅಷ್ಟು ಅಂದವಾದ ಕಟ್ಟಡವೇನಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಧಿಗಳು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಇರಾನಿನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಇವು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಮೊಗಲರ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪೈಕಿ ಲಾಹೋರಿನಲ್ಲಿರುವವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮೊಗಲ್ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಆ ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ ದುಂಡಾದ ಜೋಡು ಗುಮ್ಮಟಗಳು, ಹಿಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳ ಬಳಕೆ, ಹಿಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಚಾಚು ಕಿಟಕಿಗಳ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ಮಥುರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಕೆಂಪು ಮರಳ್ಗಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆ. ಅದರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲೆಯ ಅಲಂಕರಣವಿದೆ. ಪರ್ಷಿಯದ ಹಲವು ಬಣ್ಣದ ಗಾಜಿನ ಹೆಂಚುಗಳಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಈ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು. ಷಹಜಹಾನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿರೋಧಿಸಿ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಹಗುರವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಕೋಡುಗಳಿರುವ ಕಮಾನುಗಳು, ಚಿತ್ರ ಕೊರೆತ ಕಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಹೂಬಳ್ಳಿಗಳ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮೂಲದ ಬಣ್ಣದ ಹೆಂಚುಗಳ ಅಲಂಕರಣ ಇವು ಅಂಥ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದುವು. ಆಗ್ರದ ತಾಜ್‍ಮಹಲ್ ಈ ಶೈಲಿಯ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊಗಲರ ಪ್ರಾಚೀನತಮ ನಿರ್ಮಾಣ ರೋಹ್ತಾಸ್ ಕೋಟೆ(1539). ಅದರ ಸುತ್ತಳತೆ 3.2 ಕಿಮೀ ಗೋಡೆಗಳು ಬುಡದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 3 ಮೀ ದಪ್ಪವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದೂಕು ಮತ್ತು ಫಿರಂಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾದ ಸೀಸವನ್ನು ಸುರಿಯಲು ರಂಧ್ರಗಳಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಉತ್ತರಭಾಗವನ್ನು ಗೋಡೆಯಿಂದ ವಿಭಾಗಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಳಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭವನ ಮತ್ತು ಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡು ಬಾವಿಗಳಿವೆ.

ಲಾಹೋರಿನ ಕೋಟೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಕಟ್ಟಡ. ಅಕ್ಬರನ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದಿರಬಹುದಾದರೂ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಕೋಟೆ ಗೋಡೆಗಳು ಈಗ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವನ್ನು 1812ರಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮವಾಗಿ 2 ಕಿಮೀ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ 1.2 ಕಿಮೀ ಅದರಲ್ಲಿ 13 ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ. ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ವಾಯವ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾದಶಾಹಿ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ಒಳಕೋಟೆ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಮಸೀದಿಗಳು, ಒಬ್ಬ ಶ್ರೀಮಂತನ ನಿವಾಸ- ಇವು ಮುಖ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು. ಮೊಗಲರ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಗ ಅಕ್ಬರ್-ಜಹಾಂಗೀರರ ಮತ್ತು ಷಹಜಹಾನ್-ಔರಂಗ್eóÉೀಬರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಕೋಟೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಷೇಖ್ ಮುಸಾ ಅಹಂಗರನ ಸಮಾಧಿ(16ನೆಯ ಶತಮಾನ) 7.6 ಮೀ ಚದರದ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಡ. ಅದರ ಹೆಂಚಿನ ಅಲಂಕರಣ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಒಳಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಮರಿಯಂ ಜûಮಾನಿ ಮಸೀದಿ (1614) ಜಹಾಂಗೀರನ ಕಾಲದ ಸರಳ ಕಟ್ಟಡ. ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಕೋನ ಗುಮ್ಮಟಗಳಿವೆ. ಅದರ ಒಳಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ವರ್ಣ ಚಿತ್ರಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಗೂ ನೈಜವಾಗಿ ಇವೆ.

ಲಾಹೋರಿನ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ 5.6 ಕಿಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಶಾಲಿಮಾರ್ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು 1637ರಲ್ಲಿ ಷಹಜಹಾನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ಸುಂದರವಾದ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಇದು ಭಗ್ನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದೆ.

ಒಳಕೋಟೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಬಾದ್‍ಶಾಹಿ ಮಸೀದಿ (1673-74) ಔರಂಗ್eóÉೀಬನ ಕಾಲದ ಪ್ರಧಾನ ಕಟ್ಟಡ. ಇದು ಅಂಥ ಗಮನಾರ್ಹ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು 161.5 ಮೀ ಚದರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಎತ್ತರವಾದ ಜಗತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸುಂದರ ಅಲಂಕರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪ್ರಾರ್ಥನ ಗೃಹವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಮಸೀದಿಗಳು, ಸಮಾದಿಗಳು, ಗೋಪುರ-ಮಿನಾರತುಗಳು ಲಾಹೋರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಮೊಗಲರ ವಾಸ್ತುಕಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ.

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
1947 ವಿಭಜನೆಗೆ ಮುಂಚೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯೇ ಇಂದೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗದೆ ನಡೆದುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಂದಿಗಂದಿಗೆ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತ ಲಷ್ಕರೀ ಆಡಳಿತ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಉಳಿದುಕೊಂಡದ್ದರ ಫಲವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರ್ಯ ಪೋಷಕವಾಗಬಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ. ವೈವಿಧ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಬೇಕಾದಷ್ಟು ಆಗಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಮೇಲಂತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಗತಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು.	ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ 4 ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಂಡಿದೆ. 5 ವರ್ಷದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, 5 ವರ್ಷದ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣ, 2 ವರ್ಷದ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೇಟ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸೆಕೆಂಡರಿ ಹಾಗೂ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೇಟ್ ಹಂತದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಪದವೀ ಮಟ್ಟದ ವೃತ್ತಿಶಿಕ್ಷಣವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅನಂತರ ಆರಂಭವಾಗುವ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟು. ಇವನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಇಲಾಖೆ, ರೈಲ್ವೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸೈನಿಕ ಇಲಾಖೆಗಳೂ ಕೆಲವು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅಂತಸ್ತಿನ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ನ್ಯಾಯ, ವೈದ್ಯ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕೃಷಿ- ಈ ವೃತ್ತಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲೂ ಉಂಟು.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಸೆಕೆಂಡರಿ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೇಟ್ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಜಿಲ್ಲಾ ಬೋರ್ಡಿನವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿಸಿರುವ ಸಮಿತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ದೇಶಕರುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಶಾಖೆಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರದ ಧನ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವ ಖಾಸಗಿ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದೆ.

ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ರಾಜ್ಯಶಾಸನಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರೂಪಿಸಿರುವ ಕಾನೂನಿನಂತೆ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಯಾಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಗವರ್ನರು ಕುಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕುಲಪತಿಗಳನ್ನು ಆತ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಂಡಿಕೇಟ್ ಮತ್ತು ಅಕಾಡಮಿಕ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್‍ಗಳು ಇವೆ. 1965ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮಂಡಲಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಈಚೆಗೆ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಆಯಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯವೇ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಶಾಲೆಗಳು ಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತವೆ, ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶುಲ್ಕ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಮಾವಳಿಯನ್ನು ಅವು ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅನುದಾನ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜುಗಳ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಶುಲ್ಕದಿಂದಲೂ ಸರ್ಕಾರದ ಬೊಕ್ಕಸದಿಂದಲೂ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಡೀ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೊಡುವ ಶುಲ್ಕ ಸುಮಾರು 7% ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಪ್ರಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಶುಲ್ಕ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದಲ್ಲದೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೇತನವನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಆಯೋಗ 1960ರಲಿ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಜನ ಓದು ಬರಹ, ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನು ಕಲಿತಿರಬೇಕು; ತನ್ನ ಹೊರಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿಜ್ಞಾನ ಪಡೆದಿರಬೇಕು; ತನ್ನ ನಿತ್ಯವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತ ನಿತ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಜಾಣತನದಿಂದ ವಿವೇಚಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಪಡೆದಿರಬೇಕು; ತಮ್ಮ ದೈಹಿಕ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು; ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವೃತ್ತಿ ಕೌಶಲವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಕುತೂಹಲಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿರಬೇಕು ಎಂದೂ ಈ ಗೊತ್ತು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೆರವಾಗುವಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದೂ ಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉರ್ದು ಶಿಕ್ಷಣಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುವಮುಂಚೆ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈಚೆಗೆ ಅದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಂತಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉರ್ದುವನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಇದ್ದರೂ ಅಗತ್ಯವೆನಿಸುವ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಾದಿ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅನಂತರ ನಡೆಯುವ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದವರನ್ನು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ತಾವೇ ನಡೆಸುವ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ರ್ತಿರ್ಣರಾದವರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದುಂಟು. ಹತ್ತನೆಯ ತರಗತಿಯ ಅನಂತರ ನಡೆಯುವ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2/3ರಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರಥಮ ಅಥವಾ ದ್ವಿತೀಯ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗುವರು. ಅವರು ಮಾತ್ರ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರುವ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಿಕ್ಕವರು ಉದ್ಯೋಗ ಅಥವಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಪ್ರಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬರತಕ್ಕವರೂ ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಉರ್ದು, ಅಂಕಗಣಿತ, ಸಮಾಜಪಾಠ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ (4, 5 ನೆಯ ತರಗತಿಗಳಿಂದ), ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕೈಕೆಲಸ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವರು.

ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಉರ್ದು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಗಣಿತ, ಚರಿತ್ರೆ, ಭೂಗೋಳ ಪೌರ ನೀತಿ, ವಿಜ್ಞಾನ, ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಬೋಧಿಸುವರು. 9,10ನೆಯ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವಿಕಗಳು ವಿಜ್ಞಾನ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ, ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಕಲೆ, ಕೃಷಿ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕವಿಷಯಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡವರು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕಾದ ವಿಷಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿರುವರು. ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಶನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 10-12 ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಲು ಬಯಸುವವರು ವಿಜ್ಞಾನ, ಮಾನವಿಕ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮುಂತಾದ ಐಚ್ಛಿಕವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗಮುಖವಾಗಿಸುವ ಯತ್ನ ನಡೆದಿದ್ದರೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದು ಗ್ರಾಂಥಿಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಹಿರಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇವಲ ಉರುಹಚ್ಚುವ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಟೀಕಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

1960ರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಶಿಕ್ಷಣ ಆಯೋಗ ಇಂಟರ್‍ಮೀಡಿಯೆಟ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿತು. ಆ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂಥ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರಕಲೆಂದು ಆಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉದ್ಯೋಗ, ಕಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಉಪಚಾರಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲೆಂದು ಪ್ರತಿಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಟ್ಟದ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜುಗಳೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೂ ವಿವಿಧ ವಿಷಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಪದವಿ ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರವೇಶದ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಕೃಷಿ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ-ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಅರಣ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ, ವ್ಯವಹಾರೋದ್ಯಮ ಶಿಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ವಿಷಯಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನೂತನ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ 12 ನೆಯ ತರಗತಿಯ ಅನಂತರ ನಡೆಯುವ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದವರು ಸೇರಲು ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡು ವರ್ಷದ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಅನಂತರ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಬ್ಯಾಚಲರ್ ಆನರ್ಸ್ ಪದವಿ ಮೂರು ವರ್ಷದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದವರು ಎರಡನೆಯ ವರ್ಷದ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪದವಿಗೆ ಸೇರಬಹುದು. ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪಿ.ಎಚ್.ಡಿ ತರಗತಿಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬಹುದು.

ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸರಣಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನದ ವಿಸ್ತರಣಕಾರ್ಯ ಅಷ್ಟಾಗಿ ನಡೆದಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೇನೋ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉರ್ದು, ಬಂಗಾಳಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಇತಿಹಾಸ, ಪರ್ಷಿಯನ್, ಅರ್ಯಾಬಿಕ್, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತವಿಜ್ಞಾನ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮನಶಾಸ್ತ್ರ, ವಾಣಿಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ-ಇವು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯಗಳು. ವೃತ್ತಿಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಔಷಧ ನಿರ್ಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರ, ಉಪಚಾರಿಕೆ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕೃಷಿ, ವಾಸ್ತು, ಸಂಗೀತ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಉದ್ಯೋಗ ಕಸಬು ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ವಿವಿಧ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವರಿಗಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು, ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‍ಗಳನ್ನು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುದ್ವಾಹಕ ತಂತಿಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಕೆಲಸ (ವೈರಿಂಗ್) ಮರಗೆಲಸ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೆಲಸ, ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್ ಕೆಲಸ, ಬೆಸುಗೆಯ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಾಲಯದ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಸಬು ಕಲೆಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮೂರು ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಪ್ರಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ವೃತ್ತಿಗೆ ಮೀಸಲು. ಅಲ್ಲಿ ಬೋಧನ ಕ್ರಮ, ಶಿಕ್ಷಣ ತತ್ವ, ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಪಾಠ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಹಂತದ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೋಧನ ಕ್ರಮ. ಶಿಕ್ಷಣ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಇತಿಹಾಸ, ಆರೋಗ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಬೋಧನೆ ಇವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿ.ಎ, ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ., ಬಿ.ಕಾಮ್. ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದವರು ಈ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಲು ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯುವರು. ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಡಾಕ್ಟರ್ಸ್ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಈಚೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅವು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಪಠ್ಯವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣ, ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನೂ ತಜ್ಞರು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಂತೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇಸ್ಲಾಂ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಸರ್ಕಾರ ಅವಕ್ಕೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿದ್ದರೂ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಧನ ಸಹಾಯ ನೀಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದ ಆ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುರಾನು ಪಠನ ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನ ವಿಷಯ. ಇಂಥ ಶಾಲೆಗಳು ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಕ್ತಾಬ್, ಮದ್ರಸಾ ಮತ್ತು ದವುಲ್‍ಉಲೂಮ್ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಟ್ಟದವು. ಇವು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆಯ ಕುರಾನ್ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ವಿಷಯಗಳಾವುವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸದಿದ್ದರೂ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಜನತೆಗೆ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತುಂಬ ಪ್ರಿಯವೆನಿಸಿವೆ.

ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ 1960ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಕಡ್ಡಾಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ 1975ರ ವೇಳೆಗೆ ವರ್ಷದ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ 1980ರ ವೇಳೆಗೆ 8 ವರ್ಷದ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳ ಕಿರಿಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಆರಂಭಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಹಣದ ಅಭಾವ, ಜನತೆಯ ಬಡತನ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಿರಾಸಕ್ತಿ, ಅಧ್ಯಾಪಕರ ನಿರಾಕರ್ಷಕ ಬೋಧನ ವಿಧಾನ- ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಯೋಜನೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧಿಸಿಲ್ಲ. 8ನೆಯ ತರಗತಿ ಮುಗಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಬಹುತೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಗಾಧವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪಸರಣವೂ ವ್ಯರ್ಥವ್ಯಯವೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿವೆ.	ಶಿಕ್ಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯೂ ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಅಂದಿಗಂದಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಗೊತ್ತುಗುರಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸುವ ಯತ್ನವೂ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಹಣ ಒದಗಿಸುವುದೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಶಾಲಾಜೀವನ ಆಕರ್ಷಕವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ನೂತನ ರೀತಿ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷಾವಿಧಾನದಲ್ಲೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ. 1966-1970ರ 3ನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲೂ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. 1971-75ರ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲೆಳಸಿದ್ದ 4ನೆಯ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲು ಆಲೋಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ತರಲು ಯುವಜನ ಸೇನೆಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಲಹೆಯೂ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದಿತ್ತು. ಕ್ರೈಸ್ತಪಾದ್ರಿಗಳು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಶಾಲೆಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ಮಾಡುವ ಯೋಜನೆಯೂ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದಿತ್ತು.

ರಾಷ್ಟ್ರದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮೂಲ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಬೋಧನೆಗೆ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೂ ನೆರವಾಗಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಬೋಧನೆಯ ಕಡೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೇ. 45.7 ಮಂದಿ ಓದುಬರಹ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. 2003ರ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸೇ. 59.8 ಮಂದಿ ಗಂಡಸರು, ಸೇ. 30.6 ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಶಿಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[https://kn.wikisource.org/wiki/ಮೈಸೂರು_ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ_ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin:1em&quot; padding=&quot;0.5em&quot;
|+ ''National symbols of Pākistan''
|-
| '''Father of the Nation'''
| Muhammad Ali Jinnah 
| [[Image: Jinnah1945c.jpg|50px]]
|-
| '''Mother of the Nation'''
| Fatima Jinnah 
| [[Image: Fatima jinnah1.jpg|50px|link=Special:FilePath/Fatima_jinnah1.jpg]]
|-
| '''National poet'''
| Sir. Allama Muhammad Iqbal
| [[Image: Iqbal.jpg|50px]]
|-
| '''National hero'''
| Muhammad bin Qasim 
| [[Image: MUHAMMAD BIN QASIM.jpg|50px]]
|-
| '''National animal'''
| Alpine Markhor 
| [[Image: Markhor Schraubenziege Capra falconeri Zoo Augsburg-02.jpg|50px]]
|-
| '''National bird'''
| Chukar pheasant
| [[Image: Keklik.jpg|50px]]
|-
| '''National predatory heritage State animal'''
| Snow leopard 
| [[Image: Schneeleopard Koeln.jpg|50px]]
|-
| '''National predatory heritage State bird'''
| Shaheen falcon 
| [[Image: Shaheen Falcon.jpg|50px]]
|-
| '''National aquatic marine mammal'''
| Indus dolphin 
| [[Image: National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|50px]]
|-
| '''National reptile'''
| Indus crocodile 
| [[Image: Mugger crocodile (Gando) in Chabahar, Iran- by Hadi Karimi.jpg|50px]]
|-
| '''National amphibian'''
| Indus Valley toad
| [[Image: Bufo stomaticus04.jpg|50px]]
|-
| '''National fish'''
| Golden Mahaseer
| [[Image: Tor Putitora.jpeg|50px]]
|-
| '''National tree'''
| Himalayan Deodar Cedar
| [[Image: Cedrus deodara India20.jpg|50px]]
|- 
| '''National flower'''
| Common Poet’s Jasmine
| [[Image: Jasminum officinale.JPG|50px]]
|-
| '''National fruit'''
| Mango
| [[Image: Mango Maya.jpg|50px]]
|-
| '''National vegetable'''
| Okra
| [[Image: Bucket of raw okra pods.jpg|50px]]
|-
| '''National crop'''
| Sugarcane
| [[Image: Caña de azúcar.jpg|50px]]
|-
| '''National dish'''
| Pākistani Beef Biryani 
| [[Image: Hyderabadi Chicken Biryani.jpg|50px]]
|-
| '''National beverage'''
| Sugarcane Juice
| [[Image:Sugarcanejuice.jpg|50px]]
|-
| '''National dress'''
| Shalwar Qameez
| [[Image: Pakistani dress.JPG|50px]]
|-
| '''National dance'''
| Kathak folk traditional dance
| [[Image: Arushi Nishank 2011.jpg|50px]]
|-
| '''National Instrument'''
| Daf/Dafli
| [[Image: People of Alk village (2).jpg|50px]]
|-
| '''National sport'''
| Field Hockey (PHF)
| [[Image: HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]]
|-
| '''National mosque'''
| Shah Faisal Masjid
| [[Image: Faisal historic mosque.jpg|50px]]
|-
| '''National memorial tower'''
| Minar-e-Lahore
| [[Image: Minnar-e-Pakistan.jpg|50px]]
|-
| '''National mausoleum'''
| Mazar-e-Quaid
| [[Image: Mazar Quaid-e-Azam.jpg|50px]]
|-
| '''National monument'''
| Islamabad Monument
| [[Image: Pakistan Monument Panorama1.jpg|50px]]
|-
| '''National mountain'''
| K2
| [[Image: Picture of K2.jpg|50px]]
|-
| '''National river'''
| Indus River
| [[Image: Indus river from karakouram highway.jpg|50px]]
|-
|}

==ನೋಡಿ==
*[[ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ]]
*[[ಇಮ್ರಾನ್ ಖಾನ್]]ಇಂಗ್ಲಿಷ್-[https://en.wikipedia.org/wiki/Imran_Khan]
*[[ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಚಳುವಳಿ]] 
*ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ೨೦೧೮ ರ ಚುನಾವಣೆ:[https://www.udayavani.com/kannada/news/world-news/312121/pakistan-election-imran-khan-claims-victory-amid-rigging-claims ಪಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಮ್ರಾನ್‌ ಖಾನ್‌ ಖಾನ್‌ ದಾನ್‌;Udayavani,; Jul 27, 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727024300/https://www.udayavani.com/kannada/news/world-news/312121/pakistan-election-imran-khan-claims-victory-amid-rigging-claims |date=ಜುಲೈ 27, 2018 }}
*[[ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕೀಸ್ತಾನಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯ ಬಲ]]
*[[ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು]]
*[https://kn.wikisource.org/wiki/ಮೈಸೂರು_ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ_ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು==
*{{Official website|http://www.pakistan.gov.pk}}
*{{CIA World Factbook link|pk|Pakistan}}
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/pakistan.htm Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829212601/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/pakistan.htm |date=2012-08-29 }} from ''UCB Libraries GovPubs''
*{{Dmoz|Regional/Asia/Pakistan}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12965779 Pakistan] from the [[BBC News]]
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438805/Pakistan Pakistan] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
*{{Wikiatlas|Pakistan}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=PK Key Development Forecasts for Pakistan] from [[International Futures]]
* [http://www.geohive.com/earth/population_now.aspx Population Of Pakistan]
*

&lt;br /&gt;
{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ}}
{{Commonscat|Pakistan}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]
[[ವರ್ಗ:ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]</text>
      <sha1>n3rob7w4qwq7qbjxs7hn26l8mq40xw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಾಧಮ್ಮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12675</id>
    <revision>
      <id>1378083</id>
      <parentid>1361502</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14755" sha1="8exuwswnluja7te7sl3j7pclq1hdugp" xml:space="preserve">ಡಿ.ರಾಧಮ್ಮನವರು ಹೊಳಲ್ಮೆರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣೆಯೆಂದು ಹೆಸರಾದವರು.{{Infobox person
| name        = ಡಿ.ರಾಧಮ್ಮ
| image       =
| birth_place = ದೇವನಹಳ್ಳಿ, [[ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಹಳೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]], ೧೬, ಆಗಸ್ಟ್, ೧೯೦೮
| death_date  =  ೧೫,ಆಗಸ್ಟ್,೧೯೯೧ 
| death_place =  ಬೆಂಗಳೂರು
| occupation  =  ಸದ್ಗೃಹಿಣಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರು. (೧೯೧೫-೧೬)ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವರು)
| salary      = 
| networth    = 
| spouse      = ಶ್ಯಾನುಭೋಗ, ಲೆಕ್ಖಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ, ಹೆಸರಾಂತ ಜ್ಯೋತಿಷಿ, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆ ವೆಂಕಟನಾರಾಯಣಪ್ಪ ರಂಗರಾವ್
| website     = 
| footnotes   = ಬೆಂಗಳೂರು ಆಕಾಶವಾಣಿಯ ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರಮಾಡಿದ್ದರು.
| children    = ನಾಗರಾಜ, ರಾಮಕೃಷ್ಣ,ವೆಂಕಟೇಶ,ಚಂದ್ರಶೇಖರ,
}}
===ಜನನ, ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ===
ಶ್ರೀಮತಿ ರಾಧಮ್ಮನವರು, &lt;ref&gt; http://www.shorpy.com/node/19928, &lt;/ref&gt; ದೇವನಹಳ್ಳಿ, ಅಶ್ವಥ್ಥ ನಾರಾಯಣ ರಾವ್, ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮತಿ ತಿಮ್ಮಮ್ಮನವರಪುತ್ರಿ, ಶ್ರೀಮತಿ. ರಾಧಮ್ಮನವರು,                           ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ, [[ದೇವನಹಳ್ಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ, ಆಯಿತುವಾರ, ೧೬, ಆಗಸ್ಟ್, ೧೯೦೮ ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು.(ಕೀಲಕ ಸಂವತ್ಸರದ ಶ್ರಾವಣ ಬಹುಳ ಪಂಚಮಿ, ರವಿವಾರ) ಅವರ ತಂದೆ, [[ಶ್ರೀ. ಅಶ್ವತ್ಥನಾರಾಯಣರಾಯರು]]. ತಾಯಿ, ಮಹಾಸಾಧ್ವಿ, [[ಶ್ರೀಮತಿ. ತಿಮ್ಮಮ್ಮನವರು]]. ಇವರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ವಾಸ್ತವ್ಯ ಹೂಡಿದರು. ಪ್ರಾಥಮಿಕಶಾಲೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಅವರು, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ವಿವಾಹ, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆಯ, ಶ್ಯಾನುಭೋಗರಾಗಿದ್ದ ವೆಂಕಟನಾರಾಯಣಪ್ಪನವರ ಮಗ, ಶ್ರೀ.[[ಎಚ್.ವಿ.ರಂಗರಾವ್]] ಜೊತೆ ನಡೆಯಿತು.
==ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಹಾಡಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವು==
ರಾಧಮ್ಮನವರು, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ  ಎತ್ತಿದ ಕೈ. ಅತ್ತುತ್ತಮವಾದ ಕಂಠಶ್ರಿ, ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಇದಲ್ಲದೆ, ಅದ್ಭುತ ಜ್ಞಾಪಕಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯವಾಗುವರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗುವ, [[ನಾಮಕರಣ]], [[ಅನ್ನಪ್ರಾಷನ]], [[ಮುಂಜಿ]], [[ಮದುವೆ]], [[ಬೀಗರನ್ನು ಕರೆಯುವ ಹಾಡು ]], [[ಪ್ರಸ್ತ]], [[ಸೀಮಂತ]], ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಕೇಳಿದರೂ ತಕ್ಷಣ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಂದೂ ಕೀರ್ತನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದವರೇ ಅಲ್ಲ. ಅವರ ಹಾಡಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್, ೧೩, ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದ ಅವರ  [[&quot;ನಳಚರಿತ್ರೆ,]]&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sampada.net/article/2033 |title='ನಳಚರಿತ್ರೆ'ಯ ಪ್ರಸಂಗ.'(ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಹಾಡುಗಳು)' |access-date=2014-07-16 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821211531/http://sampada.net/article/2033 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಎಂಬ ಹಾಡಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಈಗಲೂ ಅವರ ಮಕ್ಕಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.ಈ ಹಾಡುಗಳ ರಚನೆಕಾರರ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಬರೆದಿಲ್ಲ. ಶ್ಲೋಕ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲು ಏನಾದರೂ ಒಕ್ಕಣಿಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಇಂಗಿತ ತಿಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ.
==ನಳಚರಿತ್ರೆಯ ಪುಸ್ತಕ==
[[&quot;ನಳಚರಿತ್ರೆ&quot;]],&lt;ref&gt;[http://hometalk.sulekha.com/entire-nalacharitre-is-sung-by-heart-by-smt-radhamma-ranga-rao_618640_blog 'entire-nalacharitre-is-sung-by-heart-by-smt-radhamma-ranga-rao']{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ರಾಧಮ್ಮನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿತ್ತಂತೆ. ಅಂತಹ ಅನೇಕ ಹಾಡಿನ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಪ್ರಮುಖವೆಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದದ್ದನ್ನು, ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಸೊಸೆಯರು ಇಂದಿಗೂ  ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಳಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ,
* ಮೊದಲಭಾಗ, '[[ರಾಗ]],'
* ಎರಡನೆಯದು, ವಚನ. ಒಟ್ಟು ೧೦೦ ಪದ್ಯಗಳಿವೆ. '[[ಉಮೆಯಸುತನಾ ಚರಣಕಮಲಕೆ, ನಮಿಸಿ]]' ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
* ನೂರನೆಯದು- ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯ, '[[ಭೀಮೇಶಕೃಷ್ಣನ್ನ ಪಾಡಿ, ಆನಂದದಿಂ ಅಕ್ಷತೆಯನಿಟ್ಟುಹರಸುತಾಲಿ]]' ಎಂದು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಳಚರಿತ್ರೆಯ [[ ೧೦೦ ನೆಯ  ಪದ್ಯ !]]

==ರಾಧಮ್ಮನವರ, ಅದ್ಭುತ ಜ್ಞಾಪಕ ಶಕ್ತಿ==
ಇಷ್ಟನ್ನೂ ರಾಧಮ್ಮನವರು  ತಮ್ಮ  ಜ್ಞಾಪಕಶಕ್ತಿಯಿಂದ  ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ  ಚಾಪೆಯಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತಡವರಿಸದೆ, ನಗುಮುಖದಿಂದ ಹಾಡಿದನಂತರ, ಮಂಗಳಾರತಿಯ ಹಾಡನ್ನು ಹೇಳಿ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿದ ಮೇಲೆ,  ಪೂಜೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯವವರೆಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಧ್ಯೆ, ನಳಮಹರಾಯನ ಅವಸ್ಥೆ, ಪರದಾಟಗಳನ್ನೂ, ದಮಯಂತಿ ಆತನನ್ನು ಸಂತೈಸುವ ರೀತಿಯನ್ನೂ ಮನದಟ್ಟಾಗುವಂತೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ [[ಮಂಗಳಾರತಿಯ ಹಾಡು (ಕೀರ್ತನೆ)]] [[ಶೇಷಶಯನ ಕೇಶವಗೆ]], [[ಶುಭಮಂಗಳಂ]]' '[[ವಾಸುಕಿ ಶಯನನಿಗೆ]] [[ಶುಭಮಂಗಳಂ]]' &lt;ref&gt;[https://archive.org/details/Radhammanavaru/Radhamma.+Ahalya+mandodari+tara.mp3  ಶೇಷಶಯನ ಕೇಶವಗೆ ಶುಭಮಂಗಳಂ ಹಾಗೂ ಅಹಲ್ಯಾ ದ್ರೌಪದಿ ತಾರಾ,Audio Song] &lt;/ref&gt;ಎನ್ನುವ ಹಾಡು ಸರ್ವರಿಗೂ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾದದ್ದು.

==ಪತಿ ರಂಗರಾಯರು, ಬರೆದಿಟ್ಟ '[[ನಳಚರಿತ್ರೆ]],'==

ರಾಧಮ್ಮವರ ಹಾಡಿನಗೀಳಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಪತಿ,[[ರಂಗರಾಯರು]] ರಾಧಮ್ಮನವರ ಹಾಡಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ರಾಯರೇ ತಮ್ಮ ಸ್ಫುಟವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ೪ ಜನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆಲ್ಲ ತಲಾ ಒಂದೊಂದು ಪ್ರತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.&quot;ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೊಡುವ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇವೂ ಪ್ರಮುಖಪಾತ್ರವಹಿಸಿವೆ.&quot;
==ಬೇರೆ ಹಾಡುಗಳು==
ಡಿ.ರಾಧಮ್ಮನವರ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ೫ ಶುಕ್ರವಾರದ ಹಾಡುಗಳು, ಬಾಣಂತಿಲೇಹ, ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆಗ ಈ ಲೇಹ, ಅತ್ಯಂತ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರಿಗೆ,ಕನ್ನಡಲ್ಲಿ [[ದಾಸರಕೀರ್ತನೆಗಳು]],[[ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ]],[[ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]], ಕೀರ್ತನೆಗಳು,[[ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ]] ಮತ್ತು [[ಮರಾಠಿಭಕ್ತಿಸಂಗೀತ್]],[[ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಹಾಡುಗಳು]]ಬರುತ್ತಿತ್ತು.

==ಎಚ್.ಎಮ್.ವಿ.ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳು==
[[ಗಾದೆ]]ಗಳನ್ನು ಆಗಿನಕಾಲದಜನರು, ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿದಿನದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ರಾಧಮ್ಮನವರಿಗೂ  ಅದೇ ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಮಾತು-ಮಾತಿಗೂ ಅವರು, ಗಾದೆಗಳು, ಉಪಮೆಗಳು, ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದದ್ದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ಸೊಸೆ ಮಕ್ಕಳು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ೧೯೩೫ ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲೇ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದವು. ರೆಕಾರ್ಡ್ ಹಚ್ಚಿದಾಗ, ಅದರ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಹಾಡಿ, ಅದು ಅವರಿಗೆ ಕಂಠಪಾಠವಾಗಿತ್ತು.ಈ ಕೆಳಗೆ ದಾಖಲಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನೂ ಅವರು ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಆಶಿಸಿದವರ ಬಳಿ ನಿಗರ್ವಿಗಳಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
==ಗ್ರಾಮಾಫೋನ್ ರೆಕಾರ್ಡಗಳು==
* ೧. ಕನ್ನಡ-೧೫
* ೨. ತೆಲುಗುಮತ್ತು ತಮಿಳು- ೨೩
* ೩. ಸಂಸ್ಕೃತ/ ಇಂಗ್ಲೀಷ್-೬
* ೪. ಮರಾಠಿ/ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ-೭೭
* ೫. ವಾದ್ಯವೃಂದದ ರೆಕಾರ್ಡಗಳು-6
==ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಗಳು ಹೀಗಿದ್ದವು==
* ನಗುವ ಹಾಡು,
* ರೈಲ್ವೆ ಸ್ಟೇಷನ್ ನ ಶಬ್ದ
* ಉಗಿಬಂಡಿಯ ಇಂಜಿನ್ ಮಾಡುವ ’ಚುಕು-ಚುಕು’ ಶಬ್ದ.
* ಚಾಯ್, ಚಾಯ್ , ಎಂದು '[[ ಟೀ ಮಾರುವ ಹುಡುಗರ]],' ಕೂಗು.
* ಗಾರ್ಡ್ ಶೀಟಿ ಹಾಕುವ ಶಬ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ.
* ಹವಾಯಿಜಹಾಜ್, ನೆಲದಿಂದ ಮೆಲಕ್ಕೇರುವವಾಗಿನ ಶಬ್ದ
* ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಪಾರ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಗುವ ಶಬ್ದ. 
* ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮುಗಿದಮೇಲೆ, &quot;[[ಈ ಹಾಡುಹೇಳಿದವಳು, ನಾಗಮ್ಮ, ೧೨ ವರ್ಷದ ಬಾಲೆ]]&quot;, ಎನ್ನುವ ಮಾತೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷವಾದ ಧ್ವನಿ-ಮುದ್ರಿಕೆ.
==ಗ್ರಾಮಾಫೋನ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ==
ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಗಳು, ಈ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳ ವಿವರಗಳು,ರಾಧಮ್ಮನವರ ಮಕ್ಕಳಬಳಿ ಇವೆ.  
# ಕೋದಂಡರಾಮಶರ್ಮರ, &quot;ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷ ಪುರುಷಸೂಕ್ತ&quot;.
#&quot;ರುದ್ರಂ&quot;,-ಗೋಪಾಲಶಾಸ್ತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿ.
#&quot;ಕಲ್ಯಾಣಮಧದಾಶೀರ್ವಾದ,&quot;[[ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ]]&quot;-ಕೃಷ್ಣರಾವ್ ಶಿಂಡೆ, ಭೈರವಿ ರಾಗ.
#&quot;[[ನಾದಬಿಂದು ಕಲಾದೀನ ನಮೋ]]&quot;- ಸುಬ್ಬಯ್ಯ ಭಾಗವತರ್, ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ, ಜಂಜೂಟಿರಾಗ.
# ಇಂಗ್ಲೀಷ್.&quot;[[ದುಂಡುಮೇಜಿನ ಸಮ್ಮೇಳನ]],&quot; ಲಂಡನ್ ನಲ್ಲಿ[[ಮಹಾತ್ಮಗಾಂಧಿ]],ಯವರ ಭಾಷಣ.
# &quot;[[ವಂದೇ ಮಾತರಂ]]&quot;-ವಿಷ್ಣು ಪಂಥ್.
# &quot;[[ಪತಿತಂ ದೀನೋದ್ಧರಣಂ]]&quot;-ವಿಷ್ಣು ಪಂಥ್.

==ನಿಧನ==
'ರಾಧಮ್ಮ'ನವರು, ಸನ್, ೧೯೯೧ ರ,ಆಗಸ್ಟ್,೧೫ ರಂದು,'ಶಿರಿಯಾಳ್ ಶ್ರಷ್ಠಿ'ಯದಿನ,'ಬೆಂಗಳೂರಿ'ನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಅವರು ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು.
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
&lt;References /&gt;
 
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಾಡುಗಳ ಗಾಯಕಿಯರು]]

[[ವರ್ಗ:ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಸಮಾನ್ಯರು]]</text>
      <sha1>8exuwswnluja7te7sl3j7pclq1hdugp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮುಧೋಳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13206</id>
    <revision>
      <id>1378070</id>
      <parentid>1359647</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10458" sha1="auvlw09d8lqgwy8kfqwe70am0f7b5wx" xml:space="preserve">ಮುಧೋಳವು ದಕ್ಷಿಣ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ರಾಜ್ಯವಾದ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಉತ್ತರ ಭಾಗದ [[ಬಾಗಲಕೋಟೆ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೬೦ ಕಿ.ಮೀ (೩೭ ಮೈಲಿ) ಮತ್ತು ಜಮಖಂಡಿ ಉಪವಿಭಾಗದಿಂದ ೨೫ ಕಿ.ಮೀ (೧೬ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಮುಧೋಳ ಹೌಂಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಾಯಿಯ ತಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕುಸ್ತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮುಧೋಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಘೋರ್ಪಡೆ-ಮರಾಠ ರಾಜಮನೆತನದವರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು.

==ಇತಿಹಾಸ==
ಮರಾಠರ ಘೋರ್ಪಡೆ ರಾಜವಂಶವು ಆಳಿದ ಮುಧೋಳ ಸಂಸ್ಥಾನವು ನಿರಂಜನ್ ಅವರ ಶಿಖರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ೯-ಗನ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯವು ೩೬೮ ಚದರ ಮೈಲಿ (೫೦೮ ಚದರ ಕಿಮೀ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಅಳೆಯಿತು. ೧೯೦೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೬೩,೦೦೧ ಆಗಿದ್ದು ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೮,೩೫೯ ಆಗಿತ್ತು. ೧೯೦೧ ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು £೨೦,೦೦೦ ಆದಾಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. 'ಬಾವುಟಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ರಾಜ್ಯ ಧ್ವಜವು ಸಮತಲ ಪಟ್ಟಿಗಳ ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ: ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

==ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ==
ಮುಧೋಳವು ೧೬.೩೫°ಉತ್ತರ ೭೫.೨೮°ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mudhol.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-11-29 |archive-date=2025-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225024046/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mudhol.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸರಾಸರಿ ೫೪೯ ಮೀಟರ್ (೧೮೦೧ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಮುಧೋಳದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ (೨೦೧೭) ಸರಾಸರಿ ೩೦೦-೩೫೦ ಮಿ.ಮೀ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ==
೨೦೧೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮುಧೋಳ ೫೨,೧೯೯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ೫೧% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ೪೯% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮುಧೋಳದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೧೫% ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು.&lt;ref&gt;http://censusindia.gov.in/towns/krn_towns.pdf&lt;/ref&gt;

==ಸಂಸ್ಕೃತಿ==
ಹಳೆಯ ಭೂಗತ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವಿದೆ (&quot;ನೆಲಗುಡಿ&quot; ಅಂದರೆ &quot;ಭೂಗತ ದೇವಾಲಯ&quot;).

ನಗರವು ರುಬ್ಬುವ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮಹಾಲಿಂಗಪುರವು ಮುಧೋಳದ ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧೯ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರಾದ ನರಗಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಂತ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರನ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಹಾಲಿಂಗಪುರ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

ಮುಧೋಳವು &quot;ಮಹಾಕವಿ&quot; ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ ರನ್ನನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ರನ್ನನು ಜೈನನಾಗಿದ್ದನು. ಹಳೇಗನ್ನಡ (ಹಳಗನ್ನಡ) ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಭವನವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿದೆ.

೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ ಮುಧೋಳದಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎಲ್.ನಾಗೇಗೌಡರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ೬೪ನೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆಯಿತು.

ಪಟ್ಟಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೈಮಗ್ಗ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಸೀರೆಗಳು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

೨೦೨೧ರ ನವೆಂಬರ್ ೨೦ ರಂದು ಘೋಷಿಸಲಾದ ಸ್ವಚ್ಛ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ್ ೨೦೨೧ ರ ಶ್ರೇಯಾಂಕದಲ್ಲಿ ೫೦,೦೦೦ದಿಂದ ೧ ಲಕ್ಷದ ನಡುವಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಧೋಳವನ್ನು 'ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಜಿಲ್ಲೆ' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.

==ರಾಯಲ್ ಮುಧೋಳ ನಾಯಿ==
ಮುಧೋಳದಲ್ಲಿ &quot;ಮುಧೋಳ ಹೌಂಡ್ಸ್&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ತಳಿಯ ಬೇಟೆ ನಾಯಿಗಳಿವೆ. ಈ ತಳಿಯು ತ್ರಾಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಚುರುಕುತನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆನ್ನೆಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rozindar|first1=Firoz|title=Care to raise a Mudhol hound? Here’s some help|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/care-to-raise-a-mudhol-hound-heres-some-help/article3959718.ece|access-date=29 July 2014|publisher=The Hindu|date=3 October 2012}}&lt;/ref&gt; ಈ ತಳಿಯ ನಾಯಿಯನ್ನು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ತಳಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kadkol|first1=Pradeep Kumar|title=Project to save Mudhol Hound launched|url=http://www.hindu.com/2008/11/05/stories/2008110553210300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210094932/http://www.hindu.com/2008/11/05/stories/2008110553210300.htm|url-status=dead|archive-date=10 December 2008|access-date=29 July 2014|work=[[The Hindu]]|date=2008-11-05|issue=5 November 2008}}&lt;/ref&gt; ಮುಧೋಳ ನಾಯಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ೫ ರೂ.ಗಳ ಮುಖಬೆಲೆಯ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಮುಧೋಳ ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೀಮಂತ್ ರಾಜೇಸಾಹೇಬ್ ಮಾಲೋಜಿರಾವ್ ಘೋರ್ಪಡೆ (೧೮೮೪-೧೯೩೭) ಮುಧೋಳ ನಾಯಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಈ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಬಳಸುವುದನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಆಯ್ದ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ರಾಯಲ್ ಮುಧೋಳ ಹೌಂಡ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ೧೯೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಮಹಾರಾಜರು (ಮುಧೋಳ ರಾಜ್ಯದ) ರಾಜ ಐದನೇ ಜಾರ್ಜ್ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಜೋಡಿ ಮುಧೋಳ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು, ಇದು ಮುಧೋಳ ಹೌಂಡ್ ತಳಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು.&lt;ref name=Arjunsinh-Hound&gt;{{cite news|last1=Jadeja|first1=Arjunsinh|title=Tracking the hounds of Mudhol|url=http://www.deccanherald.com/content/455843/tracking-hounds-mudhol.html|access-date=2 February 2015|issue=Bangalore|publisher=Deccan Herald|date=27 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jadeja2&gt;{{cite news|last1=Jadeja|first1=Arjunsinh|title=Mudhol's royal chapter|url=http://www.deccanherald.com/content/346370/mudhols-royal-chapter.html|access-date=2 February 2015|issue=Bangalore|publisher=Deccan Herald|date=23 July 2013}}&lt;/ref&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಗ್ರಾಮಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]

{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>auvlw09d8lqgwy8kfqwe70am0f7b5wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಕೂಡ್ಲಿಗಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13215</id>
    <revision>
      <id>1378112</id>
      <parentid>1342813</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42655-03</username>
        <id>100873</id>
      </contributor>
      <comment>/* ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ */</comment>
      <origin>1378112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37938" sha1="bro63qa11z8ts7246mu5ms80xx6yaoe" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
an Jurisdiction |
native_name = ಕೂಡ್ಲಿಗಿ | 
type = city | 
latd = 14.9 | longd = 76.38|
locator_position = right | 
state_name = ಕರ್ನಾಟಕ |
district = [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 596|
population_as_of = 2001 |
population_total = 21,855| 
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ಕೂಡ್ಲಿಗಿ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ. ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ.ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತ ಬಂದಾಗ ಮೌರ್ಯರು, ಶಾತವಾಹನರು, ಪಲ್ಲವರು, ಕದಂಬರು, ಚಾಳುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಭಾಗ ಒಳಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅವರ ಸಾಮಂತರಾದ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ ವಿಜಯನಗರ ಅರಸರು, ಹೈದರಾಲಿ, ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆ. ನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಶರ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ೧೯೫೩ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ೧೯೫೬ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಯಿತು.

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರ

==ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಪಾತ್ರ==
ಜನತೆಯದೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಿದೆ. ಅನೇಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಈ ಮಹಾನ್ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾದರು. ಕೊಟ್ಟೂರಿನ ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪನವರು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಕೊಟ್ಟೂರು ವ್ಯಾಯಾಮ ಶಾಲೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ೧೯೪೨ರ ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದರಲ್ಲಿ ಬಣಕಾರ ಸಿದ್ದಲಿಂಗಪ್ಪ, ಸುತ್ರಾವೆ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪ, ಕೆಲಸಿಗರ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ, ಪರಶುರಾಮಪ್ಪ, ಅಡವಿಗೌಡ, ಯಲಿಗಾರ ಅಜ್ಜಯ್ಯ, ಸಿರಿಗೆರೆ ರಾಮಶೆಟ್ಟಿ, ಡಾ.ನಂಜಪ್ಪ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಸಿದ್ದನಗೌಡ, ಅಯ್ಯನಹಳ್ಳಿ ಕೊಟ್ರಯ್ಯ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳನಗೌಡ, ಗೂಳೆಪ್ಪ, ರಾಟೆ ರುದ್ರಪ್ಪ, ಹಾರಕಬಾವಿ ಬಸಯ್ಯ, ಮುಂತಾದವರು ಪ್ರಮುಖರು. ದಿ.ಸುಮಿತ್ರಪ್ಪ ಎಂಬ ಹೋರಾಟಗಾರರು ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಶ್ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದವರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭೂಗತರಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸರ==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಉಳಿದಂತೆ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಂಪು-ಬಿಳಿ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನೂ ಭೂಮಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲ ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದಂತೆ ಉಷ್ಣತೆ ಹೆಚ್ಚು. ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳೆಂದರೆ ಜೋಳ, ಸಜ್ಜೆ, ನವಣೆ, ನೆಲಗಡಲೆ, ಹತ್ತಿ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಿರುವಕಡೆ ಭತ್ತ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಈರುಳ್ಳಿ, ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಅನೇಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಸ್ಮಾರಕವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಇತಿಹಾಸವಿದ್ದು.

==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಹೋಬಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ವಿಧಾಸಭಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.  ರಾಜಧಾನಿ‌‌ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು 250 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಲಿ NH 50 ( Old NH-13) ಬೆಂಗಳೂರು‌-ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ಈ ಹೋಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆ.ಎಸ್.ಆರ್.ಟಿ.ಸಿ.‌ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ  ನಿಲುಗಡೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;ವಿಜಯ್.&lt;/ref&gt;

ಈ ಗ್ರಾಮವು  ಸುಮಾರು 8000 (ಅಂದಾಜು) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೇಕಾರರು, ಕುರುಬರು, ಲಿಂಗಾಯಿತರು,‌ ಹಾಗೂ ಎಸ್.ಸಿ. ಮತ್ತು ಎಸ್.ಟಿ. ಜಾತಿಯ ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸವಿರುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸುಮಾರು 80 ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯಾತ್ಮಕ ವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಳುಕಡಿ ವ್ಯಾಪಾರ,  ಕಿರಾಣಿ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಜನರು ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿ ಯಾಗಿದ್ದು 'ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಮಾರೆಮ್ಮ' ಎಂದೇ ಜನರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.‌  ಸದರಿ ಗ್ರಾಮದ ಚರಿತ್ರೆಯೂ ಸಹಾ ಈ ದೇವಿಯಿಂದಲೇ ಶುರುವಾಗಿದ್ದು,  ಆ ದೇವಿಯು  ತನ್ನ ಹುಟ್ಟೂರನ್ನು‌ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ  ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು, ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆ ನಿಲ್ಲುವ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಇದ್ದ  ' ಕಾನನ' ( ಕಾಡು/ಅಡವಿ) ವನ್ನು  ಕಡಿದು, ಹೊಸದಾಗಿ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು  ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ,'ಕಾನಾಹೊಸಹಳ್ಳಿ 'ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರ ಹೇಳುವ ಮಾತು.‌ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ  ಬಹಳ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರವೇ ಜನರ ಆದಾಯದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ  ಜೋಳ, ರಾಗಿ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಶೇಂಗಾ, ತೊಗರಿ, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಜವಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಕಾಳು ಕಡಿ ಅಂಗಡಿ, ಬೈಕ್  ಷೋ ರೂಂ ಗಳು, ಹಾರ್ಡ್ ವೇರ್  ಅಂಗಡಿಗಳು, ಫೋಟೋ  ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಗಳು, ಆಟೋ ಮೊಬೈಲ್ ಷಾಪ್ ಗಳು,  Home Appliances ಷಾಪ್ ಗಳು ಸಹಾ ಇವೆ.  ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನೌಕರರು ಬಂದುಹೋಗಲು ಬಹಳ‌ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾಗಿದ್ದು, ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ  ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

==ಮಾಕನಡುಕು.==
ಮಾಕನಡುಕು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಚೋಬಳೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ,ಇಲ್ಲಿಗೆ ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರ ಸಹಸ್ರಾರು ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಸಮೀಪ ನಡೆಯುವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಗುಗ್ಗರಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಬಂದು ದೇವರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

===ಅಮರದೇವರಗುಡ್ಡ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುಟ್ಟ ಗ್ರಾಮ ಅಮರದೇವರಗುಡ್ದ. ಊರಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಅಮರೇಶ್ವರಲಿಂಗವಿದ್ದು ಅದರಿಂದಲೇ ಊರಿಗೆ ಈ ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. ಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು ೧.೭೧ ಎಕರೆಯಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಆವರಿಸಿದ ಆಲದ ಮರ ವಿಹಾರದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಅದೊಂದು ಸುಂದರ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪಿರಾಮಿಡ್ ಧ್ಯಾನ ಕೇಂದ್ರ ಧ್ಯಾನಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

===ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ===
ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೬ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೧೩ರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾದರಿಗ್ರಾಮವೆನಿಸಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಮೊದಲು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ದಿ.ಕೆ.ವೆಂಕಟಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದ ನಂತರ, ಅವರ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನತೆಯ ಸಹಕಾರ, ಸರ್ಕಾರದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಅದೊಂದು ಮಾದರಿ ಗ್ರಾಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ರೇಷ್ಮೇ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಪಶುವೈದ್ಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಶಾಲೆ, ಚಿತ್ರಮಂದಿರ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಾಣಿಕೆ, ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿ ಈಗೆ ನವೋದಯ ವಸತಿ ಶಾಲೆಯೂ ಇದೆ.
===ಗುಡೇಕೋಟೆ===
ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಗುಡೇಕೋಟೆ ಅಭೇದ್ಯವಾದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಾನಂತರ ಉಂಟಾದ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಾಳೇಗಾರರು ಪ್ರಬಲರಾದರು. ಹೈದರಾಲಿಯು ಚಿತ್ರದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಪರವಾಗಿ ಪಾಳೇಗಾರರು ಹೋರಾಡಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೭೭೭ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಗುಡೇಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. 'ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬ್ರೂಸ್ ಫುಟ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಕೋಟೆಯಿದೆ. ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ನಾಗರ ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಸಿಗದ ಅಪರೂಪದ ಶಿವಪಾರ್ವತಿ ಮೂರ್ತಿಯಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಏಕಶಿಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾರ್ವತಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಇತಿಹಾಸಲ್ಲಿ ವೀರ ಮಹಿಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವ ಒನಕೆ ಓಬವ್ವಳ ತವರು ಮನೆ ಈ ಗುಡೇಕೋಟೆ. ಗುಡೇಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೮ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಬಳ್ಳಾರಿಯಿಂದ ೫೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಗ್ರಾಮವು ಕಲ್ಲುಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ ಅವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಊರಿನ ಸಮೀಪ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಬೊಮ್ಮಲಿಂಗನ ಕೆರೆಯಿದೆ.

===ಗುಣಸಾಗರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗು ಪುರಾತನವಾದ ಒಂದೆ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ  ಶ್ರೀವೇಣುಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ  ಜಕಣಾಚಾರಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ.

===ಕೈವಲ್ಯಾಪುರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥನ ಮೂರ್ತಿ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸ ಸುಂದರವಾದುದು.

===ಜರಿಮಲೆ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿತ್ತು. ಸುಮಾರು ೮೦೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಜರಿಮಲೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಜರಿಮಲೆ ಪಲೆಯ ಸ್ಥ್ಪಾಪಕ ಪೆನಪ್ಪ ನಾಯಕ. ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೊನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಪ್ಪನಾಯಕರು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಜರಿಮಲೆಯ ಸೀತಾಫಲ ಹಣ್ಣು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದರಲ್ಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಿಹಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದವುಗಳು.

===[[ಕಾನಾಮಡುಗು]]===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣ ಶ್ರೀ ಶರಣಬಸವೇಶ್ವರರ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯ ಗದ್ದುಗೆಯಿದೆ. ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದಾಸೋಹ ಮಠದಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ಹಿರಿಯರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಠದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ದಾಸೋಹ ಸುತ್ತುಮುತ್ತಲಿನ ಜನತೆಗೆ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿವೆ.

=== ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ===
ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಇಂದ 30&amp;nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 250 ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಕ್ಕದ ಊರುಗಳು ಜಗಳೂರು, ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಚಳ್ಳಕೆರೆ,ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ, ಉಜ್ಜಿನಿ, ಕೊಟ್ಟೂರು.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬಾ ಗುಡಿ, ಬಸವಣ್ಣಗುಡಿ, ಶಿವ ಆಲಯ. ಹಾಗೂ ಸಾಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಯಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು.

*&quot;ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ&quot;
ಇದು ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯ ಎರಡು ಕಂದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.(ಈ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆರಡು ಮಜಿರೆ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ.೧.ಗುಣಸಾಗರ,೨.ಅಗ್ರಹಾರ) ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸು.೨೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾತತ್ವ ಕುರುಹುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಯ್ಯ ಎಂಬ ದಂಡಿನ ನಾಯಕ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಆತನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆದಿರಬಹುದು.ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಅಡವಿ ಪೂಜಾರಹಳ್ಳಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಎಂದೇ ನಮೂದು ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಕೋಟೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಲಾಯ, ಸೈನಿಕರ ಮನೆಗಳು,ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ,ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ, ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರತಾ ವೀಕ್ಷಣಾ ಹಾಗೂ ೪-೫ ಜನ ಸೈನಿಕರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಬಹುದಾದಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಹೊಂಡ ಇದ್ದು ಇದು ಸಮೀಪದ ಹಾರಕಭಾವಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಾವಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.ಇದೇ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪವಾಡ ಪುರುಷ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಕುದುರೆ ಪಾದದ ಗುರುತು, ಒಳಕಲ್ಲು, ದುರ್ಗಮ್ಮನ ಗುಡಿ, ಕಣಗಿಲ ಮರ,ಲೋಬಾನ ಗುಹೆಗಳಿವೆ.
 ಇದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನ ಗುಡ್ಡವಿದೆ ಇದರ ಮೇಲೆಯೂ ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೆರೆ ಏರಿಯು ಸು.೧ ಟಿ.ಎಂ.ಸಿ ಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಿದ್ದಯ್ಯನ ದುರ್ಗದ ಕೆರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡಹಳ್ಳ, ಉಜ್ಜಿನಿಹಳ್ಳಗಳಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮವು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ.ಮೊದಲನೆಯದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ, ನಂತರ ಹಾಳೂರು(ಹಾಳಾಗಿರುವ ಊರು) ಇಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ ಅಲ್ಲದೇ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಇವೆ.ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಊರಮರಡಿ(ಊರ್ಮಲ್ಡಿ) ಇದರ ಮೇಲೆ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಅಗೇವುಗಳು ಇವೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಕುರುಹುಗಳು;೧.ಅಗ್ರಹಾರ-ಇದು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೪ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಆಗಿನ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಜಂಗಮರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತವರ್ಗದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಬಹುಶಃ ಇವರ ಪೂರ್ವಿಕರು ಬೋಧಕರಿರಬಹುದು.
೨.ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ-ಇದು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ನಂತರ ಸು.೬ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾವಂತರು,ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯುವಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯ್ತಿ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಈ ಹಿಂದೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಶೂಲ(ಸೂಲ)ಕ್ಕೇರಿಸುವ(ನೇಣುಗಂಬ ಶಿಕ್ಷೆ) ಸ್ಥಳವಿದ್ದಿರಬಹುದು.೩.ಗುಣಸಾಗರ ಇದು ಕೋಟೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪುರಾತನ ವೇಣುಗೋಪಾಲ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು,ಶಾನುಭೋಗರೆಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ಗುಣೋತ್ತಮರು ವಾಸಿಸುವ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಕರೆದಿರಬಹುದು. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಹಾಳೂರು ಇದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವೇಜಮೀನು ಎಂಬ ಅನಾಮಧೇಯ ಭೂಮಿ ಇರುವುದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ೪.ಸುಂಕದಕಲ್ಲು-ಇದು ಕೋಟೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ನಾಯಕರು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ, ತಮ್ಮಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದವರಿಗೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂಕ(ತೆರಿಗೆ Tax)ದ ಕಟ್ಟೆಯೇ ಆಗಿರಬಹುದು. 
ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ; ಕೋಟೆಯ ಜನರಿಗೆ, ಪಂಚ ಪೀಠಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ೧೦೦೮ ಸದ್ಧರ್ಮ ಪೀಠ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ದೈವದ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿ. ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜಮನೆತನದವರು ಉಜ್ಜಿನಿ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಎಣ್ಣೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ ಅದರ ಕುಂಭವನ್ನು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ದ್ವಾರಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ನಮ್ಮೂರಿನ ಹಿರಿಯರಾದ ಕೊಟಗೇರಿ ಮೂಗಜ್ಜ, ಸಿದ್ದಯ್ಯನಕೋಟೆ ಬಸೆಟಪ್ಪ,ಗಿರಿಯಪ್ಪ ಮುಂತಾದವರು ಹೇಳುವ ಕಥೆ ಆಚರಣೆಗೆ ಹತ್ತಿರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇನೆಂದರೆ, ಉಜ್ಜಿನಿಯ ಮರುಳ ಸಿದ್ದರು ಉಜ್ಜಿನಿಯ ದಟ್ಟಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬೇಟೆಗೆಂದು ಬಂದಿದ್ದ ಜರ್ಮಲೆ ಬೇಡ ರಾಜನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ಮರುಳ ಸಿದ್ಧರ ತಲೆಗೆ ತಾಕಿ ರಕ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ನರಳಾಟದ ಶಬ್ಧ ಕೇಳಿದ ರಾಜ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ,ಏನು ಮಾಡಲು ತೋಚದೇ ತನ್ನ ರಥದ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಕುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೇ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎರೆದಿದ್ದಾಗಿ ಆಗ ರಕ್ತ ಬರುವುದು ನಿಂತಿತೆಂದು ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಜನು ಹೇಳದೇ ಕೇಳದೇ ಜರಮಲೆ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ.ರಾಜನನ್ನು, ಮರಳುಸಿದ್ಧರ ಭಕ್ತರಾದ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಬೇಡರು ತಡೆದರೆಂದು, ಘಟನೆಯನ್ನು ರಾಜ ವಿವರಿಸಿದಾಗ, ಇಲ್ಲಿನ ಬೇಡರು ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜನನ್ನು ಪುನಃ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು,ಪಶ್ಚತ್ತಾಪ ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಜನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವಂತೆ ಹರಸಿ,ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೆಂದು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರ ಮನವಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದೆ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ನಿಗದಿತ ದಿನದಂದು ತನಗೆ ತೈಲ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೆಂದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರು ಮರುಳಸಿದ್ಧರ ಶಿಷ್ಯರಾದರೆಂದು, ಜರಮಲೆ ರಾಜನಿಗೂ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದರೆಂದೂ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ಇವರ ನಾಡು ಸಭೀಕ್ಷವಾಗಿತ್ತೆಂದು. ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ನಂತರ ಇದು ಹೇಗೆ ನಶಿಸಿತೆಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವವರಿಲ್ಲ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಕರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾವಂತರ ದಂಡೇ ಸಧ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಲು 
ಯುವಜನರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿಡೆಗಲ್ಲು

ವಿಜಯನಗರ: ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಿಜಯನಗರದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಕಾಲದ 2,500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಅಪರೂಪದ ಕಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯು ದೇಶದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ತವರೂರು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸೈಡೆಗಲ್ಲು ಗ್ರಾಮವು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು 10 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 12 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ

ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಡಿ ವೀರೇಶ್ ಅವರು ಸಿಡೆಗಲ್ಲು ಬೆಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಬಂಡೆಯು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ‘ಬೊಮ್ಮದೇವರ ಮಠ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಬಂಡೆಗಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಅದು ಏಕೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯವು ಹಲವಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಈ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವರು ಇದನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಪೇಂಟಿಂಗ್ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಏಳು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕುದುರೆ, ಚಿರತೆ, ಗಿಳಿ ಮತ್ತು ಹದ್ದು ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಆಕೃತಿಗಳು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ವೀರೇಶ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರಕಾರರು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೈಜ ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಳಿಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಂತರ ಸೇರಿಸಬಹುದೆಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

ಇದನ್ನು “ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆವಿಷ್ಕಾರ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿ ಡಿ ವಿ ಪರಮಶಿವಮೂರ್ತಿ, ಬಳ್ಳಾರಿ-ವಿಜಯನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

“ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಹಲವಾರು ಕಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ ಆದರೆ ಸಮೂಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುವವು ಅಪರೂಪ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಹಿರೇಬೆಣಕಲ್ನಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಆದರೆ ಆ ಚಿತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಗುಂಪನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಚಿತ್ರವು ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ.,” ಅಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

ಇಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಅಂತಹ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಮರೇಶ ಯಾತಗಲ್ ತಿಳಿಸಿದರು.

ಚಂದ್ರಶೇ
[[ವರ್ಗ:ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]]
ಖರಪುರ

{{ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು}}

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>bro63qa11z8ts7246mu5ms80xx6yaoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378113</id>
      <parentid>1378112</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42655-03</username>
        <id>100873</id>
      </contributor>
      <comment>/* ಮಾಕನಡುಕು. */</comment>
      <origin>1378113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37901" sha1="k2pq032akayabk5yf6rjtmmwdebekfm" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
an Jurisdiction |
native_name = ಕೂಡ್ಲಿಗಿ | 
type = city | 
latd = 14.9 | longd = 76.38|
locator_position = right | 
state_name = ಕರ್ನಾಟಕ |
district = [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 596|
population_as_of = 2001 |
population_total = 21,855| 
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ಕೂಡ್ಲಿಗಿ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ. ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ.ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತ ಬಂದಾಗ ಮೌರ್ಯರು, ಶಾತವಾಹನರು, ಪಲ್ಲವರು, ಕದಂಬರು, ಚಾಳುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಭಾಗ ಒಳಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅವರ ಸಾಮಂತರಾದ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ ವಿಜಯನಗರ ಅರಸರು, ಹೈದರಾಲಿ, ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆ. ನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಶರ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ೧೯೫೩ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ೧೯೫೬ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಯಿತು.

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರ

==ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಪಾತ್ರ==
ಜನತೆಯದೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಿದೆ. ಅನೇಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಈ ಮಹಾನ್ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾದರು. ಕೊಟ್ಟೂರಿನ ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪನವರು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಕೊಟ್ಟೂರು ವ್ಯಾಯಾಮ ಶಾಲೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ೧೯೪೨ರ ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದರಲ್ಲಿ ಬಣಕಾರ ಸಿದ್ದಲಿಂಗಪ್ಪ, ಸುತ್ರಾವೆ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪ, ಕೆಲಸಿಗರ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ, ಪರಶುರಾಮಪ್ಪ, ಅಡವಿಗೌಡ, ಯಲಿಗಾರ ಅಜ್ಜಯ್ಯ, ಸಿರಿಗೆರೆ ರಾಮಶೆಟ್ಟಿ, ಡಾ.ನಂಜಪ್ಪ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಸಿದ್ದನಗೌಡ, ಅಯ್ಯನಹಳ್ಳಿ ಕೊಟ್ರಯ್ಯ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳನಗೌಡ, ಗೂಳೆಪ್ಪ, ರಾಟೆ ರುದ್ರಪ್ಪ, ಹಾರಕಬಾವಿ ಬಸಯ್ಯ, ಮುಂತಾದವರು ಪ್ರಮುಖರು. ದಿ.ಸುಮಿತ್ರಪ್ಪ ಎಂಬ ಹೋರಾಟಗಾರರು ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಶ್ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದವರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭೂಗತರಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸರ==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಉಳಿದಂತೆ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಂಪು-ಬಿಳಿ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನೂ ಭೂಮಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲ ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದಂತೆ ಉಷ್ಣತೆ ಹೆಚ್ಚು. ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳೆಂದರೆ ಜೋಳ, ಸಜ್ಜೆ, ನವಣೆ, ನೆಲಗಡಲೆ, ಹತ್ತಿ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಿರುವಕಡೆ ಭತ್ತ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಈರುಳ್ಳಿ, ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಅನೇಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಸ್ಮಾರಕವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಇತಿಹಾಸವಿದ್ದು.

==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಹೋಬಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ವಿಧಾಸಭಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.  ರಾಜಧಾನಿ‌‌ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು 250 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಲಿ NH 50 ( Old NH-13) ಬೆಂಗಳೂರು‌-ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ಈ ಹೋಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆ.ಎಸ್.ಆರ್.ಟಿ.ಸಿ.‌ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ  ನಿಲುಗಡೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;ವಿಜಯ್.&lt;/ref&gt;

ಈ ಗ್ರಾಮವು  ಸುಮಾರು 8000 (ಅಂದಾಜು) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೇಕಾರರು, ಕುರುಬರು, ಲಿಂಗಾಯಿತರು,‌ ಹಾಗೂ ಎಸ್.ಸಿ. ಮತ್ತು ಎಸ್.ಟಿ. ಜಾತಿಯ ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸವಿರುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸುಮಾರು 80 ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯಾತ್ಮಕ ವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಳುಕಡಿ ವ್ಯಾಪಾರ,  ಕಿರಾಣಿ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಜನರು ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿ ಯಾಗಿದ್ದು 'ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಮಾರೆಮ್ಮ' ಎಂದೇ ಜನರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.‌  ಸದರಿ ಗ್ರಾಮದ ಚರಿತ್ರೆಯೂ ಸಹಾ ಈ ದೇವಿಯಿಂದಲೇ ಶುರುವಾಗಿದ್ದು,  ಆ ದೇವಿಯು  ತನ್ನ ಹುಟ್ಟೂರನ್ನು‌ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ  ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು, ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆ ನಿಲ್ಲುವ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಇದ್ದ  ' ಕಾನನ' ( ಕಾಡು/ಅಡವಿ) ವನ್ನು  ಕಡಿದು, ಹೊಸದಾಗಿ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು  ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ,'ಕಾನಾಹೊಸಹಳ್ಳಿ 'ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರ ಹೇಳುವ ಮಾತು.‌ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ  ಬಹಳ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರವೇ ಜನರ ಆದಾಯದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ  ಜೋಳ, ರಾಗಿ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಶೇಂಗಾ, ತೊಗರಿ, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಜವಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಕಾಳು ಕಡಿ ಅಂಗಡಿ, ಬೈಕ್  ಷೋ ರೂಂ ಗಳು, ಹಾರ್ಡ್ ವೇರ್  ಅಂಗಡಿಗಳು, ಫೋಟೋ  ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಗಳು, ಆಟೋ ಮೊಬೈಲ್ ಷಾಪ್ ಗಳು,  Home Appliances ಷಾಪ್ ಗಳು ಸಹಾ ಇವೆ.  ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನೌಕರರು ಬಂದುಹೋಗಲು ಬಹಳ‌ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾಗಿದ್ದು, ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ  ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

==ಮಾಕನಡುಕು.==
ಮಾಕನಡುಕು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಚೋಬಳೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ,ಇಲ್ಲಿಗೆ ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರ ಸಹಸ್ರಾರು ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಸಮೀಪ ನಡೆಯುವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಗುಗ್ಗರಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಬಂದು ದೇವರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

===ಅಮರದೇವರಗುಡ್ಡ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುಟ್ಟ ಗ್ರಾಮ ಅಮರದೇವರಗುಡ್ದ. ಊರಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಅಮರೇಶ್ವರಲಿಂಗವಿದ್ದು ಅದರಿಂದಲೇ ಊರಿಗೆ ಈ ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. ಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು ೧.೭೧ ಎಕರೆಯಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಆವರಿಸಿದ ಆಲದ ಮರ ವಿಹಾರದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಅದೊಂದು ಸುಂದರ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪಿರಾಮಿಡ್ ಧ್ಯಾನ ಕೇಂದ್ರ ಧ್ಯಾನಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

===ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ===
ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೬ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೧೩ರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾದರಿಗ್ರಾಮವೆನಿಸಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಮೊದಲು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ದಿ.ಕೆ.ವೆಂಕಟಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದ ನಂತರ, ಅವರ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನತೆಯ ಸಹಕಾರ, ಸರ್ಕಾರದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಅದೊಂದು ಮಾದರಿ ಗ್ರಾಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ರೇಷ್ಮೇ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಪಶುವೈದ್ಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಶಾಲೆ, ಚಿತ್ರಮಂದಿರ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಾಣಿಕೆ, ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿ ಈಗೆ ನವೋದಯ ವಸತಿ ಶಾಲೆಯೂ ಇದೆ.
===ಗುಡೇಕೋಟೆ===
ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಗುಡೇಕೋಟೆ ಅಭೇದ್ಯವಾದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಾನಂತರ ಉಂಟಾದ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಾಳೇಗಾರರು ಪ್ರಬಲರಾದರು. ಹೈದರಾಲಿಯು ಚಿತ್ರದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಪರವಾಗಿ ಪಾಳೇಗಾರರು ಹೋರಾಡಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೭೭೭ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಗುಡೇಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. 'ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬ್ರೂಸ್ ಫುಟ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಕೋಟೆಯಿದೆ. ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ನಾಗರ ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಸಿಗದ ಅಪರೂಪದ ಶಿವಪಾರ್ವತಿ ಮೂರ್ತಿಯಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಏಕಶಿಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾರ್ವತಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಇತಿಹಾಸಲ್ಲಿ ವೀರ ಮಹಿಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವ ಒನಕೆ ಓಬವ್ವಳ ತವರು ಮನೆ ಈ ಗುಡೇಕೋಟೆ. ಗುಡೇಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೮ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಬಳ್ಳಾರಿಯಿಂದ ೫೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಗ್ರಾಮವು ಕಲ್ಲುಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ ಅವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಊರಿನ ಸಮೀಪ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಬೊಮ್ಮಲಿಂಗನ ಕೆರೆಯಿದೆ.

===ಗುಣಸಾಗರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗು ಪುರಾತನವಾದ ಒಂದೆ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ  ಶ್ರೀವೇಣುಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ  ಜಕಣಾಚಾರಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ.

===ಕೈವಲ್ಯಾಪುರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥನ ಮೂರ್ತಿ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸ ಸುಂದರವಾದುದು.

===ಜರಿಮಲೆ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿತ್ತು. ಸುಮಾರು ೮೦೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಜರಿಮಲೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಜರಿಮಲೆ ಪಲೆಯ ಸ್ಥ್ಪಾಪಕ ಪೆನಪ್ಪ ನಾಯಕ. ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೊನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಪ್ಪನಾಯಕರು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಜರಿಮಲೆಯ ಸೀತಾಫಲ ಹಣ್ಣು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದರಲ್ಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಿಹಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದವುಗಳು.

===[[ಕಾನಾಮಡುಗು]]===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣ ಶ್ರೀ ಶರಣಬಸವೇಶ್ವರರ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯ ಗದ್ದುಗೆಯಿದೆ. ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದಾಸೋಹ ಮಠದಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ಹಿರಿಯರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಠದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ದಾಸೋಹ ಸುತ್ತುಮುತ್ತಲಿನ ಜನತೆಗೆ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿವೆ.

=== ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ===
ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಇಂದ 30&amp;nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 250 ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಕ್ಕದ ಊರುಗಳು ಜಗಳೂರು, ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಚಳ್ಳಕೆರೆ,ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ, ಉಜ್ಜಿನಿ, ಕೊಟ್ಟೂರು.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬಾ ಗುಡಿ, ಬಸವಣ್ಣಗುಡಿ, ಶಿವ ಆಲಯ. ಹಾಗೂ ಸಾಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಯಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು.

*&quot;ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ&quot;
ಇದು ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯ ಎರಡು ಕಂದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.(ಈ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆರಡು ಮಜಿರೆ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ.೧.ಗುಣಸಾಗರ,೨.ಅಗ್ರಹಾರ) ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸು.೨೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾತತ್ವ ಕುರುಹುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಯ್ಯ ಎಂಬ ದಂಡಿನ ನಾಯಕ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಆತನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆದಿರಬಹುದು.ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಅಡವಿ ಪೂಜಾರಹಳ್ಳಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಎಂದೇ ನಮೂದು ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಕೋಟೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಲಾಯ, ಸೈನಿಕರ ಮನೆಗಳು,ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ,ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ, ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರತಾ ವೀಕ್ಷಣಾ ಹಾಗೂ ೪-೫ ಜನ ಸೈನಿಕರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಬಹುದಾದಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಹೊಂಡ ಇದ್ದು ಇದು ಸಮೀಪದ ಹಾರಕಭಾವಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಾವಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.ಇದೇ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪವಾಡ ಪುರುಷ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಕುದುರೆ ಪಾದದ ಗುರುತು, ಒಳಕಲ್ಲು, ದುರ್ಗಮ್ಮನ ಗುಡಿ, ಕಣಗಿಲ ಮರ,ಲೋಬಾನ ಗುಹೆಗಳಿವೆ.
 ಇದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನ ಗುಡ್ಡವಿದೆ ಇದರ ಮೇಲೆಯೂ ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೆರೆ ಏರಿಯು ಸು.೧ ಟಿ.ಎಂ.ಸಿ ಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಿದ್ದಯ್ಯನ ದುರ್ಗದ ಕೆರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡಹಳ್ಳ, ಉಜ್ಜಿನಿಹಳ್ಳಗಳಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮವು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ.ಮೊದಲನೆಯದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ, ನಂತರ ಹಾಳೂರು(ಹಾಳಾಗಿರುವ ಊರು) ಇಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ ಅಲ್ಲದೇ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಇವೆ.ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಊರಮರಡಿ(ಊರ್ಮಲ್ಡಿ) ಇದರ ಮೇಲೆ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಅಗೇವುಗಳು ಇವೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಕುರುಹುಗಳು;೧.ಅಗ್ರಹಾರ-ಇದು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೪ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಆಗಿನ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಜಂಗಮರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತವರ್ಗದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಬಹುಶಃ ಇವರ ಪೂರ್ವಿಕರು ಬೋಧಕರಿರಬಹುದು.
೨.ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ-ಇದು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ನಂತರ ಸು.೬ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾವಂತರು,ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯುವಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯ್ತಿ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಈ ಹಿಂದೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಶೂಲ(ಸೂಲ)ಕ್ಕೇರಿಸುವ(ನೇಣುಗಂಬ ಶಿಕ್ಷೆ) ಸ್ಥಳವಿದ್ದಿರಬಹುದು.೩.ಗುಣಸಾಗರ ಇದು ಕೋಟೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪುರಾತನ ವೇಣುಗೋಪಾಲ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು,ಶಾನುಭೋಗರೆಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ಗುಣೋತ್ತಮರು ವಾಸಿಸುವ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಕರೆದಿರಬಹುದು. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಹಾಳೂರು ಇದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವೇಜಮೀನು ಎಂಬ ಅನಾಮಧೇಯ ಭೂಮಿ ಇರುವುದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ೪.ಸುಂಕದಕಲ್ಲು-ಇದು ಕೋಟೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ನಾಯಕರು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ, ತಮ್ಮಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದವರಿಗೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂಕ(ತೆರಿಗೆ Tax)ದ ಕಟ್ಟೆಯೇ ಆಗಿರಬಹುದು. 
ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ; ಕೋಟೆಯ ಜನರಿಗೆ, ಪಂಚ ಪೀಠಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ೧೦೦೮ ಸದ್ಧರ್ಮ ಪೀಠ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ದೈವದ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿ. ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜಮನೆತನದವರು ಉಜ್ಜಿನಿ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಎಣ್ಣೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ ಅದರ ಕುಂಭವನ್ನು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ದ್ವಾರಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ನಮ್ಮೂರಿನ ಹಿರಿಯರಾದ ಕೊಟಗೇರಿ ಮೂಗಜ್ಜ, ಸಿದ್ದಯ್ಯನಕೋಟೆ ಬಸೆಟಪ್ಪ,ಗಿರಿಯಪ್ಪ ಮುಂತಾದವರು ಹೇಳುವ ಕಥೆ ಆಚರಣೆಗೆ ಹತ್ತಿರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇನೆಂದರೆ, ಉಜ್ಜಿನಿಯ ಮರುಳ ಸಿದ್ದರು ಉಜ್ಜಿನಿಯ ದಟ್ಟಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬೇಟೆಗೆಂದು ಬಂದಿದ್ದ ಜರ್ಮಲೆ ಬೇಡ ರಾಜನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ಮರುಳ ಸಿದ್ಧರ ತಲೆಗೆ ತಾಕಿ ರಕ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ನರಳಾಟದ ಶಬ್ಧ ಕೇಳಿದ ರಾಜ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ,ಏನು ಮಾಡಲು ತೋಚದೇ ತನ್ನ ರಥದ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಕುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೇ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎರೆದಿದ್ದಾಗಿ ಆಗ ರಕ್ತ ಬರುವುದು ನಿಂತಿತೆಂದು ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಜನು ಹೇಳದೇ ಕೇಳದೇ ಜರಮಲೆ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ.ರಾಜನನ್ನು, ಮರಳುಸಿದ್ಧರ ಭಕ್ತರಾದ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಬೇಡರು ತಡೆದರೆಂದು, ಘಟನೆಯನ್ನು ರಾಜ ವಿವರಿಸಿದಾಗ, ಇಲ್ಲಿನ ಬೇಡರು ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜನನ್ನು ಪುನಃ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು,ಪಶ್ಚತ್ತಾಪ ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಜನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವಂತೆ ಹರಸಿ,ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೆಂದು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರ ಮನವಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದೆ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ನಿಗದಿತ ದಿನದಂದು ತನಗೆ ತೈಲ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೆಂದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರು ಮರುಳಸಿದ್ಧರ ಶಿಷ್ಯರಾದರೆಂದು, ಜರಮಲೆ ರಾಜನಿಗೂ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದರೆಂದೂ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ಇವರ ನಾಡು ಸಭೀಕ್ಷವಾಗಿತ್ತೆಂದು. ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ನಂತರ ಇದು ಹೇಗೆ ನಶಿಸಿತೆಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವವರಿಲ್ಲ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಕರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾವಂತರ ದಂಡೇ ಸಧ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಲು 
ಯುವಜನರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿಡೆಗಲ್ಲು

ವಿಜಯನಗರ: ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಿಜಯನಗರದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಕಾಲದ 2,500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಅಪರೂಪದ ಕಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯು ದೇಶದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ತವರೂರು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸೈಡೆಗಲ್ಲು ಗ್ರಾಮವು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು 10 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 12 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ

ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಡಿ ವೀರೇಶ್ ಅವರು ಸಿಡೆಗಲ್ಲು ಬೆಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಬಂಡೆಯು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ‘ಬೊಮ್ಮದೇವರ ಮಠ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಬಂಡೆಗಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಅದು ಏಕೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯವು ಹಲವಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಈ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವರು ಇದನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಪೇಂಟಿಂಗ್ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಏಳು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕುದುರೆ, ಚಿರತೆ, ಗಿಳಿ ಮತ್ತು ಹದ್ದು ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಆಕೃತಿಗಳು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ವೀರೇಶ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರಕಾರರು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೈಜ ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಳಿಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಂತರ ಸೇರಿಸಬಹುದೆಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

ಇದನ್ನು “ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆವಿಷ್ಕಾರ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿ ಡಿ ವಿ ಪರಮಶಿವಮೂರ್ತಿ, ಬಳ್ಳಾರಿ-ವಿಜಯನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

“ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಹಲವಾರು ಕಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ ಆದರೆ ಸಮೂಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುವವು ಅಪರೂಪ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಹಿರೇಬೆಣಕಲ್ನಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಆದರೆ ಆ ಚಿತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಗುಂಪನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಚಿತ್ರವು ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ.,” ಅಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

ಇಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಅಂತಹ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಮರೇಶ ಯಾತಗಲ್ ತಿಳಿಸಿದರು.


{{ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು}}

{{Refimprove}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]]
{{Interwikineeded}}{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>k2pq032akayabk5yf6rjtmmwdebekfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378114</id>
      <parentid>1378113</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42655-03</username>
        <id>100873</id>
      </contributor>
      <comment>ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರ</comment>
      <origin>1378114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47728" sha1="hbc3077aql7h3zl1vhfvcvvw6kpgmz6" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
an Jurisdiction |
native_name = ಕೂಡ್ಲಿಗಿ | 
type = city | 
latd = 14.9 | longd = 76.38|
locator_position = right | 
state_name = ಕರ್ನಾಟಕ |
district = [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 596|
population_as_of = 2001 |
population_total = 21,855| 
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ಕೂಡ್ಲಿಗಿ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ. ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ.ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತ ಬಂದಾಗ ಮೌರ್ಯರು, ಶಾತವಾಹನರು, ಪಲ್ಲವರು, ಕದಂಬರು, ಚಾಳುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಈ ಭಾಗ ಒಳಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅವರ ಸಾಮಂತರಾದ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ ವಿಜಯನಗರ ಅರಸರು, ಹೈದರಾಲಿ, ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆ. ನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಶರ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ೧೯೫೩ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ೧೯೫೬ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಯಿತು.

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರದ ಇತಿಹಾಸ – ಒಂದು ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಚಯ

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರ ಗ್ರಾಮವು ಇಂದಿನ ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳು, ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಹಾಗೂ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ಗ್ರಾಮವು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

1. ಗುಡೇಕೋಟೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಡಳಿತ

ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಗುಡೇಕೋಟೆ ಪಾಳೇಗಾರರು ಅವರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಪಾಳೇಗಾರರು ರಾಜ್ಯದ ಪರವಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಗ್ರಾಮ ರಕ್ಷಣೆ, ನೀರಾವರಿ, ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂತಹ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗುಡೇಕೋಟೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ತೆರಿಗೆ ವಸೂಲಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಬೆಂಗಾಲ್ ಓಬಯ್ಯ ಅವರಿಂದಲೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾಹಿತಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ.

2. ಮಹಾರಾಜನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು

ಸ್ಥಳೀಯರ ಪ್ರಕಾರ ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜನಹಳ್ಳಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಹೆಸರಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ, ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದು.

3. ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗ್ರಾಮದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ದೇವಾಲಯವು 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆತರೆ ಅದು ಈ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲವಾದ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

4. ವ್ಯಾಸರಾಯರು ಮತ್ತು ಆಂಜನೇಯ ಮೂರ್ತಿ

ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸರಾಜ ತೀರ್ಥರು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 732 ಆಂಜನೇಯ (ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ) ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ.

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರದ ಆಂಜನೇಯ ಮೂರ್ತಿಯ ಶೈಲಿಯು ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಡೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಹುಳುಕುಂಟೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ, ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರದ ಆಂಜನೇಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಸರಾಯರೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೃಢವಾದ ಶಿಲಾಶಾಸನ ಅಥವಾ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಊಹೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

5. ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪತ್ತಾಗಿವೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗೋಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಇಂತಹ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಇವುಗಳಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಮಹತ್ವದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

6. ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಅವಶೇಷಗಳು

ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಡಳಿತದ ನೆನಪನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಕಟ್ಟೆಗಳು (ಕೆರೆ ಬಂಡೆಗಳು): ಮಳೆನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಕೃಷಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿಸಲು ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು.

ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಬಾವಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು ಹಾಗೂ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು.

ಹಳೆಯ ರಸ್ತೆ ಮಾರ್ಗಗಳು: ಕೋಟೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು.

ಗರಡಿ ಮನೆ: ಯುವಕರಿಗೆ ಕುಸ್ತಿ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳ.

ಕೋಟೆ ಕಾವಲು ಗೋಪುರ: ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕಾವಲು ನಿಲ್ಲುವ ಎತ್ತರದ ನಿರ್ಮಾಣ.

ಶೂಲದ ಮರಡಿ: ಗಡಿ ಗುರುತು ಅಥವಾ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಶೂಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

ದಂಡು ದಿಬ್ಬ: ಸೈನಿಕರು ಸೇರುವ, ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸುವ ಎತ್ತರದ ಮಣ್ಣಿನ ದಿಬ್ಬ ಅಥವಾ ವೇದಿಕೆ.

ಸಮಾರೋಪ

ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರವು ದೇವಾಲಯಗಳು, ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು, ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡ ಅವಶೇಷಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮಹತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಿಂದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಡೇಕೋಟೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಡಳಿತದವರೆಗೆ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು, ಗೆಜೆಟಿಯರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರಪುರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಬಹುದು. 

ಮಾಹಿತಿ ಹಡಪದ ಶಿವಾನಂದಪ್ಪ ಶಿಕ್ಷಕರು

==ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಪಾತ್ರ==
ಜನತೆಯದೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಿದೆ. ಅನೇಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಈ ಮಹಾನ್ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾದರು. ಕೊಟ್ಟೂರಿನ ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪನವರು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಕೊಟ್ಟೂರು ವ್ಯಾಯಾಮ ಶಾಲೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ೧೯೪೨ರ ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದುದರಲ್ಲಿ ಬಣಕಾರ ಸಿದ್ದಲಿಂಗಪ್ಪ, ಸುತ್ರಾವೆ ಗೋವಿಂದರಾವ್, ಗೊರ್ಲಿ ಶರಣಪ್ಪ, ಕೆಲಸಿಗರ ತಿಮ್ಮಪ್ಪ, ಪರಶುರಾಮಪ್ಪ, ಅಡವಿಗೌಡ, ಯಲಿಗಾರ ಅಜ್ಜಯ್ಯ, ಸಿರಿಗೆರೆ ರಾಮಶೆಟ್ಟಿ, ಡಾ.ನಂಜಪ್ಪ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಸಿದ್ದನಗೌಡ, ಅಯ್ಯನಹಳ್ಳಿ ಕೊಟ್ರಯ್ಯ, ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳನಗೌಡ, ಗೂಳೆಪ್ಪ, ರಾಟೆ ರುದ್ರಪ್ಪ, ಹಾರಕಬಾವಿ ಬಸಯ್ಯ, ಮುಂತಾದವರು ಪ್ರಮುಖರು. ದಿ.ಸುಮಿತ್ರಪ್ಪ ಎಂಬ ಹೋರಾಟಗಾರರು ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಶ್ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದವರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭೂಗತರಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸರ==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಉಳಿದಂತೆ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಂಪು-ಬಿಳಿ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನೂ ಭೂಮಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲ ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದಂತೆ ಉಷ್ಣತೆ ಹೆಚ್ಚು. ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳೆಂದರೆ ಜೋಳ, ಸಜ್ಜೆ, ನವಣೆ, ನೆಲಗಡಲೆ, ಹತ್ತಿ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯವಿರುವಕಡೆ ಭತ್ತ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಈರುಳ್ಳಿ, ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕು ಅನೇಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಸ್ಮಾರಕವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಇತಿಹಾಸವಿದ್ದು.

==ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು==
ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಹೋಬಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ವಿಧಾಸಭಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.  ರಾಜಧಾನಿ‌‌ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು 250 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಲಿ NH 50 ( Old NH-13) ಬೆಂಗಳೂರು‌-ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ಈ ಹೋಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆ.ಎಸ್.ಆರ್.ಟಿ.ಸಿ.‌ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ  ನಿಲುಗಡೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;ವಿಜಯ್.&lt;/ref&gt;

ಈ ಗ್ರಾಮವು  ಸುಮಾರು 8000 (ಅಂದಾಜು) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೇಕಾರರು, ಕುರುಬರು, ಲಿಂಗಾಯಿತರು,‌ ಹಾಗೂ ಎಸ್.ಸಿ. ಮತ್ತು ಎಸ್.ಟಿ. ಜಾತಿಯ ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸವಿರುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸುಮಾರು 80 ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯಾತ್ಮಕ ವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಳುಕಡಿ ವ್ಯಾಪಾರ,  ಕಿರಾಣಿ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಜನರು ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿ ಯಾಗಿದ್ದು 'ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ಮಾರೆಮ್ಮ' ಎಂದೇ ಜನರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.‌  ಸದರಿ ಗ್ರಾಮದ ಚರಿತ್ರೆಯೂ ಸಹಾ ಈ ದೇವಿಯಿಂದಲೇ ಶುರುವಾಗಿದ್ದು,  ಆ ದೇವಿಯು  ತನ್ನ ಹುಟ್ಟೂರನ್ನು‌ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ  ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು, ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆ ನಿಲ್ಲುವ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಇದ್ದ  ' ಕಾನನ' ( ಕಾಡು/ಅಡವಿ) ವನ್ನು  ಕಡಿದು, ಹೊಸದಾಗಿ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು  ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ,'ಕಾನಾಹೊಸಹಳ್ಳಿ 'ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರ ಹೇಳುವ ಮಾತು.‌ ಮಾರಿಕಾಂಬ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ  ಬಹಳ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರವೇ ಜನರ ಆದಾಯದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ  ಜೋಳ, ರಾಗಿ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಶೇಂಗಾ, ತೊಗರಿ, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಜವಳಿ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಕಾಳು ಕಡಿ ಅಂಗಡಿ, ಬೈಕ್  ಷೋ ರೂಂ ಗಳು, ಹಾರ್ಡ್ ವೇರ್  ಅಂಗಡಿಗಳು, ಫೋಟೋ  ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಗಳು, ಆಟೋ ಮೊಬೈಲ್ ಷಾಪ್ ಗಳು,  Home Appliances ಷಾಪ್ ಗಳು ಸಹಾ ಇವೆ.  ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನೌಕರರು ಬಂದುಹೋಗಲು ಬಹಳ‌ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾಗಿದ್ದು, ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ  ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

==ಮಾಕನಡುಕು.==
ಮಾಕನಡುಕು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಚೋಬಳೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ,ಇಲ್ಲಿಗೆ ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರ ಸಹಸ್ರಾರು ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಾರತ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಸಮೀಪ ನಡೆಯುವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಗುಗ್ಗರಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಬಂದು ದೇವರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

===ಅಮರದೇವರಗುಡ್ಡ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುಟ್ಟ ಗ್ರಾಮ ಅಮರದೇವರಗುಡ್ದ. ಊರಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಅಮರೇಶ್ವರಲಿಂಗವಿದ್ದು ಅದರಿಂದಲೇ ಊರಿಗೆ ಈ ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. ಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು ೧.೭೧ ಎಕರೆಯಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಆವರಿಸಿದ ಆಲದ ಮರ ವಿಹಾರದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಅದೊಂದು ಸುಂದರ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪಿರಾಮಿಡ್ ಧ್ಯಾನ ಕೇಂದ್ರ ಧ್ಯಾನಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

===ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ===
ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೬ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೧೩ರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾದರಿಗ್ರಾಮವೆನಿಸಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕಜೋಗಿಹಳ್ಳಿ ಮೊದಲು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ದಿ.ಕೆ.ವೆಂಕಟಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗಿದ ನಂತರ, ಅವರ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನತೆಯ ಸಹಕಾರ, ಸರ್ಕಾರದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಅದೊಂದು ಮಾದರಿ ಗ್ರಾಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ರೇಷ್ಮೇ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಪಶುವೈದ್ಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಶಾಲೆ, ಚಿತ್ರಮಂದಿರ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಾಣಿಕೆ, ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿ ಈಗೆ ನವೋದಯ ವಸತಿ ಶಾಲೆಯೂ ಇದೆ.
===ಗುಡೇಕೋಟೆ===
ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಗುಡೇಕೋಟೆ ಅಭೇದ್ಯವಾದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಾನಂತರ ಉಂಟಾದ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪಾಳೇಗಾರರು ಪ್ರಬಲರಾದರು. ಹೈದರಾಲಿಯು ಚಿತ್ರದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಪರವಾಗಿ ಪಾಳೇಗಾರರು ಹೋರಾಡಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೭೭೭ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಗುಡೇಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. 'ಇಷ್ಟು ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬ್ರೂಸ್ ಫುಟ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಕೋಟೆಯಿದೆ. ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ನಾಗರ ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಸಿಗದ ಅಪರೂಪದ ಶಿವಪಾರ್ವತಿ ಮೂರ್ತಿಯಿರುವ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಏಕಶಿಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾರ್ವತಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಇತಿಹಾಸಲ್ಲಿ ವೀರ ಮಹಿಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿರುವ ಒನಕೆ ಓಬವ್ವಳ ತವರು ಮನೆ ಈ ಗುಡೇಕೋಟೆ. ಗುಡೇಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೮ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಬಳ್ಳಾರಿಯಿಂದ ೫೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಗ್ರಾಮವು ಕಲ್ಲುಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ ಅವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಊರಿನ ಸಮೀಪ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಾಳೇಗಾರರ ಕಾಲದ ಬೊಮ್ಮಲಿಂಗನ ಕೆರೆಯಿದೆ.

===ಗುಣಸಾಗರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ೨೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಸುಂದರವಾದ ಹಾಗು ಪುರಾತನವಾದ ಒಂದೆ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ  ಶ್ರೀವೇಣುಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ  ಜಕಣಾಚಾರಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ.

===ಕೈವಲ್ಯಾಪುರ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಹೊಸಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಗ್ರಾಮ. ಇಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥನ ಮೂರ್ತಿ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸ ಸುಂದರವಾದುದು.

===ಜರಿಮಲೆ===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಳೇಗಾರರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿತ್ತು. ಸುಮಾರು ೮೦೦ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಜರಿಮಲೆ ಪಾಳೇಗಾರರ ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಜರಿಮಲೆ ಪಲೆಯ ಸ್ಥ್ಪಾಪಕ ಪೆನಪ್ಪ ನಾಯಕ. ಪಾಳೇಗಾರರ ಕೊನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಪ್ಪನಾಯಕರು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಜರಿಮಲೆಯ ಸೀತಾಫಲ ಹಣ್ಣು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದರಲ್ಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಿಹಿಯಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದವುಗಳು.

===[[ಕಾನಾಮಡುಗು]]===

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರವಿರುವ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣ ಶ್ರೀ ಶರಣಬಸವೇಶ್ವರರ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯ ಗದ್ದುಗೆಯಿದೆ. ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದಾಸೋಹ ಮಠದಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ಹಿರಿಯರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಠದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ದಾಸೋಹ ಸುತ್ತುಮುತ್ತಲಿನ ಜನತೆಗೆ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿವೆ.

=== ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ===
ಕಾನಾ ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮ. ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಇಂದ 30&amp;nbsp;km ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 250 ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಪಕ್ಕದ ಊರುಗಳು ಜಗಳೂರು, ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಚಳ್ಳಕೆರೆ,ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ, ಉಜ್ಜಿನಿ, ಕೊಟ್ಟೂರು.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಕಾಂಬಾ ಗುಡಿ, ಬಸವಣ್ಣಗುಡಿ, ಶಿವ ಆಲಯ. ಹಾಗೂ ಸಾಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಯಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು.

*&quot;ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ&quot;
ಇದು ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯ ಎರಡು ಕಂದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.(ಈ ಪಂಚಾಯ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆರಡು ಮಜಿರೆ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ.೧.ಗುಣಸಾಗರ,೨.ಅಗ್ರಹಾರ) ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸು.೨೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾತತ್ವ ಕುರುಹುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಯ್ಯ ಎಂಬ ದಂಡಿನ ನಾಯಕ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಆತನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಕರೆದಿರಬಹುದು.ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಅಡವಿ ಪೂಜಾರಹಳ್ಳಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಎಂದೇ ನಮೂದು ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಕೋಟೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಲಾಯ, ಸೈನಿಕರ ಮನೆಗಳು,ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣ,ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ, ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರತಾ ವೀಕ್ಷಣಾ ಹಾಗೂ ೪-೫ ಜನ ಸೈನಿಕರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಬಹುದಾದಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಹೊಂಡ ಇದ್ದು ಇದು ಸಮೀಪದ ಹಾರಕಭಾವಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಾವಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.ಇದೇ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪವಾಡ ಪುರುಷ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಕುದುರೆ ಪಾದದ ಗುರುತು, ಒಳಕಲ್ಲು, ದುರ್ಗಮ್ಮನ ಗುಡಿ, ಕಣಗಿಲ ಮರ,ಲೋಬಾನ ಗುಹೆಗಳಿವೆ.
 ಇದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನ ಗುಡ್ಡವಿದೆ ಇದರ ಮೇಲೆಯೂ ಪುರಾತನ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೆರೆ ಏರಿಯು ಸು.೧ ಟಿ.ಎಂ.ಸಿ ಯಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಿದ್ದಯ್ಯನ ದುರ್ಗದ ಕೆರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡಹಳ್ಳ, ಉಜ್ಜಿನಿಹಳ್ಳಗಳಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಗ್ರಾಮವು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ.ಮೊದಲನೆಯದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ, ನಂತರ ಹಾಳೂರು(ಹಾಳಾಗಿರುವ ಊರು) ಇಲ್ಲಿ ಬಸವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ ಅಲ್ಲದೇ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಇವೆ.ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಊರಮರಡಿ(ಊರ್ಮಲ್ಡಿ) ಇದರ ಮೇಲೆ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಅಗೇವುಗಳು ಇವೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟು ಇತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಕುರುಹುಗಳು;೧.ಅಗ್ರಹಾರ-ಇದು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೪ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಆಗಿನ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಜಂಗಮರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತವರ್ಗದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಬಹುಶಃ ಇವರ ಪೂರ್ವಿಕರು ಬೋಧಕರಿರಬಹುದು.
೨.ಸೂಲದಹಳ್ಳಿ-ಇದು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಕೋಟೆಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಹಾರದ ನಂತರ ಸು.೬ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾವಂತರು,ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯುವಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಪಂಚಾಯ್ತಿ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಈ ಹಿಂದೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಶೂಲ(ಸೂಲ)ಕ್ಕೇರಿಸುವ(ನೇಣುಗಂಬ ಶಿಕ್ಷೆ) ಸ್ಥಳವಿದ್ದಿರಬಹುದು.೩.ಗುಣಸಾಗರ ಇದು ಕೋಟೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪುರಾತನ ವೇಣುಗೋಪಾಲ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು,ಶಾನುಭೋಗರೆಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ಗುಣೋತ್ತಮರು ವಾಸಿಸುವ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಕರೆದಿರಬಹುದು. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಹಾಳೂರು ಇದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವೇಜಮೀನು ಎಂಬ ಅನಾಮಧೇಯ ಭೂಮಿ ಇರುವುದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ೪.ಸುಂಕದಕಲ್ಲು-ಇದು ಕೋಟೆಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೫ ಕಿ.ಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿನ ನಾಯಕರು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ, ತಮ್ಮಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದವರಿಗೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂಕ(ತೆರಿಗೆ Tax)ದ ಕಟ್ಟೆಯೇ ಆಗಿರಬಹುದು. 
ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ; ಕೋಟೆಯ ಜನರಿಗೆ, ಪಂಚ ಪೀಠಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ೧೦೦೮ ಸದ್ಧರ್ಮ ಪೀಠ ಉಜ್ಜಿನಿ ಮರುಳಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ದೈವದ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿ. ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜಮನೆತನದವರು ಉಜ್ಜಿನಿ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಎಣ್ಣೆ ಒಯ್ಯುವಾಗ ಅದರ ಕುಂಭವನ್ನು ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ದ್ವಾರಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ನಮ್ಮೂರಿನ ಹಿರಿಯರಾದ ಕೊಟಗೇರಿ ಮೂಗಜ್ಜ, ಸಿದ್ದಯ್ಯನಕೋಟೆ ಬಸೆಟಪ್ಪ,ಗಿರಿಯಪ್ಪ ಮುಂತಾದವರು ಹೇಳುವ ಕಥೆ ಆಚರಣೆಗೆ ಹತ್ತಿರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇನೆಂದರೆ, ಉಜ್ಜಿನಿಯ ಮರುಳ ಸಿದ್ದರು ಉಜ್ಜಿನಿಯ ದಟ್ಟಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬೇಟೆಗೆಂದು ಬಂದಿದ್ದ ಜರ್ಮಲೆ ಬೇಡ ರಾಜನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ಮರುಳ ಸಿದ್ಧರ ತಲೆಗೆ ತಾಕಿ ರಕ್ತ ಬರುತ್ತದೆ. ನರಳಾಟದ ಶಬ್ಧ ಕೇಳಿದ ರಾಜ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ನೋಡಿ,ಏನು ಮಾಡಲು ತೋಚದೇ ತನ್ನ ರಥದ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಕುವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೇ ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎರೆದಿದ್ದಾಗಿ ಆಗ ರಕ್ತ ಬರುವುದು ನಿಂತಿತೆಂದು ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಜನು ಹೇಳದೇ ಕೇಳದೇ ಜರಮಲೆ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ.ರಾಜನನ್ನು, ಮರಳುಸಿದ್ಧರ ಭಕ್ತರಾದ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯ ಬೇಡರು ತಡೆದರೆಂದು, ಘಟನೆಯನ್ನು ರಾಜ ವಿವರಿಸಿದಾಗ, ಇಲ್ಲಿನ ಬೇಡರು ಜರ್ಮಲೆ ರಾಜನನ್ನು ಪುನಃ ಮರಳುಸಿದ್ದೇಶ್ವರರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು,ಪಶ್ಚತ್ತಾಪ ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಜನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವಂತೆ ಹರಸಿ,ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೆಂದು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರ ಮನವಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದೆ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ನಿಗದಿತ ದಿನದಂದು ತನಗೆ ತೈಲ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೆಂದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂತರಾದ ಕೋಟೆ ಬೇಡರು ಮರುಳಸಿದ್ಧರ ಶಿಷ್ಯರಾದರೆಂದು, ಜರಮಲೆ ರಾಜನಿಗೂ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದರೆಂದೂ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ಇವರ ನಾಡು ಸಭೀಕ್ಷವಾಗಿತ್ತೆಂದು. ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ನಂತರ ಇದು ಹೇಗೆ ನಶಿಸಿತೆಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವವರಿಲ್ಲ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಕರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾವಂತರ ದಂಡೇ ಸಧ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾಲಯ್ಯನಕೋಟೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಲು 
ಯುವಜನರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿಡೆಗಲ್ಲು

ವಿಜಯನಗರ: ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಿಜಯನಗರದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಕಾಲದ 2,500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಅಪರೂಪದ ಕಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಕೂಡ್ಲಿಗಿಯು ದೇಶದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ತವರೂರು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸೈಡೆಗಲ್ಲು ಗ್ರಾಮವು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು 10 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 12 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ

ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಡಿ ವೀರೇಶ್ ಅವರು ಸಿಡೆಗಲ್ಲು ಬೆಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಬಂಡೆಯು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ‘ಬೊಮ್ಮದೇವರ ಮಠ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಬಂಡೆಗಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಅದು ಏಕೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯವು ಹಲವಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಈ ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವರು ಇದನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಪೇಂಟಿಂಗ್ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಏಳು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕುದುರೆ, ಚಿರತೆ, ಗಿಳಿ ಮತ್ತು ಹದ್ದು ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಆಕೃತಿಗಳು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ವೀರೇಶ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರಕಾರರು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೈಜ ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಳಿಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಂತರ ಸೇರಿಸಬಹುದೆಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

ಇದನ್ನು “ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಆವಿಷ್ಕಾರ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿ ಡಿ ವಿ ಪರಮಶಿವಮೂರ್ತಿ, ಬಳ್ಳಾರಿ-ವಿಜಯನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

“ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಹಲವಾರು ಕಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ ಆದರೆ ಸಮೂಹ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುವವು ಅಪರೂಪ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಹಿರೇಬೆಣಕಲ್ನಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಆದರೆ ಆ ಚಿತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಗುಂಪನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಚಿತ್ರವು ಘಟನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ.,” ಅಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

ಇಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಅಂತಹ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ದಾಖಲೆಗಳು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎಪಿಗ್ರಫಿ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಮರೇಶ ಯಾತಗಲ್ ತಿಳಿಸಿದರು.


{{ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು}}

{{Refimprove}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]]
{{Interwikineeded}}{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>hbc3077aql7h3zl1vhfvcvvw6kpgmz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೂಲಧಾತುಗಳ ಪಟ್ಟಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14768</id>
    <revision>
      <id>1378072</id>
      <parentid>1307503</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21676" sha1="0jv89420m9maw0f1orrtndq69vm8it5" xml:space="preserve">ಇದು '''[[ಮೂಲಧಾತು]]ಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. ಮೂಲಧಾತುಗಳನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯವೆಂಬುದನ್ನು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿ ಮೂಲಧಾತುವಿನ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದರ [[ಪರಮಾಣು]] ಸಂಖ್ಯೆ, ಅದರ [[ಪರಮಾಣು]] ತೂಕ ಅಥವಾ ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರ ಸಮಸ್ಥಾನಿ, ಮತ್ತು ಅದರ ಸಮೂಕ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಆವರ್ತ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

{{element color legend}}
[[Image:Period table.JPG|right|250px|thumb|ಮೂಲಧಾತುಗಳ [[Periodic Table]]]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
!width=&quot;150&quot;|ಹೆಸರು
!width=&quot;75&quot;|ಚಿಹ್ನೆ
! width=&quot;75&quot; |ಪರಮಾಣು ಸಂಖ್ಯೆ
! width=&quot;110&quot; |ಪರಮಾಣು ತೂಕ
! width=&quot;50&quot; |ಸಮೂಹ
! width=&quot;50&quot; |ಆವರ್ತ

|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಬಿಳಿರಶ್ಮಿಧಾತು ([[ಆಕ್ಟಿನಿಯಮ್]])||Ac||89||[227]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot;&gt;The element does not have any stable nuclides, and a value in brackets, e.g. [209], indicates the mass number of the longest-lived isotope of the element. However, three elements, Thorium, Protactinium, and Uranium, have a characteristic terrestrial isotopic composition, and thus their atomic mass given.&lt;/ref&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಪಟಿಕಧಾತು ([[ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಮ್]])||Al||13||26.9815386(8)||13||3
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಅಮೇರಿಕಧಾತು ([[ಅಮೇರಿಶಿಯಮ್]])||Am||95||[243]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|id=&quot;Antimony&quot;|ಬಂಧಧಾತು ([[ಆಂಟಿಮೊನಿ]]) (ಸ್ಟಿಬಿಯಮ್)||Sb||51||121.760(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot;&gt;The isotopic composition of this element varies in some geological specimens, and the variation may exceed the uncertainty stated in the table.&lt;/ref&gt;||15||5
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಧಾತು ([[ಆರ್ಗಾನ್]])||Ar||18||39.948(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot;&gt;The isotopic composition varies in terrestrial material such that a more precise atomic weight can not be given.&lt;/ref&gt;||18||3
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಮಣಿಶಿಲೆ ([[ಆರ್ಸೆನಿಕ್]])||As||33||74.92160(2)||15||4
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
|ಅಸ್ಥಿರಧಾತು ([[ಆಸ್ಟಟೈನ್]])||At||85||[210]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||17||6
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ಭಾರಧಾತು ([[ಬೇರಿಯಮ್]])||Ba||56||137.327(7)||2||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಬರ್ಕ್ಲೀಧಾತು ([[ಬೆರ್ಕೆಲಿಯಮ್]])||Bk||97||[247]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ಪಚ್ಚೆಧಾತು ([[ಬೆರಿಲಿಯಮ್]])||Be||4||9.012182(3)||2||2
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಬಿಳಿಧಾತು ([[ಬಿಸ್ಮತ್]])||Bi||83||208.98040(1)||15||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಬೋರ್ಧಾತು ([[ಬೊಹ್ರಿಯಮ್]])||Bh||107||[264]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||7||7
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಬಿಳಿಗಾರಧಾತು ([[ಬೊರಾನ್]])||B||5||10.811(7)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot;&gt;The isotopic composition of the element can vary in commercial materials, which can cause the atomic weight to deviate significantly from the given value.&lt;/ref&gt;||13||2
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
|ದುರ್ನಾತಧಾತು ([[ಬ್ರೋಮೀನ್]])||Br||35||79.904(1)||17||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|[[ಸತುವು|ಸತುವುಸ್ಪಟಿಕಧಾತು]] ([[ಕ್ಯಾಡ್ಮಿಯಂ]])||Cd||48||112.411(8)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||12||5
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| id=&quot;Caesium&quot; |ನೀಲಿಧಾತು ([[ಸೀಸಿಯಮ್]]) ||Cs||55||132.9054519(2)||1||6
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ಸುಣ್ಣಧಾತು ([[ಕ್ಯಾಲ್ಶಿಯಮ್]])||Ca||20||40.078(4)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||2||4
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಕಾಲಿಪೋರ್ನ್ಯಧಾತು ([[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಮ್]])||Cf||98||[251]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ಇಂಗಾಲ]] (ಕಾರ್ಬನ್) ||C||6||12.0107(8)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||14||2
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಸರಣ್ಯೂಧಾತು ([[ಸೀರಿಯಮ್]])||Ce||58||140.116(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
|ಹಸರುಧಾತು ([[ಕ್ಲೋರೀನ್]])||Cl||17||35.453(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||17||3
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಬಣ್ಣಧಾತು ([[ಕ್ರೋಮಿಯಮ್]])||Cr||24||51.9961(6)||6||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಭೂತಧಾತು ([[ಕೊಬಾಲ್ಟ್]])||Co||27||58.933195(5)||9||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|[[ತಾಮ್ರ]] (ಕಾಪರ್ - ಕುಪ್ರಮ್)||Cu||29||63.546(3)&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||11||4
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಕ್ಯೂರಿಧಾತು ([[ಕ್ಯೂರಿಯಮ್]])||Cm||96||[247]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಡಾರ್ಮ್ಶಾಟ್ಧಾತು, ಕರುಳೂರುಧಾತು ([[ಡರ್ಮ್ಸ್ಟಾಡ್ಟಿಯಮ್]])||Ds||110||[271]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||10||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಡುಬ್ನಧಾತು ([[ಡುಬ್ನಿಯಮ್]])||Db||105||[262]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||5||7
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಎಟುಕದಧಾತು ([[ಡಿಸ್ಪ್ರೋಸಿಯಮ್]])||Dy||66||162.500(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಐನ್ಶ್ಟೈನ್ಧಾತು ([[ಐನ್ಸ್ಟೈನಿಯಮ್]])||Es||99||[252]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಗುಲಾಬಿಬಣ್ಣಧಾತು ([[ಎರ್ಬಿಯಮ್]])||Er||68||167.259(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಯುರೊಪ್ಧಾತು ([[ಯುರೋಪಿಯಮ್]])||Eu||63||151.964(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಫೆರ್ಮಿಧಾತು ([[ಫೆರ್ಮಿಯಮ್]])||Fm||100||[257]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
|ಪ್ರವಾಹಧಾತು ([[ಫ್ಲೂರೀನ್]])||F||9||18.9984032(5)||17||2
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
|ಫ್ರಾನ್ಸ್ಧಾತು ([[ಫ್ರಾನ್ಸಿಯಮ್]])||Fr||87||[223]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||1||7
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಗಾಡೊಲಿನ್ಧಾತು ([[ಗ್ಯಾಡೊಲಿನಿಯಮ್]])||Gd||64||157.25(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಉರಗುಧಾತು ([[ಗ್ಯಾಲಿಯಮ್]])||Ga||31||69.723(1)||13||4
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಜರ್ಮನಿಧಾತು ([[ಜರ್ಮೇನಿಯಮ್]])||Ge||32||72.64(1)||14||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|id=&quot;Gold&quot;|[[ಚಿನ್ನ]] (ಔರಮ್)||Au||79||196.966569(4)||11||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಬಂದರುಧಾತು ([[ಹಾಫ್ನಿಯಮ್]])||Hf||72||178.49(2)||4||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಹೆಸ್ಸೆಧಾತು ([[ಹಾಸ್ಸಿಯಮ್]])||Hs||108||[277]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||8||7
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಸೂರ್ಯಧಾತು ([[ಹೀಲಿಯಮ್]])||He||2||4.002602(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||18||1
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಕಾಂತಧಾತು ([[ಹೊಲ್ಮಿಯಮ್]])||Ho||67||164.930 32(2)||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ಜಲಜನಕ]]||H||1||1.00794(7)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||1||1
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಅಜರಧಾತು ([[ಇನ್ಡಿಯಮ್]])||In||49||114.818(3)||13||5
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
|ನೇರಳೆಧಾತು ([[ಐಯೊಡೀನ್]])||I||53||126.904 47(3)||17||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಮಳೆಬಿಲ್ಲುಧಾತು ([[ಇರಿಡಿಯಮ್]])||Ir||77||192.217(3)||9||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|id=&quot;Iron&quot;|[[ಕಬ್ಬಿಣ]] (ಫೆರ್ರಮ್)||Fe||26||55.845(2)||8||4
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಬಚ್ಚಿದಧಾತು ([[ಕ್ರಿಪ್ಟಾನ್]])||Kr||36||83.798(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||18||4
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಕಾಣಿಸದಧಾತು ([[ಲಾನ್ಥಾನಮ್]])||La||57||138.90547(7)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಲಾರೆನ್ಸ್ಧಾತು ([[ಲಾರೆನ್ಸಿಯಮ್]])||Lr||103||[262]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||3||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|id=&quot;Lead&quot;|[[ಸೀಸ]] (ಪ್ಲಂಬಮ್)||Pb||82||207.2(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||14||6
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
|ಕಲ್ಲುಧಾತು ([[ಲಿಥಿಯಮ್]])||Li||3||6.941(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;The atomic weight of commercial Lithium can vary between 6.939 and 6.996&amp;mdash;analysis of the specific material is necessary to find a more accurate value.&lt;/ref&gt;||1||2
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಪ್ಯಾರಿಸ್ಧಾತು ([[ಲ್ಯುಟೇಶಿಯಮ್]])||Lu||71||174.967(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||3||6
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ಮಗ್ನಿಸ್ಸಿಯಧಾತು ([[ಮ್ಯಗ್ನೀಶಿಯಮ್]])||Mg||12||24.3050(6)||2||3
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಪೆಡಸುಧಾತು ([[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]])||Mn||25||54.938045(5)||7||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಮೈಟ್ನರ್ಧಾತು ([[ಮೀಟ್ನೇರಿಯಮ್]])||Mt||109||[268]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||9||7
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಮೆಂಡಲೆವ್ಧಾತು ([[ಮೆಂಡೆಲೀವಿಯಮ್]])||Md||101||[258]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| id=&quot;Mercury&quot; |[[ಪಾದರಸ]] (ಮೆರ್ಕ್ಯುರಿ)||Hg||80||200.59(2)||12||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಸೀಸವಾದಧಾತು ([[ಮೊಲಿಬ್ಡಿನಮ್]])||Mo||42||95.94(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||6||5
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಹೊಸಯಮಲಧಾತು ([[ನಿಯೊಡೈಮಿಯಮ್]])||Nd||60||144.242(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಹೊಸಧಾತು ([[ನಿಯಾನ್]])||Ne||10||20.1797(6)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||18||2
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ವರುಣಧಾತು ([[ನೆಪ್ಚೂನಿಯಮ್]])||Np||93||[237]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ತಾಮ್ರಭೂತಧಾತು ([[ನಿಕಲ್]])||Ni||28||58.6934(2)||10||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಹಿಮಧಾತು ([[ನಿಯೋಬಿಯಮ್]])||Nb||41||92.906 38(2)||5||5
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ಸಾರಜನಕ]]||N||7||14.0067(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||15||2
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ನೋಬೆಲ್ಧಾತು ([[ನೊಬೆಲಿಯಮ್]])||No||102||[259]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ವಾಸನೆಧಾತು ([[ಆಸ್ಮಿಯಮ್]])||Os||76||190.23(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||8||6
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ಆಮ್ಲಜನಕ]]||O||8||15.9994(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||16||2
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಸರಸ್ವತಿಧಾತು ([[ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್]])||Pd||46||106.42(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||10||5
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ರಂಜಕ]] (ಫಾಸ್ಫರಸ್)||P||15||30.973762(2)||15||3
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಬಿಳಿಬೆಳ್ಳಿ ([[ಪ್ಲಾಟಿನಮ್]])||Pt||78||195.084(9)||10||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಯಮಧಾತು ([[ಪ್ಲುಟೋನಿಯಮ್]])||Pu||94||[244]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಪೋಲದೇಶಧಾತು ([[ಪೊಲೊನಿಯಮ್]])||Po||84||[210]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||16||6
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| id=&quot;Potassium&quot; |ಮರದುಪ್ಪುಧಾತು ([[ಪೊಟ್ಯಾಶಿಯಮ್]])||K||19||39.0983(1)||1||4
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಹಸರುಯಮಲಧಾತು ([[ಪ್ರೇಸಿಯೊಡೈಮಿಯಮ್]])||Pr||59||140.90765(2)||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಅಗ್ನಿಧಾತು, ಮಾತರಿಶ್ವನಧಾತು ([[ಪ್ರೋಮೆಥಿಯಮ್]])||Pm||61||[145]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಪ್ರರಶ್ಮಿಧಾತು ([[ಪ್ರೋಟಾಕ್ಟೀನಿಯಮ್]])||Pa||91||231.03588(2)&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ರಶ್ಮಿಧಾತು ([[ರೇಡಿಯಮ್]])||Ra||88||[226]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||2||7
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಬೆಳಕುಧಾತು ([[ರೇಡಾನ್]])||Rn||86||[220]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||18||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಕುದಿಯದಧಾತು ([[ರ್ಹೇನಿಯಮ್]])||Re||75||186.207(1)||7||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಗುಲಾಬಿಧಾತು ([[ರೋಡಿಯಮ್]])||Rh||45||102.905 50(2)||9||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ರೆಂಟ್ಗೆನ್ಧಾತು ([[ರೆಂಟ್ಜೇನಿಯಮ್|ರೆಂಟ್ಗೆನಿಯಮ್]])||Rg||111||[272]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||11||7
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
|ಕೆಂಪುಧಾತು ([[ರುಬಿಡಿಯಮ್]])||Rb||37||85.4678(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||1||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ರಷ್ಯಾಧಾತು ([[ರುಥೇನಿಯಮ್]])||Ru||44||101.07(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||8||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ರುದರ್ಪೋಡ್ಧಾತು ([[ರುದರ್ಫೋರ್ಡಿಯಮ್]])||Rf||104||261&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||4||7
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಸಾಮಾರ್ಸ್ಕೀಧಾತು ([[ಸಮಾರಿಯಮ್]])||Sm||62||150.36(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯಧಾತು ([[ಸ್ಕಾಂಡಿಯಮ್]])||Sc||21||44.955912(6)||3||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಸೀಬೋರ್ಗ್ಧಾತು ([[ಸೀಬೋರ್ಗಿಯಮ್]])||Sg||106||[266]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||6||7
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|ಚಂದ್ರಧಾತು ([[ಸೆಲೆನಿಯಮ್]])||Se||34||78.96(3)&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||16||4
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಕಿಡಿಗಲ್ಲುಧಾತು ([[ಸಿಲಿಕಾನ್]])||Si||14||28.0855(3)&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||14||3
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|id=&quot;Silver&quot;|[[ಬೆಳ್ಳಿ]] (ಅರ್ಜೆಂಟಮ್)||Ag||47||107.8682(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||11||5
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| id=&quot;Sodium&quot; |ಕ್ಷಾರಧಾತು ([[ಸೋಡಿಯಮ್]])||Na||11||22.98976928(2)||1||3
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
|ಸ್ಟ್ರಾಂಟಿಯಧಾತು ([[ಸ್ಟ್ರೋನ್ಷಿಯಮ್]])||Sr||38||87.62(1)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||2||5
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
|[[ಗಂಧಕ]] (ಸಲ್ಫರ್)||S||16||32.065(5)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;||16||3
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಗಟ್ಟಿಧಾತು ([[ಟಾನ್ಟಾಲಮ್]])||Ta||73||180.94788(2)||5||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಕೃತಕಧಾತು ([[ಟೆಕ್ನೀಶಿಯಮ್]])||Tc||43||[98]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||7||5
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
|ಭೂಮಿಧಾತು ([[ಟೆಲ್ಲುರಿಯಮ್]])||Te||52||127.60(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||16||5
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಮೆದುಇಟರ್ಬಿಯಧಾತು ([[ಟೆರ್ಬಿಯಮ್]])||Tb||65||158.92535(2)||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಸೆಳೆಧಾತು ([[ಥಾಲಿಯಮ್]])||Tl||81||204.3833(2)||13||6
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ಇಂದ್ರಧಾತು ([[ಥೊರಿಯಮ್]])||Th||90||232.03806(2)&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ತೂಲೇಧಾತು ([[ಥುಲಿಯಮ್]])||Tm||69||168.93421(2)||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| id=&quot;Tin&quot; |[[ಟಿನ್|ತವರ]]||Sn||50||118.710(7)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||14||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ದೇವಧಾತು ([[ಟೈಟೇನಿಯಮ್]])||Ti||22||47.867(1)||4||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| id=&quot;Tungsten&quot; |ಭಾರಕಲ್ಲುಧಾತು ([[ಟಂಗ್ಸ್ಟನ್]])||W||74||183.84(1)||6||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಕೋಪರ್ನಿಕಸ್ಧಾತು ([[ಅನನ್ಬಿಯಮ್]])||Cn||112||[285]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||12||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|[[ಅನನ್ಹೆಕ್ಸಿಯಮ್|ಲಿವರ್ಮೋರ್ಧಾತು]]||Lv||116||[292]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||16||7
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಒಂದೊಂದೆಂಟುಧಾತು ([[ಅನನಾಕ್ಟಿಯಮ್]])||Uuo||118||[294]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||18||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಒಂದೊಂದೈದುಧಾತು ([[ಅನನ್ಪೆಂಟಿಯಮ್]])||Uup||115||[288]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||15||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಫ್ಲೆರೋವ್ಧಾತು||Fl||114||[289]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||14||7
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
|ಒಂದೊಂದುಮೂರುಧಾತು ([[ಅನನ್ಟ್ರಯಮ್]])||Uut||113||[284]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;||13||7
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
|ದ್ಯೌಷ್ಪಿತೃಧಾತು ([[ಯುರೇನಿಯಮ್]])||U||92||238.02891(3)&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||7
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಲಕ್ಷ್ಮಿಧಾತು ([[ವೆನೆಡಿಯಮ್]])||V||23||50.9415(1)||5||4
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
|ಅನ್ಯಧಾತು ([[ಘ್ಜೀನಾನ್]])||Xe||54||131.293(6)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;||18||5
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
|ಇಟರ್ಬಿಯಧಾತು ([[ಯ್ಟೆರ್ಬಿಯಮ್]])||Yb||70||173.04(3)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||&amp;nbsp;||6
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಹಗುರಇಟರ್ಬಿಯಧಾತು ([[ಯ್ಟೆರಿಯಮ್]])||Y||39||88.90585(2)||3||5
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|[[ಸತುವು]] (ಜಿಂಕ್)||Zn||30||65.409(4)||12||4
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
|ಚಿನ್ನವಾದಧಾತು ([[ಜಿರ್ಕೋನಿಯಮ್]])||Zr||40||91.224(2)&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;||4||5
|}
{{element color legend}}

==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು==
&lt;references /&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
*Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003]. Retrieved [[June 30]], [[2005]].  Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
*[http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005).
*[http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}.  Retrieved [[June 30]], [[2005]].  Atomic weights of elements with atomic numbers 110-116 taken from this source.

[[ವರ್ಗ:ಮೂಲಧಾತುಗಳು|*]]
[[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ]]
[[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]]

[[af:Lys van elemente volgens naam]]
[[ar:قائمة عناصر (اسم)]]
[[ast:Llistáu d'elementos por nome]]
[[br:Roll an elfennoù hervez o anvioù]]
[[cy:Rhestr elfennau yn nhrefn yr wyddor]]
[[da:Grundstoffer (alfabetisk)]]
[[en:List of elements]]
[[eo:Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo]]
[[es:Anexo:Elementos químicos por orden alfabético]]
[[eu:Elementu kimikoen zerrenda izenaren arabera]]
[[fr:Liste des éléments par nom]]
[[ga:Liosta dúl de réir ainm]]
[[hu:Kémiai elemek listája betűrendben]]
[[ia:Lista de elementos per nomine]]
[[is:Listi yfir frumefni eftir nafni]]
[[ja:元素の名前順一覧]]
[[lb:Lëscht vun den Elementer no Numm]]
[[nl:Lijst van elementen op naam]]
[[nn:Grunnstoffliste etter namn]]
[[pl:Pierwiastki chemiczne według nazw]]
[[pt:Lista de elementos por ordem alfabética]]
[[ro:Lista elementelor chimice după nume]]
[[ru:Алфавитный список химических элементов]]
[[simple:List of elements by name]]
[[sk:Zoznam chemických prvkov podľa mena]]
[[sl:Abecedni seznam kemičnih elementov]]
[[sv:Lista över grundämnen efter namn]]
[[sw:Orodha ya elementi]]
[[uk:Алфавітний список хімічних елементів]]
[[vi:Tên các nguyên tố]]
[[vo:Lised löminas kiemavik]]
[[wa:Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no]]
[[zh:元素名称列表]]
[[zh-yue:元素名表]]</text>
      <sha1>0jv89420m9maw0f1orrtndq69vm8it5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೊ. ಆರೀಫ್ ಖಾನ್ (ನಸೀಮ್ ಖಾನ್) ಹಿಮಾಲಯ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್, ಘಾಟ್ಕೊಪರ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14843</id>
    <revision>
      <id>1378077</id>
      <parentid>1360249</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9542" sha1="k0w72d4q2712c1epu651r2rrw4tbj7q" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫}}

[[ಚಿತ್ರ:AOL, Ghkpr, HRLV, SAROJ 048.jpg|thumb|right|250px|'ಮೊ.ಆರೀಫ್ ಖಾನ್ (ನಸೀಮ್ ಖಾನ್) ಹಿಮಾಲಯ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್']]
''''ಮೊ. ಆರೀಫ್ ಖಾನ್''' (ನಸೀಮ್ ಖಾನ್) ಹಿಮಾಲಯ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್,'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://creative.sulekha.com/the-himalaya-joggers-park-ghatkopar-west-mumbai_231481_blog |title=himalaya-joggers-park-ghatkopar-west-mumbai_ |access-date=2015-11-28 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119164137/http://creative.sulekha.com/the-himalaya-joggers-park-ghatkopar-west-mumbai_231481_blog |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಘಾಟ್ಕೋಪರ್ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ, 'ಹಿಮಾಲಯ ಹೌಸಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿ'ಯಲ್ಲಿದೆ. '[[ಗೋವಿಂದ್ ನಗರ ವೆಲ್ಫೇರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್]]' ನ ವತಿಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟಿದ್ದ ಈ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಾನ,ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸುವಿಧತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ, '[[ಆರೀಫ್ ಖಾನ್]]' ಚುನಾಯಿತರಾಗಿ ಬಂದಮೇಲೆ, ಉದ್ಯಾನದ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
===ಉದ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು===
'ಘಾಟ್ಕೋಪರ್ ರೈಲ್ವೆ ಸ್ಟೇಶನ್'(ಪಶ್ಚಿಮ)ದಲ್ಲಿ ೪೨೯ ಬಸ್ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊನೆಯ ಸ್ಟಾಪ್ ಇಳಿದು, ಸ್ವಲ್ಪ ನಡೆದರೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಈ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಾನ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಸಮಾಧಾನಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಗಿಡಮರಗಳನ್ನು ನೊಡಲು ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 'ಜಾಗಿಂಗ್' ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿ, ೩ ಲೈಟ್ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿಗೆ. ಪ್ರತಿಕಂಬದಲ್ಲೂ ೪ ಟ್ಯೂಬ್ ಲೈಟ್ ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹುಲ್ಲಿನಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಜನ, ಮಕ್ಕಳು, ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರು, 'ಶಟಲ್ ಕಾಕ್ ಆಟ'ವನ್ನು ಆಡಲು ಚೆನ್ನಾಗಿ 'ಲೈಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'ಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Hima.jpg|thumb|right|250px|'ಹೊಸದಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್']]
[[ಚಿತ್ರ:Two.jpg|thumb|left|250px|'ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳು ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ ನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ']] 
=='ಪಾರ್ಕ್ ನ ಸ್ಥಾಪನೆ'ಗಾಗಿ, ಶ್ರಮಿಸಿದ ಮಹನೀಯರು==
ಕಾರ್ಪೊರೇಟರ್,’ಕಿರೀಟ್ ಸೋಮಯ್ಯ,’ ನವರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರು, ’[[ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್]]’,ನ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.'[[ಹಿಮಾಲಯ ಸೊಸೈಟಿಯ ಆಡಳಿದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್]]', ಈಗೇನೋ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದರ ಹಿಂದೆ ದುಡಿದವರಲ್ಲಿ, [[ಶ್ರೀ.ಕೃಷ್ಣನ್]], [[ಶ್ರೀ.ಗೋವಿಂದನ್]], [[ಶ್ರೀ.ವಿಕಾಸ್ ಹಳ್ದಂಕರ್]]'[[ಡಾ.ಕುಲಕರ್ಣಿ]]', '[[ಶ್ರೀ.ಜಗ್ತಾಪ್]]', '[[ಶ್ರೀ.ಟೋನಿ]]' ಮುಖ್ಯರು. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಖಾಲಿಜಾಗದ ಕೊರತೆಯಿರುವ, ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಖಾಸಗಿ/ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. 'ಮ್ಯುನಿಸಿಪಲ್ ಉದ್ಯಾನ'ಗಳು ಕೆಲವೆಡೆ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿನ 'ಆಡಳಿತವ್ಯವಸ್ಥೆ'ಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕೊರತೆಗಳಿವೆ.
=='ನಾಮ್ದಾರ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆರೀಫ್ ಖಾನ್ (ಸಸೀಮ್ ಖಾನ್) ರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್'==
[[ಚಿತ್ರ:H.P-1.jpg|thumb|left|250px|'ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್']],
'[[ನಸೀಮ್ ಖಾನ್]],' 'ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಮಂತ್ರಿ'ಯಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾಗಿ ಬಂದಮೇಲೆ, 'ಹಿಮಾಲಯ ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್' ನ ಪುನರುದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯ ಜರುಗಿ, ಉದ್ಯಾನದ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಪ್ರಗತಿಯಾಯಿತು. '[[ಯೋಗ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ]]', ಜಾಗಿಂಗ್ ಮಾಡಲು ಕಾಲು ದಾರಿ,ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ದೊರಕಲಾರಂಭಿಸಿದವು.
==ಯೋಗಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆ==
'ಜಾಗರ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್' ನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ, 'ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದ ಕಮ್ಮಟಗಳು' ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿವೆ. ಪುರುಷರಿಗೆ ಸದ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ 'ಕರಾಟೆ ಶಿಕ್ಷಣ'ವನ್ನೂ ಇಲ್ಲೇ ವಾರದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.'ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ಜೋಕಾಲೆಗಳು', 'ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜಾರೋಬಂಡೆಗಳು', 'ವ್ಯಾಯಾಮಮಾಡಲು ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಾರ್' ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. 'ಪಾರ್ಕ್ ನ ಸುತ್ತಲೂ ಗೋಡೆ'ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, 'ಜಾಗಿಂಗ್ ವಲಯದ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಅಗಲ'ಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 
[[ಚಿತ್ರ:One.jpg|thumb|left|250px|'ಯೋಗ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆ ']],
ಪಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ '೩ ಲೈಟ್ ಕಂಬ'ಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಅವುಗಳಮೇಲೆ 'ಟ್ಯೂಬ್ ಲೈಟ್' ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಾರ್ಕ್ ನಿಂದ ಹೊರರಸ್ತೆಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ 'ಎರಡು ಟ್ಯೂಬ್ ಲೈಟ್' ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. 'ವಾಚ್ ಮನ್' ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ 'ಚಿಕ್ಕ ಕೊಠಡಿ'ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡಲಾಗಿದೆ. 'ಲೈಟ್ ಸ್ವಿಚ್ ಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಒಂದು 'ಸ್ವಿಚ್ ಹೌಸ್' ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
===ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆ===
&lt;ref&gt;[http://ireport.cnn.com/docs/DOC-881186 Deepavali celebrated at Joggers' park, Himalaya CHS, Ghatkopar, Mumbai, 13, Nov, 2012]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:Adi.gi..JPG|thumb|left|180px|'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಡಿಕೆ ಮರ']],
[[ಚಿತ್ರ:Ja.ba.jpg|thumb|right|250px|'ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಜಾರೋಬಂಡೆಗಳು']],
=='ಪಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಮರ-ಗಿಡಗಳು'== 
* '[[ಅಡಿಕೆ]]',
* '[[ತೆಂಗು]]',
* '[[ಹತ್ತಿಗಿಡ]]',
* '[[ಪಾಮ್ ಗಿಡಗಳು]]',
* '[[ನೀಲಗಿರಿ ಮರ]]',
* '[[ಅಶೋಕ ಗಿಡ]]',
* '[[ಬೇವಿನ ಮರಗಳು]]',
* '[[ತುಲಿಪ್]]',
* '[[ಕ್ರೋಟನ್]]',
* '[[ಎಕ್ಕದ ಗಿಡ]]',
* '[[ಕಣಗಿಲೆ ಹೂವಿನ ಗಿಡ]]',
* '[[ಚನ್ನಕೇಸರಿ ಹೂವಿನ ಮರ]]',
* '[[ರಬ್ಬರ್ ಮರ]]',
* '[[ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಹೂವಿನ ಗಿಡಗಳು]]'
* '[[ದಾಳಿಂಬೆಯ ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡ]],'
* '[[ಕಾಮ್ ಕಸ್ತೂರಿ ಗಿಡ]],'
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
&lt;References /&gt;

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಮುಂಬೈನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಾನಗಳು]]</text>
      <sha1>k0w72d4q2712c1epu651r2rrw4tbj7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಅಗಸ್ಟಸ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16681</id>
    <revision>
      <id>1378122</id>
      <parentid>1376698</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T10:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24675" sha1="i8l493wc0zdmxtco5mdvje4c2skhnyd" xml:space="preserve">{{Infobox ದೊರೆ
| name      = ಅಗಸ್ಟಸ್ ಸೀಜರ್
| title      = [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ
| image     =[[ಚಿತ್ರ:Statue-Augustus.jpg|thumb]]
| reign      = ಜನವರಿ ೧೬, [[ಕ್ರಿ.ಪೂ.]] ೨೭ – ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯, [[ಕ್ರಿ.ಶ.]] ೧೪
| full name    = ಗಯಸ್ ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಜರ್ ಆಕ್ಟೇವಿಯಾನಸ್
| predecessor   = [[ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಜರ್]]
| successor    = [[ಟೈಬೀರಿಯಸ್]] (ದತ್ತು ಪುತ್ರ)
| heir      =
| spouse     = ೧) ಕ್ಲೋಡಿಯ ಪುಲ್ಕ್ರ ? – 40 BC &lt;br /&gt;೨) ಸ್ಕ್ರಿಬೋನಿಯ 40 BC – 38 BC &lt;br /&gt;೩) ಲಿವಿಯ ಡ್ರುಸಿಲ್ಲ 38 BC – AD 14
| issue      = [[Julia the Elder]]; &lt;br /&gt; [[Gaius Caesar]] (adoptive); &lt;br /&gt; [[Lucius Caesar]] (adoptive); &lt;br /&gt;[[Tiberius]] (adoptive)
| royal house   = [[ಜೂಲಿಯೊ-ಕ್ಲೌಡಿಯನ್ ರಾಜವಂಶ]]
| father     = [[ಗಯಸ್ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್]];&lt;br /&gt; [[ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಜರ್]]‍ಗೆ ದತ್ತು
| mother     = ಅಟಿಯ ಬಲ್ಬ ಸೇಸೋನಿಯ
| date of birth  = [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೩]], [[ಕ್ರಿ.ಪೂ.]] ೬೩
| place of birth = [[ರೋಮ್]], [[ರೋಮ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]]
| date of death  = ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯, [[ಕ್ರಿ.ಶ.]] ೧೪ (೭೫ ವರ್ಷ)
| place of death = [[ನೋಲ]], [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]
| place of burial = ರೋಮ್
|}}
'''ಅಗಸ್ಟಸ್''' ([[ಲ್ಯಾಟಿನ್]]: &lt;small&gt;IMPERATOR·CAESAR·DIVI·FILIVS·AVGVSTVS&lt;/small&gt;;&lt;ref&gt;Fully ''[[Imperator]] [[Caesar (title)|Caesar]], Divi Filius, [[Augustus (honorific)|Augustus]]'' which means ''Imperator Caesar, Son of the [[Divus]] ([[Julius Caesar|Divus Julius]]), Augustus.''&lt;/ref&gt; [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೩]], [[ಕ್ರಿ.ಪೂ.]] ೬೩ – [[ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯]], [[ಕ್ರಿ.ಶ.]] ೧೯), '''ಗಯಸ್ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ ಥುರಿನಸ್''' ಎಂದು ಜನಿಸಿ ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ [[ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಜರ್]]‍ಗೆ '''ಗಯಸ್ ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಜರ್ ಆಕ್ಟೇವಿಯಾನಸ್''' [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]]: &lt;small&gt;GAIVS·IVLIVS·CAESAR·OCTAVIANVS&lt;/small&gt;) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ದತ್ತು ಪುತ್ರನಾಗಿ ಮುಂದೆ [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಮೊದಲ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಯಾದವ. ಈತನ ರಾಜ್ಯಭಾರ [[ಕ್ರಿ.ಪೂ.]] ೨೭ ರಿಂದ [[ಕ್ರಿ.ಶ.]] ೧೪ರವರೆಗೂ ನಡೆಯಿತು.
==ಇತಿಹಾಸ==
[[File:Impero romano sotto Ottaviano Augusto 30aC - 6dC.jpg|thumb|450px|Extent of the Roman Empire under Augustus. The yellow legend represents the extent of the Republic in 31&amp;nbsp;BC, the shades of green represent gradually conquered territories under the reign of Augustus, and pink areas on the map represent [[client state]]s; however, areas under Roman control shown here were subject to change even during Augustus' reign, especially in [[Germania]].]]
ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಟರಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತನೂ ಯುಗಸ್ಥಾಪಕನೂ ಆದ ದೊರೆ. ಈತ [[ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರ್| ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರನ]] ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ದತ್ತುಪುತ್ರ. ಸೀಸರನ ಕೊಲೆಯಾದ ಅನಂತರ ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಕಚ್ಚಾಟದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷದ ಯುವಕನಾದ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ ತನ್ನ ಜಾಣತನ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರೋಮನರ ಮೆಚ್ಚಿಕೆ ಗಳಿಸಿದ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 44-30ರವರೆಗೆ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಗಳನ್ನಡಗಿಸುವ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪುರ್ಣ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 30ರಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಜೈತ್ರಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ರೋಮ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ನನ್ನು ರೋಮನ್ನರು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಈತ ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 27ರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ಇವನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಸೇವೆಗಾಗಿ ರೋಮನ್ ಸೆನೆಟ್ಟು ಇವನಿಗೆ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಎಂಬ ಗೌರವಸೂಚಕಬಿರುದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅಗಸ್ಟಸ್ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಚತುರತೆಯಿಂದ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿದ. ಇವನ್ನು ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಥಮ ನಾಗರಿಕನೆಂದು ಜನ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸಿಪೇಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಯುರೋಪು, ಆಫ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯ ಖಂಡಗಳ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು.
==ಆಡಳಿತ==
ಅಗಸ್ಟಸ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಡಳಿತಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ದಕ್ಷತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ರೋಮನ್ ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಗಳನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ರಕ್ಷಣಾಪಡೆಗಳನ್ನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮಪಡಿಸಲು ಅವನು ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜನಗಣತಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿದ. ಚಿಲ್ಲರೆ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ. ಕೈಗಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ. ಅನೇಕ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನೂ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಅನೇಕ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದುವು. ರೋಮನ್ನರ ಉಡಿಗೆತೊಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಮತಪದ್ಧತಿಗಳು ಸುಧಾರಿತವಾದವು; ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಿನೋದ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದುವು. ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡುವು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ದಂತೆ ಅನೇಕ ಮತಗಳು ರೋಮ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಪಡೆದುವು. ರೋಮನ್ನರು ಗ್ರೀಕ್, ಈಜಿಪ್್ಟ ಮತ್ತು ಯಹೂದಿ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ಲಿ ನೈತಿಕಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿತ್ತು; ರೋಮ್ ನಗರ ಸುಂದರವಾದ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದಲೂ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ಮನೋಹರವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದಲೂ ಭವ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಗೊಳಿಸಿ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕ್ಷೇಮ ಹಾಗೂ ಒಳಿತೇ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ಸನ ಗುರಿ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಆತ ಗಳಿಸಿದ್ದ. ಅವನನ್ನು ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಕನೆಂದೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯೆಂದೂ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪುಜಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶಾಲಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಪಂಗಡ ಮತ್ತು ಮತೀಯರಿಗೆ ಸಮಾನತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುವಂತಾಯಿತು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿತು.
==ರಾಜ್ಯ ಗಳಿಕೆ== 
[[File:Domus-augusti-2.jpg|right|thumb|350px|Fresco paintings inside the [[House of Augustus]], his residence during his reign as emperor]]
[[File:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|''The [[Battle of Actium]]'', by [[Laureys a Castro]], painted 1672, National Maritime Museum, London]]
ಸೀಸರನ ಕೊಲೆಯಾದ ಅನಂತರ ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಕಚ್ಚಾಟದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹದಿನೆಂಟು [[ವರ್ಷ]]ದ ಯುವಕನಾದ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ ತನ್ನ ಜಾಣತನ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರೋಮನರ ಮೆಚ್ಚಿಕೆ ಗಳಿಸಿದ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 44-30ರವರೆಗೆ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಗಳನ್ನಡಗಿಸುವ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪುರ್ಣ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 30ರಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಜೈತ್ರಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ರೋಮ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ನನ್ನು [[ರೋಮ್]] ನ್ನರು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. 
==ಯುಗ ಪ್ರವರ್ಥಕ==
ಈತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಅಗಸ್ಟಸ್ಯುಗವೆಂದೂ ರೋಮ್ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆಂದೂ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಗಸ್ಟಸ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜಕೀಯ ನಿಪುಣನೂ ಸುಧಾರಕನೂ ಆಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ಕಲೆಯನ್ನೂ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆ ಅತ್ಯಂತ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ಆ ಕಾಲದ ಮುಖ್ಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಈನಿಯಡ್ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ವರ್ಜಿಲ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಓವಿಡ್, ಹೊರೇಸ್ ಮೊದಲಾದವರೂ ಆ ಕಾಲದವರೇ. ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವ್ಯಾಕರಣ, ವೈದ್ಯ, ವ್ಯವಸಾಯ, ಚರಿತ್ರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.
44 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಿತಚಿಂತನೆಗಾಗಿ ದುಡಿದು, ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಸುಭದ್ರವಾದ ಆಡಳಿತವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕಲೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದೇವನೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದ.
==ಸುಧಾರಣೆಗಳು==
ಈತ ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 27ರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ಇವನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಸೇವೆಗಾಗಿ ರೋಮನ್ ಸೆನೆಟ್ಟು ಇವನಿಗೆ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಎಂಬ ಗೌರವಸೂಚಕಬಿರುದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅಗಸ್ಟಸ್ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಚತುರತೆಯಿಂದ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿದ. ಇವನ್ನು ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಥಮ ನಾಗರಿಕನೆಂದು ಜನ ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸಿಪೇಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ[[ ಯುರೋಪ್]], [[ಆಫ್ರಿಕಾ|ಆಫ್ರಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಏಷ್ಯ ಖಂಡ]]ಗಳ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು.
ಅಗಸ್ಟಸ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಡಳಿತಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ದಕ್ಷತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ರೋಮನ್ ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಗಳನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ರಕ್ಷಣಾಪಡೆಗಳನ್ನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾಗಿತ್ತು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮಪಡಿಸಲು ಅವನು ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜನಗಣತಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿದ. ಚಿಲ್ಲರೆ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ. [[ಕೈಗಾರಿಕೆ]] ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ. ಅನೇಕ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನೂ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಅನೇಕ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದುವು. ರೋಮನ್ನರ ಉಡಿಗೆತೊಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಮತಪದ್ಧತಿಗಳು ಸುಧಾರಿತವಾದವು; ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಿನೋದ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದುವು. ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡುವು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಮತಗಳು ರೋಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಪಡೆದುವು. ರೋಮನ್ನರು ಗ್ರೀಕ್, ಈಜಿಪ್್ಟ ಮತ್ತು ಯಹೂದಿ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿತ್ತು; ರೋಮ್ ನಗರ ಸುಂದರವಾದ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದಲೂ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ಮನೋಹರವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದಲೂ ಭವ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭವನಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಗೊಳಿಸಿ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
==ಹಿರಿಮೆ==
ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕ್ಷೇಮ ಹಾಗೂ ಒಳಿತೇ ಆಕ್ಟೇವಿಯಸ್ಸನ ಗುರಿ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಆತ ಗಳಿಸಿದ್ದ. ಅವನನ್ನು ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಕನೆಂದೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಯೆಂದೂ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪುಜಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಶಾಲಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಪಂಗಡ ಮತ್ತು ಮತೀಯರಿಗೆ ಸಮಾನತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುವಂತಾಯಿತು. ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ [[ಶಾಂತಿ]] ನೆಲೆಸಿತು.
==ಸುವರ್ಣಯುಗ==
ಈತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಅಗಸ್ಟಸ್‍ಯುಗವೆಂದೂ ರೋಮ್‍ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆಂದೂ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಗಸ್ಟಸ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜಕೀಯ ನಿಪುಣನೂ ಸುಧಾರಕನೂ ಆಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ಕಲೆಯನ್ನೂ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]]ವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವವನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್|ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆ]] ಅತ್ಯಂತ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ಆ ಕಾಲದ ಮುಖ್ಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಈನಿಯಡ್ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ವರ್ಜಿಲ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಓವಿಡ್, ಹೊರೇಸ್ ಮೊದಲಾದವರೂ ಆ ಕಾಲದವರೇ. ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು [[ವ್ಯಾಕರಣ]], ವೈದ್ಯ, [[ಕೃಷಿ|ವ್ಯವಸಾಯ]], ಚರಿತ್ರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.
44 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಿತಚಿಂತನೆಗಾಗಿ ದುಡಿದು, ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಸುಭದ್ರವಾದ ಆಡಳಿತವನ್ನೂ [[ಶಾಂತಿ]]ಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕಲೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದೇವನೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದ.  
== ಮೂಲಗಳು ==
&lt;references group=&quot;ಕನ್ನಡ &quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
==ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು==
;Primary sources
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html#45 Cassius Dio's Roman History: Books 45–56, English translation]
* [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?alt=August&amp;pnumber=30 Gallery of the Ancient Art: August]
* [http://janusquirinus.org/Octavian/humour.html Humor of Augustus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927130651/http://janusquirinus.org/Octavian/humour.html |date=2007-09-27 }}
* [http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html Life of Augustus] by [[Nicolaus of Damascus]], English translation
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Augustus*.html Suetonius' biography of Augustus, Latin text with English translation]
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Augustus/Res_Gestae/home.html The Res Gestae Divi Augusti] (The Deeds of Augustus, ''his own account'': complete Latin and Greek texts with facing English translation)
* [http://www.viajuliaaugusta.com/en/home.html The Via Iulia Augusta: road built by the Romans; constructed on the orders of Augustus between the 13–12 B.C.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117112806/http://www.viajuliaaugusta.com/en/home.html |date=2006-11-17 }}
;Secondary source material
* [http://www.academia.edu/6339880/Augustan_Legionaries '''Augustan Legionaries''']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829173428/http://www.academia.edu/6339880/Augustan_Legionaries |date=2016-08-29 }} - Augustus' legions and legionaries
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/augustus.shtml Augustus]—short biography at the BBC
* Brown, F. [http://cliojournal.wikispaces.com/The+Achievements+of+Augustus+Caesar The Achievements of Augustus Caesar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814201514/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Achievements+of+Augustus+Caesar |date=2017-08-14 }}, Clio History Journal, 2009.
* [http://www.historyguide.org/ancient/lecture12b.html &quot;Augustus Caesar and the Pax Romana&quot;]—essay by Steven Kreis about Augustus's legacy
* [http://www.roman-emperors.org/auggie.htm &quot;De Imperatoribus Romanis&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927115017/http://www.roman-emperors.org/auggie.htm |date=2017-09-27 }}—article about Augustus at Garrett G. Fagan's online encyclopedia of Roman Emperors
* [http://janusquirinus.org/Octavian/OctavianHome.html Octavian / Augustus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912095555/http://janusquirinus.org/Octavian/OctavianHome.html |date=2007-09-12 }}—pages by Yong-Ling Ow
* [http://www.civilization.org.uk/augustus Augustus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406155819/http://www.civilization.org.uk/augustus |date=2016-04-06 }} Why he is important - his place in world history
{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]
[[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]
[[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]]</text>
      <sha1>i8l493wc0zdmxtco5mdvje4c2skhnyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Country showdata</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16815</id>
    <revision>
      <id>1378051</id>
      <parentid>1071584</parentid>
      <timestamp>2025-12-22T09:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Paine Ellsworth</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>per edit request on talk page - include strategic force</comment>
      <origin>1378051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42887" sha1="7s5pj0b9rqcv7o0yx6rtg1qyaxaz394" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;__NOEDITSECTION__
{{documentation|content=
{{#if:{{{hatnote|}}}|{{{hatnote}}}}}
{{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{ROOTPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{ROOTPAGENAME}}}}}}
{{notice|image=Exclamationdiamond.svg|&lt;code&gt;Template:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}&lt;/code&gt; is an internal data container not intended to be transcluded directly. It is used indirectly by templates such as &lt;code&gt;[[Template:flag|flag]]&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;[[Template:flag icon|flag icon]]&lt;/code&gt;, and others.}}

{{ombox|text=This template is within the scope of '''[[Wikipedia:WikiProject Flag Template|WikiProject Flag Template]]''', a collaborative effort to maintain flag templates on Wikipedia.  A more thorough discussion of the flag template system, including parameters not described here, can be found on the project page.}}

[[File:{{{flag alias|Flag of None.svg}}}|thumb|{{#if:{{{flag link|}}} | See also: [[{{{flag link}}}]] | {{#ifexist: Flag of {{{alias}}} | See also: [[Flag of {{{alias}}}]] | }} }}]]

===Standard parameters===
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Parameter name&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Value&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Meaning&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;{{#if: {{{alias|}}} | &lt;code&gt;{{{alias}}}&lt;/code&gt; | &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''undefined!'''&lt;/span&gt; }}&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Main article name ([[{{{alias}}}]])&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{shortname alias|}}} |
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;shortname alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{shortname alias}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;''(optional)'' Display name to be used for the wikilink, if &lt;code&gt;alias&lt;/code&gt; is a disambiguated article name, for example&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;flag alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;{{#if: {{{flag alias|}}} | &lt;code&gt;{{{flag alias}}}&lt;/code&gt; | &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''undefined!'''&lt;/span&gt; }}&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Image name ([[:File:{{{flag alias}}}]], shown on right)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
{{#if: {{{var1|{{{flag alias-naval|{{{flag alias-marines|{{{flag alias-military|{{{flag alias-coast guard|{{{flag alias-navy|{{{flag alias-air force|{{{flag alias-space force|{{{flag alias-army|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |

===Flag variants===
{{#if:{{{flag link|}}} | {{details|{{{flag link}}}}} | {{#ifexist: Flag of {{{alias}}} | {{details|Flag of {{{alias}}}}} | }} }}
{{#ifeq:{{{variant|♦}}}|♦|{{red|Note: These variants cannot be used unless the line &lt;code&gt;{{!}} variant {{=}} {{(((}}variant{{!}}{{)))}}&lt;/code&gt; is added to this template.}}}}
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Label&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Flag image (40px)&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Image name&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{var1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var1}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var1}}}}}}|40px|{{{border-{{{var1}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var1}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var2}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var2}}}}}}|40px|{{{border-{{{var2}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var2}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var3}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var3}}}}}}|40px|{{{border-{{{var3}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var3}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var4}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var4}}}}}}|40px|{{{border-{{{var4}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var4}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var5}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var5}}}}}}|40px|{{{border-{{{var5}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var5}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var6|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var6}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var6}}}}}}|40px|{{{border-{{{var6}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var6}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var7|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var7}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var7}}}}}}|40px|{{{border-{{{var7}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var7}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var8|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var8}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var8}}}}}}|40px|{{{border-{{{var8}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var8}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var9|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var9}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var9}}}}}}|40px|{{{border-{{{var9}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var9}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var10|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var10}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var10}}}}}}|40px|{{{border-{{{var10}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var10}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var11|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var11}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var11}}}}}}|40px|{{{border-{{{var11}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var11}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var12|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var12}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var12}}}}}}|40px|{{{border-{{{var12}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var12}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var13|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var13}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var13}}}}}}|40px|{{{border-{{{var13}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var13}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var14|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var14}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var14}}}}}}|40px|{{{border-{{{var14}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var14}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var15|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var15}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var15}}}}}}|40px|{{{border-{{{var15}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var15}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var16|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var16}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var16}}}}}}|40px|{{{border-{{{var16}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var16}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var17|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var17}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var17}}}}}}|40px|{{{border-{{{var17}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var17}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var18|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var18}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var18}}}}}}|40px|{{{border-{{{var18}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var18}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var19|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var19}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var19}}}}}}|40px|{{{border-{{{var19}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var19}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var20|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var20}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var20}}}}}}|40px|{{{border-{{{var20}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var20}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var21|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var21}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var21}}}}}}|40px|{{{border-{{{var21}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var21}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var22|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var22}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var22}}}}}}|40px|{{{border-{{{var22}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var22}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var23|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var23}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var23}}}}}}|40px|{{{border-{{{var23}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var23}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var24|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var24}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var24}}}}}}|40px|{{{border-{{{var24}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var24}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var25|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var25}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var25}}}}}}|40px|{{{border-{{{var25}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var25}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var26|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var26}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var26}}}}}}|40px|{{{border-{{{var26}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var26}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var27|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var27}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var27}}}}}}|40px|{{{border-{{{var27}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var27}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var28|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var28}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var28}}}}}}|40px|{{{border-{{{var28}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var28}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var29|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var29}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var29}}}}}}|40px|{{{border-{{{var29}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var29}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var30|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var30}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var30}}}}}}|40px|{{{border-{{{var30}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var30}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var31|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var31}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var31}}}}}}|40px|{{{border-{{{var31}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var31}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var32|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var32}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var32}}}}}}|40px|{{{border-{{{var32}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var32}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var33|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var33}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var33}}}}}}|40px|{{{border-{{{var33}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var33}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var34|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var34}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var34}}}}}}|40px|{{{border-{{{var34}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var34}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var35|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var35}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var35}}}}}}|40px|{{{border-{{{var35}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var35}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var36|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var36}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var36}}}}}}|40px|{{{border-{{{var36}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var36}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var37|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var37}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var37}}}}}}|40px|{{{border-{{{var37}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var37}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var38|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var38}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var38}}}}}}|40px|{{{border-{{{var38}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var38}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var39|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var39}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var39}}}}}}|40px|{{{border-{{{var39}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var39}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var40|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var40}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var40}}}}}}|40px|{{{border-{{{var40}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var40}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-naval|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;naval&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-naval}}}|40px|{{{border-naval|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-naval}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-marines|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;marines&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-marines}}}|40px|{{{border-marines|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-marines}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-military|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;military&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-military}}}|40px|{{{border-military|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-military}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-coast guard|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;coast guard&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-coast guard}}}|40px|{{{border-coast guard|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-coast guard}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-navy|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;navy&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-navy}}}|40px|{{{border-navy|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-navy}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-air force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;air force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-air force}}}|40px|{{{border-air force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-air force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-space force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;space force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-space force}}}|40px|{{{border-space force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-space force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-army|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;army&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-army}}}|40px|{{{border-army|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-army}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-strategic force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;strategic force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-strategic force}}}|40px|{{{border-strategic force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-strategic force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
}}
{{#if: {{{redir1|}}} |

===Redirect aliases===
This template can also be used via an ''alias'' name (implemented as a redirect to this template):&lt;!--
--&gt;&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Alias name&lt;/th&gt;&lt;th&gt;{{tlx|flag|''alias''}} output&lt;/th&gt;&lt;th&gt;{{tlx|flag country|''alias''}} output&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{redir1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir1}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir1}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir1}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir1}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir2}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir2}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir2}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir2}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir3}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir3}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir3}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir3}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir4}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir4}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir4}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir4}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir5}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir5}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir5}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir5}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
See [{{fullurl:Special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAMEE}}|hidelinks=1&amp;hidetrans=1}} What links here] for a full list of redirects.
}}

===Example usage===
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{shortname alias|}}} |
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag country|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag country|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}} }}
{{#if: {{{var1|}}} |

====Using a flag variant====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{var1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|{{{var1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{var1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|{{{var1}}}}}
}}
{{#if: {{{redir1|}}} |

====Using a redirect alias====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{{redir1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag country|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag country|{{{redir1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{{redir1}}}}}
}}
{{#if: {{{flag alias-naval|}}}{{{link alias-naval|}}}{{{flag alias-air force|}}}{{{link alias-air force|}}}{{{flag alias-space force|}}}{{{link alias-space force|}}}{{{flag alias-army|}}}{{{link alias-army|}}}{{{flag alias-coast guard|}}}{{{link alias-coast guard|}}}{{{flag alias-military|}}}{{{link alias-military|}}}{{{flag alias-marines|}}}{{{link alias-marines|}}}{{{flag alias-strategic force|}}}{{{link alias-strategic force|}}} |

===Military ensigns===
{{#if: {{{flag alias-naval|}}} |
This template includes a naval flag variant that can be used with [[Template:Naval]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{naval|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{naval|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|naval}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|naval}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|naval}}
| {{#if: {{{link alias-naval|}}} |
This nation's naval flag is the same as its national flag, so [[Template:Naval]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{naval|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{naval|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-air force|}}} |{{break}}
This template includes an air force ensign flag variant that can be used with [[Template:Air force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{air force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{air force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|air force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|air force}}
| {{#if: {{{link alias-air force|}}} |{{break}}
This nation's air force ensign is the same as its national flag, so [[Template:Air force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{air force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{air force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-space force|}}} |{{break}}
This template includes a space force ensign flag variant that can be used with [[Template:Space force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{space force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{space force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|space force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|space force}}
| {{#if: {{{link alias-space force|}}} |{{break}}
This nation's space force flag is the same as its national flag, so [[Template:Space force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{space force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{space force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-marines|}}} |{{break}}
This template includes a marine ensign flag variant that can be used with [[Template:Marines]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{marines|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{marines|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|marines}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|marines}}
| {{#if: {{{link alias-marines|}}} |{{break}}
This nation's marine ensign is the same as its national flag, so [[Template:Marines]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{marines|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{marines|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-military|}}} |{{break}}
This template includes a marine ensign flag variant that can be used with [[Template:Armed forces]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Armed forces|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Armed forces|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|military}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|military}}
| {{#if: {{{link alias-military|}}} |{{break}}
This nation's military ensign is the same as its national flag, so [[Template: Armed forces]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Armed forces|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Armed forces|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-navy|}}} |{{break}}
This template includes an ensign flag variant that can be used with [[Template:Navy]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{navy|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{navy|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|navy}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|navy}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|navy}}
| {{#if: {{{link alias-navy|}}} |{{break}}
This nation's navy flag is the same as its national flag, so [[Template:Navy]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{navy|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{navy|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-coast guard|}}} |{{break}}
This template includes a coast guard ensign flag variant that can be used with [[Template:Coast guard]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{coast guard|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{coast guard|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|coast guard}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|coast guard}}
| {{#if: {{{link alias-coast guard|}}} |{{break}}
This nation's coast guard ensign is the same as its national flag, so [[Template:Coast guard]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{coast guard|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{coast guard|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-army|}}} |{{break}}
This template includes an army ensign flag variant that can be used with [[Template:Army]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{army|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{army|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|army}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|army}}
| {{#if: {{{link alias-army|}}} |{{break}}
This nation's army ensign is the same as its national flag, so [[Template:Army]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{army|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{army|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-strategic force|}}} |{{break}}
This template includes a strategic force ensign flag variant that can be used with [[Template:Strategic force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{strategic force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{strategic force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|strategic force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|strategic force}}
| {{#if: {{{link alias-strategic force|}}} |{{break}}
This nation's strategic force flag is the same as its national flag, so [[Template:Strategic force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{strategic force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{strategic force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}} }}
{{#if: {{{related1|}}} |

===Related templates===
Please see the following related &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; templates:
* [[Template:Country data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}&lt;!-- {{#if:{{{related1param|}}}|{{!}}{{{related1param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[Template:Country data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}&lt;!-- {{#if:{{{related2param|}}}|{{!}}{{{related2param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[Template:Country data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}&lt;!-- {{#if:{{{related3param|}}}|{{!}}{{{related3param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[Template:Country data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}&lt;!-- {{#if:{{{related4param|}}}|{{!}}{{{related4param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[Template:Country data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}&lt;!-- {{#if:{{{related5param|}}}|{{!}}{{{related5param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related6|}}} |
* [[Template:Country data {{{related6}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related6}}}&lt;!-- {{#if:{{{related6param|}}}|{{!}}{{{related6param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related7|}}} |
* [[Template:Country data {{{related7}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related7}}}&lt;!-- {{#if:{{{related7param|}}}|{{!}}{{{related7param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related8|}}} |
* [[Template:Country data {{{related8}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related8}}}&lt;!-- {{#if:{{{related8param|}}}|{{!}}{{{related8param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related9|}}} |
* [[Template:Country data {{{related9}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related9}}}&lt;!-- {{#if:{{{related9param|}}}|{{!}}{{{related9param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related10|}}} |
* [[Template:Country data {{{related10}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related10}}}&lt;!-- {{#if:{{{related10param|}}}|{{!}}{{{related10param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related11|}}} |
* [[Template:Country data {{{related11}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related11}}}&lt;!-- {{#if:{{{related11param|}}}|{{!}}{{{related11param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related12|}}} |
* [[Template:Country data {{{related12}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related12}}}&lt;!-- {{#if:{{{related12param|}}}|{{!}}{{{related12param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related13|}}} |
* [[Template:Country data {{{related13}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related13}}}&lt;!-- {{#if:{{{related13param|}}}|{{!}}{{{related13param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related14|}}} |
* [[Template:Country data {{{related14}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related14}}}&lt;!-- {{#if:{{{related14param|}}}|{{!}}{{{related14param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related15|}}} |
* [[Template:Country data {{{related15}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related15}}}&lt;!-- {{#if:{{{related15param|}}}|{{!}}{{{related15param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related16|}}} |
* [[Template:Country data {{{related16}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related16}}}&lt;!-- {{#if:{{{related16param|}}}|{{!}}{{{related16param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related17|}}} |
* [[Template:Country data {{{related17}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related17}}}&lt;!-- {{#if:{{{related17param|}}}|{{!}}{{{related17param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related18|}}} |
* [[Template:Country data {{{related18}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related18}}}&lt;!-- {{#if:{{{related18param|}}}|{{!}}{{{related18param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related19|}}} |
* [[Template:Country data {{{related19}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related19}}}&lt;!-- {{#if:{{{related19param|}}}|{{!}}{{{related19param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related20|}}} |
* [[Template:Country data {{{related20}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related20}}}&lt;!-- {{#if:{{{related20param|}}}|{{!}}{{{related20param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related21|}}} |
* [[Template:Country data {{{related21}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related21}}}&lt;!-- {{#if:{{{related21param|}}}|{{!}}{{{related21param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related22|}}} |
* [[Template:Country data {{{related22}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related22}}}&lt;!-- {{#if:{{{related22param|}}}|{{!}}{{{related22param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related23|}}} |
* [[Template:Country data {{{related23}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related23}}}&lt;!-- {{#if:{{{related23param|}}}|{{!}}{{{related23param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related24|}}} |
* [[Template:Country data {{{related24}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related24}}}&lt;!-- {{#if:{{{related24param|}}}|{{!}}{{{related24param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related25|}}} |
* [[Template:Country data {{{related25}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related25}}}&lt;!-- {{#if:{{{related25param|}}}|{{!}}{{{related25param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related26|}}} |
* [[Template:Country data {{{related26}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related26}}}&lt;!-- {{#if:{{{related26param|}}}|{{!}}{{{related26param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related27|}}} |
* [[Template:Country data {{{related27}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related27}}}&lt;!-- {{#if:{{{related27param|}}}|{{!}}{{{related27param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related28|}}} |
* [[Template:Country data {{{related28}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related28}}}&lt;!-- {{#if:{{{related28param|}}}|{{!}}{{{related28param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related29|}}} |
* [[Template:Country data {{{related29}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related29}}}&lt;!-- {{#if:{{{related29param|}}}|{{!}}{{{related29param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related30|}}} |
* [[Template:Country data {{{related30}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related30}}}&lt;!-- {{#if:{{{related30param|}}}|{{!}}{{{related30param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related31|}}} |
* [[Template:Country data {{{related31}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related31}}}&lt;!-- {{#if:{{{related31param|}}}|{{!}}{{{related31param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related32|}}} |
* [[Template:Country data {{{related32}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related32}}}&lt;!-- {{#if:{{{related32param|}}}|{{!}}{{{related32param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related33|}}} |
* [[Template:Country data {{{related33}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related33}}}&lt;!-- {{#if:{{{related33param|}}}|{{!}}{{{related33param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related34|}}} |
* [[Template:Country data {{{related34}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related34}}}&lt;!-- {{#if:{{{related34param|}}}|{{!}}{{{related34param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related35|}}} |
* [[Template:Country data {{{related35}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related35}}}&lt;!-- {{#if:{{{related35param|}}}|{{!}}{{{related35param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related36|}}} |
* [[Template:Country data {{{related36}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related36}}}&lt;!-- {{#if:{{{related36param|}}}|{{!}}{{{related36param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related37|}}} |
* [[Template:Country data {{{related37}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related37}}}&lt;!-- {{#if:{{{related37param|}}}|{{!}}{{{related37param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related38|}}} |
* [[Template:Country data {{{related38}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related38}}}&lt;!-- {{#if:{{{related38param|}}}|{{!}}{{{related38param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related39|}}} |
* [[Template:Country data {{{related39}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related39}}}&lt;!-- {{#if:{{{related39param|}}}|{{!}}{{{related39param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc |
{{#if:{{Suppress categories|{{{{FULLPAGENAME}}/doc}}}}|

===Other information===
}}
{{{{FULLPAGENAME}}/doc|alias={{{alias|}}}|cat={{{cat|}}}}}
}}}}

===TemplateData===
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;This template should not be used directly. It is used indirectly by flag templates such as Template:Flag and Template:Flag icon. See Category:Flag template system for a full list of flag templates and Wikipedia:WikiProject Flag Template for further documentation.&quot;,
  &quot;params&quot;: {}
}
&lt;/templatedata&gt;

{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}|&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|&lt;!--
  --&gt;[[Category:Country data template sandboxes|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]|&lt;!--
  --&gt;{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Country data templates with documentation subpage|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Uncategorized country data templates|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{size flag alias-{{{var1}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var2}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var3}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var4}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var5}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var6}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var7}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var8}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var9}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var10}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var11}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var12}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var13}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var14}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var15}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var16}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var17}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var18}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var19}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var20}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var21}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var22}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var23}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var24}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var25}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var26}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var27}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var28}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var29}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var30}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var31}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var32}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var33}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var34}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var35}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var36}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var37}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var38}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var39}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var40}}}|}}}{{{size flag alias-naval|}}}{{{size flag alias-marines|}}}{{{size flag alias-military|}}}{{{size flag alias-coast guard|}}}{{{size flag alias-navy|}}}{{{size flag alias-air force|}}}{{{size flag alias-space force|}}}{{{size flag alias-army|}}}{{{size flag alias-strategic force|}}}{{{size flag alias|}}}|[[Category:Country data templates with distinct default size|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;[[Category:All country data templates|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{shortname alias|}}}|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Country data templates with distinct shortname|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;{{#ifeq:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|Country data {{{alias}}}||&lt;!--
    --&gt;{{#ifeq:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|Country data {{{shortname alias}}}||&lt;!--
      --&gt;[[Category:Country data templates with distinct template name|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
      --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;{{#if:{{{flag alias|}}}||&lt;!--
      --&gt;[[Category:Country data templates without flag alias|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}]]&lt;!--
      --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}
|link box=This is the documentation for '''Template:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}'''. It is automatically generated by [[Template:Country showdata]].&lt;br /&gt;Editors can experiment in this template's {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|'''sandbox''' ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} edit] {{!}} [{{fullurl:Special:ComparePages|page1=Template:{{urlencode:{{BASEPAGENAME}}}}&amp;page2={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}}} diff])|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|[[{{FULLPAGENAME}}/sandbox|sandbox]] ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit}} edit] {{!}} [{{fullurl:Special:ComparePages|page1={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&amp;page2={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}/sandbox}} diff])|sandbox ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload-sandbox}} create] {{!}} [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/mirror&amp;summary=Create+sandbox+version+of+{{urlencode:[[{{FULLPAGENAME}}]]}}}} mirror])}}}} and {{#ifexist:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|[[{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|testcases]] ([{{fullurl:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|action=edit}} edit])|testcases ([{{fullurl:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|action=edit&amp;preload=Template%3ADocumentation%2Fpreload-testcases}} create])}} pages.&lt;br /&gt;Please {{purge|purge the cache}} after making any changes to this template.&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|&lt;!--
  --&gt;&lt;br /&gt;This template has a [[{{FULLPAGENAME}}/doc|/doc]] subpage for the purposes of [[WP:CAT|categories]] and documentation specific to this template.|&lt;!--
  --&gt;{{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|templateeditor=&lt;!--
    --&gt;&lt;br /&gt;This template is [[WP:PROTECT|{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|fully protected|template-protected}}]] and any [[WP:CAT|categories]] should be added to the template's [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/doc|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload}} /doc] subpage, which is not protected.|#default=&lt;!--
    --&gt;&lt;br /&gt;Any [[WP:CAT|categories]] should be added to the template's [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/doc|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload}} /doc] subpage, which does not exist yet.&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7s5pj0b9rqcv7o0yx6rtg1qyaxaz394</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378052</id>
      <parentid>1378051</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Country_showdata]]</comment>
      <origin>1378051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42887" sha1="7s5pj0b9rqcv7o0yx6rtg1qyaxaz394" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;__NOEDITSECTION__
{{documentation|content=
{{#if:{{{hatnote|}}}|{{{hatnote}}}}}
{{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{ROOTPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{ROOTPAGENAME}}}}}}
{{notice|image=Exclamationdiamond.svg|&lt;code&gt;Template:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}&lt;/code&gt; is an internal data container not intended to be transcluded directly. It is used indirectly by templates such as &lt;code&gt;[[Template:flag|flag]]&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;[[Template:flag icon|flag icon]]&lt;/code&gt;, and others.}}

{{ombox|text=This template is within the scope of '''[[Wikipedia:WikiProject Flag Template|WikiProject Flag Template]]''', a collaborative effort to maintain flag templates on Wikipedia.  A more thorough discussion of the flag template system, including parameters not described here, can be found on the project page.}}

[[File:{{{flag alias|Flag of None.svg}}}|thumb|{{#if:{{{flag link|}}} | See also: [[{{{flag link}}}]] | {{#ifexist: Flag of {{{alias}}} | See also: [[Flag of {{{alias}}}]] | }} }}]]

===Standard parameters===
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Parameter name&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Value&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Meaning&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;{{#if: {{{alias|}}} | &lt;code&gt;{{{alias}}}&lt;/code&gt; | &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''undefined!'''&lt;/span&gt; }}&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Main article name ([[{{{alias}}}]])&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{shortname alias|}}} |
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;shortname alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{shortname alias}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;''(optional)'' Display name to be used for the wikilink, if &lt;code&gt;alias&lt;/code&gt; is a disambiguated article name, for example&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;code&gt;flag alias&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;{{#if: {{{flag alias|}}} | &lt;code&gt;{{{flag alias}}}&lt;/code&gt; | &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''undefined!'''&lt;/span&gt; }}&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Image name ([[:File:{{{flag alias}}}]], shown on right)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
{{#if: {{{var1|{{{flag alias-naval|{{{flag alias-marines|{{{flag alias-military|{{{flag alias-coast guard|{{{flag alias-navy|{{{flag alias-air force|{{{flag alias-space force|{{{flag alias-army|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |

===Flag variants===
{{#if:{{{flag link|}}} | {{details|{{{flag link}}}}} | {{#ifexist: Flag of {{{alias}}} | {{details|Flag of {{{alias}}}}} | }} }}
{{#ifeq:{{{variant|♦}}}|♦|{{red|Note: These variants cannot be used unless the line &lt;code&gt;{{!}} variant {{=}} {{(((}}variant{{!}}{{)))}}&lt;/code&gt; is added to this template.}}}}
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Label&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Flag image (40px)&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Image name&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{var1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var1}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var1}}}}}}|40px|{{{border-{{{var1}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var1}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var2}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var2}}}}}}|40px|{{{border-{{{var2}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var2}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var3}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var3}}}}}}|40px|{{{border-{{{var3}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var3}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var4}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var4}}}}}}|40px|{{{border-{{{var4}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var4}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var5}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var5}}}}}}|40px|{{{border-{{{var5}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var5}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var6|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var6}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var6}}}}}}|40px|{{{border-{{{var6}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var6}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var7|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var7}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var7}}}}}}|40px|{{{border-{{{var7}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var7}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var8|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var8}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var8}}}}}}|40px|{{{border-{{{var8}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var8}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var9|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var9}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var9}}}}}}|40px|{{{border-{{{var9}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var9}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var10|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var10}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var10}}}}}}|40px|{{{border-{{{var10}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var10}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var11|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var11}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var11}}}}}}|40px|{{{border-{{{var11}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var11}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var12|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var12}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var12}}}}}}|40px|{{{border-{{{var12}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var12}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var13|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var13}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var13}}}}}}|40px|{{{border-{{{var13}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var13}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var14|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var14}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var14}}}}}}|40px|{{{border-{{{var14}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var14}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var15|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var15}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var15}}}}}}|40px|{{{border-{{{var15}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var15}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var16|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var16}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var16}}}}}}|40px|{{{border-{{{var16}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var16}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var17|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var17}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var17}}}}}}|40px|{{{border-{{{var17}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var17}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var18|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var18}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var18}}}}}}|40px|{{{border-{{{var18}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var18}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var19|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var19}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var19}}}}}}|40px|{{{border-{{{var19}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var19}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var20|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var20}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var20}}}}}}|40px|{{{border-{{{var20}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var20}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var21|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var21}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var21}}}}}}|40px|{{{border-{{{var21}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var21}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var22|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var22}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var22}}}}}}|40px|{{{border-{{{var22}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var22}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var23|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var23}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var23}}}}}}|40px|{{{border-{{{var23}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var23}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var24|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var24}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var24}}}}}}|40px|{{{border-{{{var24}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var24}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var25|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var25}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var25}}}}}}|40px|{{{border-{{{var25}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var25}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var26|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var26}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var26}}}}}}|40px|{{{border-{{{var26}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var26}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var27|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var27}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var27}}}}}}|40px|{{{border-{{{var27}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var27}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var28|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var28}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var28}}}}}}|40px|{{{border-{{{var28}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var28}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var29|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var29}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var29}}}}}}|40px|{{{border-{{{var29}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var29}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var30|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var30}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var30}}}}}}|40px|{{{border-{{{var30}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var30}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var31|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var31}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var31}}}}}}|40px|{{{border-{{{var31}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var31}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var32|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var32}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var32}}}}}}|40px|{{{border-{{{var32}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var32}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var33|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var33}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var33}}}}}}|40px|{{{border-{{{var33}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var33}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var34|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var34}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var34}}}}}}|40px|{{{border-{{{var34}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var34}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var35|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var35}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var35}}}}}}|40px|{{{border-{{{var35}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var35}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var36|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var36}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var36}}}}}}|40px|{{{border-{{{var36}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var36}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var37|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var37}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var37}}}}}}|40px|{{{border-{{{var37}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var37}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var38|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var38}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var38}}}}}}|40px|{{{border-{{{var38}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var38}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var39|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var39}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var39}}}}}}|40px|{{{border-{{{var39}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var39}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{var40|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{var40}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{var40}}}}}}|40px|{{{border-{{{var40}}}|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-{{{var40}}}}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-naval|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;naval&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-naval}}}|40px|{{{border-naval|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-naval}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-marines|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;marines&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-marines}}}|40px|{{{border-marines|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-marines}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-military|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;military&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-military}}}|40px|{{{border-military|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-military}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-coast guard|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;coast guard&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-coast guard}}}|40px|{{{border-coast guard|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-coast guard}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-navy|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;navy&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-navy}}}|40px|{{{border-navy|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-navy}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-air force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;air force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-air force}}}|40px|{{{border-air force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-air force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-space force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;space force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-space force}}}|40px|{{{border-space force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-space force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-army|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;army&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-army}}}|40px|{{{border-army|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-army}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-strategic force|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;strategic force&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-strategic force}}}|40px|{{{border-strategic force|{{{border|border}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{flag alias-strategic force}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
}}
{{#if: {{{redir1|}}} |

===Redirect aliases===
This template can also be used via an ''alias'' name (implemented as a redirect to this template):&lt;!--
--&gt;&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Alias name&lt;/th&gt;&lt;th&gt;{{tlx|flag|''alias''}} output&lt;/th&gt;&lt;th&gt;{{tlx|flag country|''alias''}} output&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{redir1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir1}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir1}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir1}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir1}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir2}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir2}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir2}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir2}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir3}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir3}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir3}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir3}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir4}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir4}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir4}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir4}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{redir5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{redir5}}}&lt;/code&gt; (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Template:Country data {{{redir5}}}|redirect=no}} view]&lt;/span&gt;)&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag|{{{redir5}}}}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{flag country|{{{redir5}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
See [{{fullurl:Special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAMEE}}|hidelinks=1&amp;hidetrans=1}} What links here] for a full list of redirects.
}}

===Example usage===
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{shortname alias|}}} |
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag country|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag country|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}} }}
{{#if: {{{var1|}}} |

====Using a flag variant====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{var1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|{{{var1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{var1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|{{{var1}}}}}
}}
{{#if: {{{redir1|}}} |

====Using a redirect alias====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{{redir1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag country|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag country|{{{redir1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag|&lt;/nowiki&gt;{{{redir1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag|{{{redir1}}}}}
}}
{{#if: {{{flag alias-naval|}}}{{{link alias-naval|}}}{{{flag alias-air force|}}}{{{link alias-air force|}}}{{{flag alias-space force|}}}{{{link alias-space force|}}}{{{flag alias-army|}}}{{{link alias-army|}}}{{{flag alias-coast guard|}}}{{{link alias-coast guard|}}}{{{flag alias-military|}}}{{{link alias-military|}}}{{{flag alias-marines|}}}{{{link alias-marines|}}}{{{flag alias-strategic force|}}}{{{link alias-strategic force|}}} |

===Military ensigns===
{{#if: {{{flag alias-naval|}}} |
This template includes a naval flag variant that can be used with [[Template:Naval]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{naval|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{naval|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|naval}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|naval}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|naval}}
| {{#if: {{{link alias-naval|}}} |
This nation's naval flag is the same as its national flag, so [[Template:Naval]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{naval|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{naval|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-air force|}}} |{{break}}
This template includes an air force ensign flag variant that can be used with [[Template:Air force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{air force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{air force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|air force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|air force}}
| {{#if: {{{link alias-air force|}}} |{{break}}
This nation's air force ensign is the same as its national flag, so [[Template:Air force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{air force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{air force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-space force|}}} |{{break}}
This template includes a space force ensign flag variant that can be used with [[Template:Space force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{space force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{space force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|space force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|space force}}
| {{#if: {{{link alias-space force|}}} |{{break}}
This nation's space force flag is the same as its national flag, so [[Template:Space force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{space force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{space force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-marines|}}} |{{break}}
This template includes a marine ensign flag variant that can be used with [[Template:Marines]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{marines|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{marines|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|marines}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|marines}}
| {{#if: {{{link alias-marines|}}} |{{break}}
This nation's marine ensign is the same as its national flag, so [[Template:Marines]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{marines|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{marines|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-military|}}} |{{break}}
This template includes a marine ensign flag variant that can be used with [[Template:Armed forces]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Armed forces|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Armed forces|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|military}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|military}}
| {{#if: {{{link alias-military|}}} |{{break}}
This nation's military ensign is the same as its national flag, so [[Template: Armed forces]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Armed forces|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Armed forces|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-navy|}}} |{{break}}
This template includes an ensign flag variant that can be used with [[Template:Navy]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{navy|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{navy|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|navy}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|navy}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|navy}}
| {{#if: {{{link alias-navy|}}} |{{break}}
This nation's navy flag is the same as its national flag, so [[Template:Navy]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{navy|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{navy|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-coast guard|}}} |{{break}}
This template includes a coast guard ensign flag variant that can be used with [[Template:Coast guard]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{coast guard|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{coast guard|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|coast guard}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|coast guard}}
| {{#if: {{{link alias-coast guard|}}} |{{break}}
This nation's coast guard ensign is the same as its national flag, so [[Template:Coast guard]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{coast guard|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{coast guard|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-army|}}} |{{break}}
This template includes an army ensign flag variant that can be used with [[Template:Army]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{army|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{army|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|army}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|army}}
| {{#if: {{{link alias-army|}}} |{{break}}
This nation's army ensign is the same as its national flag, so [[Template:Army]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{army|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{army|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{flag alias-strategic force|}}} |{{break}}
This template includes a strategic force ensign flag variant that can be used with [[Template:Strategic force]]:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{strategic force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{strategic force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{flag icon|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;|strategic force}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{flag icon|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}|strategic force}}
| {{#if: {{{link alias-strategic force|}}} |{{break}}
This nation's strategic force flag is the same as its national flag, so [[Template:Strategic force]] produces the following:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{strategic force|&lt;/nowiki&gt;{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{strategic force|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}
}}}} }}
{{#if: {{{related1|}}} |

===Related templates===
Please see the following related &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; templates:
* [[Template:Country data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}&lt;!-- {{#if:{{{related1param|}}}|{{!}}{{{related1param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[Template:Country data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}&lt;!-- {{#if:{{{related2param|}}}|{{!}}{{{related2param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[Template:Country data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}&lt;!-- {{#if:{{{related3param|}}}|{{!}}{{{related3param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[Template:Country data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}&lt;!-- {{#if:{{{related4param|}}}|{{!}}{{{related4param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[Template:Country data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}&lt;!-- {{#if:{{{related5param|}}}|{{!}}{{{related5param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related6|}}} |
* [[Template:Country data {{{related6}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related6}}}&lt;!-- {{#if:{{{related6param|}}}|{{!}}{{{related6param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related7|}}} |
* [[Template:Country data {{{related7}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related7}}}&lt;!-- {{#if:{{{related7param|}}}|{{!}}{{{related7param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related8|}}} |
* [[Template:Country data {{{related8}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related8}}}&lt;!-- {{#if:{{{related8param|}}}|{{!}}{{{related8param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related9|}}} |
* [[Template:Country data {{{related9}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related9}}}&lt;!-- {{#if:{{{related9param|}}}|{{!}}{{{related9param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related10|}}} |
* [[Template:Country data {{{related10}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related10}}}&lt;!-- {{#if:{{{related10param|}}}|{{!}}{{{related10param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related11|}}} |
* [[Template:Country data {{{related11}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related11}}}&lt;!-- {{#if:{{{related11param|}}}|{{!}}{{{related11param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related12|}}} |
* [[Template:Country data {{{related12}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related12}}}&lt;!-- {{#if:{{{related12param|}}}|{{!}}{{{related12param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related13|}}} |
* [[Template:Country data {{{related13}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related13}}}&lt;!-- {{#if:{{{related13param|}}}|{{!}}{{{related13param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related14|}}} |
* [[Template:Country data {{{related14}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related14}}}&lt;!-- {{#if:{{{related14param|}}}|{{!}}{{{related14param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related15|}}} |
* [[Template:Country data {{{related15}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related15}}}&lt;!-- {{#if:{{{related15param|}}}|{{!}}{{{related15param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related16|}}} |
* [[Template:Country data {{{related16}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related16}}}&lt;!-- {{#if:{{{related16param|}}}|{{!}}{{{related16param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related17|}}} |
* [[Template:Country data {{{related17}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related17}}}&lt;!-- {{#if:{{{related17param|}}}|{{!}}{{{related17param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related18|}}} |
* [[Template:Country data {{{related18}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related18}}}&lt;!-- {{#if:{{{related18param|}}}|{{!}}{{{related18param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related19|}}} |
* [[Template:Country data {{{related19}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related19}}}&lt;!-- {{#if:{{{related19param|}}}|{{!}}{{{related19param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related20|}}} |
* [[Template:Country data {{{related20}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related20}}}&lt;!-- {{#if:{{{related20param|}}}|{{!}}{{{related20param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related21|}}} |
* [[Template:Country data {{{related21}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related21}}}&lt;!-- {{#if:{{{related21param|}}}|{{!}}{{{related21param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related22|}}} |
* [[Template:Country data {{{related22}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related22}}}&lt;!-- {{#if:{{{related22param|}}}|{{!}}{{{related22param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related23|}}} |
* [[Template:Country data {{{related23}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related23}}}&lt;!-- {{#if:{{{related23param|}}}|{{!}}{{{related23param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related24|}}} |
* [[Template:Country data {{{related24}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related24}}}&lt;!-- {{#if:{{{related24param|}}}|{{!}}{{{related24param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related25|}}} |
* [[Template:Country data {{{related25}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related25}}}&lt;!-- {{#if:{{{related25param|}}}|{{!}}{{{related25param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related26|}}} |
* [[Template:Country data {{{related26}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related26}}}&lt;!-- {{#if:{{{related26param|}}}|{{!}}{{{related26param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related27|}}} |
* [[Template:Country data {{{related27}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related27}}}&lt;!-- {{#if:{{{related27param|}}}|{{!}}{{{related27param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related28|}}} |
* [[Template:Country data {{{related28}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related28}}}&lt;!-- {{#if:{{{related28param|}}}|{{!}}{{{related28param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related29|}}} |
* [[Template:Country data {{{related29}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related29}}}&lt;!-- {{#if:{{{related29param|}}}|{{!}}{{{related29param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related30|}}} |
* [[Template:Country data {{{related30}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related30}}}&lt;!-- {{#if:{{{related30param|}}}|{{!}}{{{related30param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related31|}}} |
* [[Template:Country data {{{related31}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related31}}}&lt;!-- {{#if:{{{related31param|}}}|{{!}}{{{related31param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related32|}}} |
* [[Template:Country data {{{related32}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related32}}}&lt;!-- {{#if:{{{related32param|}}}|{{!}}{{{related32param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related33|}}} |
* [[Template:Country data {{{related33}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related33}}}&lt;!-- {{#if:{{{related33param|}}}|{{!}}{{{related33param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related34|}}} |
* [[Template:Country data {{{related34}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related34}}}&lt;!-- {{#if:{{{related34param|}}}|{{!}}{{{related34param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related35|}}} |
* [[Template:Country data {{{related35}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related35}}}&lt;!-- {{#if:{{{related35param|}}}|{{!}}{{{related35param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related36|}}} |
* [[Template:Country data {{{related36}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related36}}}&lt;!-- {{#if:{{{related36param|}}}|{{!}}{{{related36param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related37|}}} |
* [[Template:Country data {{{related37}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related37}}}&lt;!-- {{#if:{{{related37param|}}}|{{!}}{{{related37param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related38|}}} |
* [[Template:Country data {{{related38}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related38}}}&lt;!-- {{#if:{{{related38param|}}}|{{!}}{{{related38param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related39|}}} |
* [[Template:Country data {{{related39}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:33em;&quot;&gt;{{flag|{{{related39}}}&lt;!-- {{#if:{{{related39param|}}}|{{!}}{{{related39param}}}}} --&gt;}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc |
{{#if:{{Suppress categories|{{{{FULLPAGENAME}}/doc}}}}|

===Other information===
}}
{{{{FULLPAGENAME}}/doc|alias={{{alias|}}}|cat={{{cat|}}}}}
}}}}

===TemplateData===
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;This template should not be used directly. It is used indirectly by flag templates such as Template:Flag and Template:Flag icon. See Category:Flag template system for a full list of flag templates and Wikipedia:WikiProject Flag Template for further documentation.&quot;,
  &quot;params&quot;: {}
}
&lt;/templatedata&gt;

{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}|&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|&lt;!--
  --&gt;[[Category:Country data template sandboxes|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]|&lt;!--
  --&gt;{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Country data templates with documentation subpage|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Uncategorized country data templates|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{size flag alias-{{{var1}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var2}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var3}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var4}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var5}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var6}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var7}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var8}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var9}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var10}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var11}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var12}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var13}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var14}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var15}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var16}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var17}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var18}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var19}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var20}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var21}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var22}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var23}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var24}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var25}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var26}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var27}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var28}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var29}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var30}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var31}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var32}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var33}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var34}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var35}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var36}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var37}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var38}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var39}}}|}}}{{{size flag alias-{{{var40}}}|}}}{{{size flag alias-naval|}}}{{{size flag alias-marines|}}}{{{size flag alias-military|}}}{{{size flag alias-coast guard|}}}{{{size flag alias-navy|}}}{{{size flag alias-air force|}}}{{{size flag alias-space force|}}}{{{size flag alias-army|}}}{{{size flag alias-strategic force|}}}{{{size flag alias|}}}|[[Category:Country data templates with distinct default size|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;[[Category:All country data templates|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{shortname alias|}}}|&lt;!--
    --&gt;[[Category:Country data templates with distinct shortname|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;{{#ifeq:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|Country data {{{alias}}}||&lt;!--
    --&gt;{{#ifeq:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|Country data {{{shortname alias}}}||&lt;!--
      --&gt;[[Category:Country data templates with distinct template name|{{{cat|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}}}}]]&lt;!--
      --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;{{#if:{{{flag alias|}}}||&lt;!--
      --&gt;[[Category:Country data templates without flag alias|{{#invoke:String|replace|{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}|^%w+ data |||false}}]]&lt;!--
      --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}
|link box=This is the documentation for '''Template:{{{demopagename|{{PAGENAME}}}}}'''. It is automatically generated by [[Template:Country showdata]].&lt;br /&gt;Editors can experiment in this template's {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|'''sandbox''' ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} edit] {{!}} [{{fullurl:Special:ComparePages|page1=Template:{{urlencode:{{BASEPAGENAME}}}}&amp;page2={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}}} diff])|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|[[{{FULLPAGENAME}}/sandbox|sandbox]] ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit}} edit] {{!}} [{{fullurl:Special:ComparePages|page1={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&amp;page2={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}/sandbox}} diff])|sandbox ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload-sandbox}} create] {{!}} [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/sandbox|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/mirror&amp;summary=Create+sandbox+version+of+{{urlencode:[[{{FULLPAGENAME}}]]}}}} mirror])}}}} and {{#ifexist:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|[[{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|testcases]] ([{{fullurl:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|action=edit}} edit])|testcases ([{{fullurl:{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|Template:{{BASEPAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}}}/testcases|action=edit&amp;preload=Template%3ADocumentation%2Fpreload-testcases}} create])}} pages.&lt;br /&gt;Please {{purge|purge the cache}} after making any changes to this template.&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|&lt;!--
  --&gt;&lt;br /&gt;This template has a [[{{FULLPAGENAME}}/doc|/doc]] subpage for the purposes of [[WP:CAT|categories]] and documentation specific to this template.|&lt;!--
  --&gt;{{#switch:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|templateeditor=&lt;!--
    --&gt;&lt;br /&gt;This template is [[WP:PROTECT|{{#ifeq:{{PROTECTIONLEVEL:edit}}|sysop|fully protected|template-protected}}]] and any [[WP:CAT|categories]] should be added to the template's [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/doc|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload}} /doc] subpage, which is not protected.|#default=&lt;!--
    --&gt;&lt;br /&gt;Any [[WP:CAT|categories]] should be added to the template's [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/doc|action=edit&amp;preload=Template:Country_showdata/preload}} /doc] subpage, which does not exist yet.&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7s5pj0b9rqcv7o0yx6rtg1qyaxaz394</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಾಂಚಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17382</id>
    <revision>
      <id>1378080</id>
      <parentid>1361227</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54891" sha1="4geq1eokmjqnplhaesn23fu391jcj17" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction
&lt;!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --&gt;
|native_name     = ರಾಂಚಿ
|type          = capital
|latd          = 23.35
|longd          = 85.33
|skyline                 =
|skyline_caption         = View of Ranchi
|locator_position = right
|state_name = Jharkhand
|altitude_m  = 629
|population_as_of = 2019
|population_total = 2568538
|area_magnitude = 
|area_km2 =  652.02
|area_sq_mi =
|population_density_km2 = auto
|area_telephone = 0651
|postal_code = 834001
|vehicle_registration code = JH 01
|official website = www.ranchi.nic.in
|railways station codes = RNC for Ranchi Jn and HTE for Hatia
|footnotes =
}}
'''ರಾಂಚಿ'''ಯು {{audio|Ranchi.ogg|pronunciation}} ({{Lang-hi|राँची}}) ([[Bengali]]:&lt;big&gt;রাঁচি&lt;/big&gt;) ([[Urdu]]:&lt;big&gt;رانچی&lt;/big&gt;) [[ಬಂಗಾಲಿ]] &lt;big&gt;রাঁচি&lt;/big&gt;) ([[ಉರ್ದು]]:&lt;big&gt;رانچی&lt;/big&gt;), [[ಭಾರತ]]ದ [[ಜಾರ್ಖಂಡ್]] [[ರಾಜ್ಯ]]ದ [[ರಾಜಧಾನಿ ನಗರ]]. ದಕ್ಷಿಣ ಬಿಹಾರ,ಉತ್ತರ ಒಡಿಶಾ,ಪಶ್ಚಿಮದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಲ್ ಹಾಗು ಈಗಿರುವ ಪೂರ್ವದ ಛತ್ತೀಸಗಢ್ ಗಳಲ್ಲಿನ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯ &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://country-studies.com/india/jharkhand-movement.htmll | title=Jharkhand Movement | publisher=Country Studies | accessdate=2009-05-07 | archive-date=2011-07-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110708194737/http://country-studies.com/india/jharkhand-movement.htmll | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಚಳವಳಿಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಜಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು 15ನವೆಂಬರ್ 2000ರಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ವಿಭಾಗೀಕರಣದ [[ಛೋಟಾ ನಾಗಪುರ್]] ಮತ್ತು ಸಂತಾಲ್ [[ಪರ್ಗನಾಸ್]] ಗಳ ಮೂಲಕ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಖನಿಜ ಸಂಪತ್ತಿನ 40%ರಷ್ಟು [[ಜಾರ್ಖಂಡ]]ದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು 50%ರಷ್ಟು ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆ ಇದ್ದರೆ ಇಡೀ ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 18%ರಷ್ಟಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಂಚಿಯನ್ನು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಈಸ್ಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ರಾಂಚಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಹಕ್ಕಿವೊಂದರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ 1927ರ ಮುಂಚೆ(ರಾಂಚಿ) ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಚಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೊದಲು ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ದೊರಂಡಾ('ದುರಾನ್' 'दुरङ' ಅಂದರೆ ಹಾಡು/ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ&amp;amp; 'ದ ಅಹ' 'दअः' ಅಂದರೆ ಜಲಸಂಪತ್ತು - ಮುಂಡರಿ ಭಾಷೆಯ ಶಬ್ದಗಳು),ಇದರ ಮಧ್ಯೆ ಹಿನೂ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೂ ನದಿ ತೀರ ಪ್ರದೇಶವು ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾವಲಿನ ಸ್ಥಳವೆನ್ನಬಹುದು. ಈಗಿನ ಹಳೆಯ ರಾಂಚಿಯನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆರ್ಚಿ ಹಳ್ಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತಿತ್ತು. ರಾಂಚಿಯು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಪ್ರಬಲ ರಾಜಕೀಯ,ವಾಣಿಜ್ಯ,ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವೆನಿಸಿದೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
{{main|History of Ranchi district}}
ರಾಂಚಿಯು [[ರಾಂಚಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ, ಮೊದಲು ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರು ಲೊಹರ್ ದಾಗಾ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಹಳೆಯ ಹಿಲ್ಲೆಯು ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ Kol 1831-32ರಲ್ಲಿ ತಲೆ ಎತ್ತುತ್ತಿರುವಾಗ ಈ ಹಳೆ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅಬಂದಿತು. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು 1899ರಲ್ಲಿ ಲೊಹರ್ ದಾಂಗಾದಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಈ ಪುಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿಯು ಇಂದು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದು ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಕ್ಕಿ &quot;ರಿಂಚಿ&quot; ಬಹುತೇಕ &quot;ಪಹಾಡಿ ಮಂದಿರ್ ಪ್ರಿಮೈಸಿಸ್ &quot;ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ.ಇದು ಪವಿತ್ರವಾದ ಹಕ್ಕಿ ಕೆಲವು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ.

== ಭೂಗೋಳ ==

ರಾಂಚಿಯು ಇದರಲ್ಲಿ {{Coord|23.35|N|85.33|E|}}ಅಸ್ತಿತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Ranchi.html |title=ಫಾಲಿಂಗ್ ರೇನ್ ಜಿನೊಮಿಕ್ಸ್, Inc - ರಾಂಚಿ |access-date=2010-06-02 |archive-date=2025-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114081600/http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Ranchi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಒಟ್ಟು ರಾಂಚಿ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಪ್ರದೇಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು 141ಚದರ್ ಕಿಲೊಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ನಗರವು ಸುಮಾರು 629ಮೀಟರ್ ನಷ್ಟುMSLನಿಂದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕಿದೆ.

ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ರಾಂಚಿಯು [[ಛೋಟಾ ನಾಗಪುರ್ ದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ.ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಂಚಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ.ಇದನ್ನು&quot;ಜಲಪಾತಗಳ ನಗರ&quot; ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಜಲಪಾತಗಳೆಂದರೆ ದಶಮ್ ,[[ಹುಂಡ್ರು]],[[ಜೊನ್ಹಾ ಫಾಲ್ಸ್]] ,ಹಿರ್ನಿ ಮತ್ತು ಪಂಚಘಾಟ್ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸದಾಕಾಲವೂ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುಗಳು.

ಸುವರ್ಣರೇಖಾ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ನದಿಯ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಾಗಿವೆ. [[ಕಂಕೆ]],ರುಕ್ಕಾ ಮತ್ತು ಹತಿಯಾ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ನೀರು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಂಚಿಯು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶ.ಇದರಲ್ಲಿರುವ ದಟ್ಟಾರಣ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನಿಸಿವೆ.ರಾಜ್ಯದ ಇನ್ನುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದರ ಹವಾಗುಣ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದದ್ದು.

ರಾಂಚಿಯು ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳಿಗೆ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನವೆನಿಸಿದೆ.ನಗರ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಸುಮಾರು10 ಜಲಪಾತಗಳಿವೆ,ಇವು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಜಲಪಾತಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಉಳಿದೆಡೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಪಡೆದಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜೊಹ್ನಾ ಫಾಲ್ಸ್ ,ಹುಂಡ್ರು ಫಾಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು.
ಮಹಾರಾಜಾ ನಿಶಾಂತ ಶುಕ್ಲಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ ಶುಕ್ಲಾ ಇದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಂತರ ಈಗ್ರುವ ನೂತನ ರಾಂಚಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವಾಪಸಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ನಗರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದರು,ರಾಂಚಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ನಗರಕ್ಕೂ ಸಟಿ ಸಾಟಿ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಬೆಳೆಸಲು ಪಣ ತೊಟ್ಟರು.

== ಹವಾಗುಣ ==
{{climate chart
|Ranchi
|10.1|22.8|22.5
|12.5|25.6|29.9
|17.0|31.0|26.6
|21.5|35.5|31.7
|23.6|37.2|54.5
|23.8|33.6|199.3
|22.5|29.0|345.9
|22.3|28.6|329.1
|21.7|28.7|282.2
|18.9|28.2|89.2
|14.1|25.7|8.7
|10.2|23.0|6.1
|source = [http://www.imd.gov.in/section/climate/ranchi2.htm IMD]
|float=right
|clear=none
}}
ರಾಂಚಿಯು ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯದ ಹವಾಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ,ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕತೆಯು ಸುತ್ತಲೂ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಹವಾಗುಣಹೊಂದಿದೆ.ಅವಿಭಜಿತ ಬಿಹಾರದ ಬೇಸಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿಯೂ ಹೌದು./ ಉಷ್ಣತೆಯ(ತಾಪಮಾನದ) ಪ್ರಮಾಣವು ಗರಿಷ್ಟ42 ರಿಂದ 20&amp;nbsp;°C ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 25ರಿಂದ 5&amp;nbsp;°Cವರೆಗೆ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆ ಪ್ರಮಾಣವು1430ಮಿಲಿಮೀಟರ್ (56.34 ಇಂಚ್) ಜೂನ್ ನಿಂದ ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಮಟ್ಟವು ಸುಮಾರು 1,100ಮಿಲಿಮೀಟರ.

== ಜನಸಾಂದ್ರತೆ ==

ಇತ್ತೀಚಿನ '''2001ರ ಭಾರತ ಗಣತಿ''' ಯ ಪ್ರಕಾರ ರಾಂಚಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು'''846,454''' ರಷ್ಟಿದೆ. ಈ ಮತದಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ 53%ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 47%ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾಲಿದೆ. ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 74%ರಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಇದೆ.ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ 59.5%ಕ್ಕಿಂತಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.ಪುರುಷರದು 80%,ಮಹಿಳೆಯರುದು 68%ರಷ್ಟು. ರಾಂಚಿಯ 13% ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 6ವರ್ಷದೊಳಗಿನವರಿದ್ದಾರೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯವು 2000ರಲ್ಲಿ ರಚಿತಗೊಂಡ ನಂತರ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಒಮ್ಮೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಉದ್ಯೋಗವಕಾಶಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಕಛೇರಿಗಳ ಪ್ರಾರಂಭವು,ಅಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು,ಮಾರಾಟ ಕಂಪನಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಯಿಂದ ಜನರ ಧಾರಾಳ ವಲಸೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ರಾಂಚಿಯು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಹುವರ್ಣೀಯ ಜನರ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆನಿಸಿದೆ.ದೇಶದ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವ್ನೋಪಾಯ ಕಂದುಕೊಡಿದ್ದಾರೆ.ಇದೊಂದು ಕಾಸ್ಮಾಪೊಲಿಟನ್ ನಾಡಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 11ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ಅಂದಾಜಿದೆ.  ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರದಿಂದಾಗಿ ಅದರ ಅಹಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.

== ಶಿಕ್ಷಣ ==

'''ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು'''

ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ,ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ. ಭಾರತದ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನಂಬರ್ 1ಶಿಕ್ಷಣ ಕಂಪನಿ ಎಜುಕೊಂಪ್ ತನ್ನ &quot;ರೂಟ್ಸ್ ಟು ವಿಂಗ್ಸ್ &quot;ನ್ನು ತೆರೆದಿದೆ.[http://www.rootstowings.in/ ರೂಟ್ಸ್ ಟು ವಿಂಗ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928161946/http://rootstowings.in/ |date=2010-09-28 }},ಬರಿಯತು ರೋಡ್ ರಾಂಚಿ ಅಲ್ಲದೇ ಇನ್ನುಳಿದ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಲೆಗಳೆಂದರೆ LEBB ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ,SS ದೊರಂಡಾ ಗರ್ಲ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಛೋಟಾನಾಗಪುರ್ ಗರ್ಲ್ಸ್  ಸ್ಕೂಲ್, ಬಾಲಿಕಾ ಶಿಕ್ಷಾ ಭವನ, ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಸೆಂಟೆನರಿ ಸ್ಕೂಲ್, ಜವಾಹರ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ, ಕೈರಾಲಿ ಸ್ಕೂಲ್,ಗುರು ನಾನಕ್ HR ಸ್ಕೂಲ್,DPS, ಸಂತ್ ಆಂಥೊನಿಯ ಸ್ಕೂಲ್,ಸೇಂಟ್ ಕ್ಸೆವಿಯರ್ಸ್, ಸೇಂಟ್. ಜೊಹಾನ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ , ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಧೃವ, ಸಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್, DAV ಹೆಹಾಲ್, DAV ಕಪಿಲ್ ದೇವ್, DAV ಬರಿಯೆತು, DAV ಗಾಂಧಿನಗರ, 4 ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ಬೆಥೆಸ್ದ ಗರ್ಲ್ಸ್'ಸ್ಕೂಲ್, ಜಿಲಾ ಸ್ಕೂಲ್, ಸೇಂಟ್ ಪೌಲ್ ಸ್ಕೂಲ್, ಯೋಗದ ಸತ್ಸಂಗ ವಿದ್ಯಾಲಯ ''' (ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಬಾಲಕರಿಗೂ &amp; ಬಾಲಕಿಯರಿಗೂ), ''' ಸೇಕ್ರೆಡ್ ಹಾರ್ಟ್ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ''',''' ಲೊರೆಟೊ ಸ್ಕೂಲ್ ''',ವಿವೇಕಾನಂದ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ ಇತ್ಯಾದಿ '''

ರಾಂಚಿಯು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಗುತುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ,ವಿದ್ಯೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವ ಇದು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಎಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿCIP [http://www.cipranchi.nic.in/ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಇನ್ಸಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈಕಿಯಾಸ್ಟ್ರಿ],BIT [[ಬಿರ್ಲಾ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ]],RIMS [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್]] ,NIFFT [[ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫೌಂಡ್ರಿ ಅಂಡ್ ಫೊರ್ಜ್ ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ]],IILMಇಂಡಿಯನ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಲೀಗಲ್ ಮೆಟ್ರೊಲಾಜಿ.ಬಹುತೇಕ ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸುವ ಶಾಲೆಗಳು ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಅಕಾಡಿಮಿಕ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಧೀನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟರೆ ಇನ್ನುಳಿದವು[[ICSE]] [[CBSE]][[NIOS]]ಮಂಡಳಿಯ ಆಧೀನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಲವಾರು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇವೆ [[ಕಾನ್ವೆಂಟ್]] ಗಳು ಅಥವಾ [[ಜೆಸುಟ್]] ಮಿಶನರೀಸ್ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ,[[ಗೊಸ್ಸ್ನೆರ್]] [[ಇವ್ಯಾಂಜುಲಿಕಲ್]] ಮತ್ತು ಲುಥ್ರನ್ ಚರ್ಚಸ್ ಅಲ್ಲದೇ [[ಚರ್ಚಿಸ್ ಆಫ್ ನಾರ್ತ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಇತ್ಯಾದಿ. ಎರಡು CBSE ಶಿಕ್ಷಣದ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಗಳು ಅಂದರೆ ಜವಾಹರ್ ವಿದ್ಯಾಮಂದಿರ ಮತ್ತುDPS ಗಳು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು,ನೂರಾರು ಎಂಜನೀಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ವೃತ್ತಿಪರರನ್ನು ಸಿದ್ದಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರತವಗಿವೆ. ಸುಮಾರು ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜವಾಹರ್ ವಿದ್ಯಾಮಂದಿರದ ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರತಿವರ್ಷIIT ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ.

'''ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ'''

ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳೆಂದರೆ BIT MESRA ಮತ್ತು ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫೌಂಡ್ರಿ ಅಂಡ್ ಫೊರ್ಜ್ ಟೆಕ್ನಾಲಾಜಿ.ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ 10ಮ್ ಎಂಜನೀಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿದೆ. ರಾಂಚಿಯ ಬಹುತೇಕ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ಸ್ ಗಳು [[ರಾಂಚಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲ]]ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳಿವೆ.ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಂಕೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಬಿರ್ಸಾ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಯುನ್ವರ್ ಸಿಟಿ]] [[ICFAI ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಗಳ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ.

[[ಸೇಂಟ್. ಕ್ಸೀವಿಯರ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಯೊಗೊದ ಸತ್ಸಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್]], [[ಮಾರ್ವಾರಿ ಬಾಯ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್]] , [[ಬಿರ್ಲಾ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲೊಜಿ]], [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸ]], [http://www.cipranchi.nic.in/ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈಕಿಯಾಸ್ಟ್ರಿ], [[ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಫೌಂಡ್ರಿ ಅಂಡ್ ಫೊರ್ಜ್ ಟೆಕ್ನಾಲೊಜಿ]] , [http://www.gcran.org/home.php ಗೊಸ್ಸೆನರ್ ಕಾಲೇಜ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901125548/http://gcran.org/home.php |date=2012-09-01 }} ಮತ್ತು [http://dorandacollegeranchi.com/ ದೊರಂಡಾ ಕಾಲೇಜ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802021455/http://dorandacollegeranchi.com/ |date=2010-08-02 }} ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ.

&lt;br /&gt;ಹೊಸದಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗಲಿರುವ ಇಂಡಿಯನ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೊಂಡು ಸದ್ಯ 2010ರಲ್ಲಿ ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 60ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಲಿದೆ.ಇದು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ IIM ಆಧೀನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಿದೆ.  ಈಗಾಗಲೇ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಸರ್ಕಾರವು 214ಎಕರೆ ಜಾಗವನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್ (IIM)ನ್ನು ಕಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಸುಮಾರು 250ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಈ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ನೀಡಿದೆ.ಇದು 2010ರಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಟಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.ಕಾನೂನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಬೆಳಕು ಕಾಣುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿದೆ.

== ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಗಾಟ(ವಿನಿಮಯ) ==

'''[[ರಸ್ತೆ]]'''

ರಾಂಚಿಯು 2 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ(NH-23 &amp; 33) ಸಂಪರ್ಕ ಪಡೆದಿದೆ.ಇವುಗಳನ್ನು ಹಾಯ್ದು ಹೋಗುವ NH-75 ಹೆದ್ದಾರಿಯು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನವೆನಿಸಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮೇ 2009ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು[[NHDC]]ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಲು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ.ಈ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಬರಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ 4-ಚತುಷ್ಪತ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಈ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಸ್ ಸೌಕರ್ಯವಿಲ್ಲ.  ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು [[ಸೈಕಲ್ ರಿಕ್ಷಾ]],[[ಆಟೊ ರಿಕ್ಷಾ]] ಅಥವಾ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವು ರಾಂಚಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ ಇದ್ದು ಇಲ್ಲಿಂದ [[ಬೊಕಾರೊ ಸ್ಟೀಲ್ ಸಿಟಿ]],[[ಜೆಮ್ ಶೆಡ್ ಪುರ್]] ,[[ಪಾಟ್ನಾ]],[[ಗಯಾ]],[[ಭಾಗಲಪುರ್]] ,[[ಅಲಿಪುರದೌರ್]] ,[[ಸಿಲಿಗುರಿ]],[[ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]],[[ಲೊಹರ್ಡಾಗಾ]] ಅಥವಾ [[ರೂರ್ಕೆಲಾ]]ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವು ರಾಂಚಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ ಇದೆ;ಖಾಡ್ ಗರಹಾ ಮತ್ತು ರತು ರೋಡ್ ಇವೆರಡೂ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ಸಾರಿಗೆಗಳಾಗಿವೆ,ಇವು ಕೂಡಾ ಅದೇ ರೀತಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ನಗರದಲ್ಲಿನ ವಾಹನ ಮತ್ತು ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನಗರವು ರಿಂಗ್ ರೋಡ್ ವೃತ್ತ ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಮೊದಲ ಹಂತದ ಕಾಮಗಾರಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ;ಇದು ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ರಿಂಗ್ ರೋಡನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.(23ಕಿ.ಮಿ) ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಜಧಾನಿಯ ಹೊರಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಲಿದೆ-ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಥಿ ತಾಂಡ್ (ರತು ಮತ್ತು ರಾಂಚಿ-ಡಾಲ್ಟೊಂಗಂಜ್ ಹೆದ್ದಾರಿ)ಹತ್ತಿರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾ(ರಾಂಚಿ-ರಾಮಘರ್ ರಸ್ತೆ).   ಇದು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಯ ಒಳಭಾಗದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ;ಅಂದರೆ ರಾಂಚಿ-ಡಾಲ್ಟೊನ್ ಗಂಜ್ ,ರಾಂಚಿ-ಗುಮ್ಲಾ ಮತ್ತು ರಾಂಚಿ-ರಾಮ್ ಘರ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಸ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಕ್ ಗಳ ನಗರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.   ರಾಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಯ ರಹವಾಸಿಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜನನಿಬಿಡ ರತು ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಕಾಂತಾ ಟೊಲಿ(ಹಜಾರಿಬಾಗ್ ರಸ್ತೆ)ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ನಿರಾಳತೆಯ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಭೀಕರ ಅಪಘಾತಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ಮೂಲ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ಫ್ಲೈ ಒವರ್]] (ಮೇಲ್ಸೇತುವೆ) ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಒಂದು ಕಥಿ ತಾಂಡ್ (ಇದು ರಾಂಚಿ-ಡಾಲ್ಟೊಂಗಂಜ್ ಯ NH-75ನಲ್ಲಿದೆ.)ಇನ್ನೊಂದು ಕರ್ಮಾ (NH-33)ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.  ಕೇಂದ್ರದ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ರಿಂಗ್ (ವರ್ತುಳ)ರಸ್ತೆಯ ಉದ್ದವು 85ಕಿ.ಮಿ ಆಗಿದೆ.

'''[[ರೈಲ್ವೆ]]'''

ರೈಲ್ವೆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ರಾಂಚಿಯು 2006-9ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಂಡಿದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ರೈಲ್ವೆ ಮುಂಗಡಪತ್ರದಲ್ಲಿ ರೈಲ್ವೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬೇಡಿಕೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಸದ್ಯ ರಾಂಚಿಯು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಪಡೆದಿದೆ,[[ನವ ದೆಹಲಿ]],[[ಮುಂಬಯಿ]],[[ಕೊಲ್ಕತಾ]],[[ಅಮ್ದಾಬಾದ್]] ,[[ಜಬಲ್ ಪುರ್]] ,[[ಲಖ್ನೌ]],[[ಪುಣೆ]] ಇತ್ಯಾದಿ.ಆದರೆ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿಲ್ಲ,ಅವೆಂದರೆ [[ಭೂಪಾಲ್]] ,[[ಇಂದೋರ್]] ,[[ಜೈಪುರ್]] ಹಾಗು ಇನ್ನಿತರ ರಾಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ನಗರದಲ್ಲಿನ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳೆಂದರೆ:ತಾತಿಸಿಲ್ವೈ,ನಾಮ್ ಕುಮ್ ,ರಾಂಚಿ ಜಂಕ್ಷನ್ ,ಆರ್ಗೊರಾ ಮತ್ತು [[ಹತಿಯಾ]].

'''[[ವಿಮಾನಯಾನ]]'''

ರಾಂಚಿಯು ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಮಾನ ಸಾರಿಗೆ ಹೊಂದಿದೆ-[[ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾ ಏರ್ ಪೋರ್ಟ್]] (Code: IXR)[[ಏರ್ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಆಥಾರಿಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಇದರ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಹಿನೂವಿನಲ್ಲಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸುಮಾರು 7ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಏಕೈಕ ರನ್ ವೇ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು 8900 ಅಡಿx 150ಅಡಿ ಉದ್ದ x ಅಗಲವಿದೆ.ವಿಮಾನ ಸಂಚಾರ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲಿದೆ.ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[HIRL]]ಮತ್ತು [[PAPI]]ASPL  ಮತ್ತು ಎಪ್ರೊನ್ ಫ್ಲಡ್ ಲೈಟ್ಸ್ ಗಳ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನ ಸಾರಿಗೆಗಳು;[[ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್]] ,[[ಜೆಟ್ ಲೈಟ್]] ,[[ಕಿಂಗ್ ಫಿಶರ್ ರೆಡ್]],[[ಏರ್ ಡೆಕ್ಕನ್]] ಮತ್ತು [[MDLR ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್]]. ರಾಂಚಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ವಿಮಾನ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ,[[ಮುಂಬಯಿ]],[[ದೆಹಲಿ]],[[ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]],[[ಚಂಡೀಗಢ]],[[ಪಾಟ್ನಾ]],[[ಭುವನೇಶ್ವರ್]] ,[[ಜೆಮ್ ಶೆಡ್ ಪುರ್]] ,[[ರಾಯ್ ಪುರ್]] ,[[ಪುಣೆ]],[[ಹೈದ್ರಾಬಾದ್]] ,[[ಬೆಂಗಳೂರು]],[[ಅಹಮದಾಬಾದ್]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]].

== ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ ==

[[ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಾಜ್]] ನಲ್ಲಿ ಇದು ಮಹತ್ವದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿಯ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿತ್ತು.ನಂತರ ರಾಂಚಿಯು ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿ ಕಂಡಿತು.[[ರೇಶ್ಮೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ]] ಮತ್ತು [[ಅರಗು ಕಾರ್ಖಾನೆ]]ಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿವೆ. ರಾಂಚಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನ &quot;ತರಕಾರಿಗಳ ಅಂಗಳ&quot;ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿನ ಹಸಿರು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಟ್ರಕ್ ಗಳು ನಗರದಿಂದ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಬಿಹಾರ್ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಗಳಿಗೂ ರವಾನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ದೊರೆತ ನಂತರ ರಾಂಚಿಯು ಪ್ರಗತಿ ಹೊಂದಲು ಆರಂಭಿಸಿತು.ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನಗರದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲು ಪಡೆದಿರುವ ಅದು ಮಹತ್ವದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳಾದ [[ಜೆಮ್ ಶೆಡ್ ಪುರ್]] ಮತ್ತು [[ಬೊಕಾರೊ]]ಗಳು ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನ ಕೈಗಾರಿಕರಣದ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ರಾಂಚಿಯ ತಾಂತ್ರಿಕ-ಉದ್ದಿಮೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು,[[ಹೇವಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್]] ,ಇದು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.[[MECON]]ಇದು ಆಧುನಿಕತೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿದೆ.ಉಕ್ಕು ಸ್ಥಾವರಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ.ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ [[CCL]], [[CMPDI]] ಮತ್ತು [[ಶಿಪ್ಪಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]ಇವುಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿವೆ.

[[ಸ್ಟೀಲ್ ಆಥಾರಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] (SAIL)ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು 1974ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.ಇಂದು ಅದು 350 ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ; ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಕ್ಕು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.ಅದು SAIL ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳನಲ್ಲದೇ ಇನ್ನುಳಿದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಆಧಾರದ ಮೇರೆಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಶಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಟೀಲ್ ವೈರ್ ಮತ್ತು ವೈರ್ ರೋಪ್ (ಹಗ್ಗ)ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿರುವ ಉಷಾ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಯು ತಾತಿಸಿಲ್ವೈನಲ್ಲಿದೆ.ಇದು ರಾಂಚಿ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 15ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

== ಆರೋಗ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ==

ನಗರವು ತನ್ನ ಸುಮಾರು 400ಕಿ.ಮಿಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ. ಹಲವಾರು ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿವೆ.

* ರಾಜೇಂದ್ರ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಇಂದು [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟುಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸ್]] ,RIMS ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು ರಾಜ್ಯದ ಮೂರು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ರೋಗ ಪರೀಕ್ಷಣಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನರರೋಗತಪಾಸಣಾ ಕೇಂದ್ರವು ಇಲ್ಲಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆನಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಚೇನ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಆಗಿರುವ ([[ಅಪೊಲೊ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್]]  ಸಮೂಹ)ಇಲ್ಲಿ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕೆ ಅನ್ಸಾರಿ ಮೆಮೊರಿಯಲ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ (ARAM)ಎಂಬ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಸುಪರ್ ಸ್ಪೆಸಿಯಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು 1996ರಲ್ಲಿ ಚೋಟಾನಗರ್ ರೀಜನಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಲೂಮ್ ವಿವರ್ಸ್ ಕೊ-ಆಪ್ ರೇಟಿವ್ ಯುನಿಯನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕೆ ಅನ್ಸಾರಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು ಸೇರಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ;ಇದು ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.
* ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾನಸಿಕ ರೋಗ ನಿವಾರಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿವೆ. ರಾಂಚಿಯ [[ಕಂಕೆ]]ಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥರಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಮೂರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿವೆ.

# [http://cipranchi.nic.in/ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟುಟ್ ಆಫ್ ಸೈಕಿಯಾಸ್ಟ್ರಿ, ಕಂಕೆ]
# RINPAS, ಕಂಕೆ{{Clarify|date=May 2009}}

== ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ==
=== ದೇವಾಲಯಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:JonhaFalls.JPG|right|200px|thumb|ಜೊನ್ಹಾ ಫಾಲ್ಸ್- ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ತಾಣ ನಗರದಿಂದ 40ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.]]
* [[ಕಾಳಿ]] ಮಾತೆಯ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಇರುವ [[ರಾಜ್ರಪ್ಪಾ ಮಂದಿರ್]] ರಾಂಚಿಯಿಂದ 65ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.ಇದನ್ನು [[ಚಿನ್ನಮಸ್ತಿಕಾ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಕೂಡಾ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಆಕರ್ಷಕ ತಾಣವಾಗಿದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಪಿಕ್ ನಿಕ್ ತಾಣವೂ ಹೌದು.
* [[ಪಹರಿ ದೇವಾಲಯ]]  - ನಗರ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.
* [[ದುರ್ಗಾ ಬಡಿ]]  - ನಗರ ಮಧ್ಯದ ಫಿರಯಾಲಾಲ್ ಚೌಕ್ ಬಳಿ ಇದೆ.
* [[ಜಗನ್ನಾಥಪುರಿ ದೇವಾಲಯ]]  -ಸುಮಾರು 300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಪುರಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ,ಇದು ರಥೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ.(ರಥ ಯಾತ್ರೆ) ದೇಶದ ನಾನಾ ಭಾಗದಿಂದ ಜನರು ಇದರ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.
* [[ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ]]  -ರಾಂಚಿಯಿಂದ 38&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ರಾಂಚಿ-ಟಾಟಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರ್ ಮೇಲಿದೆ.
* ಪ್ರಶಾಂತ ಅಥವಾ ಶಿಖರ್ಜೀ- ಗಿರ್ಡಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜೈನ್ ಯಾತ್ರಾ ಕ್ಷೇತ್ರ,ರಾಂಚಿಯಿಂದ 200ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
* [http://www.rkmranchi.org ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಶನ್ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮ, ಮೊರಾಬಾದಿ]
* [[ದೇವ್ರಿ ದೇವಾಲಯ]]  - ರಾಂಚಿಯಿಂದ 58&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ ದೂರವಿರುವ ಇದು ರಾಂಚಿ-ಟಾಟಾ NH 33,ನಲ್ಲಿದೆ.ಎಂ.ಎಸ್ ಧೋನಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಾಗ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದು ವಾಡಿಕೆ. 
* [[ದೊರಂಡಾ ಜೈನ್ ಮಂದಿರ್]]  - ರಾಂಚಿಯಿಂದ 4&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ.
* ಯೊಗೊದಾ ಸತ್ಸಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ರಾಂಚಿಯ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 200ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.ಇದನ್ನು ಪರಮಹಂಸ ಯೊಗಾನಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
* [[ಬುದ್ದ ವಿಹಾರ]] , ಚೋಟಾನಾಗಪುರ್ ಬುದ್ದ ಸೊಸೈಟಿ, ನೇಪಾಳ್ ಹೌಸ್, ದೊರಂಡಾ ರಾಂಚಿ.
ಹಿರಿಣಿ ಫಾಲ್ಸ್ ರಾಂಚಿ(ಜಾರ್ಖಂಡ್ )ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲೊಂದು
* [[ತಾಪೊಬಾನ್ ಮಂದಿರ್]]  -ರಾಂಚಿ ಜಂಕ್ಷನ್ ನಿಂದ 1ಕಿ.ಮಿ,ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ನಿಬರಾನ್ ಪುರ್ ದ ಸೇತುವೆ ಇದೆ.
* [[ಸ್ವರ್ಣ ರೇಖಾ]]  - ಪಿಸ್ಕಾ ನಗರಿ ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು ರಾಂಚಿಯಿಂದ 15 ಕಿ.ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜಲಪಾತಗಳಿವೆ:ಹುಂಡ್ರು,ಹಿರಿಣಿ,ದಾಸಮ್ ,ಪಂಚ್ ಘಾಗ್ ,ಜೊನ್ಹಾ,ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.

=== ಹಬ್ಬಹರಿದಿನದ ಆಚರಣೆ ===
ರಾಂಚಿ ಹಲವಾರು ಜಾತಿ,ಜನಾಂಗ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ. [[ಎಲ್ಲಾ ಹಬ್ಬಗಳ]] ನ್ನುಹರುಷ,ಉಲ್ಲಾಸ ಮತ್ತು ವೈಭವದಿಂದ ಸೌಹಾರ್ದಯುತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಜಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಮನರಂಜನೆಗೆ ಕಾಲ ಕಲೆಯುತ್ತಾರೆ.

=== ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣಗಳು ===
ರಾಂಚಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಜಲಪಾತಗಳುಳ್ಳ ನಗರ.

* [[ನಕ್ಷತ್ರ ವಾನ್]]  - ನಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಭವನದ ಹತ್ತಿರ,  (ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ನಿವಾಸ)
* ಅಕ್ವಾ ವರ್ಲ್ಡ್ (ಮಛಿಲಿ ಘರ್)- ನಕ್ಷತ್ರ ವಾನ್ ಬಳಿ -ನಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಭವನದ ಹತ್ತಿರ
* ಬಿರ್ಸಾ ಜ್ಯುವಾಲಾಜಿಕಲ್ ಪಾರ್ಕ್- ರಾಂಚಿಯಿಂದ 14&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ {{Clarify|date=May 2009}}
* ನೈಟ್ ಸಫಾರಿ- ರಾಂಚಿಯಿಂದ 14 ಕಿ.ಮಿ{{Clarify|date=May 2009}}
* ಚಿಗುರೆ ಉದ್ಯಾನವನ- ರಾಂಚಿಯಿಂದ 16&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ  ರಾಂಚಿ-ಖುಂಟಿ ರಸ್ತೆ {{Clarify|date=May 2009}}
* ಸಿದ್ದು ಕಾನ್ಹು ಪಾರ್ಕ್- ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ
* ಡಾ. ಝಾಕಿರ್ ಹುಸೇನ್ ಪಾರ್ಕ್- ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ
* ರಾಂಚಿ ಹಿಲ್/ ರಿಕಿ ಬುರು- ಪಹರಿ ಬಾಬಾ ದೇವಾಲಯ- ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ.
* ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಹಿಲ್- ಮೊರಾಬಾದಿ, ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ  5&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ
* ರಾಕ್ ಗಾರ್ಡನ್- ಕಂಕೆ ರೋಡ್, ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ 4&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ{{Clarify|date=May 2009}}
* ಫನ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್- ರತು, ರಾಂಚಿಯಿಂದ 7&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ {{Clarify|date=May 2009}}
* ಮೊಸಳೆ ಫಾರ್ಮ್- ಒರ್ಮಂಝಿ, ರಾಂಚಿಯಿಂದ19&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ{{Clarify|date=May 2009}}
* ರಾಂಚಿ ಸರೋವರ- ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ{{Clarify|date=May 2009}}
* ಧೃವ ಡ್ಯಾಮ್ {{Clarify|date=May 2009}}
* [[ಜೊನ್ಹಾ ಫಾಲ್ಸ್]] - ರಾಂಚಿಯಿಂದ 35&amp;nbsp;ಕಿ.ಮಿ
* ಹಿರ್ಣಿ &amp; ಪಂಚ್ ಘಾಗ್ ಫಾಲ್ಸ್ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಸುಮಾರು 40-45 ಕಿ.ಮಿ ದೂರ,ಉತ್ತಮ ಪಿಕ್ ನಿಕ್ ತಾಣ.

ಇವುಗಳಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನ ವನಗಳಿವೆ(ಬಹುತೇಕವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶ).ಆದರೆ ಹಲವಾರು ತೆರೆದ ಆಟದ ಮೈದಾನಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ.ಸರ್ಕಾರಿ ಜಮೀನುಗಳ ಆಕ್ರಮಿಸುವಿಕೆ {{Citation needed|date=May 2009}}ಅವ್ಯಾಹತವಾಗಿದೆ.

=== ಮಾಧ್ಯಮ ===
ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸುದ್ದಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿವೆ,ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಾರ ಹೊಂದಿದ್ದೆಂದರೆ ರಾಂಚಿ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ (?). ಪ್ರಸಾರ ಹಿಚ್ಚಿರುವ ''[[ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್]]'' , ''[[ದೈನಿಕ್ ಜಾಗರಣ್]] '' , ''[[ಪ್ರಭಾತ್ ಖಬರ್]]''  ಮತ್ತು ''[[ಆಜ್ ಡೈಲಿ]] '' . ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'' , ''[[ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್]]''  ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಪಯೋನರ್]] ''  ಉತ್ತಮ ಪ್ರಸರ ಹೊಂದಿವೆ.ಬಂಗಾಳಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳಾದ [[ಆನಂದ ಬಜಾರ್ ಪತ್ರಿಕಾ]] ಮತ್ತು [[ಬಾರ್ಟ್ ಮನ್]].

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುದ್ದಿ ಚಾನಲ್ ಗಳು ಕೇಬಲ್ TV ಮೂಲಕ '''ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನಿವ್ಸ್ 24''' ,PBL ನಜರ್ ಅಂಡ್ ಜಾರ್ಖಂಡ್ TV.ಇದೂಲ್ಲದೇ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ETV ಬಿಹಾರ/ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಅಂಡ್ ಸಹಾರಾ ಸಮಯ ಬಿಹಾರ್ /ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಇಂಡಿಯನ್ ನಿವ್ಸ್ ನೆಟ್ ವರ್ಕ್ ಗಳಿವೆ.

AIR (ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೊ)ಅಲ್ಲದೇ ವಿವಿಧ ಭಾರತಿ 103,3 ಎಫ್ .ಎಮ್ ,ರೇಡಿಯೊ ಚಾನಲ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ರೇಡಿಯೊ ಮಂತ್ರ 91.9ಎಫ್ .ಎಂ...(ಲೈಫ್ ಕಾ ಮಂತ್ರ)ಇದು ದೈನಿಕ್ ಜಾಗರಣ ಹೌಸ್ ನಿಂದ ನದೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಿಗ್ 92.7 ಎಫ್ ,ಎಂ ಇದು ಅನಿಲ ಅಂಬಾನಿ ಮತ್ತು ಆಡ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ನವರ ಜಂಟಿ ಹೂಡಿಕೆ.104.8ರೇಡಿಯೊ ಧೂಮ್ ನ್ನು ಪ್ರಭಾತ್ ಖಬರ್ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.ಅಲ್ಲದೇB.A.Gಗ್ರುಪ್ ನ 106.4 ಎಫ್ ,ಎಂ ರೇಡಿಯಿ ಧಮಾಲ್ ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿನ Fm ಚಾನಲ್ ಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

=== ಕ್ರೀಡೆಗಳು ===

[[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ರಾಂಚಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ ಭಾರತದ ಟೆಸ್ಟ್ ,ಏಕದಿನ ಪಂದ್ಯ ಮತ್ತು T20 ತಂಡದ ನಾಯಕನಾಗಿರುವ [[MS ಧೋನಿ]] ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಹಾಕಿ ಆಟದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ನಗರವು ಉತ್ತಮ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ನೂತನವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಸ್ಟ್ರೊ ಟರ್ಫ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹಲವಾರು ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಅದರಲ್ಲೂ ಮಹಿಳಾ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನಿಂದ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. '''ಜೈಪಾಲ್ ಮುಂಡಾ'''  ಅವರು 1928ರ ಆಮ್ ಸ್ಟೆರ್ ಡ್ಯಾಮ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ನ ಭಾರತದ ಹಾಕಿ ತಂಡದ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು,ಆದರೆ ಅವರು ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

- '''ಆಕಾಶ್ ಗೊಶಲ್ ''' , Iಭಾರತೀಯ ಸರ್ಕಸ್ ಕಲಾವಿದ ಇಲ್ಲೇ ಜನಿಸಿದ್ದು.  ಪ್ರಸಿದ್ದ ಸರ್ಕಸ್ ಕಲಾವಿದರಾದ ಫ್ರೆಂಚ್ ನ '''ಥೆಯೊ ಡುಮೊಥೆಯರ್'''  ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ತ್ ನ '''ಆಡಮ್ ಎಲ್ಕಾಡೆಮ್'''  ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆತ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

=== SS ರಾಂಚಿ ===
{{main|SS Ranchi}}
ದಿ ''ಎಸ್ .ಎಸ್ ರಾಂಚಿ''  ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಸಾಗಾಟದ [[ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗದ ಸಾರಿಗೆ]]ಯಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಮಹಾಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ ಅದು [[ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಸಾಗಾಟ]] ಮತ್ತು ''HMS ರಾಂಚಿ'' ಯಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿತ್ತು.  ಇದು [[ಪೆನಿನ್ಸುಲರ್ &amp;amp; ಒರಿಂಟಲ್ ಸ್ಟೀಮ್ ನೇವಿಗೇಶನ್ ಕಂಪನಿ]](P&amp;amp;O)ಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.[[ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿ]]ನ [[ಹಾಥೊರ್ನ್ ಲೆಸ್ಲಿ &amp;amp;ಕಂ]] ಯಿಂದ [[ನ್ಯುಕ್ಯಾಸ್ಟಲ್ ಅಪಾನ್ ಟೈನೆ]]ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಲಾಯಿತು.ಇದರ ಕಾರ್ಯಾರಂಭವು ಜನವರಿ24,1925ರಲ್ಲಾಯಿತು. ರಾಂಚಿ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಅದು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು [[ಬಾಂಬೆ]],ಭಾರತದ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸಿತು. ನಂತರ ಅದು [[ದೂರದ ಪೂರ್ವ]] ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿತು. ಒಟ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ 600 ಪ್ರವಾಸಿಗರಿದ್ದರು.

== ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಕಂಪನಿಗಳು ==

'''ಸಾಫ್ಟ್ ಫಾನಾಟಿಕ್ಸ್ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್(p) ಲಿ.'''

ಸಾಫ್ಟ್ ಫನಾಟಿಕ್ಸ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಆರಾಂಭಗೊಂಡದ್ದು ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಸೇವಾ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸಲು 2007ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭ. [http://www.Softfanatics.com ಕಂಪನಿ ವೆಬ್ ಸೈಟ್]

== ಗ್ಯಾಲರಿ ==
&lt;gallery&gt;
File:AG_CHURCH_COMPLEX.JPG|GEL ಚರ್ಚ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್
File:FIRAYALAL.JPG|ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಎಕ್ಕಾ ಚೌಕ
File:OLD_MECON_GROUND.JPG|ಮೆಕಾನ್ ಕಾಲೊನಿ ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ ಎಂ.ಎಸ್ ಢೋನಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕಲಿಒತ ಜಾಗ 
File:SHAHID_AJAY_SINGH_CHOWK.JPG|ಶಾಹಿದ್ ಅಜಯ್ ಸಿಂಗ್ ಚೌಕ
File:NIFFT_RANCHI.JPG|NIFFT ರಾಂಚಿ
&lt;/gallery&gt;

file:///C:/Users/hp%20notebook/Pictures/23032010325.jpg

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
* [http://www.traveljharkhand.com/jharkhand-tourism/jharkhand-districts/ranchi.html ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ರಾಂಚಿ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ.]
* {{wikivoyage|Ranchi}}
* [http://www.ranchimunicipal.com/ ರಾಂಚಿಯ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಸೈಟ್]
* [http://www.google.co.in/url?sa=t&amp;amp;source=web&amp;amp;ct=res&amp;amp;cd=2&amp;amp;ved=0CBYQFjAB&amp;amp;url=http%3A%2F%2Franchi.nic.in%2F&amp;amp;ei=-8daS_FCjNzsA6vp6Qo&amp;amp;usg=AFQjCNHOT8IFdNVJviPLTXA0YTpJzTgRVg&amp;amp;sig2=RLJbhB73aZKWMwlIn_RHNQ ]
* [http://www.ranchi.nic.in/ ರಾಂಚಿಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005102342/http://ranchi.nic.in/ |date=2015-10-05 }}
* [http://palash.cards.googlepages.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419124814/http://palash.cards.googlepages.com/ |date=2009-04-19 }} ರಾಂಚಿಯ  ಕಲಾವಿದರ ಸಮೂಹ- 'CARDS', ವೆಬ್ [ಪುಟ]
* [http://groups.google.com/group/ranchinet ರಾಂಚಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಗೂಗಲ್ ಜನಸಮೂಹ]
* [http://www.kgvkindia.com ಕೃಷಿ ಗ್ರಾಮ ವಿಕಾಸ ಕೇಂದ್ರ- ರಾಂಚಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆ NGO ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618093702/http://www.kgvkindia.com/ |date=2010-06-18 }}
{{commonscat|Ranchi}}
* [http://www.indnav.com/servlet/Browse?mt=goToName&amp;amp;name=Ranchi ರಾಂಚಿಯ ಸಮಗ್ರ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620083352/http://www.indnav.com/servlet/Browse?mt=goToName&amp;name=Ranchi |date=2017-06-20 }}
* [[ಬಿಟ್ ಮೆಸ್ರಾ]]
* [[ರಾಜೇಂದ್ರ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್of ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಿಸ್]] 
&lt;br /&gt;
{{State and Union Territory capitals of India}}
{{Million-plus cities in India}}
{{South Chotanagpur Division}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಜಾರ್ಖಂಡ್ ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳುಇ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ರಾಂಚಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಜಾರ್ಖಂಡ್]]
[[ವರ್ಗ:ರಾಂಚಿ ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಗಳ ವಿಭಜನೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಆಗ್ನೇಯ ರೈಲ್ವೆ(ಭಾರತ) ವಲಯ]]
[[ವರ್ಗ:ರಾಂಚಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]
[[ವರ್ಗ:ನಗರಗಳು]]</text>
      <sha1>4geq1eokmjqnplhaesn23fu391jcj17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಂಗಟ್ಟೆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18407</id>
    <revision>
      <id>1378026</id>
      <parentid>1371181</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10633" sha1="bnzig6f0kz78hlth1zjl5ksks2tvyee" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ಮಂಗಟ್ಟೆ
| image = Malabar grey hornbill.jpg
| image_width = 204px
| image_caption = ಮಲಬಾರ್ ಕಂದು ಮಂಗಟ್ಟೆ&lt;br /&gt;''Ocyceros griseus''
| regnum = [[ಪ್ರಾಣಿ]]
| phylum = [[ಕಾರ್ಡೇಟಾ]]
| classis = [[ಪಕ್ಷಿ]]ಗಳು
| ordo = '''ಬುಸೆರೊಟಿಫೊರ್ಮಿಸ್''' 
| familia = '''ಬುಸೆರೊಟಿಡೆ'''
| familia_authority = ರಾಫಿನೆಸ್ಕ್, [[1815]]
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 14, see text
}}
'''ಮಂಗಟ್ಟೆ'''ಯು ''ಕಾರಸೈಯಿಫಾರ್ಮೀಸ್'' ಗಣದ '''''ಬುಸೆರೊಟಿಡೆ''''' ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಉಷ್ಣವಲಯ, [[ಆಫ್ರಿಕಾ]] ಹಾಗೂ ಉಪ ಉಷ್ಣವಲಯ [[ಏಶಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವನ್ಯ[[ಪಕ್ಷಿ]]. '''ಓಂಗಿಲೆ''' ಪರ್ಯಾಯ ನಾಮ. ಇವುಗಳ [[ಕೊಕ್ಕು]] ಉದ್ದವಾಗಿ ಕೆಳಬಾಗಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಜ್ವಲ ಬಣ್ಣ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕೊಕ್ಕಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀಸಕ ಇರುತ್ತದೆ.

== ಭಾರತದ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ==
ಈ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 45 ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ''ಟೋಕಸ್ ಬಿರಾಸ್ಟ್ರಿಸ್'' (''ಕಾಮನ್ ಗ್ರೇ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್''), ''ಟೋಕಸ್ ಗ್ರೈಸಿಯಾಸ್'' (''ಮಲಬಾರ್ ಗ್ರೇ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್''), ''ಆಂತ್ರಕೋಸಿರಸ್ ಕಾರೊನೇಟಸ್'' (''ಮಲಬಾರ್ ಪೈಡ್ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್''), ''ಆ. ಮಲಬಾರಿಕಸ್'' (''ಲಾರ್ಜ್ ಪೈಡ್ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್'') ಮತ್ತು ''ಬ್ಯೂಸರಸ್ ಬೈಕಾರ್ನಿಸ್'' (''ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್'') ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಭೇದಗಳುಂಟು. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಮೊದಲನೆಯದು [[ಕೇರಳ]], [[ಅಸ್ಸಾಂ|ಅಸ್ಸಾಮ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನಗಳನ್ನುಳಿದು]] ಭಾರತಾದ್ಯಂತವೂ, ಎರಡನೆಯದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೂ]], ಮೂರನೆಯದು ಭಾರತಾದ್ಯಂತವೂ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಕುಮಾಂವ್‌ನಿಂದ ಅಸ್ಸಾಮ್‌ವರೆಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ, ಕೊನೆಯದು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟ]] ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ [[ಹಿಮಾಲಯ|ಹಿಮಾಲಯದ]] ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣದೊರೆಯುವುವು.

== ಕಾಮನ್ ಗ್ರೇ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿಲ್ ==
[[ಚಿತ್ರ:Indian Grey Hornbill I IMG 4051.jpg|center|thumb]]

=== ದೇಹರಚನೆ ===
ಇದು ಸುಮಾರು 60 ಸೆಂಮೀ ಉದ್ದದ ಒಡ್ಡೊಡ್ಡಾದ ಹಕ್ಕಿ. ಮೈಬಣ್ಣ ಅನಾಕರ್ಷಕ; ಕಂದು ಮಿಶ್ರಿತ ಬೂದು. [[ಬಾಲ|ಬಾಲವೇ]] ದೇಹದ 1/2 ಭಾಗದಷ್ಟಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಬಲಯುತವಾಗಿವೆ. [[ಗರಿ|ಗರಿಗಳು]] ಒರಟು, ಇವುಗಳ ರಚನೆ ಜಾಳುಜಾಳು, ಕೊಕ್ಕಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಡಿರುವ ಕೊಂಬಿನ ವಾಳ ಇರುವುದು ಈ ಹಕ್ಕಿಯ ಅತಿವಿಚಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣ. ಇದರಿಂದ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಯಾವುದೇ ತೆರನ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ.

=== ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ===
ಇದು ವೃಕ್ಷವಾಸಿ ಹಕ್ಕಿ. ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಹಳೆಯ [[ಮರ|ಮರಗಳ]] ತೋಪುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಲ]], [[ಅರಳಿಮರ|ಅರಳಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ಶ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.

=== ಆಹಾರ ===
[[ಹಣ್ಣು|ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು]] ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ. ಮಂಗಟ್ಟೆ [[ಕೀಟ|ಕೀಟಗಳನ್ನೂ]], [[ಓತಿ]], [[ಇಲಿ|ಇಲಿಗಳನ್ನೂ]] ತಿನ್ನುವುದಿದೆ.

=== ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ===
ಇದು [[ಗೂಡುಗಳು|ಗೂಡು]] ಕಟ್ಟಿ ಮರಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾಯ ಮಾರ್ಚ್-ಜೂನ್. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಯಸ್ಸಾದ ಮರದ [[ಪೊಟರೆ (ಮರ)|ಪೊಟರೆಯನ್ನು]] ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ಅದರೊಳಗೆ ಕೂತು ಕಿರಿಯಗಲದ ಕಿಂಡಿಯೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪೊಟರೆಯ ಸುತ್ತ [[ಮಣ್ಣು]], ಕಸಕಡ್ಡಿ, ತನ್ನ ಹಿಕ್ಕೆ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಗೋಡೆ ರಚಿಸಿ ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/stream/birds00blangoog#page/n159/mode/1up/|title=Fauna of British India. Birds Volume 3|author=Blanford, WT|publisher=Taylor and Francis, London|year=1895|page=141}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hall, Eleanor Frances|year=1918|title=Notes on the nidification of the Common Grey Hornbill (''Lophoceros birostris'')|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=25|issue=3|pages=503–505|url=https://biodiversitylibrary.org/page/5454388}}&lt;/ref&gt; ಕಿಂಡಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಕೊಕ್ಕನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರಚಾಚಬಲ್ಲದು. ತರುವಾಯ 2-3 ಮಾಸಲು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ [[ಅಂಡ|ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು]] ಕಾವಿಗೆ ಕೂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೊಟ್ಟೆಯೊಡೆದು ಮರಿಗಳು ಹೊರಬಂದು ಕೊಂಚ ದೊಡ್ಡವಾಗುವ ತನಕವೂ (6-8 ವಾರಕಾಲ) ಹೆಣ್ಣು ಹೀಗೆ ಸೆರೆವಾಸದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಗಂಡು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಿಗಳು ಅರ್ಧ ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಹೆಣ್ಣು ಗೂಡಿನ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ಹೊರ ಬಂದು ಮರಿಗಳಿಗೆ ಉಣಿಸುತರುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಂಡಿನೊಡನೆ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;EoB&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|author=Kemp, Alan|publisher=Merehurst Press|year=1991|isbn=978-1-85391-186-6|editor=Forshaw, Joseph|location=London|pages=149–151}}&lt;/ref&gt; ಮರಿಗಳು ಪೂರ್ಣ ಬೆಳೆದು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥವಾದಾಗ ಗೂಡಿನಿಂದ ಹೊರಬೀಳುವುವು.

=== ಸಾಮಾಜಿಕ ನಡವಳಿಕೆ ===
ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು ರೆಕ್ಕೆ ಬಡಿಯುತ್ತ ಶ್ರಮಪಟ್ಟಂತೆ ಬಳುಕುಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತದೆ. ಹಾರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಮಂಗಟ್ಟೆಗಳೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೋಗದೆ, ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಸಾಗುವುವು.

==ಇದನ್ನೂ ಓದಿ==
* [[ದೊಡ್ಡ ದಾಸಮಂಗಟ್ಟೆ]]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{reflist|2}}

* '''Kemp''', Alan C. &amp; '''Woodcock''', Martin (1995): ''The Hornbills: Bucerotiformes''. Oxford University Press, Oxford, New York. &lt;small&gt;ISBN 0-19-857729-X&lt;/small&gt;
* '''Maclean''', Gordon Lindsay &amp; '''Roberts''', Austin (1988): ''Roberts' Birds of Southern Africa'' (Revised Edition). Hyperion Books. &lt;small&gt;ISBN 1-85368-037-0&lt;/small&gt;
* '''Wallace''', Alfred Russel (1863): &quot;[http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S079.htm The Bucerotidæ, or Hornbills] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430021951/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S079.htm |date=2009-04-30 }}&quot;. ''The Intellectual Observer'' June 1863: 309–316.
* '''Zimmerman''', Dale A., '''Turner''', Donald A., &amp; '''Pearson''', David J. (1999): ''Birds of Kenya and Northern Tanzania'' (Field Guide Edition). Princeton University Press. &lt;small&gt;ISBN 0-691-01022-6&lt;/small&gt;

== External links ==
* [http://ibc.lynxeds.com/family/hornbills-bucerotidae Hornbill videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524132549/http://ibc.lynxeds.com/family/hornbills-bucerotidae |date=2011-05-24 }} on the Internet Bird Collection
* [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=553435 ITIS Taxonometric Report Data]
* [http://www.birding.in/orders/bucerotiformes.htm Birds of India website]
* [http://www.coraciiformestag.com/Conservation/Conservation.htm Hornbill Conservation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718041755/http://www.coraciiformestag.com/Conservation/Conservation.htm |date=2012-07-18 }}: Hornbill Specialist Group, [[IUCN]].

* [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SitHTMDetails.asp&amp;sid=18013&amp;m=0 Narcondam Island Wildlife Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104095521/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SitHTMDetails.asp&amp;sid=18013&amp;m=0|date=2009-01-04}}
* [https://www.natureinfocus.in/animals/10-things-you-need-to-know-about-hornbills Things to Know About Hornbills] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118135621/https://www.natureinfocus.in/animals/10-things-you-need-to-know-about-hornbills |date=2022-01-18 }}
{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಮಂಗಟ್ಟೆ}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]</text>
      <sha1>bnzig6f0kz78hlth1zjl5ksks2tvyee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21726</id>
    <revision>
      <id>1377976</id>
      <parentid>1356422</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7412" sha1="r20v7m6p3ira3gm6qgqia1uk2q23l2h" xml:space="preserve">ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಬಿಒಐ) [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈನ]] ಬಾಂದ್ರಾ ಕುರ್ಲಾ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಭಾರತೀಯ]] ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ [[ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಆಗಿದೆ. ೧೯೦೬ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಇದು ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಬಿಒಐ ಸ್ವಿಫ್ಟ್ (ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಇಂಟರ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಟೆಲಿಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್) ನ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವೆಚ್ಚ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210720055834/https://www.bankofindia.co.in/pdf/BOIAnnualREPORT-20-21_01072021.pdf&lt;/ref&gt;

೩೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವು ₹ ೧,೨೭೨,೮೮೭ ಕೋಟಿ (ಯುಎಸ್ $ ೧೫೦ ಬಿಲಿಯನ್), ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ೫,೧೩೯ ಶಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ೮೧೬೬ [[ಎಟಿಎಂ|ಎಟಿಎಂಗಳು]] ಮತ್ತು ಸಿಆರ್‌ಎಮ್ ಹೊಂದಿದೆ (೨೨ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಶಾಖೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bankofindia.co.in/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-11-09 |archive-date=2024-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109151917/https://bankofindia.co.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ಇತಿಹಾಸ==
ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ೧೯೦೬ ರ [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್]] ೭ ರಂದು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈನ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಗುಂಪು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ೧೯೬೯ ರ ಜುಲೈ ೧೯ ರಂದು ಇತರ ೧೩ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿತ್ತು.&lt;ref&gt;https://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/vr-iyer-chairperson-managing-director-bank-of-india-115021300132_1.html&lt;/ref&gt;

ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ₹ ೫ ಮಿಲಿಯನ್ (ಯುಎಸ್ $ ೬೦,೦೦೦) ಪಾವತಿಸಿದ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ೫೦ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಗಣನೀಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಬಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಅರಳಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಬ್ಯಾಂಕ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೫,೦೮೪ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ಎಲ್ಲಾ [[ರಾಜ್ಯ|ರಾಜ್ಯಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ]] ವಿಶೇಷ ಶಾಖೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹರಡಿದೆ. ಈ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ೫೪ ವಲಯ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ೬೦ ಶಾಖೆಗಳು, ೫ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ೧ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಿದೆ.

ಬ್ಯಾಂಕ್ ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಹೊರತಂದಿತು ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ಲೇಸ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. 

==ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದ ನಂತರದ ಸಿಎಂಡಿಗಳು==
*೧೯೬೯-೧೯೭೦: ತ್ರಿಭುವನದಾಸ್ ದಾಮೋದರ್ ದಾಸ್ ಕನ್ಸಾರಾ
*೧೯೭೦-೧೯೭೫: ಜೆ.ಎನ್.ಸಕ್ಸೇನಾ
*೧೯೭೫-೧೯೭೭: ಸಿ.ಪಿ.ಶಾ
*೧೯೭೭-೧೯೮೦: ಎಚ್ ಸಿ ಸರ್ಕಾರ್
*೧೯೮೧-೧೯೮೪: ಎನ್ ವಘಲ್
*೧೯೮೪-೧೯೮೭: ಟಿ.ತಿವಾರಿ
*೧೯೮೭-೧೯೯೧: ಆರ್.ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್
*೧೯೯೨-೧೯೯೫: ಜಿ.ಎಸ್.ದಾಹೋತ್ರೆ
*೧೯೯೫-೧೯೯೭: ಜಿ.ಕಥುರಿಯಾ
*೧೯೯೭-೧೯೯೮: ಎಂ.ಜಿ.ಭಿಡೆ
*೧೯೯೮-೨೦೦೦: ಎಸ್ ರಾಜಗೋಪಾಲ್
*೨೦೦೦-೨೦೦೩: ಕೆ.ವಿ.ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ
*೨೦೦೩-೨೦೦೫: ಎಂ.ವೇಣುಗೋಪಾಲನ್
*೨೦೦೫-೨೦೦೭: ಎಂ ಬಾಲಚಂದ್ರನ್
*೨೦೦೭-೨೦೦೯: ಟಿ.ಎಸ್.ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿ
*೨೦೦೯-೨೦೧೨: ಅಲೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ಮಿಶ್ರಾ
*೨೦೧೨-೨೦೧೫ : ಶ್ರೀಮತಿ ವಿ.ಆರ್.ಅಯ್ಯರ್ 
*೨೦೧೫-೨೦೧೫: ಬಿ.ಪಿ.ಶರ್ಮಾ [ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಸಿಇಒ ಆಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ]
*೨೦೧೫-೨೦೧೭: ಮೆಲ್ವಿನ್ ರೆಗೊ [ಎಂಡಿ &amp; ಸಿಇಒ]
*೨೦೧೭-೨೦೧೯: ದೀನಬಂಧು ಮೊಹಾಪಾತ್ರ [ಎಂಡಿ &amp; ಸಿಇಒ]&lt;ref&gt;https://www.hindustantimes.com/business-news/govt-appoints-heads-of-7-public-sector-banks-managing-directors-of-pnb-boi-shifted/story-ggaycL44yx53ExUYDMmkqI.html&lt;/ref&gt;
*೨೦೧೯-೨೦೨೩: ಅತನು ಕುಮಾರ್ ದಾಸ್
*೨೦೨೩-ಪ್ರಸ್ತುತ: ರಜನೀಶ್ ಕರ್ನಾಟಕ

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]
{{ಭಾರತದ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು}}</text>
      <sha1>r20v7m6p3ira3gm6qgqia1uk2q23l2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Infobox person</title>
    <ns>10</ns>
    <id>22088</id>
    <revision>
      <id>1378010</id>
      <parentid>1373960</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T03:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Zackmann08</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>dumb typo by me.</comment>
      <origin>1378010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12826" sha1="brrb97zslhkmukqvs7xs4kh4my4qlko" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}
| bodyclass  = biography vcard

| above      = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_prefix|}}}&lt;/div&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_suffix|}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader    = {{#ifeq:{{lc: {{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed_title|}}}|'''{{{embed_title|}}}'''}}}}
| subheader2  = {{#switch:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes=&lt;!--empty when this infobox is embedded--&gt;|#default={{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}} }} }}
| subheaderstyle2 = font-size: 125%

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image_size|}}}}}|300|{{{image_size|}}}}}}}x200px|{{{image_size|}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{image_alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption    = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| label2     = Pronunciation
| data2      = {{{pronunciation|}}}

| label10    = Born
| data10     = {{br separated entries
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|}}}&lt;/div&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label11    = Bapti{{#if:{{{baptized|}}}|z|s}}ed
| data11     = {{#if:{{{birth_date|}}}||{{if empty|{{{baptized|}}}|{{{baptised|}}}}}}}

| label12    = Disappeared
| data12     = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}}

| label13    = Status
| data13     = {{{disappeared_status|}}}

| label14    = Died
| data14     = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label15    = {{longitem|Cause&amp;nbsp;of death}}
| data15     = {{{death_cause|}}}

| label16    = {{longitem|Body discovered}}
| data16     = {{{body_discovered|}}}

| label17    = {{longitem|{{#if:{{{burial_place|}}}|Burial place|Resting place}}}}
| data17     = {{#if:{{{burial_place|}}}|{{Br separated entries|1={{{burial_place|}}}|2={{{burial_coordinates|}}}}}|{{Br separated entries|1={{{resting_place|}}}|2={{{resting_place_coordinates|}}}}}}}
| class17    = label

| label18    = Monuments
| data18     = {{{monuments|}}}

| label21    = Other&amp;nbsp;name{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}}
| data21     = {{{other_names|}}}
| class21    = nickname

| label22    = Siglum
| data22     = {{{siglum|}}}

| label23    = Citizenship
| data23     = {{{citizenship|}}}
| class23    = category

| label24    = Education
| data24     = {{{education|}}}

| label25    = Alma&amp;nbsp;mater
| data25     = {{{alma_mater|}}}

| label26    = Occupation{{Pluralize from text|{{{occupation|}}}|plural=s}}
| data26     = {{{occupation|}}}
| class26    = role

| label27    = Years&amp;nbsp;active
| data27     = {{{years_active|}}}

| label28    = Era
| data28     = {{{era|}}}
| class28    = category

| label29    = Employer{{Pluralize from text|{{{employer|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data29     = {{{employer|}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{employer|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple employers]]}}}}
| class29    = org

| label30    = {{#if:{{{organisation|}}}|Organisation|Organization}}{{#if:{{{organizations|}}}|s|{{pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data30     = {{if empty|{{{organisation|}}}|{{{organization|}}}|{{{organizations|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple organizations]]}}}}
| class30    = org

| label31    = Agent{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data31     = {{{agent|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple agents]]}}}}
| class31    = agent

| label32    = Known&amp;nbsp;for
| data32     = {{{known_for|}}}

| label33    = Works
| data33     = {{{works|}}}

| label34    = Notable&amp;nbsp;credit{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data34     = {{#if:{{{works|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{credits|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple credits]]}}}}}}

| label35    = Label{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data35     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{label_name|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple labels]]}}}}}}

| label36    = Notable&amp;nbsp;work
| data36     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}{{{label_name|}}}||{{{notable_works|}}}}}

| label37    = Style
| data37     = {{{style|}}}
| class37    = category

| label40    = Television
| data40     = {{{television|}}}

| label41    = Height
| data41     = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_cm|}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{if empty|{{{height_m|}}}|{{{height_cm|}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label42    = {{#if:{{{office|}}}|Office|Title}}
| data42     = {{if empty|{{{office|}}}|{{{title|}}}}}
| class42    = title

| label43    = Term
| data43     = {{{term|}}}

| label44    = Predecessor
| data44     = {{{predecessor|}}}

| label45    = Successor
| data45     = {{{successor|}}}

| label46    = {{longitem|Political party}}
| data46     = {{{political_party|}}}
| class46    = org

| label47    = {{longitem|Other political&lt;br /&gt;affiliations}}
| data47     = {{{other_party|}}}
| class47    = org

| label48    = Movement
| data48     = {{{movement|}}}
| class48    = category

| label49    = Opponent{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data49     = {{{opponents|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple opponents]]}}}}

| label50    = {{longitem|Board member&amp;nbsp;of}}
| data50     = {{{boards|}}}

| label51    = {{longitem|{{#if:{{{criminal_charges|}}}|Criminal charges|Criminal charge{{pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}}
| data51     = {{if empty|{{{criminal_charges|}}}|{{{criminal_charge|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple criminal charges]]}}}}

| label52    = {{longitem|Criminal penalty}}
| data52     = {{{criminal_penalty|}}}

| label53    = {{longitem|{{#if:{{{judicial_status|}}}|Judicial status|Criminal status}}}}
| data53     = {{if empty|{{{judicial_status|}}} | {{{criminal_status|}}}}}
| class53    = category

| label54    = Spouse{{#if:{{{spouses|}}}|s|{{Pluralize from text|{{{spouse|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data54     = {{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{spouse|}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple spouses]]}}}}

| label55    = Partner{{#if:{{{partners|}}}|s|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{partner|}}}|{{{domesticpartner|}}}|{{{domestic_partner|}}}|{{{partner(s)|}}}}} |likely=(s)|plural=s}}}}
| data55     = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{partners|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{partner|}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple partners]]}}}}

| label56    = Children
| data56     = {{{children|}}}

| label57    = {{#if:{{{parents|}}}|Parent{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|&lt;!--
               --&gt;{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|Parents|{{#if:{{{father|}}}|Father|{{#if:{{{mother|}}}|Mother}}}}}}}}
| data57     = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|{{Unbulleted list|{{{father}}} (father)|{{{mother}}} (mother)}}|{{{mother|}}}{{{father|}}}}}}}&lt;!--
                 --&gt;{{main other|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple parents]]}}}}

| label58    = Relatives
| data58     = {{{relatives|}}}

| label59    = Family
| data59     = {{{family|}}}

| label60    = Call&amp;nbsp;sign
| data60     = {{{callsign|}}}

| label61    = Awards
| data61     = {{{awards|}}}

| label62    = {{#if:{{{honours|}}}|Honours|Honors}}
| data62     = {{if empty|{{{honours|}}}|{{{honors|}}}}}

| data64     = {{{module|}}}
| data65     = {{{module2|}}}
| data66     = {{{module3|}}}
| data67     = {{{module4|}}}
| data68     = {{{module5|}}}
| data69     = {{{module6|}}}

| label70    = Website
| data70     = {{{website|}}}

| header71   = {{#if:{{{signature|}}}|{{if empty|{{{signature_type|}}}|Signature}}}}
| data72     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|class=infobox-signature skin-invert|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}}

| header73   = {{#if:{{{footnotes|}}}|Notes}}
| data74     = {{#if:{{{footnotes|}}}|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox person}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| agent | alma_mater | alt | awards | baptised | baptized | birth_date | birth_name | birth_place | boards | body_discovered | burial_coordinates | burial_place | callsign | caption | child | children | citizenship | credits | criminal_charge | criminal_charges | criminal_penalty | criminal_status | death_cause | death_date | death_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | domestic_partner | domesticpartner | education | embed | embed_title | employer | era | family | father | footnotes | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_alt | image_caption | image_class | image_size | image_upright | judicial_status | known_for | label_name | landscape | module | module2 | module3 | module4 | module5 | module6 | monuments | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | notable_works | occupation | office | opponents | organisation | organization | organizations | other_names | other_party | parents | partner | partner(s) | partners | political_party | predecessor | pronunciation | relatives | resting_place | resting_place_coordinates | siglum | signature | signature_alt | signature_size | signature_type | spouse | spouses | style | successor | television | template_name | term | title | website | works | years_active }}&lt;!--
--&gt;{{Main other|{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[Category:Biography template using pronunciation]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{signature|}}}|[[Category:Biography with signature]]}}&lt;!--
--&gt;[[Category:Articles with hCards]]
}}{{#if:{{{alma_mater|}}}|{{preview warning|Page using [[Template:Infobox person]] with deprecated parameter {{code|alma_mater}} which should be merged with/replaced by {{code|education}}.}}{{main other|[[Category:Pages using infobox person with deprecated parameters]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| nested = 1
| template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]]
| cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with conflicting parameters}}
| alma_mater; education
| child; embed
| image_alt; alt
| height_m; height_cm; height_ft; height
| caption; image_caption
| baptized; baptised
| organisation; organization; organizations
| {{#if:{{{works|}}}|works;}} {{#if:{{{credits|}}}|credits;}} {{#if:{{{label_name|}}}|label_name;}} notable_works
| height_m; height_cm
| office; title
| criminal_charges; criminal_charge
| spouse; spouses
| partner; partners
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{father|}}}||NULL_}}father
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{mother|}}}||NULL_}}mother
| honours; honors
}}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>brrb97zslhkmukqvs7xs4kh4my4qlko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378011</id>
      <parentid>1378010</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_person]]</comment>
      <origin>1378010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12826" sha1="brrb97zslhkmukqvs7xs4kh4my4qlko" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}
| bodyclass  = biography vcard

| above      = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_prefix|}}}&lt;/div&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_suffix|}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader    = {{#ifeq:{{lc: {{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed_title|}}}|'''{{{embed_title|}}}'''}}}}
| subheader2  = {{#switch:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes=&lt;!--empty when this infobox is embedded--&gt;|#default={{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}} }} }}
| subheaderstyle2 = font-size: 125%

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image_size|}}}}}|300|{{{image_size|}}}}}}}x200px|{{{image_size|}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{image_alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption    = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| label2     = Pronunciation
| data2      = {{{pronunciation|}}}

| label10    = Born
| data10     = {{br separated entries
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|}}}&lt;/div&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label11    = Bapti{{#if:{{{baptized|}}}|z|s}}ed
| data11     = {{#if:{{{birth_date|}}}||{{if empty|{{{baptized|}}}|{{{baptised|}}}}}}}

| label12    = Disappeared
| data12     = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}}

| label13    = Status
| data13     = {{{disappeared_status|}}}

| label14    = Died
| data14     = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label15    = {{longitem|Cause&amp;nbsp;of death}}
| data15     = {{{death_cause|}}}

| label16    = {{longitem|Body discovered}}
| data16     = {{{body_discovered|}}}

| label17    = {{longitem|{{#if:{{{burial_place|}}}|Burial place|Resting place}}}}
| data17     = {{#if:{{{burial_place|}}}|{{Br separated entries|1={{{burial_place|}}}|2={{{burial_coordinates|}}}}}|{{Br separated entries|1={{{resting_place|}}}|2={{{resting_place_coordinates|}}}}}}}
| class17    = label

| label18    = Monuments
| data18     = {{{monuments|}}}

| label21    = Other&amp;nbsp;name{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}}
| data21     = {{{other_names|}}}
| class21    = nickname

| label22    = Siglum
| data22     = {{{siglum|}}}

| label23    = Citizenship
| data23     = {{{citizenship|}}}
| class23    = category

| label24    = Education
| data24     = {{{education|}}}

| label25    = Alma&amp;nbsp;mater
| data25     = {{{alma_mater|}}}

| label26    = Occupation{{Pluralize from text|{{{occupation|}}}|plural=s}}
| data26     = {{{occupation|}}}
| class26    = role

| label27    = Years&amp;nbsp;active
| data27     = {{{years_active|}}}

| label28    = Era
| data28     = {{{era|}}}
| class28    = category

| label29    = Employer{{Pluralize from text|{{{employer|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data29     = {{{employer|}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{employer|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple employers]]}}}}
| class29    = org

| label30    = {{#if:{{{organisation|}}}|Organisation|Organization}}{{#if:{{{organizations|}}}|s|{{pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data30     = {{if empty|{{{organisation|}}}|{{{organization|}}}|{{{organizations|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple organizations]]}}}}
| class30    = org

| label31    = Agent{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data31     = {{{agent|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple agents]]}}}}
| class31    = agent

| label32    = Known&amp;nbsp;for
| data32     = {{{known_for|}}}

| label33    = Works
| data33     = {{{works|}}}

| label34    = Notable&amp;nbsp;credit{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data34     = {{#if:{{{works|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{credits|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple credits]]}}}}}}

| label35    = Label{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data35     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{label_name|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple labels]]}}}}}}

| label36    = Notable&amp;nbsp;work
| data36     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}{{{label_name|}}}||{{{notable_works|}}}}}

| label37    = Style
| data37     = {{{style|}}}
| class37    = category

| label40    = Television
| data40     = {{{television|}}}

| label41    = Height
| data41     = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_cm|}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{if empty|{{{height_m|}}}|{{{height_cm|}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label42    = {{#if:{{{office|}}}|Office|Title}}
| data42     = {{if empty|{{{office|}}}|{{{title|}}}}}
| class42    = title

| label43    = Term
| data43     = {{{term|}}}

| label44    = Predecessor
| data44     = {{{predecessor|}}}

| label45    = Successor
| data45     = {{{successor|}}}

| label46    = {{longitem|Political party}}
| data46     = {{{political_party|}}}
| class46    = org

| label47    = {{longitem|Other political&lt;br /&gt;affiliations}}
| data47     = {{{other_party|}}}
| class47    = org

| label48    = Movement
| data48     = {{{movement|}}}
| class48    = category

| label49    = Opponent{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data49     = {{{opponents|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple opponents]]}}}}

| label50    = {{longitem|Board member&amp;nbsp;of}}
| data50     = {{{boards|}}}

| label51    = {{longitem|{{#if:{{{criminal_charges|}}}|Criminal charges|Criminal charge{{pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}}}
| data51     = {{if empty|{{{criminal_charges|}}}|{{{criminal_charge|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple criminal charges]]}}}}

| label52    = {{longitem|Criminal penalty}}
| data52     = {{{criminal_penalty|}}}

| label53    = {{longitem|{{#if:{{{judicial_status|}}}|Judicial status|Criminal status}}}}
| data53     = {{if empty|{{{judicial_status|}}} | {{{criminal_status|}}}}}
| class53    = category

| label54    = Spouse{{#if:{{{spouses|}}}|s|{{Pluralize from text|{{{spouse|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}
| data54     = {{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{spouse|}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple spouses]]}}}}

| label55    = Partner{{#if:{{{partners|}}}|s|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{partner|}}}|{{{domesticpartner|}}}|{{{domestic_partner|}}}|{{{partner(s)|}}}}} |likely=(s)|plural=s}}}}
| data55     = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{partners|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{partner|}}} |likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple partners]]}}}}

| label56    = Children
| data56     = {{{children|}}}

| label57    = {{#if:{{{parents|}}}|Parent{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|&lt;!--
               --&gt;{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|Parents|{{#if:{{{father|}}}|Father|{{#if:{{{mother|}}}|Mother}}}}}}}}
| data57     = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|{{Unbulleted list|{{{father}}} (father)|{{{mother}}} (mother)}}|{{{mother|}}}{{{father|}}}}}}}&lt;!--
                 --&gt;{{main other|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=[[Category:Pages using infobox person with multiple parents]]}}}}

| label58    = Relatives
| data58     = {{{relatives|}}}

| label59    = Family
| data59     = {{{family|}}}

| label60    = Call&amp;nbsp;sign
| data60     = {{{callsign|}}}

| label61    = Awards
| data61     = {{{awards|}}}

| label62    = {{#if:{{{honours|}}}|Honours|Honors}}
| data62     = {{if empty|{{{honours|}}}|{{{honors|}}}}}

| data64     = {{{module|}}}
| data65     = {{{module2|}}}
| data66     = {{{module3|}}}
| data67     = {{{module4|}}}
| data68     = {{{module5|}}}
| data69     = {{{module6|}}}

| label70    = Website
| data70     = {{{website|}}}

| header71   = {{#if:{{{signature|}}}|{{if empty|{{{signature_type|}}}|Signature}}}}
| data72     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|class=infobox-signature skin-invert|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}}

| header73   = {{#if:{{{footnotes|}}}|Notes}}
| data74     = {{#if:{{{footnotes|}}}|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox person}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| agent | alma_mater | alt | awards | baptised | baptized | birth_date | birth_name | birth_place | boards | body_discovered | burial_coordinates | burial_place | callsign | caption | child | children | citizenship | credits | criminal_charge | criminal_charges | criminal_penalty | criminal_status | death_cause | death_date | death_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | domestic_partner | domesticpartner | education | embed | embed_title | employer | era | family | father | footnotes | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_alt | image_caption | image_class | image_size | image_upright | judicial_status | known_for | label_name | landscape | module | module2 | module3 | module4 | module5 | module6 | monuments | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | notable_works | occupation | office | opponents | organisation | organization | organizations | other_names | other_party | parents | partner | partner(s) | partners | political_party | predecessor | pronunciation | relatives | resting_place | resting_place_coordinates | siglum | signature | signature_alt | signature_size | signature_type | spouse | spouses | style | successor | television | template_name | term | title | website | works | years_active }}&lt;!--
--&gt;{{Main other|{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[Category:Biography template using pronunciation]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{signature|}}}|[[Category:Biography with signature]]}}&lt;!--
--&gt;[[Category:Articles with hCards]]
}}{{#if:{{{alma_mater|}}}|{{preview warning|Page using [[Template:Infobox person]] with deprecated parameter {{code|alma_mater}} which should be merged with/replaced by {{code|education}}.}}{{main other|[[Category:Pages using infobox person with deprecated parameters]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| nested = 1
| template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]]
| cat = {{main other|Category:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with conflicting parameters}}
| alma_mater; education
| child; embed
| image_alt; alt
| height_m; height_cm; height_ft; height
| caption; image_caption
| baptized; baptised
| organisation; organization; organizations
| {{#if:{{{works|}}}|works;}} {{#if:{{{credits|}}}|credits;}} {{#if:{{{label_name|}}}|label_name;}} notable_works
| height_m; height_cm
| office; title
| criminal_charges; criminal_charge
| spouse; spouses
| partner; partners
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{father|}}}||NULL_}}father
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{mother|}}}||NULL_}}mother
| honours; honors
}}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>brrb97zslhkmukqvs7xs4kh4my4qlko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378028</id>
      <parentid>1378011</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1378028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14293" sha1="6xk07e451dpbiyq894qk2pfl4czuqsa" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}
| bodyclass  = biography vcard

| above      = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_prefix|}}}&lt;/div&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 80%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_suffix|}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader    = {{#ifeq:{{lc: {{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed_title|}}}|'''{{{embed_title|}}}'''}}}}
| subheader2  = {{#switch:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes=&lt;!--ಈ ಇನ್ಫೋಬಾಕ್ಸ್ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಖಾಲಿ--&gt;|#default={{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}} }} }}
| subheaderstyle2 = font-size: 125%

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image_size|}}}}}|300|{{{image_size|}}}}}}}x200px|{{{image_size|}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{image_alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption    = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| label2     = ಉಚ್ಚಾರಣೆ
| data2      = {{{pronunciation|}}}

| label10    = ಜನನ
| data10     = {{br separated entries
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|}}}&lt;/div&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label11    = ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ{{#if:{{{baptized|}}}||}}
| data11     = {{#if:{{{birth_date|}}}||{{if empty|{{{baptized|}}}|{{{baptised|}}}}}}}

| label12    = ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ
| data12     = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}}}

| label13    = ಸ್ಥಿತಿ
| data13     = {{{disappeared_status|}}}

| label14    = ಮರಣ
| data14     = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label15    = {{longitem|ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ}}
| data15     = {{{death_cause|}}}

| label16    = {{longitem|ಶವ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ}}
| data16     = {{{body_discovered|}}}

| label17    = {{longitem|{{#if:{{{burial_place|}}}|ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}}}}
| data17     = {{#if:{{{burial_place|}}}|{{Br separated entries|1={{{burial_place|}}}|2={{{burial_coordinates|}}}}}|{{Br separated entries|1={{{resting_place|}}}|2={{{resting_place_coordinates|}}}}}}}
| class17    = label

| label18    = ಸ್ಮಾರಕಗಳು
| data18     = {{{monuments|}}}

| label21    = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=ಗಳು}}
| data21     = {{{other_names|}}}
| class21    = nickname

| label22    = ಸಿಗ್ಲಮ್
| data22     = {{{siglum|}}}

| label23    = ಪೌರತ್ವ
| data23     = {{{citizenship|}}}
| class23    = category

| label24    = ಶಿಕ್ಷಣ
| data24     = {{{education|}}}

| label25    = ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾಶಾಲೆ
| data25     = {{{alma_mater|}}}

| label26    = ವೃತ್ತಿ{{Pluralize from text|{{{occupation|}}}|plural=ಗಳು}}
| data26     = {{{occupation|}}}
| class26    = role

| label27    = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
| data27     = {{{years_active|}}}

| label28    = ಕಾಲಘಟ್ಟ
| data28     = {{{era|}}}
| class28    = category

| label29    = ಉದ್ಯೋಗದಾತ{{Pluralize from text|{{{employer|}}}|likely=(s)|plural=ರು}}
| data29     = {{{employer|}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{employer|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple employers]]}}}}
| class29    = org

| label30    = {{#if:{{{organisation|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ|ಸಂಸ್ಥೆ}}{{#if:{{{organizations|}}}|ಗಳು|{{pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}}}
| data30     = {{if empty|{{{organisation|}}}|{{{organization|}}}|{{{organizations|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple organizations]]}}}}
| class30    = org

| label31    = ಪ್ರತಿನಿಧಿ{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}
| data31     = {{{agent|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{agent|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple agents]]}}}}
| class31    = agent

| label32    = ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದು
| data32     = {{{known_for|}}}

| label33    = ಕೃತಿಗಳು
| data33     = {{{works|}}}

| label34    = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}
| data34     = {{#if:{{{works|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{credits|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{credits|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple credits]]}}}}}}

| label35    = ಲೇಬಲ್{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}
| data35     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}||&lt;!--
                 --&gt;{{{label_name|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{label_name|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple labels]]}}}}}}

| label36    = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ
| data36     = {{#if:{{{works|}}}{{{credits|}}}{{{label_name|}}}||{{{notable_works|}}}}}

| label37    = ಶೈಲಿ
| data37     = {{{style|}}}
| class37    = category

| label40    = ದೂರದರ್ಶನ
| data40     = {{{television|}}}

| label41    = ಎತ್ತರ
| data41     = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_cm|}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{if empty|{{{height_m|}}}|{{{height_cm|}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label42    = {{#if:{{{office|}}}|ಸ್ಥಾನ|ಶೀರ್ಷಿಕೆ}}
| data42     = {{if empty|{{{office|}}}|{{{title|}}}}}
| class42    = title

| label43    = ಅವಧಿ
| data43     = {{{term|}}}

| label44    = ಹಿಂದಿನವರು
| data44     = {{{predecessor|}}}

| label45    = ನಂತರದವರು
| data45     = {{{successor|}}}

| label46    = {{longitem|ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ}}
| data46     = {{{political_party|}}}
| class46    = org

| label47    = {{longitem|ಇತರ ರಾಜಕೀಯ&lt;br /&gt;ಸಂಬಂಧಗಳು}}
| data47     = {{{other_party|}}}
| class47    = org

| label48    = ಚಳುವಳಿ
| data48     = {{{movement|}}}
| class48    = category

| label49    = ವಿರೋಧಿ{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}
| data49     = {{{opponents|}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{opponents|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple opponents]]}}}}

| label50    = {{longitem|ಸದಸ್ಯರಿರುವ ಮಂಡಳಿ}}
| data50     = {{{boards|}}}

| label51    = {{longitem|{{#if:{{{criminal_charges|}}}|ಅಪರಾಧ ಆರೋಪಗಳು|ಅಪರಾಧ ಆರೋಪ{{pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=(s)|plural=ಗಳು}}}}}}
| data51     = {{if empty|{{{criminal_charges|}}}|{{{criminal_charge|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text|{{{criminal_charge|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple criminal charges]]}}}}

| label52    = {{longitem|ಅಪರಾಧ ಶಿಕ್ಷೆ}}
| data52     = {{{criminal_penalty|}}}

| label53    = {{longitem|{{#if:{{{judicial_status|}}}|ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸ್ಥಿತಿ|ಅಪರಾಧ ಸ್ಥಿತಿ}}}}
| data53     = {{if empty|{{{judicial_status|}}} | {{{criminal_status|}}}}}
| class53    = category

| label54    = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ{{#if:{{{spouses|}}}|ಗಳು|{{Pluralize from text|{{{spouse|}}}|likely=(s)|plural=ರು}}}}
| data54     = {{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{spouse|}}} |likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple spouses]]}}}}

| label55    = ಸಂಗಾತಿ{{#if:{{{partners|}}}|ಗಳು|{{Pluralize from text|{{if empty|{{{partner|}}}|{{{domesticpartner|}}}|{{{domestic_partner|}}}|{{{partner(s)|}}}}} |likely=(s)|plural=ಗಳು}}}}
| data55     = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{partners|}}}}}{{main other|{{Pluralize from text| {{{partner|}}} |likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple partners]]}}}}

| label56    = ಮಕ್ಕಳು
| data56     = {{{children|}}}

| label57    = {{#if:{{{parents|}}}|ಪೋಷಕರು{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=ರು}}|&lt;!--
               --&gt;{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|ಪೋಷಕರು|{{#if:{{{father|}}}|ತಂದೆ|{{#if:{{{mother|}}}|ತಾಯಿ}}}}}}}}
| data57     = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|{{Unbulleted list|{{{father}}} (ತಂದೆ)|{{{mother}}} (ತಾಯಿ)}}|{{{mother|}}}{{{father|}}}}}}}&lt;!--
                 --&gt;{{main other|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with multiple parents]]}}}}

| label58    = ಸಂಬಂಧಿಕರು
| data58     = {{{relatives|}}}

| label59    = ಕುಟುಂಬ
| data59     = {{{family|}}}

| label60    = ಕರೆ ಸಂಕೇತ
| data60     = {{{callsign|}}}

| label61    = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು
| data61     = {{{awards|}}}

| label62    = {{#if:{{{honours|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಗೌರವಗಳು}}
| data62     = {{if empty|{{{honours|}}}|{{{honors|}}}}}

| data64     = {{{module|}}}
| data65     = {{{module2|}}}
| data66     = {{{module3|}}}
| data67     = {{{module4|}}}
| data68     = {{{module5|}}}
| data69     = {{{module6|}}}

| label70    = ಜಾಲತಾಣ
| data70     = {{{website|}}}

| header71   = {{#if:{{{signature|}}}|{{if empty|{{{signature_type|}}}|ಸಹಿ}}}}
| data72     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|class=infobox-signature skin-invert|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}}

| header73   = {{#if:{{{footnotes|}}}|ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು}}
| data74     = {{#if:{{{footnotes|}}}|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[ವರ್ಗ:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox person}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = ಅಜ್ಞಾತ ನಿಯತಾಂಕ &quot;_VALUE_&quot; ನೊಂದಿಗೆ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]] ಬಳಸುವ ಪುಟ|ignoreblank=y| agent | alma_mater | alt | awards | baptised | baptized | birth_date | birth_name | birth_place | boards | body_discovered | burial_coordinates | burial_place | callsign | caption | child | children | citizenship | credits | criminal_charge | criminal_charges | criminal_penalty | criminal_status | death_cause | death_date | death_place | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | domestic_partner | domesticpartner | education | embed | embed_title | employer | era | family | father | footnotes | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_alt | image_caption | image_class | image_size | image_upright | judicial_status | known_for | label_name | landscape | module | module2 | module3 | module4 | module5 | module6 | monuments | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | notable_works | occupation | office | opponents | organisation | organization | organizations | other_names | other_party | parents | partner | partner(s) | partners | political_party | predecessor | pronunciation | relatives | resting_place | resting_place_coordinates | siglum | signature | signature_alt | signature_size | signature_type | spouse | spouses | style | successor | television | template_name | term | title | website | works | years_active }}&lt;!--
--&gt;{{Main other|{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[ವರ್ಗ:Biography template using pronunciation]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{signature|}}}|[[ವರ್ಗ:Biography with signature]]}}&lt;!--
--&gt;[[ವರ್ಗ:Articles with hCards]]
}}{{#if:{{{alma_mater|}}}|{{preview warning|ಅವನತಿ ಹೊಂದಿದ ನಿಯತಾಂಕ {{code|alma_mater}} ನೊಂದಿಗೆ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Infobox person]] ಬಳಸುವ ಪುಟವನ್ನು {{code|education}} ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಬೇಕು/ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕು.}}{{main other|[[ವರ್ಗ:Pages using infobox person with deprecated parameters]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| nested = 1
| template = [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox person}}]]
| cat = {{main other|ವರ್ಗ:Pages using {{if empty|{{{template_name|}}}|infobox person}} with conflicting parameters}}
| alma_mater; education
| child; embed
| image_alt; alt
| height_m; height_cm; height_ft; height
| caption; image_caption
| baptized; baptised
| organisation; organization; organizations
| {{#if:{{{works|}}}|works;}} {{#if:{{{credits|}}}|credits;}} {{#if:{{{label_name|}}}|label_name;}} notable_works
| height_m; height_cm
| office; title
| criminal_charges; criminal_charge
| spouse; spouses
| partner; partners
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{father|}}}||NULL_}}father
| {{#if:{{{parents|}}}||NULL_}}parents; {{#if:{{{mother|}}}||NULL_}}mother
| honours; honors
}}{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xk07e451dpbiyq894qk2pfl4czuqsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22658</id>
    <revision>
      <id>1377977</id>
      <parentid>1356580</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107814" sha1="laub9wpgyaltbyf5hl3ru8qat19un20" xml:space="preserve">[[ಚಿತ್ರ:Brett lee crop.jpg|thumb|ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ]]
{{Infobox cricketer biography
|          playername = Brett Lee
|               image = Brett Lee Northampton.JPG|175px
|             country = Australia
|            fullname = Brett Lee
|            nickname = Bing, Binga, The Speedster
|              living = true
|          dayofbirth = 8
|        monthofbirth = 11
|         yearofbirth = 1976
|        placeofbirth = [[Wollongong]], [[New South Wales]]
|      countryofbirth = Australia
|             heightm = 1.87
|             batting = Right-handed
|             bowling = Right-arm [[Fast bowling|fast]]
|                role = Bowler
|       international = true
|       testdebutdate = 26 December
|       testdebutyear = 1999
|    testdebutagainst = India
|             testcap = 383
|        lasttestdate = 26 December
|        lasttestyear = 2008
|     lasttestagainst = South Africa
|        odidebutdate = 9 January
|        odidebutyear = 2000
|     odidebutagainst = Pakistan
|              odicap = 140
|         lastodidate = 25 October
|         lastodiyear = 2009
|      lastodiagainst = India
|            odishirt = 58
|               club1 = [[New South Wales Blues|New South Wales]]
|               year1 = 1995 -
|               club2 = [[Kings XI Punjab]]
|               year2 = 2008 - Present
|         clubnumber1 = 
|          
|             columns = 4
|             column1 = [[ಟೆಸ್ಟ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಟೆಸ್ಟ್]]
|            matches1 = 76
|               runs1 = 1,451
|            bat avg1 = 20.15
|           100s/50s1 = 0/5
|          top score1 = 64
|         deliveries1 = 16,531
|            wickets1 = 310
|           bowl avg1 = 30.81
|            fivefor1 = 10
|             tenfor1 = 0
|       best bowling1 = 5/30
|  catches/stumpings1 = 23/&amp;ndash;
|             column2 = [[One Day International|ODI]]
|            matches2 = 186
|               runs2 = 897
|            bat avg2 = 16.30
|           100s/50s2 = 0/2
|          top score2 = 57
|         deliveries2 = 9,478
|            wickets2 = 324
|           bowl avg2 = 23.01
|            fivefor2 = 9
|             tenfor2 = n/a
|       best bowling2 = 5/22
|  catches/stumpings2 = 44/&amp;ndash;
|             column3 = [[First-class cricket|FC]]
|            matches3 = 116
|               runs3 = 2,120
|            bat avg3 = 18.59
|           100s/50s3 = 0/8
|          top score3 = 97
|         deliveries3 = 24,193
|            wickets3 = 487
|           bowl avg3 = 28.22
|            fivefor3 = 20
|             tenfor3 = 2
|       best bowling3 = 7/114
|  catches/stumpings3 = 35/&amp;ndash;
|             column4 = [[List A cricket|LA]]
|            matches4 = 219
|               runs4 = 1,071
|            bat avg4 = 16.22
|           100s/50s4 = 0/2
|          top score4 = 57
|         deliveries4 = 11,274
|            wickets4 = 366
|           bowl avg4 = 23.82
|            fivefor4 = 9
|             tenfor4 = n/a
|       best bowling4 = 5/22
|  catches/stumpings4 = 49/&amp;ndash;
|                date = 21 November
|                year = 2009
|              source = http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/5/5951/5951.html CricketArchive
}}
'''ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ'''  (8 ನವೆಂಬರ್‌ 1976ರಂದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ದೇಶದ [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]]ನ [[ವುಲೊಂಗಾಂಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಜನನ) ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡದ ಒಬ್ಬ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]] ಆಟಗಾರ.


ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ವಿಶ್ವ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.  ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿ 20ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅಂದಿನಿಂದಲೂ 30ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerYears.asp?PlayerID=2205&lt;/ref&gt;


ಅವರು ಒಬ್ಬ ಚುರುಕಾದ [[ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಕ (ಫೀಲ್ಡರ್‌)]] ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಉಪಯುಕ್ತ [[ಕೆಳ-ಕ್ರಮಾಂಕ]]ದ [[ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌]] ಕೂಡ. ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿ 20ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.  2005-06(123)ರಿಂದೀಚೆಗೆ ODI‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಮೈಕ್ ಹಸಿ]]ಯವರೊಂದಿಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಪರ   ಏಳನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌‌ಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ 123 ರನ್ ಜತೆಯಾಟವು ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Matches/MatchPartnerships_ODI.asp?CountryCode=01&lt;/ref&gt;

== ಶೈಲಿ ==
ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ [[ಅತಿವೇಗದ ಬೌಲರ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಗಂಟೆಗೆ 161 ಕಿಮೀ,[[(km/h)]] (ಗಂಟೆಗೆ 100.05 ಮೈಲುಗಳು)[[(mph)]] ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಇದುವರೆಗಿನ ಅತಿವೇಗದ ಚೆಂಡೆಸೆತವು 160.8 ಕಿಮೀ/ಗಂಟೆ (ಗಂಟೆಗೆ 99.9 ಮೈಲ್‌ಗಳು) ವೇಗದ್ದೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 5 ಮಾರ್ಚ್‌ 2005ರಂದು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ [[ನೇಪಿಯರ್‌]]ನಲ್ಲಿ,  ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ತಂಡದ [[ಕ್ರೇಗ್‌ ಕಮ್ಮಿಂಗ್‌]]ರತ್ತ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಓವರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಸೆದಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/145858.html ಲೀ ಅನ್‌ಲೀಶಸ್ ಹಿಸ್ ಫಾಸ್ಟೆಸ್ಟ್ ಡೆಲಿವರಿ]: '''Cricinfo.com'''  25 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


ಈ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಸಮಕಾಲೀನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅತಿವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ ಪಟ್ಟವನ್ನು  ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ [[ಶೊಯೆಬ್‌ ಅಖ್ತರ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://www.yehhaicricket.com/aus/brettlee/brettlee.html ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಪ್ರೊಫೈಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122165400/http://www.yehhaicricket.com/aus/brettlee/brettlee.html |date=2009-11-22 }}: '''Yehhaicricket.com'''  27 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt; 
 ಶೊಯೆಬ್‌ ಅಖ್ತರ್‌  161.3 [[ಕಿಮೀ/ಗಂಟೆ]]ಗೆ
100.23 [[ಮೈಲು ಪ್ರತಿಗಂಟೆ]]ಗೆ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೌಲ್ ಮಾಡಿದ್ದು ಇದುವರೆಗೂ ದಾಖಲಾದ ಅತಿವೇಗದ ಚೆಂಡೆಸೆತ.&lt;ref&gt;[http://uk.cricinfo.com/db/STATS/FC/BOWLING/BOWLING_SPEEDS.html ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬೌಲಿಂಗ್ ಸ್ಪೀಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120718061042/http://uk.cricinfo.com/db/STATS/FC/BOWLING/BOWLING_SPEEDS.html |date=2012-07-18 }}: '''Cricinfo.com'''  2 ಫೆಬ್ರುವರಿ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;

ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯ ಆರಂಭ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಶಂಕಾಸ್ಪದ ನಿಯಮಬಾಹಿರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ದೂರನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾದರು.&lt;ref name=&quot;chuck&quot;&gt;{{cite news|title=Lee's action cleared by ICC panel |first=John |last=Polack| publisher=[[Cricinfo]]|date=2000-08-02| accessdate=2007-04-16}}&lt;/ref&gt; 
2005ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ODIಗಳಲ್ಲಿ(ಏಕದಿನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳು) ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ಗಳ [[ತಲೆಯ ಕಡೆ ಚೆಂಡೆಸೆತ]](ಬೀಮರ್‌)ಗಳನ್ನು ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಗಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲೂ, ಅವರು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ಗಳತ್ತ ನಿಯಮಬಾಹಿರವಾದ ತಲೆಯಷ್ಟು ಎತ್ತರದ [[ಫುಲ್‌-ಟಾಸ್‌]] ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಕೆಲವರು ದೂರಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news| title=Lee beamer lands him in hot water again| url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/212580.html| date =2005-07-04 | publisher=[[Cricinfo]]| accessdate=2007-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Beamers are not intentional - Ponting| url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/144902.html| date =2005-02-28 | publisher=[[Cricinfo]]| accessdate=2007-04-16}}&lt;/ref&gt;


ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಪುಟಿತವಿರುವ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಅಂಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅತಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಬೌಲಿಂಗ್ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರ ಗೋಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಡಿದ 19 ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 42.11 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 53 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಡಿದ 40 ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 28.48 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 178 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಅವರು ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ವಿರುದ್ಧ, 20ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ್‌ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿರುದ್ಧ ತಲಾ 40 ಹಾಗೂ ಇತರೆ ತಂಡಗಳ ವಿರುದ್ಧ 30ರ ಸರಾಸರಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://statserver.cricket.org/guru?sdb=player;playerid=5966;class=testplayer;filter=basic;team=0;opposition=0;notopposition=0;season=0;homeaway=0;continent=0;country=0;notcountry=0;groundid=0;startdefault=1999-12-26;start=1999-12-26;enddefault=2007-01-05;end=2007-01-05;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduledovers=0;scheduleddays=0;innings=0;result=0;followon=0;seriesresult=0;captain=0;keeper=0;dnp=0;recent=;viewtype=aro_summary;runslow=;runshigh=;batposition=0;dismissal=0;bowposition=0;ballslow=;ballshigh=;bpof=0;overslow=;overshigh=;conclow=;conchigh=;wicketslow=;wicketshigh=;dismissalslow=;dismissalshigh=;caughtlow=;caughthigh=;caughttype=0;stumpedlow=;stumpedhigh=;csearch=;submit=1;.cgifields=viewtype ಸ್ಟ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಗುರು - ಬಿ ಲೀ - ಟೆಸ್ಟ್ಸ್ - ಕೆರೀರ್ ಸಮ್ಮರಿ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007.&lt;/ref&gt;

==ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿ==


[[ಲೋಹವಿಜ್ಞಾನಿ]] ಬಾಬ್‌ ಲೀ ಮತ್ತು [[ಪಿಯಾನೊ]] ಶಿಕ್ಷಕಿ ಹೆಲೆನ್‌ ([[ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರು]] ಬಕ್ಸ್‌ಟನ್‌) ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಮೂವರು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಎರಡನೆಯವರು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.geocities.com/simmylee/parents.html |title=ಜಿಯೊಸಿಟೀಸ್‌: ಬಾಬ್‌ ಮತ್ತು ಹೆಲೆನ್‌ ಲೀ |access-date=2009-10-26 |archive-date=2009-10-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?id=1256539106510510&amp;url=www.geocities.com/simmylee/parents.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಮಾಜಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ [[ಸವ್ಯಸಾಚಿ (ಆಲ್‌ರೌಂಡರ್‌)]] ಹಾಗೂ [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ಬ್ಲೂಸ್‌]] ನಾಯಕ [[ಶೇನ್‌ ಲೀ]] ಅವರ ಅಣ್ಣ.  ತಮ್ಮ ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್‌ ಲೀ ಅಂಡರ್‌-19(19 ವರ್ಷದವರಿಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ) ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] ತಂಡದ ಪರ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಡಿ, ಈಗ ಒಬ್ಬ [[ಲೆಕ್ಕಾಧಿಕಾರಿ]]ಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಬಾಲಾರ‌್ಯಾಂಗ್‌ ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ಮತ್ತು ಓಕ್‌ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್‌ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ, ಈ ಓಕ್‌ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್‌ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ತನ್ನ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮೈದಾನಕ್ಕೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹೆಸರನ್ನಿಟ್ಟಿದೆ.  [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳ ಸರಣಿ '[[ಬಿಂಗ್‌ ಲೀ]]' ಹೆಸರು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಉಪನಾಮ 'ಬಿಂಗ್‌'ನ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.


ಸಹೋದರರು [[ಫುಟ್ಬಾಲ್‌]], [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕೀಯಿಂಗ್]] ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿ ಪಿಯಾನೊ ನುಡಿಸುವಂತೆ ಅ ಮೂವರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು (ಗ್ರ್ಯಾಂಟ್‌ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದ ಪಿಯಾನೊ ವಾದಕ).&lt;ref&gt;[http://cricket.timesofindia.indiatimes.com/News/Features/Brett-rocks-the-house/articleshow/175224.cms ದಿ ಟೈಮ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ, ''ಬ್ರೆಟ್‌ ರಾಕ್ಸ್‌ ದಿ ಹೌಸ್‌'' ]{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
 ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಎಂಟನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ಶೇನ್‌ ಲೀ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಔಪಚಾರಿಕ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ''ಓಕ್‌ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್‌ ರ‌್ಯಾಟ್ಸ್‌''  ತಂಡದ ಪರ ಆಡಿದರು. ಅವರು ಒಂದು ಓವರಿನಲ್ಲಿ 6/0 ವಿಕೆಟ್ ಪಡೆದರು ಅಥವಾ 0 ರನ್ನಿಗೆ 6 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಎಲ್ಲ ವಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬೌಲ್ಡ್ (ಚೆಂಡು ವಿಕೆಟ್‌ಗೆ ಬಡಿಯುವುದು) ಮೂಲಕ ಪಡೆದಿದ್ದರು. {{citation needed|date=April 2007}} 
ತಮ್ಮ ಹದಿನಾರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು [[ಕ್ಯಾಂಪ್ಬೆಲ್‌ಟೌನ್‌]] ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲವು [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರ ವಿಕೆಟ್‌ ಕಬಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.  ನಂತರ, ಅವರು [[ಮಾಸ್ಮನ್‌]] ತಂಡ ಸೇರಿದರು. ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಶೊಯೆಬ್‌ ಅಖ್ತರ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಚೆಂಡನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://www.hinduonnet.com/2001/10/25/stories/07250284.htm ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅಂಡ್‌ ಶೊಯೆಬ್‌ ಮೇ ಸೂನ್‌ ಆಪರೇಟ್‌ ಟುಗೆದರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060620130204/http://www.hinduonnet.com/2001/10/25/stories/07250284.htm |date=2006-06-20 }} '''Hinduonnet.com'''  27 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದಿದ್ದು.&lt;/ref&gt;
 ಅವರು ಇಂದಿಗೂ [[ಸಿಡ್ನಿ]] ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಲೇನ್‌ ಕೊವ್‌]]ನ [[ಲೋಯರ್‌ ನಾರ್ತ್‌ ಷೋರ್‌]] ರಸ್ತೆಯ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅಂಡರ್‌-17 ಹಾಗೂ ಅಂಡರ್‌-19 ತಂಡಗಳ ಪರ ಆಡಿ, [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಅಕಾಡೆಮಿ]]ಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರು.


ಮಾರ್ಚ್‌ 1994ರಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಬೆನ್ನಿನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡದ ಮೂಳೆಬಿರಿತ (ಸ್ಟ್ರೆಸ್‌ ಫ್ರ್ಯಾಕ್ಚರ್‌) ಕಾರಣ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಅಂಡರ್‌-19 ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದರು.  ಗುಣಮುಖರಾದ ನಂತರ ಅವರು [[1997-98 ಋತು]]ವಿನಲ್ಲಿ, [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] ಪರ ತಮ್ಮ 20ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ]]ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್ ಷೀಲ್ಡ್‌]] ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ [[ವೆಸ್ಟರ್ನ್‌ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡಿ 114 ರನ್‌ ನೀಡಿ 3 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/STATS//SS_1997-98_BOWL_BEST_AVS.html ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಷೀಲ್ಡ್‌ 1997/98: ಬೆಸ್ಟ್ ಬೌಲಿಂಗ್ ಎವರೇಜಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103155020/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/STATS/SS_1997-98_BOWL_BEST_AVS.html |date=2004-11-03 }}: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಪ್ರವಾಸ ಹೊರಟ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ 'ಎ' ತಂಡ]]ದ ಆಟಗಾರರಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.  ಅವರು ಎರಡು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಇದೇ ಪಂದ್ಯವಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಿಂದೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬೆನ್ನಿನ ಒತ್ತಡದ ಮೂಳೆಬಿರಿತ ಮರುಕಳಿಸಿತು. ಸುಮಾರು ಮೂರು ತಿಂಗಳುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಅವರು ಬೆನ್ನಿನ ಪಟ್ಟಿ ಧರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.  ತಮ್ಮ 21ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರಲು ಸಿಡ್ನಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. {{citation needed|date=April 2007}}

1997-98 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, 10 ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಷೀಲ್ಡ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ ಐದರಲ್ಲಿ ಆಡಿ 30ರ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಮೊದಲ 20 ಅಗ್ರ ಬೌಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಕೆಟ್ ಪಡೆಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕುಳಿದು ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಋತು ಮುಗಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/AUS_LOCAL/SS/STATS// ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಷೀಲ್ಡ್‌, 1998/99 - ಎವರೇಜಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206071322/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/AUS_LOCAL/SS/STATS/ |date=2004-12-06 }}: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;

1999ರಲ್ಲಿ, [[ಪರ್ತ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಷೆಫೀಲ್ಡ್‌ ಷೀಲ್ಡ್‌]] ಪಂದ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ, [[ಪಶ್ಚಿಮ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌]] ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ಗಳತ್ತ ಅತಿವೇಗದ ಚೆಂಡುಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಇದನ್ನು 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ  [[ಜೆಫ್‌ ಥಾಮ್ಸನ್‌]]ನ ದಿನಗಳಿಂದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಅತಿವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಆ ಹಂತದಿಂದ, ಅಂದಿನ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡದ ನಾಯಕ]] [[ಸ್ಟೀವ್‌ ವಾ]] ಮತ್ತು ಅಂದಿನ ಉಪನಾಯಕ [[ಶೇನ್‌ ವಾರ್ನ್]]‌, [[ಟೆಸ್ಟ್‌]] ತಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು.

==ಟೆಸ್ಟ್‌ ವೃತ್ತಿಜೀವನ==

===ಆರಂಭಿಕ ಟೆಸ್ಟ್‌ ವೃತ್ತಿಜೀವನ===


1990ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಕರೆಗಳು ಬರತೊಡಗಿದವು. 1999ರಲ್ಲಿ [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ವಿರುದ್ಧದ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ 14 ಆಟಗಾರರ ಪೈಕಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತರುವಾಯ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಂತಿಮ 11 ಆಟಗಾರರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಲು ವಿಫಲರಾದರು. ಆನಂತರ, [[ಭಾರತ]] ವಿರುದ್ಧದ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[12ನೆಯ ಆಟಗಾರ]]ರಾಗಿದ್ದರು.  ಆದರೂ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 1999ರಲ್ಲಿ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಪರ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ [[ಟೆಸ್ಟ್‌]] ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪ್ರವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ವಿರುದ್ಧ ಆರಂಭಿಸಿ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ]] 383ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರಾದರು.


ಮೊದಲ ಬದಲಾವಣೆಯ ಬೌಲರ್‌ ಆಗಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವೃತ್ತಿಯ ತಮ್ಮ ಮೊದಲನೆಯ ಒವರ್‌ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಚೆಂಡೆಸತದಲ್ಲಿಯೇ [[ಸದಗೊಪ್ಪನ್‌ ರಮೇಶ್‌]] ವಿಕೆಟ್‌ನ್ನು ಬೌಲ್ಡ್ ಮೂಲಕ ಕೆಡವಿದರು.  ಆನಂತರ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಮೊದಲನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ರಾಹುಲ್ ದ್ರಾವಿಡ್‌]] ವಿಕೆಟ್ ಪಡೆದುಕೊಂಡು,ನಂತರ ಆರು ಚೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. 17 ಓವರುಗಳನ್ನು ನೀಡಿ 5/47 ಅಂಕಿಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್ ಮುಗಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮೊದಲು ಬ್ಯಾಟ್‌ ಮಾಡಿದಾಗ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 27 ರನ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದರು.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, 14.15ರ ಕಡಿಮೆ [[ಸರಾಸರಿ]]ಯಲ್ಲಿ  ಹದಿಮೂರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.


ತಮ್ಮ ಟೆಸ್ಟ್‌ ವೃತ್ತಿ ಆರಂಭವಾದ ಕೂಡಲೇ, 2000ದ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಅಲ್ಯಾನ್‌ ಬಾರ್ಡರ್‌ ಪದಕ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಮನ್‌]] ವರ್ಷದ ಕಿರಿಯ ಆಟಗಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು.


2000ದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ, ಅಂಪೈರ್‌ಗಳಾದ [[ಶ್ರೀನಿವಾಸ್‌ ವೆಂಕಟರಾಘವನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಅರಣಿ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ (ಎ.ವಿ. ಜಯಪ್ರಕಾಶ್)‌]] ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ವಿರುದ್ಧ ಶಂಕಾಸ್ಪದ ನಿಯಮಬಾಹಿರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಶೈಲಿಯ ದೂರು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.  ಆನಂತರ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಈ ದೂರಿನಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದರು.


ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಮೂರು ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಏಳು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 42 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಇದು ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಬೌಲರ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ಗಳ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.  ಆದರೆ, ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡನೆಯ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಸಹಿತ ಏಳನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಏಳು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ, ತಮ್ಮ ಕೆಳಬೆನ್ನಿನ ಒತ್ತಡದ ಮೂಳೆಬಿರಿತಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಆಡದೇ ಹೊರಗುಳಿದರು. [[ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ]] ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರು ಆಟಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಆದರೆ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ತಮ್ಮ ಬಲ ಮೊಣಕೈ ಮುರಿತದ ಕಾರಣ, ಮೇ 2001ರ ತನಕ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು.

=== ಗಾಯಾಳು ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಾಪಸು ===


ಮೊಣಕೈ ಗಾಯದಿಂದ ಗುಣಮುಖರಾದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. 2001ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆಷಸ್‌ ಪ್ರವಾಸ]]ಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡದ ಆಟಗಾರರಾದರು. ಗಾಯದ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮರಳುವಿಕೆ ನಂತರದ ಪ್ರವಾಸವು ಅವರ ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡಿತು. ಐದು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ, 55.11 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಆದರೆ, ಅದೇ ವರ್ಷದ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ಸರಣಿಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಪುನಃ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಪರ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಬೌಲರ್‌ ಎಂಬ ಹಿರಿಮೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.  ಎರಡನೆಯ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಮೊದಲ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ 61 ರನ್‌ ಕೊಡುಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಈ ಸರಣಿಯು 0–0 ಡ್ರಾದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.  ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು 25.14 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 14 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ಫಲಪ್ರದವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 38.42 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 19 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.


ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ಸರಣಿಗಳು ಮತ್ತು [[2003 ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿ]]ಯ ನಡುವೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಮೂರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಂದ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. 2002ರಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿರುದ್ಧ ಮೂರು ಪಂದ್ಯಗಳ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ 46.50 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒತ್ತಡ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.  ಗಾಯಾಳು [[ಜೇಸನ್‌ ಜಿಲೆಸ್ಪಿ]] ಬದಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ [[ಆಂಡಿ ಬಿಷೆಲ್‌]] 13.25 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದರು.  ಇತರೆ ಮುಂಚೂಣಿ ಬೌಲರ್‌ಗಳೆಲ್ಲರೂ 13ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Australia in Pakistan, 2002-03 Test Series Averages| url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/2002-03/AUS_IN_PAK/STATS/AUS_IN_PAK_OCT2002_TEST_AVS.html| publisher=[[Cricinfo]]|date=2007-04-16}}&lt;/ref&gt; [[2002-03 ಆಷಸ್‌ ಸರಣಿ]]ಯ ಮೊದಲ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಜಿಲೆಸ್ಪಿ ತಂಡಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಾಗ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರನ್ನು ತಂಡದಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು.  [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] ತಂಡದ ಪರ [[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲೆಂಡ್‌]] ತಂಡದ ವಿರುದ್ಧ [[ಪ್ಯೂರಾ]] ಕಪ್‌ ಪಂದ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಪರ್ತ್‌]] ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡಲು ತಂಡಕ್ಕೆ ವಾಪಸಾದರು.   ಮೂರು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಂಡಿ ಬಿಷೆಲ್‌ 35.1 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 41.23 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web|title=England in Australia, 2002-03 Test Series Averages| url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2002-03/ENG_IN_AUS/STATS/ENG_IN_AUS_OCT2002-JAN2003_TEST_AVS.html| publisher=[[Cricinfo]]|date=2007-04-16}}&lt;/ref&gt;  [[2003 ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌]] ನಂತರ, ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ನಾಲ್ಕು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 28.88 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 17 ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದರು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 30ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸರಾಸರಿ ಪಡೆದ ಪ್ರಥಮ ಸರಣಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 40ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಸರಾಸರಿ ಗಳಿಸಿದ ಎರಡನೇ ಸರಣಿಯಾಗಿದೆ.


ವರ್ಷದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಮ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಉತ್ತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು.  ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಶ್ರೇಯಾಂಕದ ತಂಡ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ವಿರುದ್ಧ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 31.66 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತಿ ದುಬಾರಿ ಬೌಲರ್‌
ಎನಿಸಿದರು. ಇತರೆ ತಜ್ಞ ಬೌಲರ್‌ಗಳ ಸರಾಸರಿ 15.55 ಆಗಿತ್ತು.  ಇದಾದ ನಂತರ, ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ವಿರುದ್ಧ ಲೀಲಾಜಾಲವಾದ 2-0 ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 37.00 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಇತರೆ ಬೌಲರ್‌ಗಳು 23.15 ಸರಾಸರಿ ಗಳಿಸಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2003/BDESH_IN_AUS/STATS/BDESH_IN_AUS_JUL-AUG2003_TEST_AVS.html ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಇನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ,2003 ಟೆಸ್ಟ್ ಸೀರೀಸ್ ಎವರೇಜಸ್]: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.

&lt;/ref&gt;


ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ವಿರುದ್ಧದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಉದರ ಸ್ನಾಯು ಬೇನೆಯ ಕಾರಣ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ (2003-04) [[ಭಾರತ]]ದ ವಿರುದ್ಧದ ಸ್ವದೇಶಿ ಸರಣಿಯ ಮೊದಲ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸರಣಿಯು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಕ್ಕೆ 1-1 ಡ್ರಾನಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಫಲಿತಾಂಶ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/articles/2003/10/18/1066364536865.html?from=storyrhs ಇಂಜುರಿ ಡ್ಯಾಷಸ್‌ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ'ಸ್‌ ಪ್ಯಾಸೇಜ್ ಟು ಇಂಡಿಯಾ]: '''SMH.com.au'''  27 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt; 
   [[ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ]] ವಿರುದ್ಧ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಯು ನಡೆಯುವ ಮುಂಚೆ ಅವರು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ &quot;ಕಣಕಾಲಿನ ಹಿಂಭಾಗದ ಊತ&quot; ಹಾಗೂ ಉದರದ ಸ್ನಾಯು ಹರಿತವನ್ನು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಗಂಟಿನ ಗಾಯದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಮುಖರಾಗಿಲ್ಲದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ, [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]] ವಿರುದ್ಧದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಗಾಯಗೊಂಡರು. ಎರಡೂ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಗುಣಮುಖರಾಗುವುದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವಾಗಿತ್ತು.

===ಟೆಸ್ಟ್‌ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನಷ್ಟ===


2003-2004 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಾರತದ ವಿರುದ್ಧದ ಸರಣಿಯ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 100ಕ್ಕು ಹೆಚ್ಚು ಒವರ್‌ಗಳನ್ನು ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಿ, 59.50 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 7/705 ರನ್‍‌ಗಳಲ್ಲಿ,ಸಂಚಿನ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್‌ಗೆ ದ್ವಿಶತಕ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಸಿಡ್ನಿಯ ಅಂತಿಮ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಚಿನ್ ಮತ್ತು V.V.S.ಲಕ್ಷ್ಮಣ್, ಲೀ ಮತ್ತಿತರ ಬೌಲರುಗಳನ್ನು ಮನಬಂದಂತೆ ಥಳಿಸಿದರು. ಈ ಸರಣಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌಲರ್‌ಗಳ ಪೈಕಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಬೌಲಿಂಗ್ ಸರಾಸರಿ ಮತ್ತು ಅಂಕಿಅಂಶ ತೀರಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;[http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2003-04/IND_IN_AUS/STATS/IND_IN_AUS_NOV2003-FEB2004_TEST_AVS.html ಇಂಡಿಯ ಇನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ,2003-04 ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸೀರೀಸ್ ಎವರೇಜಸ್]: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.

&lt;/ref&gt;


ನಂತರ,2004ರ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]ದ ಪ್ರವಾಸೀ ಸರಣಿಯಂದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಗಂಟಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಪುನಃ ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ವಾಪಸಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸಹವರ್ತಿ [[ಮೈಕಲ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ಜ್‌]] ತುಂಬಿದರು.  ಈ ಗಾಯದಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಮುಖರಾಗಲು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 4½ ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. 
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ  ಬೌಲಿಂಗ್ ಲಯ(ಫಾರಂ) ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವೃತ್ತಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿನ 16.07 ಸರಾಸರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಜುಲೈ 2001ರಿಂದ ಜನವರಿ 2004ರ ವರೆಗೂ ಅವರ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿಯು 38.42 ಆಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;[http://statserver.cricket.org/guru?sdb=player;playerid=5966;class=testplayer;filter=advanced;team=0;opposition=0;notopposition=0;homeaway=0;continent=0;country=0;notcountry=0;groundid=0;season=0;startdefault=1999-12-26;start=2001-05-01;enddefault=2006-04-20;end=2004-02-01;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduleddays=0;scheduledovers=0;innings=0;followon=0;result=0;seriesresult=0;captain=0;keeper=0;dnp=0;recent=;viewtype=aro_list;runslow=;runshigh=;batposition=0;dismissal=0;bowposition=0;ballslow=;ballshigh=;bpof=0;overslow=;overshigh=;conclow=;conchigh=;wicketslow=;wicketshigh=;dismissalslow=;dismissalshigh=;caughtlow=;caughthigh=;caughttype=0;stumpedlow=;stumpedhigh=;csearch=;submit=1;.cgifields=viewtype ಸ್ಟ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಗುರು - ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ - ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳು - ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ಬೈ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ಕ್ರಿಕ್ ಇನ್ಫೊದಿಂದ 26 ಜೂನ್ 2006ರಲ್ಲಿ ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು&lt;/ref&gt;


ಹದಿನೆಂಟು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಟೆಸ್ಟ್‌ ತಂಡದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಮೈಕಲ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ಜ್‌ ಹದಿಮೂರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 23.74 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 47 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ವಿಕೆಟ್ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಮೈಕಲ್‌ ಕಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ಜ್‌ ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿನ ಸ್ಪಿನ್‌-ಸ್ನೇಹಿ ಪಿಚ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಿ,26.82 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 17 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಶ್ರೀಲಂಕಾ ವಿರುದ್ಧ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸರಣಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸದೆಬಡಿಯಲು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನೆಲದಲ್ಲಿ 35 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಸರಣಿ ಗೆಲುವು ಗಳಿಸಲು ಅದು ನೆರವಾಯಿತು.&lt;ref&gt;[http://statserver.cricket.org/guru?sdb=player;playerid=2243;class=testplayer;filter=basic;team=0;opposition=0;notopposition=0;season=0;homeaway=0;continent=0;country=0;notcountry=0;groundid=0;startdefault=1996-11-22;start=1996-11-22;enddefault=2006-04-04;end=2006-04-04;tourneyid=0;finals=0;daynight=0;toss=0;scheduledovers=0;scheduleddays=0;innings=0;result=0;followon=0;seriesresult=0;captain=0;keeper=0;dnp=0;recent=;viewtype=aro_series;runslow=;runshigh=;batposition=0;dismissal=0;bowposition=0;ballslow=;ballshigh=;bpof=0;overslow=;overshigh=;conclow=;conchigh=;wicketslow=;wicketshigh=;dismissalslow=;dismissalshigh=;caughtlow=;caughthigh=;caughttype=0;stumpedlow=;stumpedhigh=;csearch=;submit=1;.cgifields=viewtype ಸ್ಟ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಗುರು - ಎಂಎಸ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ಜ್‌ - ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳು - ಸೀರೀಸ್-ಎವರೇಜಸ್ ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;

===ಟೆಸ್ಟ್‌ ಅಂಕಣಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ===
[[File:Brett Lee Bowling.jpg|thumb|right|2005ರಲ್ಲಿ ಪರ್ತ್‌ನ WACA ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ವಿರುದ್ಧ ಬೌಲ್‌ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ]]


18 ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಹೊರಗುಳಿದು, ತಂಡದಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಆಟಗಾರರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಆಯ್ಕೆದಾರರ ಮಂಡಳಿ ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಕೋರಿಕೊಂಡ ನಂತರ, [[2005 ಆಷಸ್‌ ಸರಣಿ]]ಗಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರು ತಂಡಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು.  [[ಮೈಕಲ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ ಮತ್ತು ಜಾಸನ್ ಗಿಲ್ಲೆಸ್ಪಿ ಅವರು ಲಯ ಗಳಿಸಲು ಹೆಣಗಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಗ್ಲೆನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ|ಮೈಕಲ್‌ ಕ್ಯಾಸ್ಪ್ರೊವಿಕ್ ಮತ್ತು ಜಾಸನ್ ಗಿಲ್ಲೆಸ್ಪಿ ಅವರು ಲಯ ಗಳಿಸಲು ಹೆಣಗಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಗ್ಲೆನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ]]]] ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಜತೆಗೂಡಿದರು. ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿ 40 ಆಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವಧಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಹೀಗಾಯಿತು ಎಂದು ವೀಕ್ಷಕವಿವರಣಾಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ಅವರ ದಿಟ್ಟ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನವು 26.33 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ ರನ್ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.  ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿಯ ಹೆಚ್ಚಳದ ನಡುವೆಯೂ, ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ ಗಾಯದೊಂದಿಗೆ, ಹಲವರು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರನ್ನು ಲೆಗ್‌-ಸ್ಪಿನ್‌ ಬೌಲರ್‌ [[ಶೇನ್‌ ವಾರ್ನ್‌]] ಮತ್ತು  ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ [[ಜಸ್ಟಿನ್‌ ಲ್ಯಾಂಗರ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಟಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2005/AUS_IN_ENG/STATS/AUS_IN_ENG_JUN-SEP2005_TEST_AVS.html ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಇನ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್,2005 ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸೀರೀಸ್,ಎವರೇಜಸ್], ಕ್ರಿಕ್ ಇನ್ಫೊದಿಂದ, 26 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


ಅವರ ಅತೀ ವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್ ದಾಳಿಯ ಅನುಕೂಲಗಳಿಂದ ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲು ಕಡಿಮೆ ಕಾಲಾವಧಿ ಸಿಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ,ಯದ್ವಾತದ್ವಾ ಬೌಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶ ಕಾಣುವುದು ಟೆಸ್ಟ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಲೀ ಅನುಭವಿಸಿದ ತೊಂದರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಕೇವಲ ನಿಖರತೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಗಮನವಿರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ವೇಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ &quot;ಲೈನ್ ಮತ್ತು ಲೆಂಗ್ತ್&quot;ಗೆ ಹೆಚ್ಚು   ಆದ್ಯತೆ ಕೊಡುವೆ ಎಂದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಘೋಷಿಸಿದ ನಂತರ, [[ಗಾಬಾ]]ದಲ್ಲಿ 2005ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ [[ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್]] ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಥಮ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀ ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಶೈಲಿಯ ಬೌಲಿಂಗ್‌ಗೆ ಮರಳಿದರು.&lt;ref&gt;[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/223850.html ಲೀ ಆಪ್ಟ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಲೈನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಲೆಂಗ್ತ್‌]: '''Cricinfo.com'''  25 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt; ಪ್ರಥಮ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊಸ ವಿಧಾನದ ಬೌಲಿಂಗ್ ವಿಫಲಗೊಂಡ ನಂತರ ನಾಯಕ [[ರಿಕಿ ಪಾಂಟಿಂಗ್]] ಸಲಹೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಮುಂಚಿನ ಶೈಲಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು.&lt;ref&gt;[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/224280.html ಐ'ಮ್‌ ದೇರ್‌ ಟು ಬೌಲ್‌‌ ಫಾಸ್ಟ್‌ -  ಲೀ]: '''Cricinfo.com'''  25 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.

&lt;/ref&gt; ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 30 ರನ್‌ ನೀಡಿ 5 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಇದು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸುವ ಸಾಧನೆಯಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ.


2001-04 ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ ನಂತರ, [[2005-06 ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಋತು]]ವಿನಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಸುಧಾರಣೆ ತೋರಿದವು. ಅವರ ಋತುವಾರು ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿ 25.74 ಆಗಿತ್ತು.


ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ತಂಡ 2005-06ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಾಗ,[[ಪರ್ತ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊದಲ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ 5/93 ಅಂಕಿಅಂಶದೊಂದಿಗೆ, ಲೀ ಬೌಲಿಂಗ್ ಫಾರಂ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡಿತು.  14 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ [[ಶೇನ್‌ ವಾರ್ನ್‌]] ನಂತರ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 13 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿ ಎರಡನೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತಿ ಯಶಸ್ವೀ ಬೌಲರ್‌ ಎನಿಸಿ ಮೂರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ಅಂಪೈರ್‌ [[ಆಲೀಮ್‌ ದಾರ್‌]]ರತ್ತ ಅಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಸೇರಿ ಮೂವರು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಸಿಡ್ನಿಯ ಮೂರನೇ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಗ್ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;icc06&quot;&gt;{{cite web|title=  2006: Penalties imposed on players for breaches of ICC Code of Conduct|url=  http://www.icc-cricket.com/icc/rules/penalties/2006.html|publisher=  [[International Cricket Council]]|accessdate=  2007-01-30|archive-date=  2007-02-20|archive-url=  https://web.archive.org/web/20070220095818/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/penalties/2006.html|url-status=  dead}}&lt;/ref&gt;

ಮಾರ್ಚ್‌-ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ [[ಗ್ಲೆನ್‌ ಮೆಕ್‌‌ಗ್ರಾ]] ಅಲಭ್ಯರಾದ ಕಾರಣ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/238320.html ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ದಿ ಲೀಡರ್‌ ರೆಡಿ ಫಾರ್‌ ಲೈಫ್‌ ವಿತೌಟ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ]: '''Cricinfo.com'''  26 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;  [[ಡರ್ಬನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಆ ಸರಣಿಯ ಎರಡನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌‌ ಲೀ ತಮ್ಮ 51ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ 200ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ವಿಕೆಟ್‌ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ಮುಟ್ಟಿದರು. 2005ರಲ್ಲಿ 49 ಟೆಸ್ಟ್‌ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ 69 ರನ್‌ ನೀಡಿ 5 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://www.cricinfo.com/db/STATS/BY_CALENDAR/2000S/2005/TEST_BOWL_MOST_WKTS_2005.html 2005 ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ ಇಯರ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಬೌಲಿಂಗ್‌ - ಮೋಸ್ಟ್‌ ವಿಕೆಟ್ಸ್‌], ಕ್ರಿಕ್ ಇನ್ಫೊದಿಂದ, 26 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;  [[ವರ್ಷದ ವಿಸ್ಡೆನ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರ]]ರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಎಂಬ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.

 ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಗಾಗಿ ಅಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]]ದ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಾಗ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 93 ರನ್‌ ನೀಡಿ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿ ತಮ್ಮ ಬೌಲಿಂಗ್ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರದು ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;[http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2005-06/AUS_IN_BDESH/STATS/AUS_IN_BDESH_APR2006_TEST_AVS.html ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಇನ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ್, 2005-06 ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸೀರಿಸ್ ಎವರೇಜಸ್]: '''Cricinfo.com'''  26 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


2006-07 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಆಷಸ್‌]] ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ, ಕಳಪೆ ಸ್ವರೂಪದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ಗಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ವ್ಯಾಪಕ ಟೀಕೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರು.  ಮೊದಲ ಮೂರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಎಂಟು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಆಡಿಲೇಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂರನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಎಲ್‌ಬಿಡಬ್ಲ್ಯೂ]] ನಿರ್ಧಾರ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಬರದಿದ್ದರಿಂದ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಅಪೀಲಿಂಗ್(ಮನವಿ) ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. [[ಆಡಿಲೇಡ್]] ಮತ್ತು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಒಂದು ವಾರದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ತರಬೇತುದಾರ [[ಟ್ರಾಯ್‌ ಕೂಲೇ]]ರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖರಾಗಿ, ತಮ್ಮ ರನಪ್‌ ವೇಗವನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡು, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾದರು.  ಈ ಆಷಸ್‌ ಸರಣಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಾಗ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 20 ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದಿದ್ದರು. 33.20 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 47 ರನ್‌ ನೀಡಿ 4 ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದದ್ದು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಾಗಿತ್ತು.  ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಇತರೆ ಮೂವರು ಪ್ರಮುಖ ಬೌಲರ್‌ಗಳು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದರು. [[ಸ್ಟುವರ್ಟ್‌ ಕ್ಲಾರ್ಕ್‌]] (26 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳು), [[ಶೇನ್‌ ವಾರ್ನ್‌]] (23 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳು) ಹಾಗೂ [[ಗ್ಲೆನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ]] (21 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳು) ಲೀಗಿಂತ ಮುಂದಿದ್ದರು. ಆದರೆ, 2006-07 [[ಆಷಸ್‌]] ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ, ಎಲ್ಲಾ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌ ಬೌಲರ್‌ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿದ ಬೌಲರ್‌ ಎನಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://www.cricketworld.com/ashes_extra/article/?aid=8991 ದಿ ಆಷಸ್‌ 06/07 ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928070918/http://www.cricketworld.com/ashes_extra/article/?aid=8991 |date=2007-09-28 }}: '''Cricketworld.com'''  31 ಜನವರಿ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;  ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾಳಿ ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸದೆಬಡಿದಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಎರಡು ಪೂರ್ಣ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಬೌಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅವಕಾಶಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು.

===ಬೌಲಿಂಗ್‌ ದಾಳಿಯ ಮುಂಚೂಣಿ===


ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಮಹಾನ್‌ ಬೌಲರ್‌ಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ [[ಗ್ಲೆನ್‌ ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ]] ಮತ್ತು [[ಶೇನ್‌ ವಾರ್ನ್‌]] ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ಗೆ ನಿವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ದಾಳಿಯ ಮುಂದಾಳತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲರೆಂದು ಹಲವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ಅವರು ಈ ಸವಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಆರಂಭಿಕ [[ವಾರ್ನ್‌-ಮುರಳಿಧರನ್‌]] ಟ್ರೊಫಿಗಾಗಿ 2007ರ ಅಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ವಿರುದ್ಧದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಸರಣಿಯ ಪುರುಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದರು.  ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಮುಂಚೂಣಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ 17.5ರ ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 16 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿದರು.  ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಬೌಲಿಂಗ್ ವೇಗವನ್ನು ಗಂಟೆಗೆ 5 ಕಿಮೀ.ನಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು.  ನಂತರ, ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿರುದ್ಧದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 22.58 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 24 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಜೇಸನ್‌ ಜಿಲೆಸ್ಪಿ]] ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಐದನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದ ಬೌಲರ್‌ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅವರ ಸುಸಂಗತ ಯತ್ನಗಳ ಫಲವಾಗಿ, 2007-08ರ[[ಬಾರ್ಡರ್‌-ಗಾವಸ್ಕರ್‌ ಟ್ರೋಫಿ]]ಯ ಸರಣಿಯ ಪುರುಷ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದರು. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ [[ಅಲ್ಯಾನ್‌ ಬಾರ್ಡರ್‌ ಪದಕ]] ಪುರಸ್ಕೃತರಾಗಿ ಅವರು ಋತುವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿದರು.


ನಂತರ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡವು ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಾಗ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಮೊದಲನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಐದು ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ ಕಳಪೆ ಸಾಧನೆ ತೋರಿದರು. ಈ ಪಂದ್ಯವನ್ನಾಡುವ ವೇಳೆ ಅವರು ದಣಿದಿದ್ದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಎರಡನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಲಯ ಕಂಡುಕೊಂಡು, ಒಂದು ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಕೆಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಂಟು ವಿಕೆಟ್‌ ಕಬಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಮೂರನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಸರಣಿಯು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಲಯ ಕಂಡುಕೊಂಡರೂ,ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೌಲಿಂಗ್ ಹೊರೆಯಿಂದ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಆಯಾಸಗೊಂಡರು. ಇತರೆ ಬೌಲರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಲಯ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಕ್ಷಮತೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.


ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡವು ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಾಗ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರಿಗೆ ಜಠರದ ವೈರಸ್‌ ಸೋಂಕು ತಗುಲಿ, ಸರಣಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಲಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ವಿಫಲರಾದರು.  ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿ ಆಡಲು ತಂಡವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ,  ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಲಯದ ಮಿನುಗು ನೋಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಬೌಲಿಂಗ್ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.  ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ವಿರುದ್ದದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಯ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ 1-2 ಅಂತರದಿಂದ ಸೋತಿತು. ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಗಂಟಿನ ಗಾಯ ಪುನಃ ಉಲ್ಬಣ ಮತ್ತು ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಒತ್ತಡದ ಮೂಳೆಬಿರಿತ(ಎರಡೂ ಎಡ ಪಾದದಲ್ಲಿ)ದಿಂದ ಬಹುಶಃ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಸೋತಿರಬಹುದು. 26 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ ಡೇ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂಳೆಬಿರಿತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಲ್ಬಣಿಸಿತು. ಅವರ ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಗಂಟಿನ ಮತ್ತು ಪಾದದ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಡೆದು ಹತ್ತು ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಆಟದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು.


ಗಾಯಗಳಿಂದ ಗುಣಮುಖರಾಗಿ 2009ರಲ್ಲಿ ಆಶಸ್ ಸರಣಿಗಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮುಂಚೂಣಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಎಡಗೈ ವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ [[ಮಿಚೆಲ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌]] ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು.  ಜೊತೆಗೆ, [[ಪೀಟರ್‌ ಸಿಡ್ಲ್]]‌, [[ಬೆನ್‌ ಹಿಲ್ಫೆನ್ಹಾಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಡೊಗ್‌ ಬೊಲಿಂಗರ್‌]]ರಂತಹ ಬೌಲರ್‌ಗಳ ಆಗಮನದಿಂದಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು.  ಆದರೂ, ಆಷಸ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸರಣಿಗೆ ಮುಂಚೆ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ಲಯನ್ಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಅಭ್ಯಾಸ ಪಂದ್ಯದ ಮೊದಲ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆರು ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿದರು.  ಈ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ರಿವರ್ಸ್‌ ಸ್ವಿಂಗ್‌ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಏಕೈಕ ಬೌಲರ್‌ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಒಬ್ಬರೇ. ವೇಲ್ಸ್‌ ರಾಜಧಾನಿ ಕಾರ್ಡಿಫ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವ ಮೊದಲ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಲು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಎಡಪಕ್ಕದ ಸ್ನಾಯು ಎಳೆತ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕೆಲುಬಿನ ನೋವಿನ ಕಾರಣ ಮೊದಲ ಮೂರು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಿಂದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು.  ಪುನರಾಗಮನದ ಕುರಿತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲಿಲ್ಲ.

==ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕಟ್‌ ವೃತ್ತಿ==


[[File:Brett Lee bowling.jpg|thumb|2004-09-04 ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿರುದ್ಧ ಬೌಲ್‌ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ]]
ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಪರ ತಮ್ಮ ಏಕದಿನದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು 9 ಜನವರಿ 2000ದಂದು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ವಿರುದ್ಧ, [[ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌]]ನ ಗಬ್ಬಾ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಕಾರ್ಲ್ಟನ್‌ ಅಂಡ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಬ್ರೂಯೆರೀಸ್‌ ಸೀರೀಸ್]] ಪಂದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು.

 ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಪರ ಆಡಲು ಇವರು 140ನೆಯ ಏಕದಿನದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರಾದರು.


ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಬೌಲರ್‌ಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜನವರಿ 2006ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ICC ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದ ಏಕದಿನ ಪಂದ್ಯದ ಬೌಲರ್‌‌ ಆಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/cricket/2006/feb/08ranks.htm ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ, ಗಿಲ್‌ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ ಟಾಪ್‌ ICC ODI ರ‌್ಯಾಂಕಿಂಗ್ಸ್‌] '''Rediff.com'''  25 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt; 2003ರ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಅವರು ಹತ್ತು ಉತ್ತಮ ODI ಬೌಲರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಚೆಂಡೆಸೆತಗಳ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರುವುದು ಇನ್‌ಸ್ವಿಂಗಿಂಗ್ [[ಯಾರ್ಕರ್‌]]ಎಸೆತ. ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟದ ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ [[ಬೌಲಿಂಗ್ ಅಂಕಿಅಂಶ‌]] ಸುಮಾರು 30ರಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬೌಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆನಿಸಿದರು. ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಏಕದಿನದ [[ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌]] ಕೂಡ ಇದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಡರ್ಬನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[2003 ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ [[ಕೀನ್ಯಾ]] ವಿರುದ್ಧ ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಸಾಧಿಸಿದರು. [[ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌]] ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಬೌಲರ್‌ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.


[[2005-06]] ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಆಡಿದ [[ತ್ರಿಕೋನ ಏಕದಿನದ ಸರಣಿ]] ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ ಉಪಯುಕ್ತ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸರಣಿಯ ಎರಡನೆಯ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ವಿರುದ್ಧ [[ಮೈಕಲ್‌ ಹಸ್ಸಿ]]ರೊಂದಿಗೆ 100 ರನ್‌ಗಳ ಜತೆಯಾಟದ ಮೂಲಕ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯವನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಕ್ರಮಾಂಕದ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಕುಸಿತದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದರು. ಆದರೆ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಸಂಗತ ಕೊಡುಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅವರ ಪ್ರಸಕ್ತ ICC ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್ ಶ್ರೇಯಾಂಕವು 90-100 ರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದೆ.


ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 15 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಇದು [[ನಾಥನ್ ಬ್ರ್ಯಾಕೆನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಮುತ್ತಯ್ಯ ಮುರಳಿಧರನ್‌]] ನಂತರ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಬೌಲರ್‌ ಆದರು.


ಬ್ರೆಟ್ ಲೀಯವರ ಸರಾಸರಿ ಮತ್ತು ವಿಕೆಟ್ ಅಂಕಿಅಂಶವು ಏಕದಿನ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌ ಬೌಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂಬ ದರ್ಜೆ ನೀಡಿದೆ. ಆದರೂ, ಅವರ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎರ್ರಾಬಿರ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕ ಬೌಲಿಂಗ್ ಅಂಕಿಅಂಶ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.ಆಗಾಗ್ಗೆ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ನ ಮೊದಲ ಒವರ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಎದುರಾಳಿ ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.brettlee.net/articles/recap210705.php ಲೀ ಪಾಯ್ಸ್ಡ್‌ ಟು ರಿಕ್ಯಾಪ್‌ ಕೆರಿಯರ್‌ ಅಟ್‌ ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930080341/http://www.brettlee.net/articles/recap210705.php |date=2011-09-30 }}: '''BrettLee.net'''  26 ಜೂನ್‌ 2006 ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;  ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಪೋರ್ಟ್‌ ಎಲಿಜಬೆತ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[2003 ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಶ್ವಕಪ್‌]] ಸೆಮಿಫೈನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ [[ಮರವನ್‌ ಅಟಪಟ್ಟು]]ಗೆ  ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಿದ ಚೆಂಡಿನ ವೇಗ ಗಂಟೆಗೆ 160.1 ಕಿಮೀ (km/h)(99.5&amp;nbsp;mph) ಇತ್ತು.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ind.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_SL_WC2003_ODI-SEMI1_18MAR2003_BBB-COMMS.html|title=Australia v Sri Lanka at Port Elizabeth, 18 March 2003. Ball-by-Ball Commentary|work=cricinfo.com|accessdate=2006-08-10|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203231534/http://ind.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_SL_WC2003_ODI-SEMI1_18MAR2003_BBB-COMMS.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್==


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಯಾವಾಗಲೂ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡುವಂತಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಸುಧಾರಣೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಸರಾಸರಿ 20ಕ್ಕಿಂತ ತುಸು ಹೆಚ್ಚಿದೆ.  ತಾವು [[ಆಲ್‌ರೌಂಡರ್]] ಆಗಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅದು ಮುಖ್ಯ ಆದ್ಯತೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹೇಳಿದ್ದರು.  2005ರ [[ಆಷಸ್‌]] ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹಲವು ಬಾರಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಬ್ಯಾಟ್‌ ಮಾಡಿ, ಬ್ಯಾಟ್ಸ್‌ಮನ್‌ ಆಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಸಬಲ ಮೈಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಅವರ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಿಕ್ಸರ್‌ಗಳು ಬಂದಿವೆ. 2005ರಲ್ಲಿ [[ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧದ [[ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹೊಡೆದ ಒಂದು ಸಿಕ್ಸರ್‌ [[ಗಬ್ಬಾ]](ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್) ಅಂಕಣದ ಆಚೆ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ಆ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲಾದ ಅತಿ ಭಾರೀ ಸಿಕ್ಸರ್‌ ಎಂದು ಇದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.


2 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2006ರಂದು, [[ಜೊಹಾನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದ ವಿರುದ್ಧ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 68 ಚೆಂಡುಗಳನ್ನೆದುರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಧಿಕ ಟೆಸ್ಟ್ ಸ್ಕೋರ್ 64 ರನ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಅವರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಟೆಸ್ಟ್ ಸ್ಕೋರ್‌,2000ದಂದು [[ಗಬ್ಬಾ]]ದಲ್ಲಿ [[ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಅಜೇಯ]] 62 ಆಗಿತ್ತು.  ಭಾರತದ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡ್ನಿಯಲ್ಲಿ 3 ಜನವರಿ 2008ರಂದು ನಡೆದ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 121 ಚೆಂಡುಗಳನ್ನೆದುರಿಸಿ 59 ರನ್‌ ಗಳಿಸಿದಾಗ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಕೋರ್‌ನ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು.  ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಪುನಃ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಧಿಕ ಟೆಸ್ಟ್ ಸ್ಕೋರನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಜೂನ್‌ 2008ರಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಆಂಟಿಗ್ವಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 2ನೇ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಜೇಯ 63 ರನ್‌ ಗಳಿಸಿದ್ದಾಗ ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ರಿಕಿ ಪಾಂಟಿಂಗ್‌ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡದ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್‌ 'ಡಿಕ್ಲೇರ್‌' ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸ್ಕೋರನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ರನ್ ಕೊರತೆಯಾಯಿತು.


ಜನವರಿ 2006ರಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ವಿರುದ್ಧ [[ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌ನ ಗಬ್ಬಾ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ 57 ರನ್‌ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಏಕದಿನ ಪಂದ್ಯದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸ್ಕೋರ್‌ ಆಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, 2002ರಲ್ಲಿ ಅವರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ವಿರುದ್ಧ ಗಳಿಸಿದ 51 ರನ್‌ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸ್ಕೋರ್‌ ಆಗಿತ್ತು.

==2003 ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌==


2003ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ತಂಡದ ಪರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಆಟಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.  ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು 83.1 ಒವರ್‌ಗಳನ್ನು ಬೌಲ್‌ ಮಾಡಿ, 17.90 ಸರಾಸರಿಯಲ್ಲಿ 22 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ 23 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]] ತಂಡದ ಎಡಗೈ ಮಧ್ಯಮ ವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ [[ಚಾಮಿಂಡಾ ವಾಸ್‌]] ನಂತರ ಎರಡನೆಯವರಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದರು. ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 22.68 ಸ್ಟ್ರೈಕ್ ರೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ(ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಕೆ ಅಂಕಿಅಂಶ) ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು. [[ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌]] ವೇಗದ ಬೌಲರ್‌ [[ವ್ಯಾಸ್ಬರ್ಟ್‌ ಡ್ರೇಕ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಸಹಯೋಗಿ [[ಆಂಡ್ರೂ ಬಿಷೆಲ್‌]] ಕ್ರಮವಾಗಿ 19.43 ಮತ್ತು 21.37ರಷ್ಟು ಸ್ಟ್ರೈಕ್‌ ರೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಾಧಿಸಿ ಮೊದಲೆರಡು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.


ತಮ್ಮ 22 ವಿಕೆಟ್‌ಗಳ ಪೈಕಿ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಗ್ರೂಪ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಆರು, ಸೂಪರ್‌-ಸಿಕ್ಸ್‌ ಹಂತದಲ್ಲಿ 11, ಸೆಮಿಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಾಗೂ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಈ ವಿಶ್ವಕಪ್‌ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದ ಟಾಸ್ಮಾನ್‌ ಆಚೆಯ ಎದುರಾಳಿ [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌]] ವಿರುದ್ಧ, [[ಪೋರ್ಟ್‌ ಎಲಿಜಬೆತ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸುಪರ್‌-ಸಿಕ್ಸ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 42 ರನ್‌ ನೀಡಿ 5 ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.  ಡರ್ಬನ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಕೀನ್ಯಾ]]ದ ವಿರುದ್ಧ 14 ರನ್‌ ನೀಡಿ 3 ವಿಕೆಟ್ ಗಳಿಸಿ, ಸೂಪರ್‌-ಸಿಕ್ಸ್‌ ಹಂತದ ಕೊನೆಯ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.


ಈ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ವೇಗದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿದ್ದರು.  ಇದೇ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಗ್ರೂಪ್‌ ಹಂತದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ,[[ಪೋರ್ಟ್‌ ಎಲಿಜಬೆತ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ವಿರುದ್ಧ  ಗಂಟೆಗೆ 160.7 ಕಿಮೀ[[km/h]] ದಾಖಲಾದ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಅತಿವೇಗದ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಮಾಡಿದ್ದರು.

==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==

* [[ಡೊನಾಲ್ಡ್‌ ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಮನ್‌]] ವರ್ಷದ ಕಿರಿಯ ಆಟಗಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಯಂಗ್‌ ಪ್ಲೇಯರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್‌) 2000
* [[ವಿಸ್ಡೆನ್‌]] ವರ್ಷದ ಕಿರಿಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರ (1999-00)
* [[ವಿಸ್ಡೆನ್‌ - ವರ್ಷದ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರ]] 2006
* ಮಾಜಿ ಮತ್ತು ಹಾಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ODI  ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ &quot;[[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದ ಮಹಾನ್ [[ODI]]XI&quot; ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆ.
* [[ICC ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಸಮಾರಂಭ]]ದಲ್ಲಿ 2005ರ ವರ್ಷದ [[ODI]]ದ ತಂಡ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ.
* [[ICC ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಸಮಾರಂಭ]]ದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ 2006 ವರ್ಷದ [[ಟೆಸ್ಟ್‌]] ತಂಡದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ.


* [[ICC ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭ]]ದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ 2006 ವರ್ಷದ [[ಏಕದಿನ]] ತಂಡದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ.
* [[VB ಸೀರೀಸ್‌]] ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ 2002–03


* [[VB ಸೀರೀಸ್‌]] ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ 2004–05
* ಪಂದ್ಯಾವಳಿ 2006ರ [[DLF ಕಪ್‌‌]] ಆಟಗಾರ 
* ವಾರ್ನ್‌-ಮುರಳಿಧರನ್‌ ಟ್ರೋಫಿ 2007ನೇ ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ 
* ಬಾರ್ಡರ್‌-ಗಾವಸ್ಕರ್‌ ಟ್ರೋಫಿ ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ 2007-08
* ಮೆಕ್‌ಗಿಲ್ವ್ರೇ ಮೆಡಲಿಸ್ಟ್‌ ABC ವರ್ಷದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಆಟಗಾರ 2007.
* ವರ್ಷದ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಆಟಗಾರ]] 2008&lt;ref name=&quot;Lee wins Allan Border Medal&quot;&gt;{{cite news | title = Lee wins Allan Border Medal | url = http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,23281911-23212,00.html | publisher = [[Fox Sports]] | date = 2008-02-26 | accessdate = 2008-02-26}}&lt;/ref&gt;
* 2008 [[ಅಲ್ಯಾನ್‌ ಬಾರ್ಡರ್‌ ಪದಕ‌]]ಪುರಸ್ಕೃತ&lt;ref name=&quot;Lee wins Allan Border Medal&quot; /&gt;
* [[ICC ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭ]]ದಲ್ಲಿ 2008ರ ವರ್ಷದ [[ODI]] ತಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಯ್ಕೆ
* ICC ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ 2008ರ ವರ್ಷದ [[ಟೆಸ್ಟ್‌]] ತಂಡದ ಆಟಗಾರರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ
* 2009 ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಲೀಗ್‌ 20/20 ಸರಣಿಯ ಆಟಗಾರ

== ಅಂಕಣದ ಹೊರಗಿನ ಜೀವನ ==

=== ವೈಯಕ್ತಿಕ  ===


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಜೂನ್‌ 2006ರಲ್ಲಿ ಎಲಿಜಬೆತ್‌ ಕೆಂಪ್‌ರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾದರು.  ಇವರಿಗೆ ಪ್ರೆಸ್ಟನ್‌ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಎಂಬ ಪುತ್ರ 16 ನವೆಂಬರ್‌ 2006ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ.  ಆದರೆ, ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ವಿವಾಹದ ನಂತರ, 21 ಆಗಸ್ಟ್‌ 2008ರಂದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು. [http://content-aus.cricinfo.com/ausvbdesh/content/current/story/365600.html ]. [[2009]]ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆದರು.


[[ಸಿಕ್ಸ್‌‌ &amp;amp; ಔಟ್‌]] ಎಂಬ ರಾಕ್‌ ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಸಹೋದರ [[ಶೇನ್‌]] ಹಾಗೂ ಮಾಜಿ [[ನ್ಯೂ ಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌]] ಕ್ರಿಕೆಟರ್‌ಗಳಾದ [[ಬ್ರ್ಯಾಡ್‌ ಮ್ಯಾಕ್ನಾಮಾರಾ]], [[ಗ್ಯಾವಿನ್‌ ರಾಬರ್ಟ್ಸನ್‌]] ಮತ್ತು [[ರಿಚರ್ಡ್‌ ಚೀ ಕ್ವೀ]] ಈ ವಾದ್ಯವೃಂದದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಈ ವಾದ್ಯವೃಂದದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಬಾಸ್‌ ಗಿಟಾರ್‌ ಅಥವಾ ಧ್ವನಿತರಂಗದ ಗಿಟಾರ್‌ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://cricket.indiatimes.com/articleshow/175224.cms ಬ್ರೆಟ್‌ ರಾಕ್ಸ್‌ ದಿ ಹೌಸ್‌!] '''Indiatimes.com'''  25 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಐಸಿಸಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌ ಟ್ರೋಫಿ ಪಂದ್ಯಾವಳಿ 2006ರ  ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ ಭಾರತದ ಖ್ಯಾತ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ]]ರೊಂದಿಗೆ ''[[ಯು'ರ್‌ ದಿ ಒನ್‌ ಫಾರ್‌ ಮಿ]]''  ಎಂಬ ಯುಗಳಗೀತೆ ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಸಂಗೀತ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹಾಡು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸಿತು.  2008ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ [[ಬಾಲಿವುಡ್‌]] ಚಲನಚಿತ್ರ '''[[ವಿಕ್ಟರಿ]]'' 'ಗಾಗಿ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2594155.cms ಬ್ರೆಟ್ ಲೀ ಟು ಸ್ಟಾರ್ ಇನ್ ಬಾಲಿವುಡ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಆನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://in.movies.yahoo.com/news-detail/15504/Brett-Lee-sing-Victory.html |title=ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಟು ಸಿಂಗ್ ಫಾರ್ ವಿಕ್ಟರಿ ಆಸ್ ವೆಲ್ |access-date=2010-02-25 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113074902/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/15504/Brett-Lee-sing-Victory.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಅಲ್ಪಕಾಲ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡ 'ಪರ್ಸನಲ್‌ ಬೆಸ್ಟ್‌' ಎಂಬ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mybrettlee.com/trivia.htm |title=ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಟ್ರಿವಿಯಾ |access-date=2010-02-25 |archive-date=2011-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714142003/http://www.mybrettlee.com/trivia.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


2001ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಉಡುಗೆಯ ಶೈಲಿಯ '[http://www.BrettLee.com.au BL]' ಆರಂಭಿಸಿದರು.

=== ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳು ===


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಾಹಾರ ಆಧಾರಿತ ದವಸ [[ವೀಟ್‌-ಬಿಕ್ಸ್‌]] (ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬ್ರೆಟ್‌-ಬಿಕ್ಸ್‌ ಎಂದು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು),&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/articles/2004/11/02/1099362143064.html?from=storylhs ಮೋರ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟರ್ಸ್‌ ಹಿಟ್‌ ಸಿಕ್ಸೆಸ್‌ ಇನ್ ಅರ್ನಿಂಗ್ಸ್‌]: '''theage.com.au'''  15 ಮಾರ್ಚ್‌ 2007ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt; [[ಗೆಟೊರೇಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ವೋಲ್ಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾಗನ್‌]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಲೀ ಎರಡು ವೋಲ್ಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾಗನ್‌ ವಾಹನಗಳ ಒಡೆಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.nextcar.com.au/n.vw.golf.gti.brett.lee.05jun.html ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಚೂಸಸ್‌ ಗಾಲ್ಫ್‌ GTI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003073418/http://www.nextcar.com.au/n.vw.golf.gti.brett.lee.05jun.html |date=2009-10-03 }}: '''nextcar.com.au'''  8 ಮಾರ್ಚ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;


ಅಂಕಣದೊಳಗಿನ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಯುವೆಕ್ಸ್‌ ಸೇಫ್ಟಿ ಕನ್ನಡಕವೂ ಸೇರಿದೆ. ಇವರು ಸಧ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಸಾಧನಾ ತಯಾರಕರೊಂದಿಗೂ ಪ್ರಾಯೋಜಿತರಾಗಿಲ್ಲ. 
[[ಟ್ರ್ಯಾವೆಲೆಕ್ಸ್‌]] ಸಹ [[ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ'ಸ್‌ ಬ್ಯಾಕ್ಯಾರ್ಡ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌]] ಎಂಬ ಆಟವನ್ನು ರಚಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿರುವ ಕಾರಣ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ [[ಟೈಮೆಕ್ಸ್‌]] ಕೈಗಡಿಯಾರಗಳು, [[ನ್ಯೂ ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್‌]] ಬೂಟುಗಳು, [[ಬೂಸ್ಟ್‌]] ಶಕ್ತಿದಾಯಕ ಪಾನೀಯ ಮತ್ತು [[TVS (ಟಿವಿಎಸ್‌) ಮೊಟೊರ್‌ ಕಂಪನಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿವೆ.

=== ಧರ್ಮದತ್ತಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ===


ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹಲವು ಧರ್ಮದತ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಯಾಲ್ವೆಷನ್‌ ಆರ್ಮಿ]], ಅಡ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್‌ ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ರಿಲೀಫ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ ([[ADRA]]) ಮತ್ತು [[ಮೇಕ್‌ ಎ ವಿಷ್‌ ಫೌಂಡೇಷನ್‌]] ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದೊಂದಿಗಿನ ತಮ್ಮ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಬಂಧದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 'ಆಫಿಷಿಯಲ್‌ ಪ್ರೆಂಡ್‌' ಆಗಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.  
ಆಪ್ತಮಿತ್ರನೊಬ್ಬ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣ [[ಶೇನ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ADRA]]ಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;[http://www.signsofthetimes.org.au/archives/2004/november/adra.shtm ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಫಾರ್‌ ಅಟ್‌-ರಿಸ್ಕ್‌ ಯೂತ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822112003/http://signsofthetimes.org.au/archives/2004/november/adra.shtm |date=2006-08-22 }} '''Signsofthetimes.org.au'''  26 ಜೂನ್‌ 2006ರಂದು ಹಿಂಪಡೆದದ್ದು.&lt;/ref&gt;

ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಯೋಜಕ [[ಗೆಟೊರೇಡ್‌]] ಮೂಲಕ 'ಯೂತ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್‌' ಎಂಬ ಧರ್ಮದತ್ತಿ ಹರಾಜು ಜಾಲತಾಣದೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಶಾಲೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಯುವಕರಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹರಾಜು ಮಾಡಿ, ಹಣವನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{citation needed|date=April 2007}}


ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡೀಕಿನ್‌ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ರಾಯಭಾರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಡೀಕಿನ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನಡೆಸುವ ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಕಾರ್ಯಗಳ ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕೆ ಅವರು ನೆರವು ನೀಡುವುದಾಗಿದೆ.


 ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣ-ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇದರ ಧ್ಯೇಯಗಳಲ್ಲೊಂದು.  ಡೀಕಿನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೊದಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಗಿದೆ.  ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿಕೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.  ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ವಾದ್ಯವೃಂದ [[ಸಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಔಟ್‌]] ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. {{citation needed|date=April 2007}}

==ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು==

===ಟೆಸ್ಟ್‌ಗಳು===

*2005ರಲ್ಲಿ [[ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ [[ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌]]ನ [[ಗಬ್ಬಾ]]ದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ 30 ರನ್‌ ನೀಡಿ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿರುವುದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಅಂಕಿಅಂಶವಾಗಿದೆ.
*ಸಿಡ್ನಿಯಲ್ಲಿ 2003ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ವಿರುದ್ಧ 27ನೇ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಸ್ ಟ್ರೆಸ್‌ಕೋಥಿಕ್ ಅವರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿದ್ದು ಲೀ ಅವರ 100ನೇ ವಿಕೆಟ್.
*2006ರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಡರ್ಬನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ತಮ್ಮ 51ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದ [[ಮಾರ್ಕ್‌ ಬೌಷರ್‌]]) ಅವರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿ, 200ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.
*2006ನಲ್ಲಿ [[ಜೊಹಾನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]] ಟೆಸ್ಟ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ವಿರುದ್ಧ ಗಳಿಸಿದ 64 ರನ್‌ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಕೋರ್‌ ಆಗಿದೆ.
*2006ರಲ್ಲಿ [[ಫತುಲ್ಲಾ]]ದಲ್ಲಿ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ವಿರುದ್ಧ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ತಮ್ಮ 53ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ 1,000 ರನ್‌ ಗಡಿ ತಲುಪಿದರು.
*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ 2007ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ವಿರುದ್ಧ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ತಮ್ಮ 62ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಅನಿಲ್‌ ಕುಂಬ್ಳೆ]])ಅವರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿ, 250ನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದರು.


*22 ನವೆಂಬರ್‌ 2008ರಂದು ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ [[ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ವಿರುದ್ಧ ಆಡಿದ ತಮ್ಮ 73ನೆಯ ಟೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ  ಜಾಮೀ ಹೌ ಅವರನ್ನು ಔಟ್ ಮಾಡಿ,ತಮ್ಮ 300ನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌ ಪಡೆದರು.

===ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳು===
ಚೊಚ್ಚಲ ODI(ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ) ಪಂದ್ಯ: [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ವಿರುದ್ಧ, ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌ನ [[ಗಬ್ಬಾ]]ದಲ್ಲಿ,  1999–00

*ಇವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ODI ಬೌಲಿಂಗ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನ: [[ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]
ವಿರುದ್ಧ 22 ರನ್‌ ನೀಡಿ 5 ವಿಕೆಟ್‌

*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ODI ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ ಸ್ಕೋರ್‌: [[ಗಬ್ಬಾ]]ದಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ವಿರುದ್ಧ 57 (2005–06 ಸರಣಿ)


*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ 100ನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌:[[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಕ್ಯಾಡಿಕ್‌]] [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]] ವಿರುದ್ಧ  2003ರಲ್ಲಿ [[M.C.G. (ಮೆಲ್ಬೊರ್ನ್‌)]]ನಲ್ಲಿ
*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ 200ನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌: [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌]]ನ [[ಮಾರ್ಕಸ್‌ ಟ್ರೆಸ್ಕೊತಿಕ್‌]], [[ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ, 2005ರಲ್ಲಿ
*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ 300ನೆಯ ವಿಕೆಟ್‌: [[ವೆಸ್ಟ್‌ ಇಂಡೀಸ್‌]]ನ [[ಡ್ಯಾರೆನ್‌ ಸ್ಯಾಮಿ]], [[ಸೇಂಟ್‌ ಜಾರ್ಜ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ, 2008ರಲ್ಲಿ
*ಲಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಐದು ವಿಕೆಟ್‌ ಗಳಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ಬೌಲರ್‌(ಪ್ರಸಕ್ತ ಅವರೊಬ್ಬರೇ) ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ.&lt;ref&gt;http://stats.cricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;ground=10;orderby=start;template=results;type=bowling;view=innings;wicketsmin1=5;wicketsval1=wickets&lt;/ref&gt;

===ಇತರೆ ಮಾಹಿತಿಗಳು===

*[[ಟ್ವೆಂಟಿ20 ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ]] ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌]] ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಬೌಲರ್‌.


*[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಾಲಿವುಡ್‌ ನಟಿ [[ಪ್ರೀತಿ ಝಿಂಟಾ]] ಮತ್ತು [[ನೆಸ್‌ ವಾಡಿಯಾ]] ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಿಂಗ್ಸ್‌ XI ಪಂಜಾಬ್‌]] ತಂಡದ ಪರ ಆಡುವರು.
*ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಕೂಡಲೇ,  [[ಗ್ರೇಹೌಂಡ್‌]]ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ನಾಯಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಹೆಸರನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ಗ್ರೂಪ್‌ 1 ಓಟಗಳು ಮತ್ತು 7 ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ 39 ಓಟಗಳಲ್ಲಿ 31ರಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿರುವ ಈ ನಾಯಿಯು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗ್ರೇಹೌಂಡ್‌ ನಾಯಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ.

==ಆಕರಗಳು==
{{reflist|2}}

==ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು==

*{{cricinfo|ref=australia/content/player/6278.html}}
*[http://www.brett-lee.net/ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀಯವರ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208214936/http://brett-lee.net/ |date=2010-02-08 }}
*[http://brettleeonline.webs.com/ ಬ್ರೆಟ್‌ ಲೀ ಆನ್ಲೈನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222231519/http://brettleeonline.webs.com/ |date=2010-02-22 }}


{{start box}}
{{succession box|title=[[Allan Border Medal]] winner|before=[[Ricky Ponting]]|after=[[Michael Clarke (cricketer)|Michael Clarke]]&lt;br&gt;[[Ricky Ponting]]|years=2008}}
{{end box}}


{{300 ODI wickets club}}
{{Australia Squad 2007 Cricket World Cup }}
{{Australia Squad 2003 Cricket World Cup }}
{{NSW Blues Cricket Team}}
{{Kings XI Punjab Squad}}

{{Persondata
|NAME=Lee, Brett
|ALTERNATIVE NAMES=
|SHORT DESCRIPTION=Cricketer
|DATE OF BIRTH=8 November 1976
|PLACE OF BIRTH=[[Wollongong, New South Wales]]
|DATE OF DEATH=
|PLACE OF DEATH=
}}
{{DEFAULTSORT:Lee, Brett}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಟೆಸ್ಟ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಟ್ವೆಂಟಿ20 ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಸೌತ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ವರ್ಷದ ವಿಸ್‌ಡೆನ್ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು]]
[[ವರ್ಗ:2003 ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ವಿಶ್ವ ಕಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು]]
[[ವರ್ಗ:ಏಕದಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಪಡೆದ ಬೌಲರ್‌ಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ವುಲೊಂಗಾಂಗ್‌ನ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:೧೯೭೬ ಜನನ]]
[[ವರ್ಗ:ಈಗಿರುವ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಪಂಜಾಬ್‌ನ (ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರಿಮಿಯರ್ ಲೀಗ್) ಕ್ರಿಕೆಟಿಗರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರರು]]</text>
      <sha1>laub9wpgyaltbyf5hl3ru8qat19un20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಬೋಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23911</id>
    <revision>
      <id>1377975</id>
      <parentid>1356398</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75592" sha1="joh9e10f7eccsmpqjma5o3dgxubnmol" xml:space="preserve">{{Infobox Company
| company_name = Bose Corporation
| company_logo = [[ಚಿತ್ರ:Bose logo.svg|230px|Bose Corporation logo]]
| company_type = [[Private company|Private]]
| company_slogan = Better Sound Through Research
| foundation = 1964
| location = [[Framingham, Massachusetts]]
| key_people = [[Amar Bose]], Founder, Chairman&lt;br /&gt;[[Bob Maresca (Bose)|Bob Maresca]], President&lt;br /&gt;[[Thomas Froeschle]], VP, Director of Research, Member of the Board
| industry = [[Consumer electronics]]
| revenue = {{gain}}US$2 [[1,000,000,000 (number)|billion]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070513044047/http://www.iht.com/articles/2007/05/11/business/wbspot12.php &quot;Spotlight: Amar Bose, the guru of sound design&quot;], ''[[International Herald Tribune]]'', May 11, 2007&lt;/ref&gt;
| products = [[Loudspeakers]], [[Headphones]], [[Audio equipment]], [[Car audio]]
| homepage = [http://www.bose.com/ www.bose.com]
}}

'''ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌'''  ({{pron-en|ˈboʊz}}) ಎಂಬುದು  [[ಅಮೆರಿಕಾದ]], ಒಂದು ಖಾಸಗಿ-ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರುವ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದ್ದು, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ನ ಫ್ರಾಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ]]ನಲ್ಲಿ ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;reviews.cnet.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://reviews.cnet.com/4520-7866_7-6218554-1.html |title=C{{!}}ನೆಟ್‌ &quot;ಕ್ಲಾಸಿ ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ಸ್‌: ಹೈ-ಎಂಡ್‌ CD ರೇಡಿಯೋಸ್‌&quot; |access-date=2010-07-09 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725150754/http://reviews.cnet.com/4520-7866_7-6218554-1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theregister.co.uk&quot;&gt;[http://www.theregister.co.uk/2005/02/18/review_bose_sounddock/ ದಿ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ &quot;ಬೋಸ್‌ ಸೌಂಡ್‌ಡಾಕ್‌ ಐಪಾಡ್‌ ಸ್ಪೀಕರ್ಸ್‌&quot;]&lt;/ref&gt; [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌]] ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳು,&lt;ref name=&quot;Amar Bose&quot;&gt;{{Cite web |url=http://web.mit.edu/invent/iow/bose.html |title=MIT &quot;ಇನ್ವೆಂಟರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ವೀಕ್‌ ಆರ್ಕೀವ್‌&quot; |access-date=2010-07-09 |archive-date=2003-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030819065422/http://web.mit.edu/invent/iow/bose.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ದಿ ಬ್ರಾಡ್‌ವೇ ಥಿಯೇಟರ್‌]], [[ಸಿಸ್ಟೀನ್‌ ಚಾಪೆಲ್ ಚರ್ಚು‌]] ಹಾಗೂ [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆ]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Amar Bose&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cisco.com/warp/public/cc/so/neso/vvda/avvid/nasa1_cp.pdf ಸಿಸ್ಕೊ ನಾಸಾ ಪ್ರಕಟಣೆ]&lt;/ref&gt; ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು 5 ಘಟಕಗಳು, 151 ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಳಿಗೆಗಳು (2006ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 20ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ) ಹಾಗೂ [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ನ ಸ್ಟೌ]] ಎಂಬಲ್ಲಿರುವ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[901 ಸ್ಪೀಕರ್‌ ಸರಣಿ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

USAಯಲ್ಲಿನ [[ಗೃಹಬಳಕೆಯ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನ]]ದ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನದ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು 2008ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಿಂದ 2009ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಗೆ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.twice.com/article/307509-Market_Share_Reports_By_Category.php?rssid=20328 |title=Twice.com PoS ಲೇಖನ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717115425/http://www.twice.com/article/307509-Market_Share_Reports_By_Category.php?rssid=20328 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಹಿನ್ನೆಲೆ ==
ಶ್ರವಣ ಸಾಧನಗಳು ([[ಐಷಾರಾಮಿ ಕಾರು]]ಗಳಿಗೆ &lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2006/54/biz_06rich400_Amar-Gopal-Bose_BVDT.html ಒಂದು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ತನ್ನ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌ ಲೇಖನ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bose.co.uk/GB/en/automotive-systems/index.jsp |title=ತನ್ನ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಲಗತ್ತಿಸುವ ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುವ, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೋಸ್‌ ತಾಣಕ್ಕೆ ಕೊಂಡಿ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210223203/http://www.bose.co.uk/GB/en/automotive-systems/index.jsp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ [[ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು]], ಧ್ವನಿವರ್ಧಕಗಳು, ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ಗಳು, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧ್ವನಿವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;url=/automotive/index.jsp&amp;ck=0 |title=ಬೋಸ್‌ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಣ |access-date=2023-08-07 |archive-date=2012-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314154330/http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;url=/automotive/index.jsp&amp;ck=0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಕ್ಷಾಧಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ([[ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ]]ಯ&lt;ref name=&quot;discovermagazine.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue/article_view?b_start:int=1&amp;-C= |title=ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ನ &quot;ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ&quot;ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇರುವ ಡಿಸ್ಕವರ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಸಂದರ್ಶನ |access-date=2021-08-29 |archive-date=2012-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010093729/http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue/article_view?b_start:int=1&amp;-C= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signallake.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.signallake.com/innovation/BosePacksConcertAcousticsIntoHomeSpeakerSystem123196.pdf |title=ವಿಲಿಯಂ M. ಬಲ್ಕೆಲಿ, ದಿ ವಾಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಜರ್ನಲ್‌, 31ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1996 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716070545/http://www.signallake.com/innovation/BosePacksConcertAcousticsIntoHomeSpeakerSystem123196.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;msnbc.msn.com&quot;&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/10217088/ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕುರಿತಾದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಕ್ಷಾಧಾರದ ಕುರಿತಾದ ಲೇಖನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415021137/http://www.msnbc.msn.com/id/10217088 |date=2010-04-15 }}

[http://www.msnbc.msn.com/id/10217088/ ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕುರಿತಾದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಕ್ಷಾಧಾರದ ಕುರಿತಾದ ಲೇಖನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415021137/http://www.msnbc.msn.com/id/10217088 |date=2010-04-15 }}&lt;/ref&gt; ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಿಕೆಯಂಥದು) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌]] ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದ (2005ರಲ್ಲಿ ಈತ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದ) [[ಅಮರ್‌‌ G. ಬೋಸ್‌]] ಎಂಬಾತನಿಂದ 1964ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. US ಸೇನೆ (ನೌಕಾಪಡೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.headsets.in/bose%E2%80%8C-headset.htm |title=Bose Headsets used by Sonar Operators |access-date=2006-08-30 |archive-date=2006-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830100250/http://www.headsets.in/bose%E2%80%8C-headset.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ವಾಯುಪಡೆ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aerospacenews.com/content/view/257/66/ |title=ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2012-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830103026/http://www.aerospacenews.com/content/view/257/66/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಭೂಸೇನೆ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;url=/professional/military/crewman.jsp&amp;ck=0 |title=US ಸೇನೆಯಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಬೋಸ್‌ ಕ್ರ್ಯೂಮನ್‌ ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ಗಳು |access-date=2023-08-01 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805144214/http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;url=/professional/military/crewman.jsp&amp;ck=0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ಹಾಗೂ [[ನಾಸಾ]]ದೊಂದಿಗೆ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2006/10/BVDT.html ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕದಲ್ಲಿನ ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ‌]&lt;/ref&gt; ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ಈಗಲೂ ಸಹ ಕಂಪನಿಯ ಸಭಾಪತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಷೇರುದಾರನಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತಾಂತ್ರಿಕ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಪಟ್ಟವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.&lt;ref name=&quot;MSNBC-A car that can jump over obstacles&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/10217088/ |title=MSNBC &quot;ಎ ಕಾರ್‌ ದಟ್‌ ಕೆನ್‌ ಜಂಪ್‌ ಓವರ್‌ ಅಬ್ಸ್ಟಕಲ್ಸ್‌&quot; |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415021137/http://www.msnbc.msn.com/id/10217088 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರುಗಳ ಇತಿಹಾಸ ===
# ವಿಲಿಯಂ (ಬಿಲ್‌) ಝಾಕೋವಿಟ್ಜ್‌ (1964–66)
# ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌‌ &quot;ಚಕ್‌&quot; ಹೀಕೆನ್‌ (1966–69)
# ಫ್ರಾಂಕ್‌ E. ಫರ್ಗೂಸನ್‌ (1969–76)
# ಅಮರ್‌‌ G. ಬೋಸ್‌ (1976–80)
# ಶೆರ್ವಿನ್‌ ಗ್ರೀನ್‌ಬ್ಲಾಟ್‌ (1980–2000)&lt;ref name=&quot;Pioneers of Innovation&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.massachusetts.edu/uncommonleadership/greenblatt_conversation.html |title=ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌: ಪಯನೀರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಇನ್ನೊವೇಷನ್‌ - ಶೆರ್ವಿನ್‌ ಗ್ರೀನ್‌ಬ್ಲಾಟ್‌ ಕಾನ್ವರ್ಸೇಷನ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202021055/http://www.massachusetts.edu/uncommonleadership/greenblatt_conversation.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
# ಜಾನ್‌ ಕೋಲ್‌ಮನ್‌ (2000–2005)
# ಬಾಬ್‌ ಮಾರ್ಸಿಯಾ (Since 2005)
ಕನಿಷ್ಟ 100 ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ RD&amp;amp;E ಅಂದಾಜುವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ (RD&amp;amp;E) ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಂಪನಿಯು ಫ್ರಾಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂನಲ್ಲಿ 6,500 ಚದರ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿರುವ (70,000 ಚದರ ಅಡಿ) ಒಂದು ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.satellite-sightseer.com/id/7386/United_States/Massachusetts/Framingham/Bose_Headquarters ಬೋಸ್‌ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯದ ಉಪಗ್ರಹ ನೋಟ]&lt;/ref&gt; ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಹಾಗೂ ಮಾರಾಟಗಾರಿಕೆಯ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲು, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ನ ಸ್ಟೌ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನಿವೇಶನವನ್ನು 2004ರಲ್ಲಿ [[HP]]ಯಿಂದ ಬೋಸ್‌ ಖರೀದಿಸಿತು.&lt;ref&gt;[http://boston.bizjournals.com/boston/stories/2005/09/19/story4.html bizjournals.com-ಬೋಸ್‌ ನಿಕ್ಸಸ್‌ N.Y. ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಯಾನ್ಷನ್‌, ಚೂಸಸ್‌ ಸ್ಟೌ ಇನ್‌ಸ್ಟೆಡ್‌]&lt;/ref&gt;

=== ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳು ===
1956ರಲ್ಲಿ, MITಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಓರ್ವ ಪದವೀಧರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಒಂದು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಸ್ಟೀರಿಯೋ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ [[ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌]], ಅದು ತನ್ನ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲು ವಿಫಲಗೊಂಡಾಗ ನಿರಾಶೆಗೊಳಗಾದ.&lt;ref&gt;[http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ಸಂದರ್ಶನ]&lt;/ref&gt; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆತ, ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಮೂಲಭೂತ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವೆಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವ್ಯಾಪಕ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಶುರುಮಾಡಿದ.

ಬೋಸ್‌ನ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಪ್ರಮುಖ ಕೊರತೆಯೆಂದರೆ, ಅದರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಾಗೂ ಸ್ಪೀಕರ್‌ನ ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿನ್ಯಾಸವು [[ಮನೋ-ಶ್ರವಣಗುಣಗಳಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಮಾಧಾನ ಕೊಡುವಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ, ಕೇಳುಗನು ಸದರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಎಂಬ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲಗೊಂಡಿತ್ತು. ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆತ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ; ''ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಧ್ವನಿ'' ಯನ್ನು (ಬೆಟರ್‌ ಸೌಂಡ್‌ ಥ್ರೂ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಎಂಬ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಕಂಪನಿಯ ಘೋಷವಾಕ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ) ಸಾಧಿಸಿ ತೋರಿಸುವ ಒಂದು ಧ್ಯೇಯದೊಂದಿಗೆ ಕಂಪನಿಗೆ ಆತ ಹುರುಪನ್ನು ತುಂಬಿದ.

=== ಸಂಶೋಧನೆಯ ಇತಿಹಾಸ ===
ಕಂಪನಿಯು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಾಗಿನ ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ '''ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌'''  ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮಾದರಿ 2201,&lt;ref name=&quot;Pioneers of Innovation&quot;/&gt; ಎಂಬ ಇದರ ಮೊದಲ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರ ಉತ್ಪನ್ನವು, ಮಾರಾಟ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಎಂಟನೇ ಒಂದುಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯ-ಶ್ರೇಣಿಯ 22 ಸಣ್ಣ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಣೆ ಮಾಡಿತು. ಕೋಣೆಯೊಂದರ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಇದನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೂಲೆಯ ಘನಾಕೃತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿನ ಕನ್ನಡಿಯು ಬೆಳಕನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವಂತೆ, ಇದು ಸ್ಪೀಕರ್‌ನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವಂತಿತ್ತು ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವ ಕೋಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು [[ಶ್ರವಣದ]] ಕ್ಷೇತ್ರವೊಂದರ ಕಲ್ಪನೆಯ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಅದು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಟ್ಟಸವಾದ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಶ್ರವಣದ ಫಲಿತವನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸಲು, ಒಂದು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ [[ಸಮಾನಕಾರಿ]]ಯನ್ನು (ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌ ಈಕ್ವಲೈಜರ್‌) ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ಬಳಸಿದ.

ಒಂದು ಅನುಕರಿತ, ದ್ರವ್ಯರಾಶಿರಹಿತ, ಮಾದರಿ, ಗೋಳಾಕಾರದ ಪೊರೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಈ ಸ್ಪೀಕರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದವಾದರೂ, ಕೇಳುವಿಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ನಿರಾಶಾದಾಯಕವಾಗಿದ್ದವು&lt;ref name=&quot;Pioneers of Innovation&quot;/&gt; (ಬೋಸ್‌ನ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಭಾಗದಿಂದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಿದ್ದ ಪ್ರಕಟಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pro.bose.com/pdf/pro/technical_papers/tp_panaray_ma12.pdf |title=ಬೋಸ್‌ ಪ್ಯಾನರರಿ MA12 ಟೆಕ್ನಿಕಲ್‌ ಪೇಪರ್ಸ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229005007/http://pro.bose.com/pdf/pro/technical_papers/tp_panaray_ma12.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವೊಂದು ಕಾರಣಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ). ಮನೋ-ಶ್ರವಣಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದು ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಅಥವಾ ನೇರ ಪ್ರಸಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕೇಳುವಿಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ, ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೆ ಬಂದುಮುಟ್ಟುವ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಧ್ವನಿಯ ಒಂದು ಮೇಲುಗೈ ಎಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಒಂದು ಪರಿಷ್ಕೃತ ಸ್ಪೀಕರ್‌ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಒಂಬತ್ತು ತದ್ರೂಪಿ ಮಧ್ಯ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಚಿಕ್ಕ ಚಾಲಕಗಳ (ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ [[ಏಕರೂಪವಾಗಿಸುವಿಕೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ) ಪೈಕಿ ಎಂಟು ಚಾಲಕಗಳನ್ನು ಸ್ಪೀಕರ್‌ ಹಿಂಭಾಗದ ಗೋಡೆಯೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ಒಂದನ್ನು ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮನೆಯ ಕೇಳುವಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿನ ನೇರ ಧ್ವನಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರತಿಫಲಿತದ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಪರಿಣಾಮವು ಖಾತ್ರಿಯಾಗಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗರು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಯಿತು.

ತನ್ನ ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸವು ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯ ಬಳಿ ಸುಳಿಯುವ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಧ್ವನಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದೆಂಬ ಹಾಗೂ ಇದು ಒಂದು &quot;ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ&quot; ಕೇಳುವಿಕೆಯ ಅನುಭವದ ಮಗ್ಗುಲನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದೆಂಬ ಗಾಢ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಂದು ವಿಷಯವಿನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಖಾತ್ರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅಂದರೆ, ತನ್ನ ಹೊಸ &quot;ನೇರ/ಪ್ರತಿಫಲಿತ&quot; ವಿನ್ಯಾಸವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಶ್ರವ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವುದೇ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಬೋಸ್‌ಗೆ ಖಾತ್ರಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾದರಿ 901 ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಹೊಸ ಪಂಚಕೋನದ ವಿನ್ಯಾಸವು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳಿಗೆ (ಈ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ-ಗಾತ್ರದ, [[ನೆಲದಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುವ]] ಘಟಕಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದವು ಅಥವಾ [[ಪುಸ್ತಕದ ಕಪಾಟು]] ಮಾದರಿಯ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದವು; ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಸಬ್‌ವೂಫರ್‌, ಕೇವಲ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಕಂಪನಾಂಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು) ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ, ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಲ್ಲದ ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು. 1968ರಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ 901ರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಅದು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಮನೋ-ಶ್ರವಣಗುಣಗಳ ಕುರಿತು ನಿಖರವಾದ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಎರಡು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಿಸಲು ಅದು ಮಿತಿಯನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತದೆ.  ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣ ಧ್ವನಿಗಳಲ್ಲಿನ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿ [[ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ]]ಗೆ ಅತೀವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಒಂದು [[ಸೈನ್‌ ಅಲೆ]] ಹಾಗೂ ಒಂದು [[ಚೌಕ ಅಲೆ]]ಗಳು (ಒಂದು ಅಗಾಧವಾದ ವಿರೂಪಗೊಂಡ ಸೈನ್‌ ಅಲೆ) 7 k[[Hz]]ಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಕೇಳಿಸುವಷ್ಟು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನಗಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಇತರ ಮಾಪನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಿರುವ ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬೋಸ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರವ್ಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ (ಅಥವಾ ಅದರ ಕೊರತೆಯ) ಕುರಿತಾದ ಕೇಳುಗನ ಗ್ರಹಿಕೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಸ್ವಂತದ ಆದ್ಯತೆಯು ಬೋಸ್‌ ಒತ್ತಾಯಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=1390 &quot;ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮಾಪನ, ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕುರಿತಾದ&quot; ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ನ 1968ರ AES ಅಧ್ಯಯನ ಲೇಖನ]&lt;/ref&gt;

ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಪೀಕರ್‌ ತಯಾರಕರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ವಿದ್ಯುತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಉದ್ದೇಶಿತ ಶ್ರವಣದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bose.infopop.cc/eve/forums/a/tpc/f/1506041054/m/9991008053 |title=ಬೋಸ್‌ ಸಂಗೀತಗಾರರ ವೇದಿಕೆ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706215535/http://bose.infopop.cc/eve/forums/a/tpc/f/1506041054/m/9991008053 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gadgetguy.com.au/reviews/15/bose-wave-music-system-mp3-audio-and-video-players |title=ಬೋಸ್‌ನ ತರಂಗ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತಾದ ಗ್ಯಾಡ್ಜೆಟ್‌ ಗೈ ವಿಮರ್ಶೆ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928140029/http://www.gadgetguy.com.au/reviews/15/bose-wave-music-system-mp3-audio-and-video-players |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಗೆ &quot;ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾಪನ ಹಾಗೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳ&quot; ಪರವಾಗಿರುವ, ಈ ಮಾಪನಗಳ ಕುರಿತಾದ ಬೋಸ್‌ನ ನಿರಾಕರಣೆಯೇ ಕಾರಣ.&lt;ref&gt;[http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=1390 AES ಅಧ್ಯಯನ ಲೇಖನ]&lt;/ref&gt;

ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಶ್ರವಣದ [[ಗದ್ದಲದ ನಿವಾರಣೆ]]ಯ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವ, ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಮೇಲುಗಡೆಯಿಂದ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೊಳಗೆ ಬರುವ ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಕಂಪನಿಯು ಸಂಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ (ನೋಡಿ: [[ಬೋಸ್‌ ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ ಶ್ರೇಣಿ]]).

=== ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ===
[[ತಂಪು ಬೆಸುಗೆ]]ಯ (ಕೋಲ್ಡ್‌ ಫ್ಯೂಷನ್‌) ಕುರಿತಾಗಿ 1991ರಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಶುರುಮಾಡಿತು.&lt;ref name=&quot;discovermagazine.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;msnbc.msn.com&quot;/&gt; ಕಂಪನಿ ಎಂಜಿನಿಯರುಗಳು ಒಂದು ಪರಿಷ್ಕಾರದ [[ಶಾಖಮಾಪಕ‌]]ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು,&lt;ref name=&quot;signallake.com&quot;/&gt; ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿವ್ವಳ ಶಕ್ತಿ ಗಳಿಕೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು.

== ಬೋಸ್‌ ಮಳಿಗೆಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Bose Store.jpg|300px|thumb|right|ಸೆಂಚುರಿ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿನ ಬೋಸ್‌ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆ]]
1993ರಲ್ಲಿ [[ಮೈನೆ]]ಯ [[ಕಿಟ್ಟೆರಿ]] ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಮಳಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ, [[ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ]] 160 ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ತಾಣಗಳನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. [[ರೀಜೆಂಟ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌‌]]ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಳಿಗೆಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ನ 8 ಮಳಿಗೆಗಳಿವೆ. 15ರಿಂದ 25 ಅಸನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಂದಿರುವ ಚಿತ್ರಮಂದಿರವನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಮಳಿಗೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಒಂದು ಉನ್ನತ-ಸ್ಫುಟತೆಯ ಮುಂಭಾಗದ LCD ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕವನ್ನು (ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟರ್‌‌) ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು [[ಲೈಫ್‌ಸ್ಟೈಲ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಂ]]ನ್ನು ಹೂರಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕಿರುಚಿತ್ರವೊಂದನ್ನು ಅದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮೂರು-ಮುಖಗಳ ಒಂದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ಪೀಕರ್‌ನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅಡಾಪ್ಟ್‌‌IQ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಲೈಫ್‌ಸ್ಟೈಲ್‌ ಸಿಸ್ಟಂ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಸರಿಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸರಿಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ವತಿಯಿಂದ ತೆರೆಯಲಾಗಿರುವ ಮಾರಾಟಜಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಮಳಿಗೆಗಳು ಕೆಲವೊಂದು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೇಲೆ ರಿಯಾಯಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಹಾಗೂ ''ಕಾರ್ಖಾನೆ ಪರಿಷ್ಕೃತ''  (ಮರುಪರೀಕ್ಷಿತ ತೆರೆದ-ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ) ಉತ್ಪನ್ನಗಳೆರಡನ್ನೂ ಮಾರಾಟಮಾಡುತ್ತವೆ.

== ಸರಕುಮುದ್ರೆ ಪಡೆದಿರುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ==
* ಮೂರು-ಸಂಪರ್ಕದ್ವಾರದ ಇಯರ್‌ಕಪ್‌‌ ಚಾಲಕಗಳು (ಟ್ರೈ-ಪೋರ್ಟ್‌ ಇಯರ್‌ಕಪ್‌ ಡ್ರೈವರ್ಸ್‌)
* ಶ್ರವಣದ ಗದ್ದಲದ ನಿವಾರಣೆ (ಅಕೌಸ್ಟಿಕ್‌ ನಾಯ್ಸ್‌ ಕ್ಯಾನ್ಸಲೇಷನ್‌)
* ಶ್ರವಣದ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಅಕೌಸ್ಟಿಮಾಸ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ)
* ಶ್ರವಣದ ತರಂಗಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಅಕೌಸ್ಟಿಕ್‌ ವೇವ್‌ಗೈಡ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ)
* ನೇರ/ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಡೈರೆಕ್ಟ್‌/ರಿಫ್ಲೆಕ್ಟಿಂಗ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ)
* ಮನೋಶ್ರವಣದ ಏಕರೂಪವಾಗಿಸುವಿಕೆ (ಸೈಕೋಅಕೌಸ್ಟಿಕ್‌ ಈಕ್ವಲೈಸೇಷನ್‌)
* ಟ್ರೂಸ್ಪೇಸ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಟ್ರೂಸ್ಪೇಸ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ)
* ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಅಕ್ಷಾಧಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಇಲೆಕ್ಟ್ರೋಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್‌ ಸಸ್ಪೆನ್ಷನ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಫಾರ್‌ ಆಟೊಮೊಬೈಲ್ಸ್‌‌)

== ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ಪನ್ನಶ್ರೇಣಿಗಳು ==
=== ಕಾರಿನ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ===
{{Advert|section|date=January 2009}}
[[ಚಿತ್ರ:Bose Car Hifi.jpg|250px|thumb|right|ಬೋಸ್‌ ಕಾರಿನ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ]]
ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. [[GM]] ಹಣೆಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬಹುಪಾಲು ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ([[ಬ್ಯೂಕ್‌]], [[ಹೋಲ್ಡನ್‌]], [[ಕ್ಯಾಡಿಲಾಕ್‌]], [[ಷೆವರ್‌ಲೆಟ್‌]], [[GMC]], [[ಹಮ್ಮರ್‌]], [[ಪೋಂಟಿಯಾಕ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಯಾಬ್‌‌]] ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ),&lt;ref name=&quot;Bose Car Audio&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?url=/automotive/index.jsp |title=ಬೋಸ್‌ ಮೋಟಾರು ವಾಹನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಾಗ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612003903/http://www.bose.com/controller?url=/automotive/index.jsp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ [[ಆಲ್ಫಾ ರೋಮಿಯೋ]], [[ಆಡಿ]], [[ಫೆರಾರಿ]], [[ಲ್ಯಾನ್ಸಿಯಾ]], [[ಮಸೆರಾಟಿ]], [[ಮೇಬ್ಯಾಕ್‌]], [[ಮರ್ಸಿಡಿಸ್‌-ಬೆಂಝ್‌]], [[ಪೋರ್ಷ್‌]] ಹಾಗೂ [[ರೆನಾಲ್ಟ್‌]]&lt;ref name=&quot;Bose Car Audio&quot;/&gt; ಕಂಪನಿಗಳ ವತಿಯಿಂದ ಬರುವ ಕೆಲವೊಂದು ಐರೋಪ್ಯ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು [[ನಿಸ್ಸಾನ್‌]], [[ಇನ್ಫಿನಿಟಿ]] ಹಾಗೂ [[ಮಜ್ಡಾ]]ದಂಥ ಜಪಾನಿಯರ-ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕೆಲವೊಂದು ಕಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Bose Car Audio&quot;/&gt; ಸೂಕ್ತ ಸಮಗ್ರೀಕರಣ ಹಾಗೂ ವಾಹನದೊಳಗಿನ ಯುಕ್ತವಾದ ಶ್ರವಣದ ಹೊಂದಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಒಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಂತರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾರಿನ ಶ್ರವಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿಲ್ಲ.&lt;ref name=&quot;Bose Car Audio&quot;/&gt;

[[ಸ್ವಿಜರ್‌ಲೆಂಡ್‌‌]]ನ [[ಜಿನಿವಾ]]ದಲ್ಲಿ 2007ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಾಹನ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, [[ಫೆರಾರಿ 612 ಸ್ಕ್ಯಾಗ್ಲಿಯೆಟಿ]] ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಸ್ಟೀರಿಯೋ, ಪಥನಿರ್ದೇಶನ, ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಾವಕಾಶದ ಶೈಲಿಯ ಕರೆಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳು ಈ ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.autoblog.com/2007/03/08/bose-media-system-debuts-in-ferrari-612-scaglietti/ | title = Bose Media System debuts in Ferrari 612 Scaglietti | author = Frank Filipponio | accessdate = 2007-06-07 | date = 2007-03-08 }}&lt;/ref&gt; &quot;ಕಾರಿನೊಳಗಿನ ಪರಿಸರಕ್ಕಾಗಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಗ್ರಹ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯ&quot; ಎಂಬ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬೋಸ್‌ ಮಾಧ್ಯಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 2007ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟೆಲಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.telematicsupdate.com/print.asp?news=55420 |title=ವರ್ಲ್ಡ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌: ಫೈನಲಿಸ್ಟ್ಸ್‌ ರಿವೀಲ್ಡ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ 2007 ಟೆಲಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716203535/http://www.telematicsupdate.com/print.asp?news=55420 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಅಕ್ಷಾಧಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ===
ಎರಡು-ಹಂತದ, ರೇಖೀಯವಲ್ಲದ ವಿದ್ಯುತ್‌‌ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಒಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಯು ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಶೋಧನೆ ಹಾಗೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ಗೆ ಹಾಗೂ ಬೋಸ್‌ನ ಇತರ ಎಂಜಿನಿಯರುಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಆರಂಭಿಕ [[ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸನ್ನದು]]ಗಳು (ಪೇಟೆಂಟುಗಳು) ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು 20 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |title=ಆಟೋ ಟೆಕ್‌ &quot;ಬೆಟರ್‌ ಲಿವಿಂಗ್‌ ಥ್ರೂ ಕ್ಯೂರಿಯಾಸಿಟಿ&quot; |access-date=2010-07-09 |archive-date=2007-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229090356/http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ನಂತರ 2004ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನಾವೀನ್ಯಕಾರಕ ಯೋಜನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳ ಪೈಕಿ ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಒಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ [[ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ಸ್‌‌]] ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಬದಲಿಗೆ [[ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ]] ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು [[ಮೋಟಾರು ವಾಹನ]]ದ [[ಅಕ್ಷಾಧಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಇದಾಗಿದೆ. ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಅಸಮವಾಗಿರುವ ರಸ್ತೆ ಉಬ್ಬುಗಳು ಅಥವಾ ಗುಂಡಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಮೋಟಾರು ವಾಹನವೊಂದರ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಎತ್ತರಿಸಲು ಅಥವಾ ತಗ್ಗಿಸಲು ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ರೇಖೀಯ ಮೋಟಾರುಗಳನ್ನು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಳಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{YouTube|sjojsrI5Gco|Bose bumps}}&lt;/ref&gt; ಒಂದು ರಸ್ತೆ ಉಬ್ಬನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡುಗಳೊಳಗೆ ಚಕ್ರಗಳು ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅಥವಾ ಗುಂಡಿಯು ಎದುರಾದಾಗ ಅದರೊಳಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಹನದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಇಯರ್‌ಫೋನುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಸಾದರಪಡಿಸಿರುವ ಗದ್ದಲ ತಗ್ಗಿಸುವ ಸಕ್ರಿಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತೊಂದು ಅನ್ವಯಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ನೆರವಿನಿಂದ ರಸ್ತೆಯ ಏರುಪೇರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ತರಂಗದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರದ್ದಿಯಾತಿಯ ತರಂಗವೊಂದು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ, ಅದು ರೇಖೀಯ ಮೋಟಾರುಗಳ ಮೂಲಕ ಚಕ್ರಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;MSNBC-A car that can jump over obstacles&quot;/&gt; 2009ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಐಷಾರಾಮಿ ಕಾರುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId=103183 ಇನ್‌‌ಸೈಡ್‌ ಲೈನ್‌ &quot;ಬೋಸ್‌ ಸಸ್ಪೆನ್ಷನ್‌&quot;]&lt;/ref&gt; ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಡೆಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕಾರು ಹಾರುವುದನ್ನೂ ಸಹ ಬೋಸ್‌ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.&lt;ref&gt;{{YouTube|Lyf4rfT7bHU&amp;NR|French Interview &quot;Suspension BOSE&quot;}} ಗೋ 3 ಮಿನಿಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ 20 ಸೆಕೆಂಡ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಟು ಇಟ್‌ ಟು ವ್ಯೂ ದಿ ಕಾರ್‌ ಜಂಪಿಂಗ್‌ ವಿತ್‌ ಬೋಸ್‌ ಸಸ್ಪೆನ್ಷನ್‌&lt;/ref&gt; ಸರಿಸುಮಾರು ಮೂರು ದಶಕಗಳ ನಂತರ, ಮತ್ತು 100 ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರವೂ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು &quot;ಉನ್ನತ ವೆಚ್ಚ&quot;ವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಭಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬೋಸ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wardsauto.com/electronics/bose_suspension_oems/index.html |title=ಬೋಸ್‌ ಸೇಸ್‌ ಸಸ್ಪೆನ್ಷನ್‌ ಡ್ರಾಯಿಂಗ್‌ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್‌ ಫ್ರಂ OEMಸ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708054059/http://wardsauto.com/electronics/bose_suspension_oems/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ವ್ಯಾಪಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ===
ಸಭಾಮಂದಿರಗಳು, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳು, ಹೊಟೇಲುಗಳು, ಕಚೇರಿಗಳು, ಭೋಜನ ಮಂದಿರಗಳು, ಹಾಗೂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಂಥ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಜ್ಜಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬೋಸ್‌ನ ವೃತ್ತಿಪರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಾಗವು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pro.bose.com/ProController?url=/pro/success/index.jsp |title=Case Stories - Bose Professional Products |publisher=Pro.bose.com |date= |accessdate=2009-09-18 |archive-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420101650/http://pro.bose.com/ProController?url=%2Fpro%2Fsuccess%2Findex.jsp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಧನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ===
ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧ್ವನಿ ವರ್ಧನೆಯ ವಲಯವು, 1970ರ ದಶಕದಿಂದಲೂ ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪನ್ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಇದರೊಡನೆ ಬರುವ ಸಹವರ್ತಿ ಅಂಶಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಗಾರನಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಂಡದ ಒಡನಾಡಿ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉಪಕರಣದ ಯುಕ್ತವಾದ ವರ್ಧನೆಯು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವಿಧಿಸುವ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಸಹ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದು, ಅದರ ಚರ್ಚೆಯು ಈ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಆಚೆಗಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಧನಾ ಉತ್ಪನ್ನವು ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bose.com/musicians/index.jsp |title=L1 ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ Bose‌.com ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222175942/http://www.bose.com/musicians/index.jsp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &quot;L1&quot; ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಒಂದು ಲಂಬವಾದ, ಒಯ್ಯವಿಕೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿರುವ ಸ್ಪೀಕರ್‌ ಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿದ್ದು ಧ್ವನಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಮುಂಭಾಗದ-ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

2003ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 15ರಂದು ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ಮಾರಾಟ ವಿಭಾಗ ಹಾಗೂ ಆಯ್ದ ಮಾರಾಟಗಾರರ ಮೂಲಕ L1 ಮಾದರಿ I ಶ್ರೇಣಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ಸಕ್ರಿಯವಾದ [http://bose.infopop.cc ಮ್ಯೂಸಿಷಿಯನ್ಸ್‌ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಮೆಸೇಜ್‌ ಬೋರ್ಡ್‌‌‌‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309183650/http://bose.infopop.cc/ |date=2011-03-09 }} ನ್ನು (ಸಂಗೀತಗಾರರ ಸಮುದಾಯದ ಸಂದೇಶ ಫಲಕ) ಬೋಸ್‌ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮಾಲೀಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಒಂದು [http://toonz.ca/bose/wiki ಅನ್‌ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ವಿಕಿ ಅಂಡ್‌ FAQ] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸಹ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ.

=== ಬೋಸ್‌-ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಫೋರ್ಸ್‌ ===
ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಧನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಬೋಸ್‌, 2004ರಲ್ಲಿ [http://www.bose-electroforce.com/home.cfm ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಫೋರ್ಸ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌‌‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329062505/http://www.bose-electroforce.com/home.cfm |date=2007-03-29 }} ನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು.
ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಿರುವ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಧನ ಕಂಪನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ಬಾಳಿಕೆಯ ಅನುಕರಣದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಫೋರ್ಸ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

== ಗೃಹಬಳಕೆಯ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಶ್ರೇಣಿ ==
=== ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ===
* [[ಬೋಸ್‌ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು]]
** [[ಬೋಸ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು]]
* [[ಬೋಸ್‌ ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ಗಳು]]

=== ಸ್ಪೀಕರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ===
* [[ಬೋಸ್‌ ತರಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು]]
* [[ಬೋಸ್‌ ಸ್ಟೀರಿಯೋ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳು]]

=== ಗೃಹಬಳಕೆಯ ಮನರಂಜನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ===
* [[ಬೋಸ್‌ ಲೈಫ್‌ಸ್ಟೈಲ್‌ ಹೋಮ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌‌|ಬೋಸ್‌ &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;ಲೈಫ್‌ಸ್ಟೈಲ್‌&lt;/span&gt; ಹೋಮ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌‌]]
* [[ಬೋಸ್‌ 3-2-1 ಹೋಮ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌‌]]
* [[ಬೋಸ್‌ ಅಕೌಸ್ಟಿಮಾಸ್‌ ಹೋಮ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌‌]]

== ಬೋಸ್‌ ಕುರಿತಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ==
&quot;ಬೋಸ್‌ ಗುಣಮಟ್ಟ&quot;ದ ಕುರಿತಾದ ಚರ್ಚೆಯು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಲವಾದ, ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೊರಸೆಳೆಯಬಹುದು. ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಗಳು ಈ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ: ಚೆನ್ನಾಗಿರುವ ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನದ ಓರ್ವ ತಯಾರಕನಾಗಿ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ನೋಡುವವರದು ಒಂದು ಗುಂಪಾದರೆ, ಅನ್ಯಥಾ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿರುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದುಬಾರಿಯಾದ ಸಮರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮಾರಾಟಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಇತರರದು ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪಾಗಿದೆ.

ಈ ಚರ್ಚೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಆಚೆಯಿರುವ ಬಳಕೆದಾರ-ಮಟ್ಟದ ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಓರ್ವ ತಯಾರಕನಾಗಿ ಬೋಸ್‌ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=&quot;reviews.cnet.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;theregister.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2006/10/BVDT.html ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕ – ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ತಯಾರಕನಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುವುದು]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |title=ಪಾಪ್ಯುಲರ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ – ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ತಯಾರಕನಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುವುದು |access-date=2010-07-09 |archive-date=2007-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229090356/http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,1895,1764153,00.asp |title=PCMag.com -ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ತಯಾರಕನಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುವುದು |access-date=2010-07-09 |archive-date=2008-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902224657/http://www.pcmag.com/article2/0,1895,1764153,00.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.flyingmag.com/article.asp?section_id=17&amp;article_id=676 |title=ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್‌ಮ್ಯಾಗ್‌‌ ವಿಮರ್ಶೆ – ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ತಯಾರಕನಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುವುದು |access-date=2021-08-29 |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904102547/http://www.flyingmag.com/article.asp?section_id=17&amp;article_id=676 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ಫಾರಿಸ್ಟರ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ 2006ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಧ್ಯಯನವು ವರದಿಮಾಡಿರುವಂತೆ, ಬಳಕೆದಾರ-ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸಾಧನಗಳು ಅಥವಾ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌ ಬ್ರಾಂಡ್‌ ಹೆಸರುಗಳ ಪೈಕಿಯ 3 ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಬ್ರಾಂಡ್‌ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ (US ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ) ಬೋಸ್‌ನ ಬ್ರಾಂಡ್‌ ಹೆಸರು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Forrister Research&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.forrester.com/Research/Document/0,7211,38694,00.html |title=ಫಾರಿಸ್ಟರ್‌‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ – &quot;ದಿ 2005 ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಬ್ರಾಂಡ್‌ ಸ್ಕೋರ್‌ಕಾರ್ಡ್‌&quot; |access-date=2010-07-09 |archive-date=2015-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129105429/https://www.forrester.com/Research/Document/0,7211,38694,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1968ರಲ್ಲಿ, &quot;ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮಾಪನ ಹಾಗೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕುರಿತು&quot; (ಆನ್‌ ದಿ ಡಿಸೈನ್‌, ಮೆಷರ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ಎವಾಲ್ಯುಯೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಲೌಡ್‌ ಸ್ಪೀಕರ್ಸ್‌) ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಧ್ಯಯನಾ ಲೇಖನವನ್ನು ಆಡಿಯೋ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಅಮರ್‌‌ ಬೋಸ್‌ ಸಲ್ಲಿಸಿದ; ಇದು AESನಿಂದ ಒಂದು ಅಲ್ಪ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=1390 &quot;ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮಾಪನ ಹಾಗೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕುರಿತಾದ&quot; AES]&lt;/ref&gt; ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿದ್ದ ತರ್ಕವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸಾಧಾರಣ ಕೇಳುಗನಿಂದ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ವೆಚ್ಚ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ ಪ್ರಯತ್ನಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ; ಸಾಧಾರಣ ಕೇಳುಗನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿನ ಕೇಳುಗನ ಅನುಭವದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪುನರುತ್ಪಾದನೆಯು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದಕ್ಕೆ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯ ಅನುಸಾರ ಕೇಳುವ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದಲ್ಲಿನ (ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮನೆಯ ಪರಿಸರ) ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಪರಿಣಾಮದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. (''ನೋಡಿ: [[ಆಡಿಯೋಫಿಲ್ಲೆ ಬಿಲೀಫ್ಸ್‌]]'' ).

=== ಟೀಕೆಗಳು ===
901 ಮಾದರಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ 1979ರಲ್ಲಿ&lt;ref&gt;[http://www.stereophile.com/historical/425/index3.html ಸ್ಟೀರಿಯೋಫಿಲೆ ವಿಮರ್ಶೆ]&lt;/ref&gt; ಮಾಡಿದ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ನ ಸಾಧನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು [[ಸ್ಟೀರಿಯೋಫಿಲೆ]]ಯಿಂದ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಸದರಿ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಸಾಧಾರಣವಲ್ಲದ ಗುಣ-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾದ ಮಾದರಿಯಾಗಿಸುವಿಕೆ, ವಿವರ, ಹಾಗೂ ನಾದಗುಣದಂಥ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಂದುವರೆದ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪರಿಫೂರ್ಣತಾವಾದಿಗಳನ್ನು ಇದು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರತಿಫಲಿತ ಧ್ವನಿಯಿಂದ [ಅಕ್ಷದ ಮೇಲಿನ ಧ್ವನಿಗೆ] ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ನ್ಯೂನತೆಗಳು ಪಾವತಿಸಬೇಕಿದ್ದ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೆಲೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೇರಾವುದೇ ಸ್ಪೀಕರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಿಂತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿಸರದ ಒಂದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು ಎಂದೂ ಸಹ ಲೇಖಕ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ.

ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯ ಕೆಲವೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನಗಳ ರೇಖೀಯವಲ್ಲದ ಕಂಪನಾಂಕ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಶ್ರವಣ ಸಾಧನದ ವೇದಿಕೆಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವೆಡೆಗೆ ಒಲವು ತೋರಿವೆ. [[PC ಮ್ಯಾಗಝೀನ್‌‌‌]]ನಲ್ಲಿನ ಓರ್ವ ವಿಮರ್ಶಕನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಓರ್ವ ತಯಾರಕನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬೀರಬೇಕಿದ್ದ ಪರಿಣಾಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅವನ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,1895,2097317,00.asp |title=PCMag.com – ಓರ್ವ ವಿಮರ್ಶಕನ ಅನುಸಾರ ಕೆಲವೊಂದು ಜನರು ಬೋಸ್‌ನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಓರ್ವ ತಯಾರಕನಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಬೋಸ್‌ನ್ನು ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಓರ್ವ ತಯಾರಕನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429033051/http://www.pcmag.com/article2/0,1895,2097317,00.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (ಶ್ರವ್ಯ ರೋಹಿತ (ಆಡಿಬಲ್‌ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಮ್‌), ಮತ್ತು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾದ ಆವೇಗ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನೆಯ ಮೂಲಕವಿರುವ ಒಂದು ಮಟ್ಟಸವಾದ ಕಂಪನಾಂಕದ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನಾ ತಿರುವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ-ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 'ಉನ್ನತ-ವರ್ಗದ' ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.) ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುಬೆಲೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸುವ ಹಾಗೂ ಬೋಸ್‌ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡುವ ಧ್ವನಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಟೀಕಿಸುವ, ಶ್ರವಣ ಉಪಕರಣದ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳ ಟೀಕೆಗಳು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬೋಸ್‌ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು 2008ರ ನವೆಂಬರ್‌ 21ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ ಬೋಸ್‌ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪೈಕಿ ಯಾವೊಂದು ಉತ್ಪನ್ನವೂ [[THX ಪ್ರಮಾಣಿತ]]ಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಕೇಳುಗನು ಏನನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದುದರಿಂದ, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆಯು ಅರ್ಥರಹಿತ {{Citation needed|date=July 2009}} ಎಂದು ಬೋಸ್‌ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ.

== ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ==
ಮಾನನಷ್ಟದ ಹುಸಿಹೇಳಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ [[ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್‌ ರಿಪೋರ್ಟ್ಸ್‌]] ಎಂಬ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ವಿರುದ್ಧ 1981ರಲ್ಲಿ ಬೋಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಹೂಡಿದ ದಾವೆಯು ವಿಫಲಗೊಂಡಿತು. ಪತ್ರಿಕೆಯು ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ್ದ ಶ್ರವಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದರಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಧ್ವನಿಯು &quot;ಕೋಣೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸುತ್ತಾಡಿ ಬರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು&quot; ಎಂದು ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್‌ ರಿಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ತನ್ನ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿತ್ತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಒಕ್ಕೂಟದ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು (ಫೆಡರಲ್‌ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ ಕೋರ್ಟ್‌) ಕಂಡುಕೊಂಡ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್‌ ರಿಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು &quot;ಹೇಳಿಕೆಯು ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ, ಅದರ ಸತ್ಯ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಅಜಾಗರೂಕ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು; ಧ್ವನಿಯು &quot;ಗೋಡೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ&quot; ಸುತ್ತಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂಬುದಾಗಿ ಮೂಲ ವಿಮರ್ಶಕನು ತಮ್ಮ ಪ್ರಕಟಣಾ-ಪೂರ್ವ ಕರಡುಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದನ್ನು ಅದು ಬದಲಾಯಿಸಿದಾಗ ಇದು ಸಂಭವಿಸಿತ್ತು. ಹೊಣೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿಚಾರಣಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆಗ ರದ್ದುಮಾಡಿತು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ''[[ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌‌ vs ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್ಸ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಆಫ್‌ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌‌, ಇಂಕ್‌‌.]]''  ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಹೇಳಿಕೆಯು [[ವಾಸ್ತವಿಕ ದುರುದ್ದೇಶ]]ವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಮಾನನಷ್ಟದ ಹುಸಿಹೇಳಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಸದರಿ ರದ್ದಿಯಾತಿಯನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಒಂದು 6-3 ಮತದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mobar.org/fecee336-a405-41e8-9647-fe5deb9cba1d.aspx |title=''ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ vs ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಬಳಕೆದಾರ ಸಂಘ'' ದ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀಡುವ ಮಾನನಷ್ಟದ ಹುಸಿಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215103044/http://www.mobar.org/fecee336-a405-41e8-9647-fe5deb9cba1d.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supreme.justia.com/us/466/485/case.html ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40812FC3B5C0C718CDDAC0894DC484D81&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fC%2fConsumers%20Union |title=ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕೃತ ತೀರ್ಪಿನ ಕುರಿತಾದ NY ಟೈಮ್ಸ್‌ ಸಂಪಾದಕೀಯ |access-date=2021-08-29 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211023325/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40812FC3B5C0C718CDDAC0894DC484D81&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fC%2fConsumers%20Union |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಆಕರಗಳು ==
{{Reflist|2}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
{{commonscat|Bose|Bose Corporation}}
* ಹಲವಾರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [http://global.bose.com ಬೋಸ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌].
* [http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;amp;url=/about/history/index.jsp ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325233308/http://www.bose.com/controller?event=view_static_page_event&amp;url=/about/history/index.jsp |date=2013-03-25 }}
* [http://www.mahalo.com/bose ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನ ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನ, ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪ್ರಮುಖ ದಿನಾಂಕಗಳು, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು, ಉತ್ಪನ್ನಗಳು/ಸೇವೆಗಳು]

{{Bose}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:1964ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಂಪನಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಬೋಸ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌]]
[[ವರ್ಗ:ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ಯಂತ್ರದ ತಯಾರಕರು]]
[[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್‌ನ ಫ್ರಾಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ ಮೂಲದ ಕಂಪನಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವಲಯದ ಕಂಪನಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಹೆಡ್‌ಫೋನ್‌ಗಳ ತಯಾರಕರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕಾರೊಳಗಿನ ಮನರಂಜನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಕಂಪನಿಗಳು]]</text>
      <sha1>joh9e10f7eccsmpqjma5o3dgxubnmol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಅಮೇಥಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24534</id>
    <revision>
      <id>1378126</id>
      <parentid>1335245</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T11:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24726" sha1="bnm7ibpd10czezopas0d0g5zdzjcrr1" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name = ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ನಗರ) |
type = city |
latd = 26.15 | longd = 81.82|
locator_position = right |
state_name = ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ |
district = [[ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ನಗರ]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 100|
population_as_of = 2001 |
population_total = 12808|
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total = |
area_telephone = +೯೧೫೩೬೮|
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
ಅಮೇಥಿ ({{lang-hi|अमेठी}}) ಅನ್ನುವುದು ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯವಾದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ '''ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ನಗರ''' ದಲ್ಲಿನ ಪೌರಸಭೆಯ ಮಂಡಲಿ. ಇದು '''ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ನಗರ'''ದ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ.
ಅಮೇಥಿ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ '''ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ನಗರ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಮತ್ತು ೭೨ನೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ.  ಇದನ್ನು ದಲಿತ ನಾಯಕರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. 
ಅಮೇಥಿಯು ಸುಲ್ತಾನ್‌ಪುರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿ.ಮೀ.ನ ರಾಯ್‌ಬರೇಲಿ-ಅಮೇಥಿ-ಸುಲ್ತಾನ್‌ಪುರ್ ರಸ್ತೆಯಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ೨೬ ಡಿಗ್ರೀ ೯ ನಿಮಿಷ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿ ೮೧ ಡಿಗ್ರೀ ೪೯ ನಿಮಿಷ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ರಾಯ್ಪುರ್-ಅಮೇಥಿ ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಯ್ಪುರ್ ರಾಮನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಅಮೇಥಿಯ ರಾಜನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಅವರ ಪೂರ್ವಜರು ರಾಯ್ಪುರ್-ಫುಲ್ವಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್‌ಗರ್ಹಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಸೀದಿ ಸಹ ಇವೆ, ಇವೆರಡೂ ಸುಮಾರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದವಾಗಿವೆ. ರಾಮನಗರದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮರಣಹೊಂದಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿಯಾದ ಸಂತ ಮಲಿಕ್ ಮಹಮದ್ ಜಯಸಿರವರ ಗೋರಿ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಬಚ್ಗೋಟಿ ರಾಜಸ್‌ರವರಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. 
ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ನೆಹರು-ಗಾಂಧಿ ರಾಜಕೀಯ ರಾಜಮನೆತನದ ಅಧಿಕಾರದ ಸ್ಥಾನವಾಗಿಯು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಹರ್‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು]], ಅವರ ಮಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ [[ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ|ಸಂಜಯ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ]] ([[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ|ಇಂದಿರ ಗಾಂಧಿ]]ಯ ಮಕ್ಕಳು), ಹಾಗು ರಾಜೀವ್‌ರ ಪತ್ನಿಯಾದ [[ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ|ಸೋನಿಯ ಗಾಂಧಿ]] ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಈ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದರು. ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ, ಕುಟುಂಬದ ಐದನೇ ಸದಸ್ಯರಾದ, ಸೋನಿಯ ಮತ್ತು ರಾಜೀವ್‌ರ ಮಗ ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ, ೨೦೦೪ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಳವಾಗಿ ಇದು ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇನ್‌ಪಾರ್ಮೇಷನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ರನನ್‌ಜಯ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಗ್ರಾಜ್ಯುಯೇಟ್ ಕಾಲೇಜ್‌ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಮೇಥಿಯು [[ಹಿಂದುಸ್ಥಾನ್ ಏರೊನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್|ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಏರೋನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌]]ನ ವಿಭಾಗವಾದ ಏವಿಯೋನಿಕ್ಸ್‌‌ನ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಸ್‌ಗೆ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ.  ಅಮೇಥಿಯು ಇಂಡೋ ಘಲ್ಫ್ ಫೆರ್ಟಿಲೈಸರ್ಸ್‌ನ ಘಟಕವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.
ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೩ರಂದು, ರಾಜ್ಯದ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು, ಅಮೇಥಿಯನ್ನು ಛತ್ರಪತಿ ಸಾಹುಜಿ ಮಹರಾಜ ನಗರ ಎಂದು ಮರು ಹೆಸರಿಸುವ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿತು.  ಈಗ ಅಮೇಥಿಯು ಅದರ ಮೊದಲಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾದ ಅಖಂದ್ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿಂಗ್ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅಮೇಥಿಯು ಮುಷಿಗಂಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ಅನಿಮಲ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಹ್ಯುಮ್ಯಾನಿಟಿ ಅನ್ನುವುದು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸರಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ನೊಂದಾಯಿತ ಕಛೇರಿಯು ಮನ್ಷಿಗಂಜ್‌ನಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಅಮೇಥಿಯಲ್ಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಮಾರ್ಪಾಟುಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. 
==ಇತಿಹಾಸ/ಚರಿತ್ರೆ==
ಆರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಮನೋಹರ್ ಸಿಂಗ್, ಮೊದಲನೆಯ ಬಂದಲ್‌ಗೋಟಿಸ್‌ನ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ. ಮನೋಹರ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಆರು ಮಕ್ಕಳು ಎಸ್ಟೇಟ್‌ ಅನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಆರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನಾದ ರಾಜ್ ಸಿಂಗ್, ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಆಣ್ಣಂದಿರಾದ ರಾಮ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕುಮಾರ್ ಸಿಂಗ್‌ರು ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೇ ಮರಣಹೊಂದಿದ ನಂತರ ಅವರ ಪಾಲಿನ ಆಸ್ಥಿಯನ್ನು ತಾವೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ರಾಮ್ರಾಜ್ ಸಿಂಗ್, ಶ್ರಿರಾಮದೇವ್‌ರವರು, ಪಶ್ಚಿಮದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಬರ್ನ ಟಿಕರ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಟಿಕ್ರಿ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ ಒಡೆತನದ, ಶ್ಯಾಮ್ ಲಾಲ್ ಮತ್ತು ಧರಮಿರ್ ಹೆಸರಿನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.  ಶ್ರಿರಾಮ್ ದೇವ್‌ರ ಮಮ್ಮೊಗ ರಾಮ್ ಸಹಯ್‌ಗೆ ಅಮೇಥಿಯ ಉತ್ತರ ಸರಿಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಸ್ರಾನ್ವ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ್ನು ಅವರ ಭಾಗವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು, ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹಿರಿಯ ಮಮ್ಮೊಗ ಸುಲ್ತಾನ್‌ಶಾಹ್, ಕಸ್‌ರಾನ್ವ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಳೆಯ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳ ನಡುವಣದ ಶಹ್‌ಗರ್ಹ್‌ನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದ, ಬಂದಲ್‌ಗೋಟಿಸ್‌ರ ಹಿಡಿತವು ಪೂರ್ಣ ಅಮೇಥಿ ಪರ್ಗಾನವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದಂತಾಯಿತು. 
ಬಂದಲ್‌ಗೋಟಿಸ್ ನಂತರದ, ಗುರುದತ್ ಸಿಂಗ್, ೧೭೪೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾರುಪತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಕಡೆಗೆ ನೆರೆಯ ರಾಮ್‌ನಗರ್ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದರು. ಅವರ ರೈ‌ಪುರ್ ಕೋಟೆಯು ೧೮ ದಿನಗಳ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾಯಿತು. ಗುರುದತ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಮಗ ದ್ರಿಗ್‌ಪಾಲ್ ಸಿಂಗ್, ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲದಿಂದ, ಈಗಿನ ಅಮೇಥಿಯ ತಾಲುಕ, ಆಸ್ಥಿಯನ್ನು ಉದೈವನ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗುರುದತ್ ಸಿಂಗ್ ಕೆಲವುಸಲ ರಾಜರ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವುಸಲ ಬಾಬುರ ವೈಖರಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ ಅನ್ನುವ ಹೆಸರು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಬಂದದ್ದು ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗು ಇದನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಂದ ಅನುಸರಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಗುರುದತ್ ಸಿಂಗ್ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಅವರ ತಂದೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ, ಹರ್ಚಂದ್ ಸಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಕನ್ನು ಕಸ್‌ರನ್ವಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಒಡೆಯನಾದ ಜಯಚಂದ್ ಸಿಂಗ್. ಹರ್ಚಂದ್ ಸಿಂಗ್ ರಘಿಪುರ್‌ನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪೂರ್ಣ ಅಮೇಥಿ ಪರಗನಗೆ ಒಡೆಯರಾದರು. ೧೮೧೦ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾದತ್ ಅಲಿ ಖಾನ್‌ರಿಂದ ಅಪಜಯಕ್ಕೊಳಗಾದರು ಮತ್ತು ರಾಜನಿಗೆ ೪೮ ಗ್ರಾಮಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದವು. ಅದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಅಧಿಕಾರ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಂತಹ ಅವರ ಮಗನಾದ, ದಲ್ಪತ್ ಶಾಹ್, ೧೮೧೩ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಮೂಲ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಮರು ಪಡೆದುಕೊಂದರು. ದಲ್ಪತ್ ಶಾಹ್ ೧೮೧೫ರಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಬಿಶೆಶರ್ ಸಿಂಗ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದರು, ಅವರು ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ೧೮೪೨ರಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದರು.  ಅವರ ನಂತರ ದಲ್ಪತ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಸೋದರಳಿಯ ಮಧೊ ಸಿಂಗ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದರು. ಮಧೋ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ೧೮೪೫ರಲ್ಲಿ, ಸುಲ್ತಾನ್ಪುರ್ ನಜೀಮ್, ಮಹರಾಜ ಮನ್ ಸಿಂಗ್‌ರೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಸಂಧಾನದ ನಂತರ ಮಧು ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಪೂರ್ಣ ಪರ್ಗಾನದ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮಧು ಸಿಂಗ್ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮೯೧ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು, ಅವರ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನ ಮರಣ ನಂತರ ಕೂಡಲೇ, ದತ್ತು ವಾರಸದಾರನ ಹಕ್ಕಿನಿಂದ, ರಾಜ ಭಗವಾನ್ ಬಕ್ಷ್ ಸಿಂಗ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದರು, ಇವರು ಬಾಬು ಶೆಯ್‌ದರ್ಶನ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಮಗನಾಗಿದ್ದು, ದಿವಂಗತ ರಾಜನ ಸಂಬಂಧಿ ಆಗಿದ್ದರು. ಎಸ್ಟೇಟ್ ೩೧೪ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಇವೆಲ್ಲವು ಅಮೇಥಿ ಪರ್ಗಾನನಲ್ಲೇ ಇದ್ದವು. 
ಶಹ್‌ಗರ್ಹ್ ಮನೆಯನ್ನು, ಅಮೇಥಿಯ ಬಿಕ್ರಮ್ ಶಾಹ್ ಸಹೋದರನಾದ ಸುಲ್ತಾನ್ ಶಾಹ್‌ರಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು ಅವರಿಂದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡು ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.  ಎಸ್ಟೇಟ್ ೧೨೧ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ೧೮೦೩ರಿಂದ ೧೮೧೦ರ ವರೆಗು ಸ್ಗಹ್‌ಗರ್ಹ್‌ನ್ನು ಇತರ ಪರ್ಗಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಹರ್ಚಂದ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಂತರದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಾಪಾಸು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.  ಆಗ ಇದು ೪೦ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿತು ಆದರೆ ೧೮೪೬ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅಮೇಥಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದಾಗ ಇದರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೬೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು. 
ಸುಲ್ತಾನ್ಪುರ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಕನ್‌ಹಪುರಿಯಗಳು, ಕ್ಲಾನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು, ಕಾನ್‌ಹ್‌ರ ಎರಡನೆಯ ಮಗ ರಹಸ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರು. ರಹಸ್‌ರ ಏಳನೆಯ ವಂಸಸ್ಥರಾಗಿ, ಮೂರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರಾಶಾದ್ ಸಿಂಗ್ ಬಂದಿದ್ದರು. ಜಂಗ ಸಿಂಗ್‌ರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ವಂಶಸ್ಥರು ತಿಲೈನ ಉದೆಭಾನ್ ಮತ್ತು ಶಹ್‌ಮಯ್‌ನ ಗುಲಾಲ್ ಶಾಹ್. ರಾಜ ತಿಲೈ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉದೆಭಾನ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಅವರ ಆಸ್ತಿಯು ಸುರತ್‌ಗರ್ ಮತ್ತು ಪರ್ಗಾನ ಗವ್‌ರ ಜಮೊದಲ್ಲಿನ ನವ್‌‍ದಂದ್‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಸುಲ್ತಾನ್‌ಪುರ್‌ನ ಇತರ ಕನ್‌ಹಾಪುರಿಯಗಳು, ಜಂಗ ಸಿಂಗ್‌ರ ಹಿರಿಯ ಮಮ್ಮೊಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಮಗ, ಬಲ್ಭದರ್ ಸಿಂಗ್ ನಾಲ್ಕು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಪರ್ಗಾನ ಗವ್‌ರ ಜಮೊದಲ್ಲಿ ೧೩ ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಡೆಯ, ಕತರಿಯ ರಾಜ ಪ್ರತಾಪ್ ಬಹದೂರ್ ಸಿಂಗ್, ಬಲ್ಭಾದರ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಮಮ್ಮೊಗ. ಜಮೊ ಮನೆಯ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ರಾಜ್ ಸಾಹ್, ಬಲ್ಭಾದರ್‌ರ ಎರಡನೆಯ ಮಗ. ಆ ಪರ್ಗಾನದ ೧೭ ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಡೆಯ ಮಹಬಿರ್ ಬಕ್ಷ ಸಿಂಗ್‌ರವರು ಹತ್ತನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ ಸಾಹ್‌ರ ವಂಶಸ್ಥರು. ಗವ್‌ರ ಜಮೊದಲ್ಲಿ ೧೩ ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಡೆಯ ಬರವುಲಿಯದ ಬಾಬು ರಘುರಾಜ್ ಸಿಂಗ್‌ರವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಂಶಸ್ಥರು. ಅಮೇಥಿಯ ಉತ್ತರ ಪರ್ಗಾನದಲ್ಲಿ ೧೨ ಗ್ರಾಮಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ಭವನ್‌ಶಹ್‌ಪುರ್‌ನ ತಾಲುಖ್‌ದರ್, ಬಾಬು ದೆಬಿ ಬಕ್ಷ ಸಿಂಗ್, ಬಲ್ಭಾದರ್‌ರ ಮೂರನೆಯ ಮಗನಾದ ತ್ರಿಭುಭನ್ ಸಾಹ್‌ರ ಮಗ. ಕಾನ್‌ಪುರಿಯದ ಪೂರ್ಣ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳು ಜೈಸ್‌ನ ಹಳೇ ಪರ್ಗಾನದಲ್ಲೇ ಒಳಗೊಂಡಿದಿದ್ದವು, ಆದರೆ ೧೭೭೫ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇವು ಜೈಸ್, ಮೊಹಂಗಂಜ್, ಸುಮ್‌ರವ್‌ತ, ಮತ್ತು ಗೌರ ಜಮೊನ ನಾಲ್ಕು ಪರ್ಗಾನಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡವು. 
==ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ==
ಅಮೇಥಿಯು ಇರುವುದು{{Coord|26.15|N|81.82|E|}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Amethi.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - ಅಮೇಥಿ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408033635/http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Amethi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ಸರಾಸರಿ ೧೩೧ ಮೀಟರ್ (೪೩೩ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ. 
==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ==
{{As of|2001}}ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ&lt;ref&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt; ಪ್ರಕಾರ, ಅಮೇಥಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೨,೮೦೮ (ಸಾವಿರ?) ಆಗಿದೆ. ಈ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೫೨ ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ ೪೮ರಷ್ಟು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಮೇಥಿಯ ಸರಾಸರಿ ೫೯%ರಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಇದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ ೫೯.೫%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ೫೯%ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ೪೧%ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ೧೭%ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
(The total Rural Population of Amethi is 83299 and the literacy rate is 39.5%.(www.amethi.com - www.google.co.in)
==ಸಾರಿಗೆ==
ಅಮೇಥಿಯು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ|ಭಾರತೀಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು]] ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೇರ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ, ಅವೆಂದರೆ [[ದೆಹಲಿ]], ಲಕ್ನೌ, [[ಕಾನ್ಪುರ|ಕಾನ್ಪುರ್]], [[ದೆಹರಾದೂನ್‌|ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್]], [[ಹರಿದ್ವಾರ]], [[ಅಲಹಾಬಾದ್|ಅಲಹಬಾದ್]], [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ಪುರಿ]] ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಿವೆ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ್ ಸ್ಟೇಟ್ ರೋಡ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ಹಲವಾರು ಬಸ್ಸುಗಳು ಅಮೇಥಿಯಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುವಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
== ಲೋಕಸಭೆಯ ಚುನಾವಣೆ ಫಲಿತಾಶಗಳು ==
ಅಮೇಥಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಭೆ ಸ್ಥಾನ ಗೆದ್ದ ಅಭ್ಯೃ‍ರ್ಥಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ - M=ಪುರುಷ ; F =ಮಹಿಳೆ ; ಅಮೇಥಿ -ಕ್ಷೇತ್ರ ೩೭
{| class=&quot;wikitable sortable &quot;
|-
! ವರ್ಷ(Year) !!ಗೆಲುವು(Winner)-ಕಾಂ.(INC)!!ಪಕ್ಷ(Party)INC!! ಓಟು(Vote)!!ಪಕ್ಷ(Party!!ಓಟು(Vote)
|-						
|1967	||V. D. Bajpai	 M	||63231	||G. Prasad	M	||BJS	||59566
|-
|1971||Vidya Dhar Bajpai	M||96312	||Gokul Prasad Pathak	M||	BJS||	21335
|-
|1977||ರವೀಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ ಸಿಂಹ 	M BLD	||176410	||ಸಂಜಯ ಗಾಂಧಿ M||	INC||	100566
|-
|1980||ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ 	M	||186990	||ರವೀಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ ಸಿಂಹ	M||JNP||	58445
|-
|1984||ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ	 	M	||365041||ಮನೇಕಾ ಗಾಂಧಿ 	F	||IND||	50163
|-
|1991||ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ	||	187138||ರವೀಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ ಸಿಂಹ M||BJP||75053
|-
|1996||ಸತೀಶ್ ಶರ್ಮಾ	M||157868||ರಾಜಾ ಮೋಹನ್ ಸಿನಗಹ.	M	||BJP	||117725
|-
|1998||ಸಂಜಯ್ ಸಿಂಗ್	 M BJP||	205025||ಕ್ಯಾ. ಸತೀಶ್ ಶರ್ಮಾ M	||INC||181755
|-
|1999||ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ (ಗಂ)||418960	||ಡಾ.ಸಂಜಯ್ ಸಿಂಗ್ M	||BJP||118948
|-
|2004||ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ (ಗಂ)||390179	||ಚಂದ್ರ ಪ್ರಕಾಶ್ ಮಿಶ್ರ -M||	BSP||	99326
|-
|2009||ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ (ಗಂ)	M||464195	||ಅಶೀಶ್ ಶುಕುಲ್ M	||BSP	||93997
|-
|2014|| ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ (ಗಂ)||408651(ಅಂತರ-1,07,903)||(೧)ಸ್ಮೃತಿ ಇರಾನಿ(ಹೆ) ||ಭಾ.ಜ.ಪಕ್ಷ||300748
|- 
|}
== ಆಧಾರ == 
:(ಚುನಾವಣೆ ಪಟ್ಟಿ- ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿ-ವಿಭಾಗ-C- [[Amethi]] )
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist}}
{{Sultanpur district}}

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]
[[ವರ್ಗ:ಸುಲ್ತಾನಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]</text>
      <sha1>bnm7ibpd10czezopas0d0g5zdzjcrr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25481</id>
    <revision>
      <id>1378100</id>
      <parentid>1364770</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25808" sha1="bc6wrv2z71l61q0kuxitphp5b9aayme" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name = [http://santiniketanphoto.jimdo.com/ Santiniketan] | 
type = Town | 
latd = 23.68 | longd = 87.68|
locator_position = left | 
state_name = West Bengal |
district = [[Birbhum District|Birbhum]] |
leader_title = |
leader_name = |
altitude = 58|
population_as_of =  |
population_total = | 
population_density = |
area_magnitude= sq. km |
area_total =  |
area_telephone =  |
postal_code = |
vehicle_code_range = |
sex_ratio = |
unlocode = |
website = visva-bharati.ac.in/|
parliament_const = [[Bolpur (Lok Sabha constituency)|Bolpur]]|
assembly_const = [[Bolpur (Vidhan Sabha constituency)|Bolpur]]|
footnotes = |
}}

'''ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ''' ವು ([[ಬಂಗಾಳಿ|ಬಾಂಗ್ಲ]]: [http://santiniketanphoto.jimdo.com/ শান্তিনিকেতন] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220055829/http://santiniketanphoto.jimdo.com/ |date=2010-12-20 }} ''ಶಾಂತಿನಿಕೇಟನ್'' ) [[ಭಾರತ]]ದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಲ]]ದ ಬರ್ಭಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]](ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಕತ್ತಾ) ನಗರದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 180 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣ. [http://santiniketanphoto.jimdo.com/Bolpur]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ಇದನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ತಂದವರು ನೋಬಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌‌]]ರವರು, ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷವೂ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಈಗಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ನಗರವಾಗಲು (ವಿಶ್ವ-ಭಾರತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ) ಕಾರಣವಾಯಿತು. ರವೀಂದ್ರನಾಥರು ತಮ್ಮ ಅನೇಕ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದರಿಂದ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸೀ ಆಕರ್ಷಣೆಯೂ ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ಮನೆಯು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

==ಇತಿಹಾಸ==
[http://santiniketanphoto.jimdo.com/ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220055829/http://santiniketanphoto.jimdo.com/ |date=2010-12-20 }} ವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಭುಬಾಂಡಂಗ (ಭುಬನ್ ಡಕಟ್ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ಡಕಾಯಿತನ ಹೆಸರು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಇದು ಟಾಗೋರ್ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿತ್ತು. ರವೀಂದ್ರನಾಥರ ತಂದೆ, ಮಹರ್ಷಿ ದೇವೇಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್, ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಬಹಳ ಶಾಂತಿಯುತವಾದುದಾಗಿ ಕಂಡರು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವೆಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು, ಇದರ ಅರ್ಥ ಶಾಂತಿಯ (''ಶಾಂತಿ'' ) ಬೀಡಾಗಿದೆಯೆಂದು (''ನಿಕೇತನ'' ). ಇಲ್ಲಿ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌ರವರು ಪಾಠ ಭವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು, ಅವರ ಧ್ಯೇಯಪರವಾದ ಶಾಲೆ, ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಪೂರ್ವ ಸಿಧ್ಧಾಂತವೆಂದರೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಂತೋಷಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ನೋಬಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು (1913) ಗಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಈ ಶಾಲೆಯು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ 1921ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿತು, ಆದರೆ 1951ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾಯಿತು. ಅನೇಕ ವಿಶ್ವ ವಿಖ್ಯಾತ ಅಧ್ಯಾಪಕರು ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಜೊತೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]], [[ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ]], ಅಬ್ದುಲ್ ಘನಿ ಖಾನ್
ಮತ್ತು ನೋಬಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[ಅಮರ್ತ್ಯ ಸೇನ್|ಅಮಾರ್ತ್ಯ ಸೇನ್]] ಅವರುಗಳು ಇದರ ಸುಪ್ರಸಿಧ್ಧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ,

[[File:Gandhi-Tagore.jpg|left|300px|thumb|1940ರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಕಸ್ತೂರಿಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೊತೆಗೆ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರ್]]ಕಾಲ ಭವನ್, ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಕಲಾ ಕಾಲೇಜು, ಈಗಲೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾ ಭವನ; ಮಾನವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಸ್ಥೆ, ಶಿಕ್ಷಾ ಭವನ; ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸಂಗೀತ್ ಭವನ; ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಸಂಸ್ಥೆ, ವಿನಯ ಭವನ; ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ, ರವೀಂದ್ರ ಭವನ, ಟಾಗೋರ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆ, ಪಲ್ಲಿ-ಸಂಘಟನ ವಿಭಾಗ; ಗ್ರಾಮೀಣ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ಪಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಾ ಭವನ; ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ. ಇನ್ನೂ ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ, ನಿಪ್ಪಾನ್ ಭವನ, ಇಂದಿರ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮನ್ವಯ ಕೇಂದ್ರ, ಗ್ರಾಮೀಣ ವಿಸ್ತರಣಾ ಕೇಂದ್ರ, ಶಿಲ್ಪ ಸದನ; ಗ್ರಾಮೀಣ ಕರಕುಶಲ ಕೇಂದ್ರ, ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ, ಪಲ್ಲಿ-ಚರ್ಚಾ ಕೇಂದ್ರ; ಸಾಮಾಜಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರ, ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ, ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ, ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ, ಗಣಕಯಂತ್ರ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಇಂದಿರ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮನ್ವಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಂಥ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಪಾಠ-ಭವನದಲ್ಲಿ, ಎರಡು ಶಿಶುವಿಹಾರದ ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣಗಳಿವೆ; ಮ್ರಿನಾಲಿನಿ ಆನಂದ ಪಾಠಶಾಲೆ, ಸಂತೋಷ್ ಪಾಠಶಾಲೆ; ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಾ ಸತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಉತ್ತರ-ಶಿಕ್ಷಾ ಸದನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ [[ಅಮರ್ತ್ಯ ಸೇನ್|ಅಮಾರ್ತ್ಯ ಸೇನ್]]‌ರವರಿಗೂ ನಿವಾಸವಾಗಿದೆ, ಇವರು 1998ರ [[ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ನೋಬಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.

==ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ/ಭೂ ವಿವರಣೆ==
ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ {{coord|23.68|N|87.68|E|}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Shanti_Niketan.html |title=ಫಾಲಿಂಗ್ ರೈನ್ ಜಿನೊಮಿಕ್ಸ್, ಇಂಕ್ - ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930064657/http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Shanti_Niketan.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಸರಾಸರಿ 295 ಮೀಟರ್ (967 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.
==ಹವಾಗುಣ==
ತಾಪಮಾನ (ಡಿಗ್ರಿ ಸೆ) : ಬೇಸಿಗೆ- ಗರಿಷ್ಠ. 39.4, ಕನಿಷ್ಠ.34.3; ಚಳಿಗಾಲ-ಗರಿಷ್ಠ.15.7, ಕನಿಷ್ಠ.12.1.

ಮಳೆಸುರಿತ : 125 ಸೆಂ.ಮೀ (ಜೂನ್‌ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್‌ವರೆಗೆ). ಜುಲೈ-ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಮಳೆ.

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿರುವ ಹವಾಮಾನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಸಿಗೆ, ಚಳಿಗಾಲ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಸೊಬಗನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಮೃದ್ಧ ಹಸಿರು ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅದರ  ವಸಂತಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಸಂತೋತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದೆ.

ವರ್ಷದ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ತರಹವೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಹವಾಮಾನವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಚ್ಚಗಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ಸುಮಾರು 34-38&amp;nbsp;°C ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 12-15&amp;nbsp;°C. ಜುಲೈ ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

== ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ==
ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ವರ್ಷದುದ್ದಕ್ಕೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.ಇದರಲ್ಲಿ - ವಸಂತ ಉತ್ಸವ, ಬರ್ಷ ಮಂಗಲ್, ಶಾರದೋತ್ಸವ್, ನಂದನ ಮೇಳಾ, ಪೌಶ್ ಮೇಳ, ಮಾಘ ಮೇಳ, ರವೀಂದ್ರ ಜಯಂತಿಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾದವು.
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ''ಪೌಶ್ ಮೇಳ'' ವು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು  3-ದಿನದ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ (ಬೆಂಗಾಳಿ, ''ಮೇಳ''  ಎಂದರೆ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ ), ಬೆಂಗಾಳಿ ತಿಂಗಳಾದ ''ಪೌಶ್‌'' ನ ಏಳನೆಯ ದಿನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಕೊನೆಯ ವಾರದಲ್ಲಿ).ಇದು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು  ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಕುಶಲಯಂತ್ರಕಾರರು, ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಾರರು, ನೃತ್ಯಗಾರರು, ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಾಲ್ ತಂಡಗಳನ್ನು ನೆರೆಹೊರೆಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

==ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು==

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವು ಟಾಗೂರರ ದಿನಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವ-ಭಾರತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಇಂದಿಗೂ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವು ಭಾರತದ ನವಶ್ರೀಮಂತರ ಧಾಮವಾಗಿದೆ: ಬರಡು ಭೂಮಿಯಾಗಿದ್ದ ಖೊವಾಯ್‌ (ಮರುಭೂಮಿ) ಮತ್ತು ಕೊಂಡೊಮಿನಿಯಮ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಬಂಗಲೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ.  ಭಾರತದ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದ್ದ ಇದರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊರವಲಯಗಳಿಗೆ ಹರಡಿ ನಿರಂತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ &quot;ಸಣ್ಣ ನಗರ&quot;ವಾಗಿದೆ.

ಟಾಗೂರರ ಕಲ್ಪನಾ ಲೋಕವಾದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕವನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತುವುಳ್ಳ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೂ ಇದು &quot;ಕಾಲೇಜು ನಗರ&quot; ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸೇರಬಹುದಾದಂತಹ ನೆರಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನುದ್ದಕ್ಕೂ ಇವೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮೂಲತಃ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬೋಧಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಉತ್ತಮ ಚಿಂತಕರು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ತಮ್ಮ ಕಾಲೇಜು ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

==ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು==
[[File:Basilica of Bom Jesus (Goa) - Prayer Hall -.jpg|right|300px|thumb|ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರ]]
;ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭಾಂಗಣ
ಉಪಾಸನಾ ಗೃಹ: ಇದು ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭಾಂಗಣ, ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್ ಗಾಜಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿದ್ದು ಕವಿಯ ತಂದೆಯಿಂದ 1863ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಂಜೆಯ ಸೇವೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಮೇಣದ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮಿನುಗುವ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬುಧವಾರದಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 
;ಡೆಹಾಲಿ
ಡೆಹಾಲಿ : ರವೀಂದ್ರನಾಥರು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿ ಮೃಣಾಲಿ ದೇವಿಯ ಜೊತೆ ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
;ಚೈನ ಭವನ
ಚೈನ ಭವನ : ಚೈನಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೇಂದ್ರವಿದು. ನಟಿರ್ ಪೂಜಾ, ಶ್ರೇಷ್ಟ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದನಾದ ನಂದಲಾಲ್ ಬೋಸ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸಲಾದ ಟಾಗೂರರ ನೃತ್ಯರೂಪಕದ ವರ್ಣಚಿತ್ರ.
;ಕಪ್ಪು ಭವನ 
ಕಪ್ಪು ಭವನ : ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಮ್ ಕಿಂಕರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಸ್ ಸೇನ್ ಅವರುಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಒಂದು ಮಣ್ಣಿನ ಕಟ್ಟಡ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ವರ್ಷದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
;ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಗೃಹ 
ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಗೃಹ: ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡ.
;ಕಲಾ ಭವನ
ಕಲಾ ಭವನ : ಕಾಲೇಜಿನ ಕಲೆ &amp; ಕರಕುಶಲ ವಿಭಾಗವು ವಿವಿಧ ಶಿಲ್ಪಕಲಾಕೃತಿಗಳು, ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಪುಸ್ತಕಗಳ ಗ್ರಂಥಾಲಯವೂ ಇಲ್ಲಿದೆ.
;ಉತ್ತರಾಯಣ ಸಂಕೀರ್ಣ
ಉತ್ತರಾಯಣ ಸಂಕೀರ್ಣ : ಈ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳಾದ ಉದಯನ, ಕೋನಾರ್ಕ, ಶ್ಯಾಮಲಿ, ಪುನಸ್ಚ ಮತ್ತು ಉಡಿಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ನೆಲೆಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಕವಿಯ ಮಗ ರತೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೂರ್ ಅವರು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಬಿಚಿತ್ರ ( ಅಥವಾ, ರವೀಂದ್ರ ಭವನ ).
;ಬಿಚಿತ್ರ
ಬಿಚಿತ್ರ: ಇದನ್ನು ರವೀಂದ್ರ ಭವನವೆಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಗೆ ಸೇರಿದಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು, ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು &amp; ಅವರು ಬರೆದಂತಹ ಹಲವಾರು ಆವೃತ್ತಿಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಇದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ.
;ಸಂಗೀತ ಭವನ
ಸಂಗೀತ ಭವನ : ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳ ಕಾಲೇಜು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮೇಲಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ.
;ಛಟಿಮ್ಟಲಾ
ಛಟಿಮ್ಟಲಾ : ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೂರರ ತಂದೆ ಮಹರ್ಷಿ ದೇವೇಂದ್ರನಾಥರು ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಭೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವಭಾರತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಯಶಸ್ವಿ ಪದವೀಧರರು ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸಪ್ತಪರ್ಣಿ ಮರಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಐದು ಎಲೆಗಳ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. 
;ಕಂಕಲಿತಲ
ಕಂಕಲಿತಲ: ಪವಿತ್ರ ಸತಿಪಿತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಂಕಲಿತಲವು ಕೊಪಾಯ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವಾಲಯವಿದೆ.

;ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಕೈತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನವನಗಳು
ಡೀರ್ ಪಾರ್ಕ್ : ಶಾಂತಿ ನಿಕೇತನದಿಂದ 3 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀನಿಕೇತನದ ಬಳಿ ಇದೆ. ಮೂಲತಃ, ’ಖೊವಾಯ್’ ನಗರವನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ. ಜಿಂಕೆಯ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪಕ್ಷಿ ಧಾಮವಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

;ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ
ಗ್ರಾಮೀಣ್ (ಬೊಲ್ಪುರ್), ಸರ್ವೋದಯ ಆಶ್ರಮ (ಬೊಲ್ಪುರ್), (ಕರಕುಶಲವಸ್ತುಗಳು &amp; ಕೈಮಗ್ಗಗಳು) ವಿಶ್ವಭಾರತಿ ಶಿಲ್ಪ ಸದನ (ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ), ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಕೋಆಪರೇಟೀವ್ ಸ್ಟೋರ್ಸ್ (ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ).

;ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳಗಳು
ಇಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಾಳಿ ಆಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮೀನು ಪಲ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಬದನೆಕಾಯಿ ಪಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸವಿಯಬಹುದು ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಂಗಾಳಿಗಳು ಮೀನು ಪಲ್ಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

;ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಿಂದ ಇರುವ ನಡುವಣ ದೂರ(ಗಳು)
* ಪುಲ್ಲೊರ (40 ಕಿಮೀ) 
* ನಲ್ಹತಿ (104 ಕಿಮೀ)
* ಕಂಕಲಿತಲ (7 ಕಿಮೀ)
* ಬಕ್ರೇಶ್ವರ್ (58 ಕಿಮೀ)
* ಮಸ್ಸಂಜೋರ್ (78 ಕಿಮೀ)
* ಕೆಂಡುಬಿಲ್ವ (42 ಕಿಮೀ)
* ನನೂರ್ (23 ಕಿಮೀ) 
* ತಾರಾಪೀಠ್ (80 ಕಿಮೀ)

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}

==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ==
* ವಿಶ್ವ-ಭಾರತಿ ವಿಶ್ವಾವಿದ್ಯಾನಿಲಯ
* ಪಥ ಭವನ
* ದೇವೇಂದ್ರನಾಥ್ ಟಾಗೋರ್
* [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ್‌ ಟಾಗೋರ್]]
* ಮುಕುಲ್ ಡೇ
* [[ಅಮರ್ತ್ಯ ಸೇನ್|ಅಮರ್ತೃ ಸೇನ್]]
* ಪೌಶ್ ಮೇಳ
* ಶಾಂತಿದೇವ್ ಘೋಶ್

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
{{sisterlinks|Shantiniketan}}
*[http://santiniketanphoto.jimdo.com/  ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಫೋಟೋಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220055829/http://santiniketanphoto.jimdo.com/ |date=2010-12-20 }}
*[http://santiniketanphoto.jimdo.com/  ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಚಿತ್ರಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220055829/http://santiniketanphoto.jimdo.com/ |date=2010-12-20 }}
*[http://www.21stcenturyindianart.com/santiniketan  ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002195534/http://www.21stcenturyindianart.com/santiniketan |date=2008-10-02 }}
*[http://www.visva-bharati.ac.in/Index.htm  ವಿಶ್ವ-ಭಾರತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ: ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829043224/http://www.visva-bharati.ac.in/index.htm |date=2009-08-29 }}
*[http://www.wb.nic.in/westbg/shanti.html  ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227050553/http://www.wb.nic.in/westbg/shanti.html |date=2009-02-27 }}
*[http://www.chitralekha.org ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಮುಕುಲ್ ಡೇ ಅವರ ದಾಖಲೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080104223727/http://www.chitralekha.org/dolls.htm |date=2008-01-04 }}
*[http://www.santiniketan.com  ಅಧಿಕೃತ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208114633/http://santiniketan.com/ |date=2011-02-08 }}
*[http://www.santiniketan.com  ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208114633/http://santiniketan.com/ |date=2011-02-08 }}
*[http://album.doorersathi.com/thumbnails.php?album=23  ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಚಿತ್ರಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215170850/http://album.doorersathi.com/thumbnails.php?album=23 |date=2007-12-15 }}
* {{wikivoyage|Shantiniketan}}

{{Birbhum District}}

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಬೀರ್ಭಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಶಾಂತಿನಿಕೇತನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]]</text>
      <sha1>bc6wrv2z71l61q0kuxitphp5b9aayme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Flag/core</title>
    <ns>10</ns>
    <id>25706</id>
    <revision>
      <id>1378043</id>
      <parentid>1140427</parentid>
      <timestamp>2025-06-28T20:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Primefac</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Undid revision [[Special:Diff/1297784916|1297784916]] by [[Special:Contributions/Primefac|Primefac]] ([[User talk:Primefac|talk]]) issue seems to have been sorted</comment>
      <origin>1378043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="602" sha1="jahq0mqk6wniga6gt2vj4ia83ye5lr8" xml:space="preserve">&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{flag alias|}}}|{{{flag alias}}}|Flag placeholder.svg}}}}}|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}|{{{border-{{{variant}}}|{{{border|border}}}}}} |alt=|link=]] {{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag of the Vatican City.svg|Flag of Switzerland (Pantone).svg|Flag of Vatican City State - 2023 version.svg=&amp;nbsp;}}{{#ifeq:{{{alias}}}|Nepal|&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}&lt;/span&gt;[[{{{alias}}}|{{{name}}}]]&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jahq0mqk6wniga6gt2vj4ia83ye5lr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378044</id>
      <parentid>1378043</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Flag/core]]</comment>
      <origin>1378043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="602" sha1="jahq0mqk6wniga6gt2vj4ia83ye5lr8" xml:space="preserve">&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{flag alias|}}}|{{{flag alias}}}|Flag placeholder.svg}}}}}|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}|{{{border-{{{variant}}}|{{{border|border}}}}}} |alt=|link=]] {{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag of the Vatican City.svg|Flag of Switzerland (Pantone).svg|Flag of Vatican City State - 2023 version.svg=&amp;nbsp;}}{{#ifeq:{{{alias}}}|Nepal|&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}&lt;/span&gt;[[{{{alias}}}|{{{name}}}]]&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jahq0mqk6wniga6gt2vj4ia83ye5lr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮುಜಫರ್ಪುರ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25759</id>
    <revision>
      <id>1378069</id>
      <parentid>1359555</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87334" sha1="tgydz3lyl1jr8un13oshg6no3ngyhwf" xml:space="preserve">{{multiple issues|refimprove=February 2009|cleanup=February 2009|copyedit=February 2009|npov=February 2009|original research=February 2009|peacock=February 2009}}

{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name=Muzaffarpur|
image_map=[[Image:muzaffarpur.gif]] |
latd = 26.07|
longd=85.45 |
state_name=Bihar|
district=[[Muzaffarpur district]] |
leader_title=Mayor |
leader_name= Vimla Devi Tulsyan |
altitude=60|
major castes= [[Vaishyas, Kayasthas, Bhumihars]]
MLA= [[Vijendra Choudhary]]
MP= [[Capt. Jay Narayan Nishad]]
Leading Occupation= [[Business]]
population_as_of = 2001 |
population_total =  373,456|
population_density = 929|
area_magnitude= 9|
area_total= 3172|
area_telephone= 0621 |
postal_code= 842001, 842002|
vehicle_code_range=  BR06|
Sex ratio (females/per 1000 males) = 906|
Literacy rate (%)= 36.11 (male 48.44, female 22.3)|
unlocode=INBOM |
website=www.muzaffarpur.nic.in |
footnotes = |
}}

'''ಮುಜಫರ್ ಪುರ್'''  ({{lang-hi|मुज़फ़्फ़रपुर}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|مُظفٌر پور}}}} {{audio|Muzaffarpur.ogg|pronunciation}}) ಎಂಬುದು,  ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ವಾದ [[ಬಿಹಾರ]] ದ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ.  ಇದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.

ಮುಜಫರ್ ಪುರ್,ಲಿಚಿಹಣ್ಣಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು , ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ [http://www.tourismbihar.org/bihar-at-a-glance/topography.php ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910105035/http://www.tourismbihar.org/bihar-at-a-glance/topography.php |date=2010-09-10 }} ಹುಟ್ಟುವ ಸಾರ್ವವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿಯುವ  ಬುರಿ/ಬುಧಿ ಗಂಡಕ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ನಗರವು, ಅದರ ರುಚಿಕರವಾದ ಷಾಹಿ ಲಿಚಿ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ಲಿಚಿ ಎಂಬ ಹಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೈನ್, ಈ ನಗರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದಾಗ ಅವನ ಪುಸ್ತಕವಾದ -''ಫಾಲೋಯಿಂಗ್ ದಿ ಇಕ್ವೆಟರ್'' , Ch LVII [http://www.gutenberg.org/etext/2895 ].........''&quot;ನಲ್ಲಿ , ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಸುಂದರವಾದ ಹೂಗಳ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ತೋಟವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಹೂಗಳ ರಸದಿಂದ ಅಫೀಮು ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ನಾವು  ಇಂಡಿಗೋ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ.&quot;''  ಭಾರತದ ಪಿತಾಮಹ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರು ೧೯೧೮ರಲ್ಲಿ  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಚಂಪಾರಣ್ ನ ಇಂಡಿಗೋ ಕೃಷಿಕರ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಮೋತಿಹಾರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್‌ಪುರ್‌ಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು.  ಅವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ [http://www.forget-me.net/en/Gandhi/autobiography.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214221358/http://www.forget-me.net/en/Gandhi/autobiography.pdf |date=2010-02-14 }}, [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;amp;d=98066138 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208042857/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=98066138 |date=2009-12-08 }}, ಅಧ್ಯಾಯ - &quot;ದಿ ಜೆಂಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ&quot;,ಯಲ್ಲಿ  ಅವರು ಹೇಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಸಂತೋಷಕರ ದಿನಗಳನ್ನು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿರುವ  ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪುರಸ್ಕೃತ  ಭಾರತೀಯ ಬಂಗಾಳಿ ಕವಿಯಾದ ರವೀಂದ್ರ ನಾಥ್ ಠಾಕೂರ್ ರವರಿಗೆ  1902ರಲ್ಲಿ, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾಗತ ನೀಡಿದರು. ಉಗ್ರವಾದಿರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಸಂಕೇತವೆಂಬಂತೆ 1908ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಬಾಂಬ್ ಅನ್ನು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೋಟಿಸಲಾಯಿತು. ಖುದಿರಾಮ್ ಬೋಸ್, ಎಂಬ ಬಂಗಾಳಿ ಹುಡುಗ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನೇ  ಅರ್ಪಿಸಿದ.

Dr. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್,ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದು,. ಇವರು ಕೆಲಕಾಲದವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರೇಟ್ ಭೂಮಿಹಾರ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು (ಈಗ ಇದು ಲಂಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಗಿದೆ). ಈ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ದಿವಂಗತ ಮಹಾದೇವಿ ವರ್ಮ ಮತ್ತು  ಆಚಾರ್ಯ ಕೃಪಾಲಿನಿಯಂತಹವರು ಕೂಡ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
[[ನೇಪಾಳ]]ಕ್ಕೆ ಇರುವಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು ಒಂದಾಗಿದೆ. ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಗಳ ನಡುವೆ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ದವಸ ಧಾನ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

==ಬೌಗೋಳಿಕತೆ==

ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು {{Coord|26.12|N|85.4|E|}} ನಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/34/Muzaffarpur.html |title=ಫಾಲಿಂಗ್ ರೇನ್ ಜಿನಾಮಿಕ್ಸ್, Inc - ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321225654/http://www.fallingrain.com/world/IN/34/Muzaffarpur.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾದ   ಭೂಕಂಪವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.  1934 ರ ಜನವರಿ 15 ರಂದು ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಯಿತಲ್ಲದೇ , ಅನೇಕ ಜನರು ಸಾವಪ್ಪಿದರು.[http://www.harappa.com/mom/dec98.html ]. ಇದು ಸರಾಸರಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ 47 ಮೀಟರ್ ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ(154 ಅಡಿ ಎತ್ತರ). ಬಟ್ಟಲಿನಾಕಾರದ, ಕೆಳಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಬಿಹಾರದ ಇಂಡೋ-ಗ್ಯಾಂಜೆಟಿಕ್(ಗಂಗಾನದಿ) ಬಯಲಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು  ಹಿಮಾಲಯದ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣು(ಹೂಳು) ಮತ್ತು ಮರಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವನ್ನು ಹಿಮನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಳೆಆಶ್ರಯದ ಸುತ್ತಿಬಳಸಿ ಹರಿಯುವ  ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿಗಳು ತರುತ್ತವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣದ ಮಣ್ಣು ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಣಗಿರುವ, ಮರಳಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು ಮುಟ್ಟಲು ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತದಲ್ಲದೇ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಈ ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಮೈ ದೃಶ್ಯ ಹಿತಕರವಾಗಿದ್ದು , ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.     ಸಿಹಿನೀರಿನ ಕೊಳಗಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕೃತಿಯ ಹಳೆಯ ನದಿ ಕಾಲುವೆಗಳು, ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಳಿಯ ಮರಳಿನ ನದಿ ದಂಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧವಾದ ಗಾಳಿ, ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಣವು ಆವೃತವಾಗಿದೆ.

 ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಖಾಸಗಿ ಹಣ್ಣಿನ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಜವಾದ ನದಿಗಳು ವಿಹಾರ ಪ್ರವಾಸಗಳಿಗೆ/ಸಾಹಸಗಳಿಗೆ/ಬೀಡು ಬಿಡಲು/ಸುತ್ತಾಡಲು ಪ್ರಶಸ್ತವಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಗೈರುಹಾಜರಿಯು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ನೆಲಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ 20&amp;nbsp;ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಕೆಳಗಿರುವ ನೀರಜಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಭೂ ಪ್ರದೇಶವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಚ್ಚಹಸಿರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪತಹಿ ಎಂಬ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, 4000&amp;nbsp;ಅಡಿ ಉದ್ದದ ವಿಮಾನಹಾದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ[http://aai.aero/allAirports/muzzafarpur.jsp ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531153155/http://aai.aero/allAirports/muzzafarpur.jsp |date=2011-05-31 }}.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಿಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಲಾದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಿದೆ. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಕ್ಷಿಪ್ರಗತಿಯ ನಗರೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ , ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಗ್ರಾಮೀಣರು ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು.  ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಇದು, ಗಂಭೀರವಾದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕಸವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಈಗ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ.
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು  ತಿಲಕ್ ಮೈದಾನ್ ರಸ್ತೆ  ಕಲ್ಯಾಣಿ ಮತ್ತು ಸರೈಯಗುಂಜಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳು ದಟ್ಟ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.  ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿರುವ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸರಂಜಾಮುಗಳ ಮಾರಾಟಮಾಡುವ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಅಂಗಡಿ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಇವು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಮಳಿಗೆಗಳು ವರ್ಣರಂಜಿತ ಸೆಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಜನಜಂಗುಳಿಯೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮೋತಿಹೀಲ್ ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಯುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.  ಚಕ್ಕರ್ ಮೈದಾನ್ (Oval) ಎಂಬುದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸೈನ್ಯದ ಸಣ್ಣ ತುಕಡಿಯಿರುವಂತಹ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ  [http://indianarmy.nic.in/ta/index_ta.htm ]. ಇದು ಇಲಾಖೆಗೆ ಒಳಪಡದ ಘಟಕ 151 Inf Bn (TA) JAT ಆಗಿದೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು, ಬಾಬಾ ಗರೀಬ್ ನಾಥ್ ([[ಶಿವ]]ನ ದೇವಾಲಯ) [http://www.garibnathdham.com ],  ಚತುರ್ಭುಜ್-ಸ್ಥಾನ್, ರಾಜ ರಾಜೇಶ್ವರ್ ದೇವಿ ಕಾಳಿ (ದುರ್ಗ), ರಾಜಾ ದರ್ಭಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾಳಿಬರಿಯ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗು  ಕಾಳಿ ದೇವಾಲಯಗಳಂತಹ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರ (ರಮಣದಲ್ಲಿರುವ ಗುರುದ್ವಾರ), ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಆಶ್ರಮ ( ಬೆಲಾ - ಮಿಥನ್ ಪುರದಲ್ಲಿ), ಮುಸಲ್ಮಾನರ ( ಕಂಪನಿ ಬಾಗ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಬಡಿ ಮಸೀದಿ, ಪುರಾನಿ ಬಜಾರ್ ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ದಾತಾ ಕಂಬಲ್ ಷಾ ಮಜಾರ್, ಸರೈಯಗುಂಜ್ ನ ಬಡಾ ಕರ್ ಬಲಾ ಮತ್ತು ಬನಾರಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಚೌಕ್ ನ ಬಳಿಯಿರುವ ಬಡಾ ಇಮಾಮ್ ಬರಾ), ಬೌದ್ಧರ , [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]]ರ , ಕ್ರೈಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯದವರ ಅನೇಕ  ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಮಂದಿರಗಳಿವೆ.

==ಇತಿಹಾಸ==
{{Main|Muzaffarpur district}}

‘ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಲಿಚಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು 1875 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು  ಹಿಂದಿನ ತಿಹ್ರತ್  ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.  ಪ್ರಸಕ್ತ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಜಿಲ್ಲೆ 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು.  ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಮಿಲ್(ಕಂದಾಯದ ಅಧಿಕಾರಿ) ನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುಜಫರ್ ಖಾನ್ ನ ಹೆಸರನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಯಿತು. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು,  ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪುರ್ಬಿ ಚಂಪಾರಣ್ ಮತ್ತು ಸೀತಾಮರಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವೈಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸರಾನ ಜೆಲ್ಲೆಗಳು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ  ದರ್ಭಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಟಿಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು , ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸರನ್ ಮತ್ತು ಗೋಪಾಲ್ ಗಂಜ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿವೆ.  ಈಗ ಇದು ಅದರ ರುಚಿಕರವಾದ ಷಾಹಿ ಲಿಚಿ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ಲಿಚಿ ಎಂಬ ಹಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.
 
ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹಿಂದಿನ ಮೂಲಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ನಿಜವಾಗಿಯು ಅಸಾಧ್ಯ . ಆದರೆ ನಾವು ಇದರ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪರಂಪರೆಯ ಹರಿವನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು.  ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಇನ್ನೂ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದೆ. ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೂಲಕ, ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕ್ ಎಂಬ ರಾಜಾ ವೈದೇಹವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದು ಪೂರ್ವದ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಬಿಹಾರ ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಈ ಇಡೀ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಪೌರಾಣಿಕ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸೀತಾಮರಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವಾಗ ಸೀತೆ (ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು ವೈದೇಹಿ:  ವಿದೇಹದ ರಾಣಿ) ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು ಎಂಬ ಪವಿತ್ರವಾದ ಹಿಂದುಧರ್ಮದ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ .
 
ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಾಖಲಿತ ಇತಿಹಾಸವು ವ್ರಿಜ್ಜನ್ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಉದಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಕೂಡ ಮಿಥಿಲಾ ದಿಂದ ವೈಶಾಲಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ವ್ರಿಜ್ಜನ್ ಗಣರಾಜ್ಯವು ಎಂಟು ವಂಶದವರ ಕೂಟವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಲಿಚ್ಛವಿಸ್‌ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರಬಲವಾದ ಮಗಧ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕೂಡ ಲಿಚ್ಛವಿಸ್‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ 519 ರಲ್ಲಿ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅಜಾತಶತ್ರು , ವೈಶಾಲಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡನು ಹಾಗು  ತಿಹ್ರತ್ ನ ವರೆಗು ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದನು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾಟಲಿ ಪುತ್ರ (ಈಗಿನ ಪಾಟ್ನಾ) ವನ್ನು , ಪವಿತ್ರ ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಟಲಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಅಜಾತಶತ್ರು ನದಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ತೀರದ ಲಿಚ್ಛವಿಸ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಡಲೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು.  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಿಂದ 40 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗಳಷ್ಟು ದೂರವಿರುವ ಅಂಬರ್ತಿಯನ್ನು , ಆಮ್ರಪಾಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಊರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇವಳು ವೈಶಾಲಿಯ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನರ್ತಕಿ.   
 
ವೈಶಾಲಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುನರುದಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು , ಬಸೊ ಕುಂದ್, ಮಹಾವೀರನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇವನು 24 ನೇ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೇ  ಬುದ್ಧದೇವನ ಸಮಕಾಲೀನನಾಗಿದ್ದು , ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಗಳಾಚೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದನು.   
 
[[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್]]  ನ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಪಾಲಾ ರಾಜವಂಶ ಉದಯವಾಗುವ ವರೆಗು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಮಹಾರಾಜ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇವನು  ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಬಲ ಸಾರ್ವಭೌಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 647 ರ ನಂತರ , ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 8 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಲಾ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜರು ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು.  ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 1019 ರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಚೆಡಿ ರಾಜರು ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುವವರೆಗು ಹಾಗು 11 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬದಲಿಗೆ ಸೇನಾ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜರು ಬರುವವರೆಗು ಪಾಲಾ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು.  
 
1211 ಮತ್ತು 1226 ರ ನಡುವೆ ಬಂದಂತಹ ಬಂಗಾಳದ ರಾಜ   ಗಾಯೈಸುದ್ಧೀನ್ ಐವಾಜ್ , ತಿಹ್ರತ್ ನ ಮೊದಲನೆಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಕ್ರಮಣಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸುಲಿಗೆ ಮಾಡಿದ. ಘಿಯಾಸುದ್ದೀನ್ ತುಗಲಕ್  1323 ರಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅವನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ.
 
ಸಿಮ್ರಾಣ್ ರಾಜವಂಶವನ್ನು(ಚಂಪಾರಣ್ ನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ ) ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಸ್ಥಾಪಕನಾದ ನಾನ್ಯುಪ ದೇವನ ಬಗ್ಗೆ  ಉಲ್ಲೇಖಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಇತಿಹಾಸವು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಿಥಿಲಾ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ವರೆಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ. ರಾಜವಂಶದ ಕೊನೆಯ ರಾಜನಾದ ಹರಸಿಂಹ ದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ತಿಹ್ರತ್  ನ ಮೇಲೆ ತುಗಲಕ್ ಷಾಹ್  1323 ರಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ ಹಾಗು ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವನು ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದ. ತುಗಲಕ್ ಷಾಹ್ , ತಿಹ್ರತ್‌ ನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕಾಮೇಶ್ವರ್ ಠಾಕೂರ್‌ನ ಕೈಗೊಪ್ಪಿಸಿದನು. ಈ ಮೂಲಕ , ತಿಹ್ರತ್ ನ ಪರಮಾಧಿಕಾರವು  ಹಿಂದೂ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಕೈಸೇರಿತು.  ಆದರೆ ಹಿಂದೂ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಅನುಭವಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು.  
 
14ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ ತಿಹ್ರತ್ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರವು ಜಾನ್‌ಪುರದ ರಾಜರ ಕೈವಶವಾಯಿತು.  ದೆಹಲಿಯ ಸಿಕಂದರ್ ಲೋದಿ ಎಂಬ ರಾಜ ಜಾನ್‌ಪುರ್‌ನ ರಾಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವವರೆಗೂ ಒಂದು ದಶಕಗಳ ವರೆಗೆ ಅವರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತ್ತು.  ಈ ನಡುವೆ, ಬಂಗಾಳದ ನವಾಬ ಹುಸೇನ್ ಷಾ,  ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲನಾದನು ಹಾಗು ತಿಹ್ರತ್ ನನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ದೂರಪ್ರದೇಶದವರೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದ.    ದೆಹಲಿಯ ಸಾಮ್ರಾಟನು ಹುಸೇನ್ ಷಾ ನ ವಿರುದ್ಧ 1499 ರಲ್ಲಿ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಿ, ತಿಹ್ರತ್ ನ ರಾಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದ.  ಬಂಗಾಳದ ನವಾಬರ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಹಾಗು   ಮಹೂದ್ ಷಾನ ಅವಸಾನ ಹಾಗೂ ಪತನದೊಂದಿಗೆ, ತಿಹ್ರತ್ ನನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರವು ಪ್ರಬಲ ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಆದರೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರದೊಂದಿಗೆ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಸೇರಿದ್ದರೂ, ಸಣ್ಣ ಪ್ರಬಲ ಮುಖಂಡರು ಬಂಗಾಳದ ನವಾಬನಾದ, ಡೌದ್ ಖಾನ್ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ದೌದ್ ಖಾನ್ , ಪಾಟ್ನಾ ಮತ್ತು ಹಜಿ ಪುರ್ ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಬಲ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅವನ ಪತನದ ನಂತರ ಮೊಗಲ್  ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಬಿಹಾರ‌ನ ಸುಬಹ್  ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ತಿಹ್ರತ್ ನನ್ನು ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿಸಲಾಯಿತು.
 
1764 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬುಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿಯ ಗೆಲುವಿನಿಂದಾಗಿ , ಅವರು ಇಡೀ ಬಿಹಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಅವರು ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಇಂಗ್ಲೀಷರ ವಿರುದ್ಧ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ 1857 ರ ದಂಗೆಯ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಿವಾಸಿಗಳು ಆತಂಕಿತರಾದರು ಹಾಗು ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಂಗೆಯ ಕಿಚ್ಚು ಹರಡತೊಡಗಿತು. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಅದರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು 1908ರ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಾಂಬ್ ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಬಂಗಾಳದ ಯುವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ, ಖುದಿ ರಾಮ್ ಬೋಸ್ ಎಂಬ ಕೇವಲ 18 ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನನ್ನು ಪ್ರಿಂಗಲ್ ಕೆನಡಿ ಸಾರೋಟಿನ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ಹಾಕಿದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ನೇಣುಗಂಬಕ್ಕೇರಿಸಲಾಯಿತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾರೋಟಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದವರು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್‌ನ ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ  ಕಿಂಗ್ಸ್ ಫೋರ್ಡ್ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಯುವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ದೇಶಭಕ್ತನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿಯು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿತು. 1920 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ  ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ 1927 ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಭೇಟಿಯು, ಜನರ ಸುಪ್ತ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. ಅಲ್ಲದೇ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿತು.  
 
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್,  ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದೆ.   ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್‌ಪುರ್ ನ ವಿಶೇಷತೆಯು  ಎರಡು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಂದನಶೀಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳ ನಡುವೆ  ಗಡಿರೇಖೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಇದು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹಿಂದು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗು ಚಿಂತನೆಗಳ ಸಮಾಗಮವಾಗಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಬದಲಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು,  ಗಡಿ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್, ಅದರ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲದೇ ಉನ್ನತ ಪ್ರತಿಭೆಗಳ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.

1934 ರ ಆಗಸ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ, ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ  8.1 ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪ , ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ  ವ್ಯಾಪಕ ಹಾನಿಯಾಯಿತಲ್ಲದೇ[[ಕೊಲ್ಕತ್ತ]] ಮತ್ತು ಕಠ್ಮಂಡು ವಿನಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಾನಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು 1988 ರ ಬಿಹಾರ ಭೂಕಂಪ ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಂಪಿಸಿತು.

== ಹವಾಗುಣ ==

ಬೇಸಿಗೆಯ ಏಪ್ರಿಲ್-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಷ್ಣದ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆ (28/40 deg C,90% ಗರಿಷ್ಠ)ಯ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವಾದ ಹವಾಮಾನವಿದ್ದು, 06/20 deg C.  ನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ.  ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದರಿಂದ , ಗಾಳಿಯು ಹೋಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿಕೊಡಲು ಪ್ರಶಸ್ತ ತಿಂಗಳುಗಳಾಗಿವೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಮುಂಗಾರುಋತುವಿನ  (ಜೂನ್ ನ ಮಧ್ಯಾವಧಿ ಯಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನವರೆಗೆ)ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸುದೀರ್ಘ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಡಿತ ,ಉಷ್ಣಾಂಶ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಪ್ರವಾಹದಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿಯನ್ನು  ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

==ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ==
ಲಿಚಿಯ ರಫ್ತಿಗೆ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ಕೈಯಿಂದ ನೇಯ್ದ ಬಟ್ಟೆ, ಕಬ್ಬು, ಇಂಡಿಗೋ, ಅಫೀಮು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೆಲವು ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಇವು ಹಳೆಯದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪಾಳುಬಿದ್ದಿವೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ಬಿಹಾರ ನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು [[ಮುಂಬಯಿ]], ಸೂರತ್ ಮತ್ತು [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]] ನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಜವಳಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇವು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಮಾರ್ವಾಡಿ ಸಮುದಾಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಸುಟಾ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸರಕುಗಳ ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸರೈಯಗಂಜ್ ನ &quot;ಗೋಲಾ&quot;  ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಮೋತಿಹೀಲ್ ಪಟ್ಟಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.

ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪ್ರದೇಶವು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯಾಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನ ಬೆಳೆಗಳೆಂದರೆ:ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು, ಜೂಟ್, ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳ  ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆ ಬೀಜಗಳು. ಹೂಕೋಸು, ಎಲೆಕೋಸು, ಟೊಮೇಟೊ, ಮೂಲಂಗಿ, ಕ್ಯಾರೆಟ್, ಬೀಟ್ರೂಟ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕೆಲವೊಂದು ತರಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ.  ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಗೋಧಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಸುಕಿನ ಜೋಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಂತರದ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಯಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬು, ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯ ರಹಿತ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ರುಚಿಕರವಾದ ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಲಿಚಿ ಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳನ್ನು ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗು ಹಾಗು ವಿದೇಶಕ್ಕೂ ಕೂಡ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಸುಗಳು, ಎಮ್ಮೆಗಳು, ಹೋರಿಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳು,ಕುರಿ, ಮೇಕೆಗಳು, ಹಂದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕುಕೋಳಿಗಳು ಈ ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಮುಖ ಜಾನುವಾರುಗಳಾಗಿವೆ. 
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.  ಪ್ರಭಾತ್ ಜರ್ದಾ ಕಾರ್ಖಾನೆ [http://www.ratnazarda.com/index1.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819133805/http://www.ratnazarda.com/index1.htm |date=2010-08-19 }}, ಮೆಹ್ರೊತ್ರ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವರ್ಕ್ಸ್ Pvt Ltd, ಭಾರತ್ ವ್ಯಾಗನ್ ಅಂಡ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ Ltd. [http://www.bbunl.com/co_bharat.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206061219/http://www.bbunl.com/co_bharat.html |date=2008-02-06 }}[http://www.bbunl.com/co_bharat.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206061219/http://www.bbunl.com/co_bharat.html |date=2008-02-06 }}, 220 MW ಥರ್ಮಲ್ ಪವರ್ ಪ್ಲ್ಯಾಂಟ್ [http://bseb.bih.nic.in/Generation.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925183520/http://bseb.bih.nic.in/Generation.htm |date=2010-09-25 }}, ಈಗ ಇದನ್ನು NTPC ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ, ಬಿಹಾರ ಡ್ರಗ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಕ್ ಕೆಮಿಕಲ್ಸ್ ಲಿ., ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ - IDPL ನ ಘಟಕ [http://www.idpl.gov.in/bihar_muzaffarpur_plant.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161351/http://www.idpl.gov.in/bihar_muzaffarpur_plant.html |date=2011-07-21 }}, ಲೆದರ್ ಡೆವಲಪ್ ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್‌ನ ಘಟಕಗಳು, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಡೈರಿ,  ಬಿಹಾರ ಸ್ಟೇಟ್ ಡೈರಿ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್‌ನ ಘಟಕ, ಬಿಹಾರ ಸ್ಟೇಟ್ ಕೊಪರೇಟಿವ್ ಮಿಲ್ಕ್ ಪ್ರೊಡ್ಯುಸರ್ಸ್' ಫೆಡರೇಶನ್ ಲಿ., ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸುಧಾ ಬ್ರಾಂಡ್ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ಡ್ ಹಾಲು, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಅದರ  ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ.   ಮೇಲೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಉದ್ಯೋಗವಕಾಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಕೆಲವು ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ.   ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತು ರೈಲುಗಾಡಿಯ ವ್ಯಾಗನ್ (ಬಂಡಿ) ಆಗಿದೆ.   ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣವು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಟ್ಟೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ- ಆಧಾರಿತ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೋಟೆಲ್ ಗಳು: ಇಲ್ಲಿ A.C. ಮತ್ತು -A.C. ಇಲ್ಲದ ಕೋಣೆಗಳಿರುವ ಕೆಲವು ಹೋಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ.

==ಲಿಚಿ==
ಮೇ ಯಿಂದ ಜೂನ್ ನ ವರೆಗೆ ದೊರೆಯುವಂತಹ ಲಿಚಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ, ವೈಶಾಲಿ, ಸೀತಾಮರಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಚಂಪಾರಣ್ , ದರ್ಭಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಟಿಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 25.27 ಸಾವಿರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ  ಸುಮಾರು ಒಟ್ಟು 3 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ನಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಚಿ ಬೆಳೆಯ 54% ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸರಿಸುಮಾರು 70% ನಷ್ಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಿಂದ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುವ ಲಿಚಿ ಹಣ್ಣಿನ ಪಾಲು  1% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರಣೆ==
2001 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ,&lt;ref&gt;{{GR|India}}&lt;/ref&gt; ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಗರ 305,465 ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 54 ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ 46 ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದಾರೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಸರಿಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 60 ರಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡಾ 59.5 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ: ಇದರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ 62 ರಷ್ಟು ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ 57 ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ  ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾ 13% ರಷ್ಟು 6 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

2001 ರ ಜನಗಣತಿಯಂತೆ, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆ [http://muzaffarpur.nic.in/ ] ಸರಿಸುಮಾರು 3,743,836 ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 1,941,480 ರಷ್ಟು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 1802356 ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು, ಪುರುಷರ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅನುಪಾತವು 1000:928 ನಷ್ಟಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯು ಸರಿಸುಮಾರು [http://gov.bih.nic.in/Profile/CensusStats-03.htm ] ಶೇಕಡಾ 48.15 ರಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:ಶೇಕಡಾ 60.19 ರಷ್ಟು ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ 35.20 ರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಭಾಷೆ  ವಜ್ಜಿಕ,- ಇದು ಮೈಥಿಲಿ ಮತ್ತು ಬೊಜ್ ಪುರಿ ಭಾಷೆಯ ಸಂಯೋಗವಾಗಿದೆ.  [[ಹಿಂದಿ]], [[ಉರ್ದೂ|ಉರ್ದು]] ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿವೆ. ಬಿಹಾರ ನ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ: ಅಂಗಿಕ, ಬೊಜ್ ಪುರಿ, ಬಂಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿ.

==ಅಡುಗೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪಾನೀಯಗಳು ==
&quot;ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ  ಅಡುಗೆಯ ವಿಧಾನ&quot; ವೆಂಬ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ, ಖಚಿತವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದರ ಶೈಲಿಯದೆಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಬಹುಪಾಲು ಅಡುಗೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಡುಗೆಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟು, ವಿವಿಧ ಲೆಂಟಿಲ್ ಗಳನ್ನು, ಹಸಿರು, ಹಳದಿ, ಗೆಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎಲೆಯ ತರಕಾರಿಗಳು , ಭಾರತೀಯ ಸಂಬಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಕಡ್ಲೆ ಬೀಜದ ಎಣ್ಣೆ, ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ, ಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಮೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನ ತಿಂಡಿಗೆ ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ - ಜಿಲೇಬಿ, ಪೂರಿ, ಸಮೋಸ, ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆ ಕರಿ -ಎಲ್ಲವು ಬಿಸಿಯಾಗಿದ್ದು, ಹಬೆಯಾಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಚಟ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಲಿನ ಚಹಾದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವ ಇವು ಕೆಲವು ರೆಸ್ಟೊರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯವೆನಿಸಿದ ಚೀನಿ ತಿನಿಸುಗಳಾದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನೂಡಲ್ಸ್, ತಂದೂರಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಅವನ್ನು ರುಚಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಬಹುಪಾಲು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾದ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಹಬ್ಬಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮದುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಅಡುಗೆಗಳು ಪಾನ್ -ಇಂಡಿಯ ರೀತಿಯ, ಮಸಾಲೆಯುಕ್ತ, ಕಾರವಾದ, ಎಣ್ಣೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಅಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಹೆಂಡವು ಈಚಲು ಮರದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಪಾನೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಸರಿಸುಮಾರು 5%-8% v/v ಯಷ್ಟು ಆಲ್ಕಹಾಲ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬಡವನ ಬಿಯರ್ ಎಂದೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಸಿಹಿತಿಂಡಿ- ಖಾಜ, ಮೋತಿಚೂರ್ ಕ ಲಡ್ಡು, ಕಾಲಾ ಜಾಮೂನ್, ಕೇಸರಿಯಾ ಪೇಡಾ ಮತ್ತು ಪರ್ವಾಲ್ ಕಿ ಮಿಠಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. ಆದರೆ ಇವು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ.
'''ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟಿನ ಪರೋಟ'''  ಇದು ಚಪ್ಪಟ್ಟೆ ರೊಟ್ಟಿಯಂತಹ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಕುದಿಯುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಾದಿರುವ  ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆ /ತುಪ್ಪದಿಂದ ಕರಿಯಲಾದ ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. 
ನೋನಿ ಕಾ ಸಾಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ '''ಮಾರು'''  ನ [[ಚಪಾತಿ]] ಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದ್ದು ,ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ಬಡವರೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ.
'''''ಪಿತ್ತಹ್'' ''' , ಇದನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿದ ಅಕ್ಕಿ/ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟಿನೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಲಾಗುವ ಕಡಲೆ ಬೀಜ (ಚನ್ನ) ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಕೋಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
'''ಬಗ್ಡಿ''' , ಇದು ಗುಬ್ಬಿ ಗಾತ್ರದ ಚಿಕ್ಕ ಹಕ್ಕಿಯಾಗಿದ್ದು,  ಎಣ್ಣೆಹಾಕದೆ ಅಥವಾ ಮಸಾಲೆ ಕರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೇಯಿಸಿದರೆ ರುಚಿಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಘೋಷಣೆ ಹೊರಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 
'''''ಚಿವ್ರಾ'' ''' ,ಬಡಿದ ಅಕ್ಕಿಯಾಗಿದ್ದು, (a) ಕೆನೆಯುಳ್ಳ ಮೊಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲ ಅಥವಾ ಉಪ್ಪನ್ನು ಹಾಕಿ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. (b) ಕಂದುಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ತನಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕರಿದು, ಕೆಂಪು ಮೆಣಸು, ಉಪ್ಪು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  
'''''ಮಖನಾ'' ''' , ಕೀರು- ಮಖನಾ ಎಂಬ ಜಲಸಸ್ಯದ ಬೀಜಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾದ  ಹಾಲು-ಸಕ್ಕರೆಯ ಮೊಟ್ಟೆಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. (ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಒಣಹಣ್ಣಾಗಿದೆ)- ಇದನ್ನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ದರ್ಭಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪಫ್(ಉಬ್ಬಿಸುವುದು) ಮಾಡಿಯೂ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
'''''ಮಕುನಿ'' ''' '', ಮಸಾಲೆ ತುಂಬಿದ ಪರೋಟ: ಇದನ್ನು ಬೇಯಿಸಲಾದ ಕಡ್ಲೆಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸತ್ತು, ಈರುಳ್ಳಿ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ, ಸಾಸಿವೆ, ಉಪ್ಪು, ಇತ್ಯಾದಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಾಗಿವೆ.'' 
'''ದಾಲ್ ಪಿಥಿ'''  ಎಂಬುದು ರುಚಿಕರವಾದ ಮಸಾಲೆಯುಕ್ತ ದಾಲ್, ಉದಾ [[ಮಸೂರ ಅವರೆ|ಲೆಂಟಿಲ್]]ನಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಲಾದ ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟಿನ ಕೇಕ್ ಆಗಿದೆ.  ಚಕ್ಕಾ, ಬಚ್ಕ, ಕಚ್ರಿ (ಕಚೋರಿಯಲ್ಲ), ಫುಲೋರಿ-ಇವೆಲ್ಲವು ಪಕೋಡವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕರಿಯಲಾದ ತರಕಾರಿ ಮತ್ತು ಲೆಂಟಿಲ್ ಪುಡಿಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.  ಸಾವಾ/ಕೌನಿ  ಅಕ್ಕಿಯ ಕೀರು (ಕಡುಬು) ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ.
ವಿವಿಧ ಮಸಾಲೆಯ, ಬೇಯಿಸಿದ, ಕರಿದ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರಿದ,ಮಸಾಲೆಯ ಕುರಿಯ ಮಾಂಸಆಡಿನ ಮಾಂಸ ಕೋಳಿ, ಮೀನು ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪುಮೀನುಗಳ ಭಕ್ಷ್ಯ ತಯಾರಿಸಿ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಮೊಗಲೈ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಖಂಡೀಯ ಖಾದ್ಯಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮ್ಯಾಕ್ರೋನಿ, ಸ್ಪಗೆಟಿ,ಯಂತಹ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯವಾಗಿಸಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಕೆಲವು ಜನರು ಇದನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ರಾತ್ರಿ ಭೋಜನದ ಮುಂಚೆ ಹಾಗು ನಂತರ ಬೀಟಲ್ (ಪಾನ್) ನನ್ನು ಅಗಿಯುವುದು-ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ (ಜರ್ದಾ)ದೊಂದಿಗೆ ಸುವಾಸನೆಯುಕ್ತ ಹಾಗು ನಯವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ವಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವಿಧದ ತಂಬಾಕು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

==ಶಿಕ್ಷಣ==
ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ,[[ಬಿಹಾರ]] ದಲ್ಲಿ [[ಪಟ್ನಾ|ಪಾಟ್ನಾ]]ದ ನಂತರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬಿಹಾರ ನ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.(ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಈಗ ಇದನ್ನು B. R. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು  ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಹಾಗು L.S.ಕಾಲೇಜು ,ಇಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾಲೇಜ್ ಆಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾದ &quot;Dr ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್&quot; ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ  ಗ್ರೀರ್ ಭೂಮಿಹಿರ್  ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಕಾಲೇಜು ನ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು.
* ''''''ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆ'' ''' '', ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ [http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com ಲಿಂಕ್ ಟೈಟಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328084947/http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com/ |date=2016-03-28 }}''

ಈ ಕಾಲೇಜನ್ನು 1979 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-10 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328084947/http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಕಾಲೇಜು ಹಾಗೂ ನೈತಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇವಾಮನೋಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವರ್ತಕರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 
'''http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com''' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328084947/http://www.homoeopathicmedicalcollege.9f.com/ |date=2016-03-28 }}

'''ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆ''' , ರಘುನಾಥ್ ಪಾಂಡೆ ನಾಗರ್, ರಾಹು ಅಪುಚ್ಚ್, M.I.C. ಬೆಲಾ, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್,  ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ದಿವಂಗತ ರಘುನಾಥ್ ಪಾಂಡೆ ಮತ್ತು  ಕಾಲೇಜಿನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಅಮರ್ ನಾಥ್ ಪಾಂಡೆಯ ದಾನಶೀಲ ಆಲೋಚನೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ.  ಸಂಕಷ್ಟದ ಮಾನವಕುಲಕ್ಕಾಗಿ ಔಷಧ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು  ಆದರ್ಶ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಕಾಲೇಜಿನ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನ ದೊಡ್ಡ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ದಂತವೈದ್ಯಕೀಯ, ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು ಹಾಗು ಇತರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಆಲೋಚನೆ ಹೊಂದಿತ್ತು.  ಈ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್‌ನ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ B.R.A. ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ AYUS ವಿಭಾಗ , ನವದೆಹಲಿ ಯಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿತು. ''ಅಬ್ದುಲ್ ಮುಗ್ನಿ ಖಾನ್''  ರ ಮಾಹಿತಿ
''''

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
* '''ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ'''  (1954) - ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಮೊದಲನೆಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು , ಇದನ್ನು 1954 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. MIT, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧನ ಸಹಾಯಮಾಡಿದೆ.   ಇದನ್ನು  B.R.A. ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನ ಏಳು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ  UG ವಿಷಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ  ಯಂತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಥರ್ಮಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತದೆ. [http://www.mitmuzaffarpur.org/ ]
* '''S.K.ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು'''  (1969)
* '''B. R. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ'''  (ಹಿಂದಿನ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ)[http://www.brabu.net ] - ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು , ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಗಿದ್ದು  ಭಾರತದ ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ.   ಇದನ್ನು  1952 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಾಲಯವು ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿದೆ.ಮುಜಫರ್‌ಪುರ್ ನ ಪ್ರಜೆಗಳು , ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಪಾಟ್ನಾ ದಿಂದ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟರು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚಾಲಕ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. Dr ಮಗ್ಫೂರ್ ಅಹ್ಮದ್ ಅಜಾಸಿ ಈ ಸಮಿತಿಯ ಸಂಚಾಲಕರಾದರು. ಆಚಾರ್ಯ J.B. ಕೃಪಲಾನಿ, ಅಶೋಕ್ ಮೆಹ್ತ, ಮಹಾಮಾಯ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹ್ ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹ್ ಈ ಸಮಿತಿಯ ಇತರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಕೂಗು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು ಹಾಗು UGC ಕೇಂದ್ರಾಲಯವನ್ನು ಪಾಟ್ನಾ ದಿಂದ  ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ B.R. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಎಂದು ಪುನರ್ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು  37 ಅಂಗ  ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳಿಗೂ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣ, ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ನಗರದಲ್ಲಿ ಭೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಥಮ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪದವಿಯಿಂದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ  ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನ ಮಟ್ಟದ ವರೆಗು ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ಮತ್ತು ಅರೆಕಾಲಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ.   ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಅನೇಕ ಕಾಲೇಜುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ:
* '''ಲಂಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್'''  (ಸ್ಥಾಪನೆ : 1899 ರ ಜುಲೈ 3 ರಂದು) - ಇದು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾಲೇಜ್ ಆಗಿದೆ. ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಲಂಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜ್ ದಿನಕರ್ (ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಹಿಂದಿ]] ಕವಿ), Dr. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ( [[ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು|ಭಾರತ ದೇಶದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]), ಮತ್ತು  ಆಚಾರ್ಯ J. B. ಕೃಪಲಾನಿಯಂತವರನ್ನು ಅದರ ಭೋಧನಾ ವಿಭಾಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಹೊಂದಿತ್ತು.
* '''ವೈಶಾಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತದ ಸಂಸ್ಥೆ''' .
* '''L.N.ಮಿಶ್ರಾ ಕಾಲೇಜು ಆಫ್ ಬಿಸಿನೆಸ್  ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್''' .
* '''M.D.D.M. ಕಾಲೇಜು'''  - &quot;ಮಹಂತ್ ದರ್ಶನ್ ದಾಸ್ ಮಹಿಳಾ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ&quot;.
* '''R.D.S. ಕಾಲೇಜು'''  -&quot;ರಾಮ್ ದಯಾಳು ಸಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು&quot;
* '''R.M.L ಕಾಲೇಜು'''  - ಈ ಕಾಲೇಜಿಗೆ  Dr. ರಾಮ್ ಮನೋಹರ್ ಲೋಹಿಯ ರವರ  ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು.
* '''S.K.J. ಲಾ ಕಾಲೇಜು'''  - ಈ ಕಾಲೇಜಿಗೆ   ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ.  ಇವರು ಬಿಹಾರದ ಮೊದಲನೆಯ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ. ಇದನ್ನು 1948 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು ಎನಿಸಿದೆ. ಪ್ರಮೋದ್ ಕುಮಾರ್ ಷಾಹಿಯಂತಹ  ಬಿಹಾರದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಕೀಲರು , ಈ ಕಾಲೇಜಿನ ಭೋದನಾಂಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.
*'''ನಿತಿಶ್ವರ್ ಕಾಲೇಜು'''  - ಈ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ನಿತಿಶ್ವರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು.
* ಸೆಂಟ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್[http://stxaviers-mfp.com  ಜೂನಿಯರ್/ಸೀನಿಯರ್.ಶಾಲೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140402073237/http://stxaviers-mfp.com/ |date=2014-04-02 }} ರಮ್ನ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್. ಸೆಂಟ್ ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ನ ಜೂನಿಯರ್/ ಸೀನಿಯರ್ ಶಾಲೆಯು ನರ್ಸರಿಯಿಂದ 10+2 ವರೆಗಿನ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಾಧ್ಯಮದ ಸಹಶಿಕ್ಷಣವಿರುವ ಏಕೈಕ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಲೆಯು +2 ಮಟ್ಟದವರೆಗೆ  ನವ ದೆಹಲಿಯ CBSE ಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಈ ಶಾಲೆಯನ್ನು 1976 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಚಂದ್ರ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ ವೆಲ್ ಫೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.  ಈ ಶಾಲೆಯನ್ನು 1860 ರ ಸೊಸೈಟಿಯ Reg. ACT XXI ಅಡಿಯಲ್ಲಿ Mr. S.ಚಂದ್ರರವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇವರ ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ದೇಶನದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಗಿಂತಲು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ವರೆಗೆ U.P.,BIHAR &amp; NEPALನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.  ಕೆಲವೊಂದು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ CBSE/ICSCE, ನವದೆಹಲಿ (ಭಾರತ) ಮತ್ತು  ನೇಪಾಳ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸಾಮಿನೇಷನ್ HMG(ನೇಪಾಳ) ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಲೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆತನ ಅಸದೃಶತೆಯಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇರಿಸಿದೆ. ಯುವಜನರು ಸ್ವತಃ ಕಲಿತು ಆಲೋಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನಾವು ನೆರವಾಗುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ನೈತಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಬೌದ್ಧಿಕ  ,ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿಕೊಡಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಶಾಲೆಯ ಒಟ್ಟಾರೆ ಧ್ಯೇಯಗಳೇನೆಂದರೆ ಅದರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳಸುವುದು:-

i.ಆತ್ಮ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಇತರರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸ ಬೇಕಾದ ಗೌರವ.
ii.ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಸತ್ಯತೆ, ಉದಾರತೆ ಮತ್ತು ಸಹಿಷ್ಣುತೆ.
iii.ಸತ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಧೈರ್ಯ, ಆಶಾವಾದ  ಮತ್ತು ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಗೌರವ.
iv. ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಕುರಿತು ಬದ್ಧತೆಯ ಆಳವಾದ ಪ್ರಜ್ಞೆ 
v. ವೀಕ್ಷಣೆ, ಪರಿಶೋಧನೆ, ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನದ ಅನ್ವೇಷಣೆ.

ಈ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು, ಸೂಕ್ತವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಯುವ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ - ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳ ಬಹುದಾಗಿದೆ. 
 
 
* '''JAWAHAR NAVODAYA VIDYALAYA''' -A cbse +2 ಆಧರಿತ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಇಲಾಖೆಯಡಿ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗು , ಇದನ್ನು 1987 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.ಅದರ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮೂಲಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬಹುಪಾಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಎಂತಹ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಂದರೆ , ಈಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಅವರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಧನೆ ಗೈದಿದ್ದಾರೆ.
* D.A.V. ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್ - ಈ ಶಾಲೆಯ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿದ್ದಾರೆ.  2007-08 ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯು 10TH ಬೋರ್ಡ್ ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ   ABHISHAKE ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದರು.   ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಶೇಕಾಡ 90 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.
*'''ಸನ್ ಶೈನ್ ಪ್ರೆಪ್/ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ''' - C.B.S.E ನಿಂದ ಅಂಗೀಕೃತಗೊಂಡ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ.
*'''ಸಿಲಾ ಸ್ಕೂಲ್''' -ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು, ಈಗ ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದರ ಘಟಿಕೋತ್ಸವದ ಸಭಾಂಗಣ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.
* ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್- ಭಾರತದಲ್ಲಿ  ಇದನ್ನು  ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಇದು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಗನ್ನಿಪುರ್ ನಲ್ಲಿದೆ  ಇದನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.  ಇದು ರಾಯಭಾರ ಕಛೇರಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅದರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು CBSE ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. [http://kvmuzaffarpur.com/Second%20Shift/index.html ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''NORTH POINT CHILDREN’S SCHOOL''' - ಇದು  I.C.S.E ಯಿಂದ ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿರುವ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಮೊದಲ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ.ಇದನ್ನು ದಿವಂಗತ P.K. ಮಿತ್ರ ಎಂಬುವವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು . ಇದು ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ.ಇದು ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಮಣದ DEVI MATA MANDIR(ದೇವಿ ಮಾತ ಮಂದಿರ)ದ ಬಳಿ ಇದೆ.ಈ ಶಾಲೆಯು ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಇವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ  ರಮೇಶ್ ಚಂದ್ರ -AIIMS,.ಪಲ್ಲಬ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ-IIT, Dr.ಷಗುಫ್ತ,Dr.ಗೌರವ್,ಪ್ರತಿಕ್ ಕೆಹ್ ನಾನಿ-IIT, ಅಕಂಚ ಪಾಂಡೆ-IIT, ಅಶಿಶ್ ಗೌರವ್ -ICAT ಮತ್ತು ಹಲವರು.
* ಪ್ರಭಾತ್ ತಾರ ಸ್ಕೂಲ್ ಚರ್ಚ್ ರನ್ - ಇದು ಹಳೆಯ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.  . ಈ ಶಾಲೆಯು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಹೊಂದಿದೆ.
* '''ಪ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ಸ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ''' (ಪ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ), ಮಜೋಲಿಯ ರಸ್ತೆ -  ಈ ಶಾಲೆಯು  C.B.S.E. ಗೆ ಸೇರಿದ್ದು ಇದು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ '''25ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷ''' ಗಳ ವರೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ.
* '''ಶಾಂತಿ ನಿಕೇತನ್ ಅವಸಿಯ ಬಾಲ ವಿದ್ಯಾಲಯ'''  - ಇದು C.B.S.E ಯಿಂದ ಅಂಗೀಕೃತವಾದ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಮೊದಲನೆಯ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ.  
* ಸೆಂಟ್ ಮೈಕೆಲ್ಸ್ ಸ್ಕೂಲ್- ಇನ್ನೂ  60 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 90ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಂತಹ  ಪ್ರಮುಖ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.

'''*ದಿ JPS (ದಿ ಜಯಂತ್ ಪುರ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್),'''  ಮರಿ ಪುರ್ - ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಲೆಯ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿದ್ದಾರಲ್ಲದೇ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು  IIT ಗಳಿಂದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಶಾಲೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು  (ಶ್ರೀಮತಿ. ಉಷಾ ಸಿನ್ಹ) ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಡಳಿತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು.

* IGNOU ಸ್ಟಡಿ ಸೆಂಟರ್  - 0504
* ಸೆಂಟ್ ಮೇರಿಸ್ ಸ್ಕೂಲ್
 
R.D.S.ಕಾಲೇಜು- ಬಾಬು ರಾಮ್ ದಯಾಳು ಸಿಂಗ್ ರವರ ನಂತರ ಇದಕ್ಕೆ ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು. ಇವರು ಬಿಹಾರದ  ಶಾಸನ ಸಭೆಯ ಮೊದಲ ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಇದು ಬಿಹಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಲೇಜ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಲೇಜು ಸಾಲಾಗಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂರು ಕೊಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.   ಇಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಲೆ , ವಾಣಿಜ್ಯ , ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಭೋದನಾಂಗಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಇನ್ನೂ  ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಕೇರಳದಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಅನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಬರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಮ್‌ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು- ಚುಚಾಹನ್, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ . ಈ ಕಾಲೇಜು  ನಗರದಿಂದ 22 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚುಚಾಹನ್  ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.  ಇದು ಅನುದಾನರಹಿತ ಕಾಲೇಜಾಗಿದ್ದು, ಯಾವಾಗಲು ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

==ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು==

* ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರಾದ ಖುದಿ ರಾಮ್ ಬೋಸ್ , ಗುಬ್ಬಾ ಸಹ್ನಿ, ಭಾಮ ಸಾಹ್
*ಸರ್ ಚಂದೇಶ್ವರ್ ಪ್ರಸಾದ್ ನಾರಾಯಣ್ ಸಿಂಗ್  ,ಇವರು ಭಾರತದಿಂದ [[ನೇಪಾಳ]]ಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೊದಲನೆಯ ರಾಯಭಾರಿ ಹಾಗು ಅನಂತರ  ಜಪಾನ್ ನ ರಾಯಭಾರಿಯಾದರು(1958 ರಿಂದ). ಅಲ್ಲದೇ 1953 ರಲ್ಲಿ  [[ಪಂಜಾಬ್]] ನ ಎರಡನೆಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಾದರು ಹಾಗು ತರುವಾಯ 1980 ರಿಂದ 1985 ರವರೆಗೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಾದರು.&lt;ref name=&quot;upgovernor&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://upgovernor.gov.in/singhbio.htm
 | title = Shri. Chandeshwar Prasad Narayan Singh
 | work = [[Raj Bhavan (Uttar Pradesh)]] web site
 | publisher = [[Raj Bhavan (Uttar Pradesh)]]
 | date = 
 | accessdate = 2008-08-19
 | archive-date = 2009-01-05
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105065047/http://upgovernor.gov.in/singhbio.htm
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;
*ದಿವಂಗತ Dr. ಜಗದೀಶ್ ಶಾಹು RMLS ಕಾಲೇಜಿನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
*ರಾಮೇಶ್ವರ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹ್, ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿದ್ದು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.
*Dr.ಶ್ಯಾಮನಂದನ್  ಸಹಾಯ್, ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಯ ಮೊದಲನೆಯ V.C. ಆಗಿದ್ದರು.  B.R.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಬಿಹಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಒಂದು ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಶ್ಯಾಮನಂದನ್ ಸಹಾಯ್ ಕಾಲೇಜು ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ.
* ಶಿಕ್ಷಣ ಉಪೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್  ಶ್ರೀವಾತ್ಸವ್,  ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ  ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ. ಶ್ರೀವಾತ್ಸವ್ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಗೈದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರಿಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.  ಅವರು ಬಿಹಾರ ಸ್ಕೂಲ್ ಸರ್ವೀಸ್ ಕಮಿಷನ್ ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಚಂದ್ವಾರದ ಮಾರ್ವಾರಿ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರಾಗಿದ್ದರು.
* Dr. ಶಬೀರ್ ಅಹಮದ್, ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೋಕೋಪಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ ಬಟ್ಲರ್ ರಸ್ತೆಯ ಭಾಗದಿಂದ ಬಂದವರು.
*ಸಾಹಬ್ ಶಬೀರ್ ,ಇವರು  Dr. ಶಬೀರ್ ರವರ ಮಗನಾಗಿದ್ದು, ಅಲಿಗಢ್ ಮುಸ್ಲೀಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೇ  ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸರ ನಿಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
*ರಾಯ್ ಬಹದೂರ್ ತುಂಕಿ ಸಹ್, ಅವರ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು.
*Mr.K.P.ಠಾಕೂರ್,ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪುಸ್ತಕ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದು, ಬಿಹಾರ ಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗಿರುವ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}
ವಾಟ್ ಅಬೌಟ್ ಮೌಲಾನ ಶಫಿ ದೌಡಿ ,ಮಗ್ಫುರ್  ಅಹ್ಮದ್ ಇಜಾಸಿ, ನವಾಬ್  ಸೈದ್ ಮೊಹಮದ್ ತಾಕಿ ಖಾನ್ ಇತ್ಯಾದಿ.
ಪ್ರಭಾಶ್ ಪ್ರವೀಣ್

ಆಚಾರ್ಯ ಜಾನಕಿ ವಲ್ಲಬ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ - ಆಧುನಿಕ ಯುಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿ
ಶ್ರೀಧರ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್ - ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವಕ....

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
* [http://jaibihar.com/index.php?s=muzaffarpur ಲೇಟೆಸ್ಟ್ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ನ್ಯೂಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527081538/http://jaibihar.com/index.php?s=Muzaffarpur |date=2010-05-27 }}
* [http://muzaffarpur.nic.in ಅಫೀಷಿಯಲ್ ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ಆಫ್ ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್]
* [http://www.mitmuzaffarpur.org ಮುಜಫರ್ ಪುರ್  ಇನ್ ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]
** [http://muzaffarpur.nic.in ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್]
* ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಪೇಜ್ ಆನ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ

{{Tirhut Division}}

=

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಬಿಹಾರ ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರ]]
[[ವರ್ಗ:ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಿಥಿಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮುಜಫರ್ ಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]</text>
      <sha1>tgydz3lyl1jr8un13oshg6no3ngyhwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Further</title>
    <ns>10</ns>
    <id>25770</id>
    <revision>
      <id>1378041</id>
      <parentid>997764</parentid>
      <timestamp>2026-02-07T17:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Trialpears</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>[[Wikipedia:Templates for discussion/Log/2026 January 25#Template:Category more]] closed as merge ([[WP:XFDC#4.0.16-beta|XFDcloser]])</comment>
      <origin>1378041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="oov28nh5acb5in6iw58kqngmr3y4gp3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;#invoke: Unsubst||$B=
{{#invoke:labelled list hatnote|labelledList|Further information{{#if:{{{topic|}}}|&amp;#32;on {{{topic|}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oov28nh5acb5in6iw58kqngmr3y4gp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378042</id>
      <parentid>1378041</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Further]]</comment>
      <origin>1378041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="oov28nh5acb5in6iw58kqngmr3y4gp3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;#invoke: Unsubst||$B=
{{#invoke:labelled list hatnote|labelledList|Further information{{#if:{{{topic|}}}|&amp;#32;on {{{topic|}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oov28nh5acb5in6iw58kqngmr3y4gp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಾಕಸಕೊಪ್ಪ ಜಲಾಶಯ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25798</id>
    <revision>
      <id>1378081</id>
      <parentid>1361235</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="926" sha1="1oc9xa4o4s4a2h9jx2gnlut06es6i5o" xml:space="preserve">ರಾಕಸಕೊಪ್ಪ-ಜಲಾಶಯ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://belagavisuddi.com/rakkasakoppa-dam-belagavi/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2017-07-13 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927013523/https://belagavisuddi.com/rakkasakoppa-dam-belagavi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಬೆಳಗಾವಿಯಿಂದ ೧೫ ಕೀ.ಮಿ ದೂರದ ರಾಕಸಕೊಪ್ಪ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ರಕ್ಕಸಕ್ಕಪ್ಪ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಪೂರ್ಣ ಜಲಾಶಯದ ಮಟ್ಟವು 2475 ಅಡಿ ಆಗಿದೆ. 
[[ಚಿತ್ರ:Rakkasakoppa_dam.jpg|200px|right]]
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}
{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲಾಶಯಗಳು}}

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಜಲಾಶಯಗಳು]]</text>
      <sha1>1oc9xa4o4s4a2h9jx2gnlut06es6i5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಲೀಡ್ಸ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28002</id>
    <revision>
      <id>1378088</id>
      <parentid>1373069</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214962" sha1="52u44s1bm5merqhfiv8mwexe7q787kt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
|name = ಲೀಡ್ಸ್
|official_name = ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ
|other_name =
|native_name = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
|settlement_type = ನಗರ
|motto = &quot;Pro rege et lege&quot; &lt;small&gt;''&quot;For king and the law&quot;''&lt;/small&gt;
&lt;!-- images and maps -----------&gt;
|image_skyline = Leedstownhall2.jpg &lt;!-- NB &quot;Despite the name it can be any image that an editor wishes&quot; from template documentation - ie need not be a skyline. --&gt;
|imagesize =
|image_alt = An impressive free-standing stone-built civic building on a sloping site with steps up to a colonnade.  Above the parapet is a square clock-tower, also colonnaded, with an elongated lead-covered dome with concave sides and a cupola on top.
|image_caption =  [[Leeds Town Hall]]
|image_flag =
|flag_size =
|image_seal =
|seal_size =
|image_shield =
|shield_link =
|shield_size =
|image_blank_emblem     =Leedscitycouncil.png
|blank_emblem_type      =Coat of arms
|blank_emblem_size      =
|blank_emblem_alt  = A shield, with three white stars on a black background at the top and, below, a suspended fleece on a light-blue background. Above the shield is a helmet with leaves above and behind and a small owl on top. To the left and right are two large owls wearing golden ducal coronets. They are perched on a scroll below the shield which reads &quot;PRO LEGE ET REGE&quot;.
|blank_emblem_link      = Coat of arms of Leeds
|image_map = EnglandLeeds.png
|mapsize = 200 * 247
|map_alt= A map of England coloured pink showing the administrative subdivisions of the country. The Leeds metropolitan borough area is coloured red.
|map_caption = Leeds shown within England
|image_map1 =
|mapsize1 =
|map_caption1 = [[The Headrow]]
|image_dot_map =
|dot_mapsize =
|dot_map_caption =
|dot_x = |dot_y =
|pushpin_map = &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption =
|pushpin_mapsize =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|coordinates_region = GB
|subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]]
|subdivision_name =  United Kingdom
|subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]]
|subdivision_name1 = [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]]
|subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
|subdivision_name2 = [[Yorkshire and the Humber]]
|subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]]
|subdivision_name3 = [[West Yorkshire]]
|subdivision_type4 = Admin HQ
|subdivision_name4 = [[Leeds city centre]]
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes =
|government_type =[[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]]
|leader_title =Governing&amp;nbsp;body
|leader_name =[[Leeds City Council]]
|leader_title1 = [[Lord Mayor]]
|leader_name1 = Cllr James McKenna ([[Labour Party (UK)|L]])
|leader_title2           = Leader of the Council
|leader_name2            = Cllr Keith Wakefield ([[Labour Party (UK)|L]])
|leader_title3 = Chief Executive
|leader_name3 = Paul Rogerson
|leader_title4 = [[MPs elected in the UK general election, 2010|MPs]]:
|leader_name4 = [[Stuart Andrew]] ([[Conservative Party (UK)|C]])&lt;br /&gt;
[[Ed Balls]] (L)&lt;br /&gt;
[[Hilary Benn]] (L)&lt;br /&gt;
[[Fabian Hamilton]] (L)&lt;br /&gt;
[[George Mudie]] (L)&lt;br /&gt;
[[Greg Mulholland]] ([[Liberal Democrats|LD]])&lt;br /&gt;
[[Rachel Reeves]] (L)&lt;br /&gt;
[[Alec Shelbrooke]] (C)
|established_title = Borough Charter
|established_date = 1207
|established_title1 = Town Charter
|established_date1 = 1626
|established_title2 = City status
|established_date2 = 1893
|established_title3 = City of Leeds Met. District created
|established_date3 = 1974
&lt;!-- Area ---------------------&gt;
|area_magnitude =
|unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
|area_footnotes =
|area_total_km2 = 551.72&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
|area_water_km2 =
|area_total_sq_mi =213
|area_land_sq_mi =
|area_water_sq_mi =
|area_water_percent =
|area_urban_km2 =
|area_urban_sq_mi =
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi =
|area_blank1_title =
|area_blank1_km2 =
|area_blank1_sq_mi =
&lt;!-- Population -----------------------&gt;
|population_as_of = {{English statistics year}}
|population_footnotes =
|population_note =
|population_total = {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS = 00DA}}]])
|population_density_km2 = 1380
|population_density_sq_mi =3574
|population_metro =
|population_density_metro_km2 =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban =
|population_density_urban_km2 =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title =
|population_blank1 =
|population_density_blank1_title =
|population_density_blank1_km2 =
|population_density_blank1_sq_mi =
|population_blank2_title = Ethnicity &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2001 census)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&amp;b=276810&amp;c=leeds&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1206488787312&amp;enc=1 | author=National Statistics: Neighbourhood Statistics | title=Leeds (Local Authority): Key Figures for People and Society: Population and Migration | accessdate=2008-03-25 | archive-date=2011-06-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110613055504/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=3&amp;b=276810&amp;c=leeds&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1206488787312&amp;enc=1 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_blank2 = 89.1% White&lt;br /&gt;5.4% Asian or Asian British&lt;br /&gt;2.0% Black or Black British&lt;br /&gt;1.7% Mixed Race&lt;br /&gt;1.8% Chinese and other
|population_density_blank2_km2 =
|population_density_blank2_sq_mi =
|population_demonym = [[Loiner]]/[http://en.wiktionary.org/wiki/Leodensian Leodensian]
&lt;!-- General information ---------------&gt;
|timezone = [[Greenwich Mean Time]]
|utc_offset = +0
|timezone_DST = [[British Summer Time]]
|utc_offset_DST = +1
|latd = 53 |latm = 47 |lats = 59 |latNS = N
|longd = 1 |longm = 32 |longs = 57 |longEW = W
|elevation_footnotes =
|elevation_max_footnotes=&lt;ref&gt;Max at SE140445 Hawksworth Moor in extreme west of city&lt;/ref&gt;
|elevation_min_footnotes=&lt;ref&gt;Min at points where city boundary crosses Rivers Aire and Wharfe in extreme east.&lt;/ref&gt;
|elevation_max_m = 340
|elevation_min_m = 10
|elevation_m =
|elevation_ft =
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type = Postcode
|postal_code = [[LS postcode area|LS]],part of [[WF postcode area|WF]] and also part of [[BD postcode area|BD]].
|area_code = 0113 (urban core)&lt;br /&gt;
01924 (Wakefield nos)&lt;br /&gt;01937 (Wetherby/ Boston&amp;nbsp;Spa)&lt;br /&gt;01943 (Guiseley/ Otley)&lt;br /&gt;01977 (Pontefract nos)
|blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]]
|blank_info = GB-LDS
|blank1_name =  [[ONS coding system|ONS code]]
|blank1_info = 00DA
|blank2_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS 3]]
|blank2_info = UKE42
|blank3_name = [[British national grid reference system|OS grid reference]]
|blank3_info = {{gbmappingsmall|SE296338}}
|blank4_name=[[European Parliament|Euro. Parlt. Const.]]
|blank4_info=[[Yorkshire and the Humber (European Parliament constituency)|Yorkshire &amp; the Humber]]
|website = [http://www.leeds.gov.uk/ www.leeds.gov.uk]
|footnotes =
}}
{{Coord|53 |47 |59 |N| 1 |32 |57 |W | display=title}}

'''ಲೀಡ್ಸ್'''  ({{Pron-en|ˈliːdz|en-uk-Leeds.ogg}}) ಎಂಬುದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ನ ಒಂದು ನಗರ ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|title=About Leeds|publisher=Leeds City Council|accessdate=2009-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090703225711/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|archivedate=2009-07-03|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 2001ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನಗರ ವಿಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 443,247,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;Pos=2&amp;ColRank=1&amp;Rank=240|author=National Statistics|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|accessdate=2008-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224093937/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;Pos=2&amp;ColRank=1&amp;Rank=240|archivedate=2008-12-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} ({{English statistics year}}).&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=15106 ಆಫೀಸ್ ಫಾರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್] ಪ್ರಕಾರ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಮಧ್ಯ-{{English statistics year}} ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಂದಾಜು {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}}. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವಂಟೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ನಂತರ ಕೆಳಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ.&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.planetware.com/ england/ leeds -eng-wy-lee.htm |title= Leeds Tourism |publisher=Planet Ware Travel Guide |date= |accessdate=2009-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshirepost. co.uk/businessnews/ Leeds-stakes-its-claim-to.1864465.jp |title=Leeds stakes it claim to financial hub |publisher=www.yorkshirepost.co.uk |date= |accessdate=2009-02-01 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http: // www.bookinghome.com/en/United_Kingdom/England/Leeds-Hotels.html |title= About Leeds |publisher=www.bookinghime.com |date= |accessdate=2009-02-01}}&lt;/ref&gt; ಇದು  2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು,&lt;ref&gt;{{Cite web|author=National Statistics|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|title=Focus on people and migration: chapter 3 The UK's major urban areas|page=47|year=2005|accessdate=2007-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804232006/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|archivedate=2011-08-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ, ಲೀಡ್ಸ್‌ ನಗರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 2.9 ಮಿಲಿಯನ್‌ನಷ್ಟಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx |title=Leeds City Region|publisher=leedscityregion.gov.uk |date= |accessdate=2009-01-22|archiveurl =http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120413023829/http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx|archivedate=2012-04-13}}&lt;/ref&gt; [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌]] ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಯುಕೆಯ ವ್ಯಾಪಾರ, ಕಾನೂನು ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Leeds leading the way&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |title=Leeds leading the way |publisher=''Yorkshire Evening Post'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501062758/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www. nomisweb.co.uk/reports /lmp/la/ 2038432031/ report.aspx?town=leeds#tabjobs |title=NOMIS Official Labour Market Statistics |publisher=''NOMIS'' |date= |accessdate=2010-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zurich.co.uk/home /careers/workingforzurich/wherewework/wherewework.htm |title=Zurich UK Financial Services Locations |publisher=''Zurich'' |date= |accessdate=2010-01-25 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517144649/http://zurich.co/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Legal Services |publisher=''Financial Times'' |date= |accessdate=2009-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Legal Review&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |title=Leeds Legal Review |publisher=''Law Gazette'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430144958/http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಆಫ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಶೈರ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಐದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಮೆಟ್ ರಾಜ್ಯವು &quot;ಲಾಯ್ಡಿಸ್&quot; ಎಂಬ ಕಾಡಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದ ಪುರಾವೆಗಳಿಂದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಡಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ''ಲೀಡ್ಸ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಈ ಹೆಅಸರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಜಹಗೀರುದಾರನಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಂತರ ಈಗಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು.

17ನೆಯ ಹಾಗೂ 18ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಉಣ್ಣೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ನಂತರ, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು; ಆಗ ಉಣ್ಣೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಗಸೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಕಬ್ಬಿಣ ಎರಕಗಾರಿಕೆ, ಮುದ್ರಣ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದವು.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=92}}&lt;/ref&gt;

ಐರ್ ನದಿಯ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ ಈ ನಗರವು 16ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ರೈಲ್ವೇ ಹಾಗೂ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಜಾಲಗಳು ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ ಹಾಗೂ ನಗರಗಳು ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಂದ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರ್ಗಗಳು ಇರುವಂತೆ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿರುವುದು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ನಗರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
{{Main|History of Leeds}}

=== ಸ್ಥಳನಾಮ ಅಧ್ಯಯನ ===
''ಲೀಡ್ಸ್''  ಅನ್ನುವ ಹೆಸರನ್ನು, 5ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಮಯದಿಂದ 7ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೂ ಇದ್ದ, ಎಲ್ಮೆಟ್ ರಾಜ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ &quot;ಲೋಯಿಡೀಸ್&quot; ಅನ್ನುವ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Fletcher&quot;&gt;{{Cite book|last=Fletcher|first=J. S.|year=1919|title=The Story of English Towns: Leeds|publisher=Society for Promoting Christian Knowledge|location= London| oclc= 221589888|url=https://archive.org/details/storyoftheenglis027638mbp|accessdate=2009-07-22}}&lt;/ref&gt; ಬಿಡೆ ತಮ್ಮ ''ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಾ ಎಕ್ಲೀಸಿಯಾಸ್ಟಿಕ'' ದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ನಾರ್ಥಂಬ್ರಿಯಾದ ಎಡ್ವಿನ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಆಲ್ಟರ್ ಬದುಕುಳಿದ ಬಗೆಗಿನ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆಂದರೆ, ಇದು &quot;...regione quae vocatur Loidis&quot; ನಲ್ಲಿದೆ, ಈ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಲೋಯಿಡೀಸ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ನಿವಾಸಿಗರನ್ನು ''ಲೋಯಿನೆರ್''  ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಒಂದು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಾಂತದ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;loiner&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/content /articles/2005/01/06/ voices2005 _loiner_feature.shtml |title=Loiners of the world unite! | publisher=BBC | date=2005-08-22 | accessdate=2009-09-27}}&lt;/ref&gt;

=== ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ===
[[ಚಿತ್ರ:Leeds Corn Exchange.jpg|thumb|left|1864ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಧಾನ್ಯ ವಿನಿಮಯ.]]
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಮಧ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಗಿಂತಲೂ ಮೊದಲು, ಇದು ಉಣ್ಣೆ-ಬಟ್ಟೆ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಸುಸಂಘಟಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು; ಲೀಡ್ಸ್ ವೈಟ್ ಕ್ಲಾತ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಬ್ರಾಡ್‌ಕ್ಲಾತ್ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;cloth&quot;&gt;{{Cite journal| title=Houses as Museums: The Case of the Yorkshire Wool Textile Industry | journal=Transactions of the RHS Royal Historical Society | author=S.A. Caunce | pages=329–343 | year=2003 | volume=13 | publisher= Royal Historical Society| ref=harv}}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ 1770ರಲ್ಲಿನ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಫ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=57}}&lt;/ref&gt; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಜವಳಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು, 1699ರಲ್ಲಿ ಏರ್ ಆಂಡ್ ಕಾಲ್ಡರ್ ನೇವಿಗೇಷನ್ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು 1816ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಲಿವೆರ್‌ಫೂಲ್ ಕೆನಾಲ್‌ ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದ್ದವು.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=143}}&lt;/ref&gt; 1834ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಲ್ಬೆ ರೈಲುಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಸುತ್ತಲೂ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಸಂಪರ್ಕಹೊಂದಲು ಮತ್ತು ಇದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸಹಾಯವಾಯಿತು.

[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್|ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]ದೊಂದಿಗಿನ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಲಿವೆರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಹಲ್ ಬಂದರುಗಳು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ.&lt;ref name=&quot;transport_geo&quot;&gt;{{Cite journal| title=Britain's national railway network: fit for purpose in the 21st century? | author=Russ Haywood | volume=15 | issue=3 | year=2007 | pages=198–216 |journal=Journal of Transport Geography | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.jtrangeo.2006.02.015| ref=harv }}&lt;/ref&gt; ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಲೀಡ್ಸ್ 1864ರಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಸುಮಾರು 1790ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಷಲ್‌ನ ಮಿಲ್ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 144&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=144}}&lt;/ref&gt; ಆರಂಭದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಗಳೆಂದರೆ, ಉಣ್ಣೆ ಸಂಸ್ಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಕ್ಸ್ ಮಿಲ್‌ಗಳು; 1914ರ ವೇಳೆಗೆ ಮುದ್ರೀಕರಣ, ಯಂತ್ರವಿಜ್ಞಾನ, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=155}}&lt;/ref&gt;

[[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕ ಸಮವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಸಾಮಗ್ರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿನ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದಾಗ್ಯೂ, 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು, ಅಗ್ಗದ ವಿದೇಶಿ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗದ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;suit_leeds&quot;&gt;{{Cite book| title= Well suited: a history of the Leeds clothing industry, 1850–1990 | author=Katrina Honeyman | year=2000 | publisher=Oxford University Press | isbn= 0199202370}}&lt;/ref&gt;

ನಗರವನ್ನು ’24 ಗಂಟೆಯ ಯುರೋಪ್‌ ನಗರ’ ಮತ್ತು ’ಉತ್ತರದ ರಾಜದಾನಿ’ ನಗರವನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಾಡಳಿತದಿಂದ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;&gt;{{Cite journal|title=Re-imaging a post-industrial city| author=Tony Harcup | year=2000 | journal=[[City (journal)|City]] | volume=4 | publisher=Carfax | issue=2|ref=harv}}&lt;/ref&gt; ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮದ ನಂತರದ ಕಾಲದ ಅವನತಿಯಿಂದ, ಆಧುನಿಕ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮೂಲಭೂತಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ದೂರವಾಣಿ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಇದನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;/&gt; ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು &lt;ref name=&quot;legal&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Legal services: Law firms have solid local roots and global ambitions |publisher=Financial Times |date=2008-03-11 |accessdate=2009-09-26}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪತ್ತು ಐಶಾರಾಮಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;retail&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leedsliveitloveit.com/retail | title=Sectors: Retail | author=Leeds, Live it, Love it | publisher=Marketing Leeds | accessdate=2009-09-26 | archive-date=2013-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131103103458/http://www.leedsliveitloveit.com/retail | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ===
{{Main|History of local government in Yorkshire}}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:85%;margin-left:10px&quot;
|+&lt;td&gt;'''ಲೀಡ್ಸ್ (ಪಾರಿಷ್‌) ಜನಸಂಖ್ಯೆ''' &lt;/td&gt;
|-
! align=&quot;center&quot;| 1881
|  align=&quot;center&quot;| 160,109
|-
! align=&quot;center&quot;| 1891
|  align=&quot;center&quot;| 177,523
|-
! align=&quot;center&quot;| 1901
|  align=&quot;center&quot;| 177,920
|-
! align=&quot;center&quot;| 1911
|  align=&quot;center&quot;| 259,394
|-
! align=&quot;center&quot;| 1921
|  align=&quot;center&quot;| 269,665
|-
! align=&quot;center&quot;| 1931
|  align=&quot;center&quot;| 482,809
|-
! align=&quot;center&quot;| 1941
|  align=&quot;center&quot;| ಯುದ್ಧ
|-
! align=&quot;center&quot;| 1951
|  align=&quot;center&quot;| 505,219
|-
! align=&quot;center&quot;| 1961
|  align=&quot;center&quot;| 510,676
|-
|  style=&quot;font-size:smaller&quot; colspan=&quot;2&quot;|# ಯುದ್ಧ ಕಾರಣ ಜನಗಣತೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿಲ್ಲ
|-
|  style=&quot;font-size:smaller&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|ಮೂಲ: UK ಜನಗಣತಿ&lt;ref name=&quot;population_parish&quot;&gt;{{ cite vob | name=Leeds parish | population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_page.jsp?data_theme=T_POP&amp;data_cube=N_TOT_POP&amp;u_id=10443337&amp;c_id=10001043&amp;add=N | accessdate=2009-09-25}}&lt;/ref&gt;
|}
ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾರಿಷ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜಹಗೀರು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿನ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್‌ನ ಸ್ಕೈರಾಕ್ ವಪೆನ್‌ಟೇಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಸೆಂಟ್ ಪೀಟರ್‌‌'' ಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;vision_parish&quot;&gt;{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 | name=Leeds parish | accessdate=2009-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814071837/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |date=2011-08-14 }} {{Cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814071837/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪೌರಸಭಾ ನಗರವನ್ನು 1207ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆಗ ಜಹಗೀರುನ ಅಧಿಪತಿಯಾದ  ಮೌರೀಸ್ ಪೇನೆಲ್, ಜಹಗೀರು ಒಳಗಿನ ನದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ, ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸನ್ನದಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅದೇ ಈಗ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.

ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಿವಾಸಿಗರು ಸನ್ನದಿನ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಚಾರ್ಲೆಸ್ Iಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, 1626ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸಾ ಸನ್ನದು, ಎಲ್ಲಾ ಹನ್ನೊಂದು ನಗರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾರಿಷ್‌‌ನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪೌರ ಪಟ್ಟಣವನ್ನಾಗಿ ಏಕೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಸನ್ನದನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಗ್ಗೇಟ್ (ಸೇತುವೆ ಮಾರ್ಗ)ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಕಲ್ಲುಹಾಸಿ ಹಾದಿ ಮಾಡಲು, ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಸುಧಾರಿತ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು 1755ರಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿಸಲಾಯಿತು; ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು 1790ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_ 676159084&amp;topic =2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | title=Briggate: Improvement Acts | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | accessdate=2009-09-27 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ನಗರ ಪುರಸಭೆಯನ್ನು, ಪೌರಸಭಾ ಆಡಳಿತ ಕಾಯಿದೆ 1835ರ ಪ್ರಕಾರ ಮರು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕಾವಲುದಳ (ಪೋಲೀಸುದಳ)ವನ್ನು 1836ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1858ರಲ್ಲಿ ನಗರ ಸಭೆಯು ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್‌ನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. 1866ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್, ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಪಾರಿಷ್ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದವು. 1889ರಲ್ಲಿ ನಗರವು ಕಂಪಣ(ಪ್ರಾಂತ್ಯ) ನಗರವಾಗಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು 1893ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.  1904ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್, ನಗರದ ಒಳಗಿನ ಬೀಸ್ಟನ್, ಚಾಪೆಲ್ ಅಲೆರ್ಟನ್, ಫಾರ್ನ್‌ಲೆ, ಹೆಡಿಂಗ್ಲೆ ಕಮ್ ಬರ್ಲೆ ಮತ್ತು ಪೊಟೆರ್ನೆವ್‌ಟನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಲೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರವು, 1911ರಲ್ಲಿನ {{convert|21593|acres|km2}} ರಿಂದ 1961ರಲ್ಲಿನ {{convert|40612|acres|km2}} ವರೆಗೂ ಬೆಳೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ, ಮಹತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಂತೀಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅರಂಭಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;vision_cb&quot;&gt;{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 | map=http://www.visionofbritain.org.uk/boundary_map_page.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 | name=Leeds MB/CB | accessdate=2009-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213031954/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 |date=2012-02-13 }} {{Cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2012-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213031954/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1912ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರವು ಲೀಡ್ಸ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ವಿಲೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡವು, ಇದು ರೌಂದಯ್ ಮತ್ತು ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಪಾರಿಷ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಹಾಗು ವೆದರ್‌ಬೈ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾದ ಷಡ್‌ವೆಲ್ ಸಹ ಸೇರಿತ್ತು. 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1925ರಂದು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಪಾರಿಷ್‌ನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಗರದ ವಿಲೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;vision_parish&quot;/&gt;

ಪ್ರಾಂತೀಯ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 1974ರಂದು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮಾರ್ಲೆ ಮತ್ತು ಪಡ್ಸೆನ ಪೌರಸಭಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದೊಂದಿಗೆ; ಏರ್‌ಬೊರೊ, ಹಾರ್ಸ್‌ಫೋರ್ತ್, ಓಟ್ಲೆ, ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್ ಮತ್ತು ರೋತ್‌ವೆಲ್‌ನ ಪಟ್ಟಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ; ಮತ್ತು ಟಡ್‌ಕಾಸ್ಟರ್, ವೆಥೆರ್ಬಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಫೆಡಲೆಗಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=459}}&lt;/ref&gt; ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೊಸಾ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸ ಲಾಯಿತು; ಇದು ಪೌರಸಭೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸರಕಾರದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ರಾಂತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದಿಂದ ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಅದಾಗ್ಯೂ, 1986ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂತ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫೋರ್ಟ್ ಅಥಾರಿಟಿಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ, ಇದರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಸಹ ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವೇ ಪಡೆಯಿತು. 1988ರಿಂದ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪುನರುತ್ಪಾದನೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನಗರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಯೋಜನಾ ಸಂದಾಯದ ಹೊರಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;leeds_dc&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www. communities.gov.uk/archived/general-content/citiesandregions/impacturban/ |title=Impact of Urban Development Corporations in Leeds, Bristol &amp; Central Manchester |date=18 November 1998 |publisher=[[Department of the Environment, Transport and the Regions]] |accessdate=2009-09-25 |archive-date=2004-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209135553/http://www./ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1995ರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಉದ್ರೇಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಾಗ, ಯೋಜನಾ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಾಯಿತು.

=== ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ  ಉಪನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ===
[[ಚಿತ್ರ:Leeds 1866 by J Bartholemew edited.jpg|thumb|alt=This map shows central Leeds and (clockwise from top left) the developing suburbs of Hyde Park, Woodhouse, Sheepscar, New Leeds, Cross Green, Hunslet, Holbeck, Wortley, Armley and Burley.|1866ರ ಲೀಡ್ಸ್ ನಕ್ಷೆ]]
[[ಚಿತ್ರ:Quarry Hill Flats1.jpg|thumb|alt=A black-and-white photograph of part of a monumental seven-storey curved-fronted block of flats made of poured and pre-cast concrete with a prominent two-storey semicircular entrance arch. In the foreground is a pedestrian crossing with a Belisha Beacon. |ಕ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್]]
1801ರಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ  ಶೇಕಡಾ, 42% ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಗರದಿಂದ  ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಬೋರೋದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.  1832 ಮತ್ತು 1849 ರಲ್ಲಿ ಕಾಲೆರಾ ರೋಗ  ಉಂಟಾದುದರಿಂದ  ಬೋರೋ ಸರ್ಕಾರವು ಒಳಚರಂಡಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು  ನೀರು ಪೂರೈಕೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿತು. ನೀರನ್ನು  ಮೂಲತಃ  ವಾರ್ಫೇ ನದಿಯಿಂದ  ಪಂಪಿನ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ  ಅದು 1860 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ  ಬಳಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗುವ  ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ  1867 ರ ನೀರಿನ ಕಾಮಗಾರಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ,  ಮೂರು ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ  ಲಿಂಡ್ಲೆವುಡ್, ಸ್ವಿನ್ಸ್ಟಿ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;ಹಾಲ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಹನ್ಸ್ ಲೆಟ್ ನಲ್ಲಿ  1801 ರಿಂದ 1851 ರವರೆಗೆ ನಿವೇಶನಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಆದರೆ  ಈ ಟೌನ್ ಶಿಪ್ ಗಳು ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ವಸತಿಗೆ ಜನರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಯಿತು.&lt;ref&gt;ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು  ನಂತರದಲ್ಲಿ  ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ  ಲೇಬರ್‌ರ ವಾಸಸ್ಥಳದ  ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೋಸ್ಕರ  ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ   ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

1866 ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯು, ಏಕಮಾತ್ರ ಮಾಳಿಗೆಯಿರುವ. ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ, ಸೀಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ  ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ  ಲೇಬರ್ ವರ್ಗದವರ ವಸತಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ತರುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;discover_ house&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | title=The Working Classes: Housing | accessdate=2009-09-26 | archive-date=2011-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111128161204/http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1858 ರಲ್ಲಿ  ಹನ್ಸ್ ಲೆಟ್‌ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ  ಹಾಲ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ  ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 98&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=98}}&lt;/ref&gt;

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಹನ್ಸ್ಲೆಟ್, ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮತ್ತು ವರ್ಟ್ಲೇಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವೃದ್ಧಿಯು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಯಾವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತೋ, ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದವರು ಈ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳ ಸಮೂಹ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ತರದ ನಗರಗಳಾದ ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ, ಪಾಟರ್ನ್ಯೂಟನ್ ಮತ್ತು ಚಾಪೆಲ್ ಅಲ್ಲರ್ಟನ್ಗೆ ಹೋದರು. ಇದು 1851 ರಿಂದ 1861ವರೆಗೆ ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಮತ್ತು ಬರ್ಲೇಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೇಕಡಾ 50% ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.  ಈ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ  ಈ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ  ಪಲಾಯನದಿಂದ  ರೌಂಧೇಯ್ ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡೆಲ್‌ನ ಬೋರೋದ ಹೊರವಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 98&quot;/&gt;   ವಿದ್ಯುಚ್ಛಾಲಿತ  ಟ್ರಾಮ್ವೇಯ  ಅಳವಡಿಕೆಯ ನಂತರ  ಇದು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಮತ್ತು ಪಾಟರ್ನ್ಯೂಟನ್ ನಗರದ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿತಲ್ಲದೇ  ಬೋರೋದ ಹೊರವಲಯದಿಂದ ರೌಂಧೇವರೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಕಾರ್ಯ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.&lt;ref&gt;

1870 ರಲ್ಲಿ  ಅಲ್ಲಿನ ನಗರಸಭೆ  ಎರಡು  ಖಾಸಗಿ ಅನಿಲ ಪೂರೈಕೆ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಈ ಹೊಸ ನಗರಸಭೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು  ಬೀದಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನೆಮನೆಗಳಿಗೆ ಅಗ್ಗದ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ  ಅನಿಲವನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.   1880 ರ ಆರಂಭದಿಂದ  ಮನೆ ಮನೆಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಒದಗಿಸುವ ಯಾರ್ಕ್ಷೈರ್ ಕಂಪನಿಯು ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರಕ್ಕೆ  ವಿದ್ಯುತನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು ನಂತರ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಲೀಡ್ಸ್  ನಗರ ಸಭೆಯು ಖರೀದಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅದರ ಸೇವೆ ನಗರಕ್ಕೂ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.&lt;ref&gt;

ಕೊಳಚೆ  ನಿರ್ಮೂಲನೆ  ಮತ್ತು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಅಂತರ್ ಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ  ಆರಂಭಗೊಂಡಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಕ್ರಾಸ್ ಗೇಟ್ಸ್, ಮಿಡ್ಲ್ಟನ್, ಗಿಪ್ಟನ್, ಬೆಲ್ಲೆ ಐಲೇ ಮತ್ತು ಹಾಲ್ಟನ್ ಮೂರ್ನಂತಹ 24  ಎಸ್ಟೇಟ್ಗಳಲ್ಲಿ  ಕೌನ್ಸಿಲ್ (ನಗರಸಭೆ)ನಿಂದ 18,000 ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸ ಲಾಯಿತು. ಖ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ನ  ಕೊಳಚೆಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಾಟು ಮಾಡಿ  ಆವಿಷ್ಕೃತ ಖ್ವಾರಿ ಹಿಲ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಗಳ ಉಗಮವಾಯಿತು ನಂತರ 1975 ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಕೂಡ ನೆಲಸಮವಾದವು.

ಗ್ಲಿಢೋವ್, ಮೂರ್ಟೌನ್, ಆಲ್ವುಡ್ಲೀ, ರೌಂಧೇಯ್, ಕೋಲ್ಟನ್, ವಿಟ್ಕಿರ್ಕ್, ಓಕ್ವುಡ್, ವೀಟ್ವುಡ್ ಮತ್ತು ಆåಡೆಲ್ನಲ್ಲಿ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ  ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರರಿಂದ  ಇನ್ನೂ 36,000 ಮನೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.  1949 ರ ನಂತರ ಇನ್ನೂ 30,000  ಉಪಗುಣಮಟ್ಟದ ಮನೆಗಳು  ಕೌನ್ಸಿಲ್(ನಗರ ಸಭೆ) ನಿಂದ  ನೆಲಸಮ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವಲ್ಲದೇ,  151  ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ  ಕೌನ್ಸಿಲ್ನ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಗಳನ್ನು ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್, ಆರ್ಮ್ಲೇ ಹೈಟ್ಸ್, ಟಿನ್ಶಿಲ್ ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಕನ್ವುಡ್  ಎಸ್ಟೇಟ್ಗಳಿಗೆ   ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ,  ಲೀಡ್ಸ್  ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ನಗರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ,  ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿನ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು &lt;ref name=&quot;leeds_skyscraper&quot;&gt;{{Cite web| url= http://www. skyscrapernews. com/news.php?ref=565 | publisher= http://www.skyscrapernews.com | work= | title=Light Shines on Leeds Skyscraper Bids | accessdate=2010-05-24 }}&lt;/ref&gt; ಆಕರ್ಷಿಸಲು, ಲೀಡ್ಸ್, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು,&lt;ref name=&quot;leeds_apartments&quot;&gt;{{Cite web | url= http://one-uk.co.uk/index.php?id=52 | publisher= http://www.one-uk.co.uk | work=  | title= City Living Leeds | accessdate= 2010-05-24 | archive-date= 2010-03-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100314122626/http://www.one-uk.co.uk/index.php?id=52 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ಕೇವಲ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಿಂದ ಕಲ್ಲು ಎಸೆದರೆ ಎಟಕುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ  ಐಷಾರಾಮಿ  ಪೆಂಟ್ಹೌಸ್ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ಗಳನ್ನು  ಕೂಡ ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.

== ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Leeds in West Yorkshire.jpg|thumb|right|alt=This map shows the locations of Leeds (coloured pink) and the other four metropolitan boroughs of West Yorkshire (clockwise from Leeds: Wakefield, Kirklees, Calderdale and Bradford). County and borough boundaries are black, urban areas grey, motorways blue with white stripe, rivers and bodies of water light blue. An inset shows a map of Great Britain with the location of West Yorkshire highlighted.|ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಕ್ಷೆ]]
[[ಚಿತ್ರ:River Aire.jpg|thumb|alt=The canalised River Aire flows from the Dark Arches under Leeds's main railway station towards the bottom of the picture. To the left of the river is the lock which links the river with the Leeds and Liverpool Canal. To the right is a riverside walk beneath modern buildings, and in the distance, beyond the railway viaduct and station, are more high-rise modern buildings located on the west side of the city centre.|ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಐರ್ ನದಿ]]
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವಾದ  ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಲಂಡನ್ನ,   {{convert|190|mi|km}}ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು {{Coord|53|47|59|N|1|32|57|W|city}}(53.799°, −1.549°) ಅದರ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗವು ಐರ್ ನದಿ  ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲದೇ ಇದು ಕಡಿದಾದ ಐರ್ ಕಣಿವೆಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು  ಅದು ಪೆನ್ನಿನೆಸ್ನ ಪೂರ್ವದ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ.  ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಇದು  {{convert|206|ft|m|0}} ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಕ್ಕಿದ್ದು, ರಾಜಧಾನಿಯು  ಇಲ್ಕ್ಲೈ ಮೂರ್  ಇಳಿಜಾರು ಪ್ರದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ತುಂಬಾ ದೂರದ  ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆಯಲ್ಲದೇ,  ಐರ್ ನದಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಫೇ ಕ್ರಾಸ್ ಇವುಗಳ  ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ.

ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ಪುಡ್ಸೇ, ಬ್ರಾಮ್ಲೇ, ಹಾರ್ಸ್ಫೋರ್ತ್, ಅಲ್ವುಡ್ಲೇ, ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್, ಮಿಡ್ಲ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಮೋರ್ಲೇವರೆಗೆ  ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www. statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|format=PDF| title=Census 2001:Key Statistics for urban areas in the North; Map 6|authorlink=Office for National Statistics |publisher=statistics.gov.uk|accessdate=2009-09-27|year=2001|author=Office for National Statistics|work=[[United Kingdom Census 2001]]|archiveurl =http://webarchive. nationalarchives.gov.uk/20040724075012/http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|archivedate=2004-07-24}}&lt;/ref&gt;  ಲೀಡ್ಸ್ ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್  ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ  ಅತೀ ಹೆಚ್ದು ಜನಸಂಖ್ಯೆ  ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶದ ಎರಡನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ   (ಡಾನ್ಕಾಸ್ಟರ್ ನಂತರ) ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮೆಟ್ರೋ ಪಾಲಿಟನ್  ರಾಜ್ಯವಾದ ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌ನ ನಂತರದಲ್ಲಿ)ಇದು  ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ  15 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು(24 ಕಿಲೋಮೀಟರ್)ದೂರದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ 13ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು (21 ಕಿಲೋಮೀಟರ್) ದೂರದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗಡಿಭಾಗವು   ವಾರ್ಫೇ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಮೈಲುಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ  ಆದರೆ ಅದು  ನದಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಓಟ್ಲೇ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ 65% ರಷ್ಟು ಭಾಗವು  ಹಸಿರು ವಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಡೇಲ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |title=Leeds – the facts |publisher=Yorkshire Forward Government agency |date= |accessdate=2009-01-22 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216213826/http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮೈಲಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ದೂರದ ಅಂತರವಿದೆ.

ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ ಅತೀ ಆಕರ್ಷಕ ಹಸಿರು ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ನೋಡುಗರಿಗೆ  ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |title=Leeds – The Yorkshire Dales |publisher=Visit Britain (National UK Tourist Agency) |date= |accessdate=2009-01-22 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205043534/http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಮರಳುಗಲ್ಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪದರದ ಮೇಲೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆವರಿಸಿವೆ. ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಭಾಗಗಳು ಮರಳು ಮತ್ತು ಮರಳುಗಲ್ಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದ್ದರೆ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅದು  ಮ್ಯಾಗ್ನಿಷಿಯಂ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪದರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 144&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kendall &amp; Wroot&quot;&gt;{{Cite book|last=Kendall|first=Percy Fry|coauthors=Wroot,Herbert|others=|title=Geology of Yorkshire Part II|publisher=EP Publishing Ltd|location=East  Ardsley, Wakefield|year=1972|pages=672–673|isbn=0 85409 762 7}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿನ  ಭೂಪ್ರದೇಶವು   ಅತೀ ಜನಸಾಂದ್ರ  ನಗರಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;/&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಠ ಭೌಗೋಳಿಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರೆ, ಅದು ವಿವಿಧ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ  ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಎಡೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ, ಅದು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಂತಹ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ನಗರಪ್ರದೇಶ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಗಡಿರೇಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಾಂತಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 456&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=456}}&lt;/ref&gt; 
{{Cquote|Leeds is much more a generalised concept place name in inverted commas, it is the city, but it is also the commuter villages and the region as well.|30px||A History of Modern Leeds|Brian Thompson&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 456&quot;/&gt;}}

ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್  ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ಒಳ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಯನ್ನು(ಇನ್ನರ್ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್) ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು A58 ರಸ್ತೆ, A61 ರಸ್ತೆ, A64 ರಸ್ತೆ, A643 ರಸ್ತೆ   ಮತ್ತು M621 ಎಂಬ ಈ ಭಾಗಗಳ  ವಾಹನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.  ಬ್ರಿಗ್ಗೇಟ್  ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕೇಂದ್ರವು  ಪಾದಾಚಾರಿ ರಸ್ತೆಯಾಯಿತಲ್ಲದೇ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ನ ಕ್ವೀನ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಸ್ತೆಯು ಗ್ಲಾಸ್ ರೂಫ್ನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.  ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್  ಇದೊಂದು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಕ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ.

ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಕೋಡ್ ಪ್ರದೇಶವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ&lt;ref name=&quot;postal_council&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html | accessdate=2009-09-26 | title=Leeds Metropolitan District – Post Codes | publisher=Leeds City Council|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927213159/http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html|archivedate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt; ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ, ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ  ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಟೌನ್ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.&lt;ref name=&quot;mail_guide&quot;&gt;{{Cite book| publisher=Royal Mail Group | author=[[Royal Mail]] | year=2004 | title=Address Management Guide }}&lt;/ref&gt;  ಓಟ್ಲೇ, ವೆದರ್ಬೈ, ಟ್ಯಾಡ್ಕಾಸ್ಟರ್, ಪುಡ್ಸೇ ಮತ್ತು ಇಲ್ಕ್ಲೈ ಇವುಗಳು ಪೋಸ್ಟ್ ಕೋಡ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ  ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪೋಸ್ಟ್ ಟೌನ್ಗಳಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;mail_guide&quot;/&gt;  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಥಳದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ, ಅನೇಕ ಉಪನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಹೊರನಗರಗಳು  ಕೂಡ ಅದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.

== ಹವಾಮಾನ ==
[[ಚಿತ್ರ:Whitkirk-Colton-Sunrinse-Leeds.jpg|thumb|ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಹಿಟ್ಕಿರ್ಕ್/ಕೋಲ್ಟನ್‌ ಮೇಲೆ ಹಿಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯೋದಯ]]
ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೊರತಾಗಿ  ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಏಕರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಐಲ್ ನಲ್ಲಿಯ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ  ಸಾಗರ ಸಂಬಂಧಿ ವಾತಾವರಣದ ವಿಶಿಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ.
ಈ ನಗರದ ವಾತಾವರಣವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರದಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೊಳಪಡುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪೆನ್ನಿನೆಸ್‌ನಿಂದಲೂ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಪಡುತ್ತದೆ. 
ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ  ತಂಪಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಚಳಿಯಿರುತ್ತದೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ  ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ  ಹಿಮ ಬೀಳುವುದರಿಂದಾಗಿ ಅತಿಯಾದ ಚಳಿಯಿರುತ್ತದೆ.  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನರು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗಾದರೂ ಹಿಮಬೀಳುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು.  ಅತಿಯಾದ ಹಿಮ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ  ವರ್ಷವಿಡೀ ಹಗಲುಹೊತ್ತಿನ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.  ಕಡಿಮೆ ಹಗಲಿರುವ ದಿನ ಸೂರ್ಯನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ 8:22 ಗಂಟೆಗೆ  ಉದಯಿಸಿದರೆ, ಅಪರಾಹ್ನ 3:46 ಗಂಟೆಗೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ  ಹಗಲು ಹೊತ್ತು 7 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯವರೆಗಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ.  ಮೋಡ, ಆರ್ದ್ರ ದಿನಗಳು  ಹಗಲಿನ ಹೊತ್ತನ್ನು  ಇನ್ನೂ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು.  ದೀರ್ಘವಾದ ದಿನದಂದು  ಸೂರ್ಯನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ  4:35 ಗಂಟೆಗೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು  ಅಪರಾಹ್ನ 9:41 ಗೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ  ಹಗಲು ಹೊತ್ತು 17 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ  ಇರುವುದಲ್ಲದೇ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಸುಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ.  ವಾತಾವರಣದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದಾಗ,  ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಲ್ಲದೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅತೀ ಬೆಚ್ಚಗಿರುವ ತಿಂಗಳುಗಳೆಂದರೆ, ಜುಲೈ ಮತ್ತು ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳುಗಳು, ಈ ಎರಡೂ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ  ಸರಿಸುಮಾರು 19.9&amp;nbsp;°C (67.8&amp;nbsp;°F), ನಷ್ಟು  ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಅತೀ ತಂಪಾಗಿರುವ ತಿಂಗಳಾದ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು  0.2&amp;nbsp;°C (32.3&amp;nbsp;°F) ರಷ್ಟು   ಪ್ರಮಾಣದ  ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುತ್ತದೆ.  ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನ 30&amp;nbsp;°C (86&amp;nbsp;°F) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗಿದ್ದರೆ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು -5&amp;nbsp;°C ಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. 2003 ಆಗಸ್ಟ್ ಮತ್ತು 2006 ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು  ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ  30&amp;nbsp;°C (86&amp;nbsp;°F) ಈ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮೀರಿತ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ 3 ಡಿಸೆಂಬರ್  2010 ರಂದು ತಾಪಮಾನವು  -15&amp;nbsp;°C (5&amp;nbsp;°F) ನಷ್ಟು ಇಳಿಮುಖವಾಯಿತು  ನಂತರ ಅದು  -5&amp;nbsp;°C (23&amp;nbsp;°F) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏರಲಿಲ್ಲ.

ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ  ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಸರಾಸರಿ 660&amp;nbsp;mm (25.9 ಇಂಚುಗಳು) ಇದ್ದು  ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಒಣ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.ಪೆನ್ನೆನೆಸ್  ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶ,  ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೇ,  ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ   147 ದಿನ  ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತುಂತುರು ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ/ಬೇಸಿಗೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ  ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುರಿಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. 
ಹೀಗಿದ್ದರೂ  ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ  ವೈಪರೀತ್ಯವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. 2007 ರಲ್ಲಿ   ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ  ಐರ್ ನದಿಯು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿದ ಪರಿಣಾಮ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಪ್ರವಾಹ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತ್ತು. 2006 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್  14 ರಂದು   ಈ ಸಿಟಿಯ  ಹೇರ್ಹಿಲ್ಸ್ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಿರುಗಾಳಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಮರಗಿಡಗಳನ್ನು ಬೇರು ಸಮೇತ ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿತ್ತಲ್ಲದೇ, ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಗ್ನಲ್ ವೈಫಲ್ಯಗೊಳ್ಳಲು ಕೂಡ ಕಾರಣವಾಯಿತು.  
{{Weather box
|location = Leeds 2010
|metric first = Yes
|single line = Yes
|location = Leeds
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan high C = 5.8
|Feb high C = 5.9
|Mar high C = 8.7
|Apr high C = 11.3
|May high C = 15.0
|Jun high C = 18.2
|Jul high C = 19.9
|Aug high C = 19.9
|Sep high C = 17.3
|Oct high C = 13.4
|Nov high C = 8.8
|Dec high C = 6.7
|Jan low C = 0.3
|Feb low C = 0.2
|Mar low C = 1.6
|Apr low C = 3.1
|May low C = 5.5
|Jun low C = 8.5
|Jul low C = 10.4
|Aug low C = 10.5
|Sep low C = 8.7
|Oct low C = 6.3
|Nov low C = 2.9
|Dec low C = 1.2
|Jan rain mm = 61
|Feb rain mm = 45
|Mar rain mm = 52
|Apr rain mm = 48
|May rain mm = 54
|Jun rain mm = 54
|Jul rain mm = 51
|Aug rain mm = 65
|Sep rain mm = 57
|Oct rain mm = 55
|Nov rain mm = 57
|Dec rain mm = 61
|Jan rain days = 17.5
|Feb rain days = 14.2
|Mar rain days = 14.8
|Apr rain days = 13.5
|May rain days = 13.7
|Jun rain days = 12.2
|Jul rain days = 11.7
|Aug rain days = 13.2
|Sep rain days = 12.9
|Oct rain days = 15.1
|Nov rain days = 16.5
|Dec rain days = 17.0
|source 1 = &lt;ref name= wtclimate&gt;{{Cite web
| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00039.htm
| url = http://wunderground.com
| title = Leeds average weather data.
| accessdate = 2010-11-14
| publisher = http://worldweather.wmo.int}}&lt;/ref&gt;
|date = February 2011}}

== ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ ==
=== ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size:85%;margin-left:10px&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|'''ಲೀಡ್ಸ್ ಹೋಲಿಕೆ''' 
|-
|  colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| [[ಚಿತ್ರ:Leeds urban subdivision in West Yorkshire urban area.png|250px|center|alt=A map of West Yorkshire showing the Leeds urban subdivision of the West Yorkshire Urban Area coloured green and the rest of the Urban area coloured blue-grey|ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ]]ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಉಪವಿಭಾಗವು&lt;br /&gt; ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಒಳಗೆ ಇದೆ
|-
| 
|  ಲೀಡ್ಸ್&lt;br /&gt;ಯುಎಸ್‌ಡಿ 
|  ಲೀಡ್ಸ್&lt;br /&gt;ಜಿಲ್ಲೆ 
|  ಪಶ್ಚಿಮ&lt;br /&gt;ಯಾರ್ಕ್ಸ್ ಯುಕೆ 
|  ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್
|-
|  ಜನಸಂಖ್ಯೆ
| 443,247
| 715,402
| 1,117,911
| 49,138,831
|-
| ಬಿಳಿ
| 2 / 4
| 91.9%
| [6] ^ [5]
| 90.9%
|-
| ಏಷ್ಯಾದವರು
| [6] ^ [5]
| [6] ^ [5]
| 1.[2]
| 4:1
|-
| ಕಪ್ಪು
| 2.2%
| 1,082
| 1.3%
| 2,715
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;|ಮೂಲ: ಆಫೀಸ್ ಫಾರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್&lt;ref name=&quot;2001ethnicdata&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8283&amp;More=Y |title=KS06 Ethnic Group: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=National Statistics |accessdate=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2001ethnicdataborough&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8296&amp;More=Y |title=KS06 Ethnic group: Key Statistics for urban areas, summary results for local authorities|publisher=National Statistics |accessdate=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;
|}
ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನ 2001ರ ಜನಗಣತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಉಪವಿಭಾಗದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ {{convert|109|km2|sqmi}} ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ&amp;nbsp;443,247; ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯು {{convert|4066|PD/km2|PD/sqmi}}, ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು. ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ 20% ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 62%. ನಗರದ ಉಪವಿಭಾಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 100&amp;nbsp;ರಿಂದ&amp;nbsp;93.1&amp;nbsp;ಮಹಿಳೆ–ಪುರುಷರ ಪ್ರಮಾಣವಿದೆ.&lt;ref name=&quot;urban_pop&quot;&gt;{{Cite web| title = KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas | publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;More=Y |date=2005-02-07 | accessdate = 2009-09-24}}&lt;/ref&gt; 16ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರು, 39.4% ಜನರು ಒಬ್ಬರೇ (ಮದುವೆಯಾಗಿಲ್ಲ) ಇದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ  35.4%ರಷ್ಟು ಜನರು ಒಂದು ಬಾರಿ ಮದುವೆಯಾದವರಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;marital_pop&quot;&gt;{{Cite web|title=KS04 Marital status: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8276&amp;More=Y |date=2005-02-02 | accessdate = 2009-09-24}}&lt;/ref&gt; ನಗರ ಉಪವಿಭಾಗದ 188,890&amp;nbsp;ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ 35% ಏಕ-ವ್ಯಕ್ತಿ, 27.9% ಮದುವೆಯಾದ ಜೋಡಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, 8.8% ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಜೋಡಿಗಳು, ಹಾಗೂ 5.7% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿದೆ&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;/&gt; ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್-ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫೋರ್ಡ್ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ವಲಯವೆಂದು ಯೂರೋಸ್ಟ್ಯಾಟ್ನಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಟ್ರ್ಯಾವೆಲ್ ಟು ವರ್ಕ್ ಏರಿಯಾವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಬ್ರ್ಯಾಡ್ಫೋರ್ಡ್‌ ನಗರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗ, ಕಿರ್ಕ್ಲೀಸ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗ, ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ಉತ್ತರ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗ; ಇದು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು {{convert|751|km2|sqmi}}.

=== ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಜಿಲ್ಲೆ ===
2001ರ ಯುಕೆ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ 715,402.&lt;ref name=&quot;Leeds ethnic group&quot;&gt;{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough ethnic group |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=87 |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061050/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=87 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್‌ನ 301,614 ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, 33.3% ಮದುವೆಯಾದ ಜೋಡಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, 31.6% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಮನೆಗಳು, 9.0% ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಜೋಡಿಗಳು 9.8% ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪೋಷಕರು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಜನಜೀವನ ಇದೆ.&lt;ref name=&quot;household&quot;&gt;{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough household composition (households) |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=165 |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061057/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=165 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ {{PD km2 to sq mi|1967|spell=UK}}&lt;ref name=&quot;household&quot;/&gt; ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿ 100 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 93.5 ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ.

ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ‌ದವರೆಂದು]] ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |title=Leeds Census 2001 |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605072039/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸರಾಸರಿ ಮುಸಲ್ಮಾನರು (ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 3.0%ನಷ್ಟು ) ಇದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; ಲಂಡನ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯಹೂದಿ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ವುಡ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಯಹೂದಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Freedman&quot;&gt;ಎಂ.ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ (1988) &quot;ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಜೆವಿಶ್ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ&quot; ಪುಟಗಳು.&amp;nbsp;161–174 ''ಇದರಲ್ಲಿ''  ಎಲ್. ಎಸ್. ಟೇಟ್ (ಆವೃತ್ತಿ) ''ಆಸ್ಪೆಕ್ಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್''  ಐಎಸ್‌ಬಿಎನ್ 1-871647-38-X&lt;/ref&gt; 2001ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 16.8%ನಷ್ಟು ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು &quot;ಯಾವ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಸೇರಿಲ್ಲ&quot;ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೆ ( 8.1%ನಷ್ಟು &quot;ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವವರು&quot;). ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅಪರಾದಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಇತರೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಂತೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಯೇ ಇದೆ.&lt;ref name=&quot;crime_street&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|title=Crime figures in Leeds|access-date=2011-02-27|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009215103/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crime_stat&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&amp;force=28&amp;cdrp=106&amp;l1=0&amp;l2=0&amp;l3=0&amp;sub=0&amp;v=36|title=Crime Statistics for Leeds Apr 2005 – Mar 2006|publisher=[[Home Office]]|access-date=2011-02-27|archive-date=2008-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606025941/http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&amp;force=28&amp;cdrp=106&amp;l1=0&amp;l2=0&amp;l3=0&amp;sub=0&amp;v=36|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಜುಲೈ 2006ರಲ್ಲಿ, ಥಿಂಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್ ರೀಫಾರ್ಮ್ ವಿವಿಧ ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು  ಪ್ರಮುಖ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಹಾಕಿತು (100,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು). ಇದರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ 11ನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಲಂಡನ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಲಂಡನ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ 23ನೆಯದು).&lt;ref name=&quot;reform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban%20crime%20rankings,%20Reform,%20July%202006.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308195432/http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban+crime+rankings,+Reform,+July+2006.pdf|archivedate=2008-03-08|title=Urban Crime Rankings|date=July 2006}}&lt;/ref&gt; ಕೆಳಗಿರುವ ಟೇಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ 1801ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಣತಿಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳಿಂದ ಸಿಕ್ಕ ಮಾಹಿತಿಯಂತೆ ಆದ ಸರಾಸರಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಇವೆ.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:70%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
! colspan=&quot;22&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%&quot;|1801ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ
|-
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| ವರ್ಷ
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1801
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1811
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1821
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1831
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1841
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1851
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1861
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1871
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1881
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1891
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1901
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1911
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1921
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1931
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1941
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1951
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1961
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1971
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1981
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1991
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 2001
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| ಜನಸಂಖ್ಯೆ
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 94,421
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 108,459
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 137,476
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 183,015
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 222,189
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 249,992
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 311,197
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 372,402
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 433,607
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 503,493
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 552,479
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 606,250
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 625,854
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 646,119
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 668,667
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 692,003
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 715,260
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 739,401
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 696,732
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 716,760
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 715,404
|-
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| % ಬದಲಾವಣೆ
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| –
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| [14] ^ [13]
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +26.75
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| [14] ^ [13]
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| [21] ^ [19]
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +12.51
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +24.48
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +19.67
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 16,978
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 1/12
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 9,393
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 9,393
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 3,973
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 5,581
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 2,715
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| [21] ^ [19]
|-
|  colspan=&quot;22&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%&quot;|&lt;small&gt;ಮೂಲ: ''ವಿಷನ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟನ್'' &lt;ref&gt;[196] ^ [195], 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

== ಸರ್ಕಾರ ==
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು  ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ  ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದ್ದು,   ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ  ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು  ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಈ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಲ್ಲಿ 99 ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿದ್ದು,ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಗರದ ವಾರ್ಡ್ಗಳಿಗೂ ಮೂವರು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿರುತ್ತಾರೆ.  ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯಲ್ಲದೇ ಅವು ಮೇ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ಗುರುವಾರದಂದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳು  ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಗಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.  2004 ರಲ್ಲಿ ಗಡಿಭಾಗಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ  ಎಲ್ಲಾ ಸೀಟುಗಳಿಗಾಗಿ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದಿತ್ತು.  ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಯಾವುದೇ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಲೇಬರ್  ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್  ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳ  ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.  ಪಶ್ಚಿಮ  ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್  ಯಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹೊಂದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಗಿದೆ.  ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನ  ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮತ್ತು ಹಂಬರ್  ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇದು ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ರಹಿತವಾದ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು 31 (ಸಿವಿಲ್ ಪ್ಯಾರಿಶ್) ಪೌರ ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ  ಕೆಳ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು&lt;ref name=&quot;leeds_parish&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|title=Parish and Town Councils|publisher=Leeds City Council|accessdate=2009-04-01|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926212139/http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|archivedate=2011-09-26}}&lt;/ref&gt;, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಸೀಮಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.  ಹಾರ್ಸ್ಫೋರ್ತ್, ಮೋರ್ಲೇ, ಓಟ್ಲೇ  ಮತ್ತು  ವೆದರ್ಬೈ ಯ  ಕೌನ್ಸಿಲ್ಗಳು ನಗರ  ಕೌನ್ಸಿಲ್ಗಳಾಗಿವೆ.  ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ 27 ಪೌರ ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ.

ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಎಂಟು ಎಮ್‌ಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಎಲ್ಮೆಟ್ ಹಾಗೂ ರೋಥ್ವೆಲ್ (ಅಲೆಕ್ ಶೆಲ್‌ಬ್ರೂಕ್,ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಕೇಂದ್ರ (ಹಿಲರಿ ಬೆನ್, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಪೂರ್ವ (ಜಾರ್ಜ್ ಮುಡೀ, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಈಶಾನ್ಯ (ಫೇಬಿಯನ್ ಹೆಮಿಲ್ಟನ್, ಲೇಬರ್); ಲೀಡ್ಸ್ ವಾಯುವ್ಯ (ಗ್ರೆಗ್ ಮುಲ್‌ಹೊಲ್ಲಂಡ್, ಲಿಬ್ ಡೆಮ್); ಲೀಡ್ಸ್ ಪಶ್ಚಿಮ (ರಾಚೆಲ್ ರೀವ್ಸ್, ಲೇಬರ್; ಮೂರ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಔಟ್ವುಡ್ (ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ನಗರ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರ) (ಎಡ್ ಬಾಲ್ಸ್, ಲೇಬರ್); ಹಾಗೂ ಪಡ್ಸೇ (ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ, ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್). ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಹಾಗೂ ದಿ ಹಂಬರ್ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಎರಡು ರಾಜ್ಯನೀತಿ, ಒಂದು ಲೇಬರ್, ಒಂದು ಯುಕೆಐಪಿ, ಒಂದು ಲಿಬರಲ್ ಡೆಮೋಕ್ರಾಟ್ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಿಎನ್‌ಪಿ ಎಮ್‌ಇಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಜೂನ್ 2009ರ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಚುನಾವಣೆಯ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳಂತೆ: ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್ 22.6%, ಲೇಬರ್ 21.4%, ಯುಕೆಐಪಿ 15.9%, ಲಿಬ್ ಡೆಮ್ 13.8%, ಬಿಎನ್‌ಪಿ 10.0%, ಗ್ರೀನ್ 9.4%.&lt;ref name=&quot;euro_election&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/table/2009/jun/09/european-elections-elections-2009|title=Exactly how well did the BNP do where you live?|last=Rogers|first=Simon|date=10 June 2009|work=Guardian: Data Blog|accessdate=2009-07-14 | location=London}}&lt;/ref&gt;

== ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ==
{{Main|Economy of Leeds}}
[[ಚಿತ್ರ:Park Row, Leeds - geograph.org.uk - 511016.jpg|right|thumb|ಹಣಕಾಸು ತ್ರೈಮಾಸಿದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಕ್ ರೋ]]

ಈಗ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉತ್ಪಾದಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯ ಕಾರಣ ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಂದಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ  ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.,  2002ರಲ್ಲಿ   401,000 ನೌಕರರು ಲೀಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನೌಕರಿಗಾಗಿ ಹೆಸರು ನೊಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರಲ್ಲಿ 24.7% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, 23.9% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಜನರು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಹಣಕಾಸು ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಉಳಿದಂತೆ, ಹೊಟೇಲ್ ವಲಯ ಮತ್ತು  ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ  ದೇಶ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಹಣಕಾಸು ರಚನೆಗಿಂತ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು  ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=169}}&lt;/ref&gt; ಈ ಸಿಟಿಯು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ನ ಹೊರಗಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Leeds leading the way&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Legal Review&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Financial Facts and Figures&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsfinancialservices.org.uk/ |title=Leeds Financial Facts and Figures |publisher=''http://www.leedsfinancialservices.org.uk/'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130014241/http://leedsfinancialservices.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fdimagazine1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |title=Northern Star |publisher=''FDI Magazine'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101004224/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Services |publisher=''Financial Times'' |date= |accessdate=2009-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |title=Live the Leeds Lifestyle |publisher=''Legal Week Magazine'' |date= |accessdate=2009-01-25 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429220223/http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮೂರನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾದ  ರೀಟೇಲ್, ಕಾಲ್ ಸೆಂಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಚೇರಿ|ಕಚೇರಿಗಳು]] ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮ  ವಿಭಾಗವು  ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ನಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್   ಇದೊಂದು ಏಕಮಾತ್ರ  ಅಧೀನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದು ನಗರದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದೆ. 2006 ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಜಿ ವಿ ಎ  £16.3 ಪೌಂಡ್ ಬಿಲಿಯನ್&lt;ref&gt;http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090129033453/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/gva1208.pdf&lt;/ref&gt;  ಎಂದು ದಾಖಲು ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ,  ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಪ್ರದೇಶದ   ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿಯು  £46 ಬಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://locateinleeds.com/financial-services |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828080147/http://locateinleeds.com/financial-services |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ರೀಟೇಲ್ನ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರದೇಶವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್  ಮತ್ತು ಹಂಬರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ ಸುಮಾರು 3.2 ಮಿಲಿಯನ್ನಷ್ಟು ಜನರು ಇದರ  ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ/ಕ್ಯಾಚ್ಮೆಂಟ್ ಏರಿಯಾದಲ್ಲಿ&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | title=The City Centre | work=Leeds Economy Handbook | publisher=Leeds City Council | accessdate=2009-09-27 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5lctryDOz?url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | archivedate=2009-11-28 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಒಳಾಂಗಣ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು(ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್) ಇವೆಯಲ್ಲದೇ, ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳೆಂದರೆ, ಮೆರಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಪ್ಲಾಝಾ, ಸೈಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್, ಹೆಡ್ರೋ ಸೆಂಟರ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕ್ವಾರ್ಟರ್, ದಿ ಲೈಟ್  ಮತ್ತು ಕಾರ್ನ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿವೆ. 
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಸಂಘಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಮಹಡಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ  ಸುಮಾರು 1,000 ರೀಟೇಲ್ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ{{convert|2264100|sqft}}.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt;   40,000 ಜನರು ಲೀಡ್ಸ್ ರೀಟೇಲಿಂಗ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೇ, ಶೇಕಡಾ 75% ರಷ್ಟು ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ಗಿಂತ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.  ಇದಲ್ಲದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇತರ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಬಾರೋ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು  ಈ ನಗರವು 1974 ರಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣಗೊಂಡಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=245}}&lt;/ref&gt;

ಕಛೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕೂಡ ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ಒಳಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಲ್ಲದೇ,ಅವುಗಳನ್ನು  ಐರ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು{{convert|11000000|sqft}}  ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt; 
1999 ರಿಂದ 2008 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ £2.5 ಪೌಂಡ್ ಬಿಲಿಯನ್‌ಗಳಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಆಸ್ತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೆಲಸವನ್ನು  ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ £711 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಕಚೇರಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ, £265 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ರೀಟೇಲ್ ಮೂಲಗಳಿಂದ, £389 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಶ್ರಾಂತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ(ಮನರಂಜನೆ) ವ್ಯಯಿಸಿದ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತು £794 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಸತಿಮೂಲಗಳಿಂದ ಆದಾಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.   ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯಿಂದ £26 ಮಿಲಿಯನ್ನಷ್ಟು ಹೊಸ ಆಸ್ತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೆಲಸದಿಂದ  ಆದಾಯ ಗಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ 130,100 ಉದ್ಯೋಗಗಳಿದ್ದು, 31% ಶೇಕಡದಷ್ಟು  ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ನೌಕರಿಗಳು ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. 2007, ರಲ್ಲಿ  47,500 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ  ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ,  42,300 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ  ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು 19,500 ಉದ್ಯೋಗಗಳು ರೀಟೇಲ್ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ 43% ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಹಣಕಾಸು ವಲಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿರುವ 44% ಶೇಕಡದಷ್ಟು ಜನರು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಒಂಭತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಿಗಿಂತಲೂ  ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಲೀಡ್ಸ್ 2009ರಲ್ಲಿ  ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನಿಂದ  ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸಿಗರು  ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ  8ನೇ ನಗರವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Top 20 Most visited English Cities and Towns in 2009 by UK Residents|url=http://www.enjoyengland.com/Images/top%20towns%202009_tcm21-190501.pdf|accessdate=2010-09-07|ref=harv|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt; ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Top 20 Most Popular UK Cities for International Visiteors|url=http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|accessdate=2010-09-07|ref=harv|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}|archive-date=2010-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204022854/http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಭೇಟಿ  ನೀಡಿದ 13ನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ.

2011ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಗಳಿಗಾಗಿನ  ಸೆಂಟರ್  ಫಾರ್ ಸಿಟೀಸ್ ಕೇಂದ್ರವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯಲ್ಲಿ  “ನೋಡಲೇ ಬೇಕಾದ ನಗರಗಳು“ ಎಂಬ ಪೈಕಿ   ಐದು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವೂ ಒಂದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152252/http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರು ಕೂಡ ಪ್ರತಿ ವಾರಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ £471 ಆದಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428035956/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  
30.9% ಶೇಕಡ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವ ನಾಗರಿಕರು  NVQ4+ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದಕ್ಕೆ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20High%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428072656/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20high%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೇ ಸ್ಥಾನ, 2010 ರಲ್ಲಿ 70.4% ಶೇಕಡ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ,  ಆದರೆ  ಈ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ  ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ  ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದುವಲ್ಲಿ  ಬ್ರಿಸ್ಟಲ್ನೊಂದಿಗೆ  ನಿಲ್ಲುವ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304032933/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಲಿವರ್ಪೂಲ್ನ -£192  ಮತ್ತು ಗ್ಲಾಸ್ಗೋದ&lt;ref name=&quot;centreforcities.org&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428073250/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; -£175 ರ ಪ್ರಮಾಣದ ತಲಾ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ,  ನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಲಾ ಆದಾಯ -£125 ಗಳ  ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದರ ಕ್ಷೀಣತೆಯೊಂದಿಗೆ 2014/2015 ರ ಅವಧಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದರ   ಕ್ಷೀಣತೆಯಲ್ಲಿ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=&quot;centreforcities.org&quot;/&gt;

== ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Leeds Civic Hall.jpg|right|thumb|alt=A pedestrian square in sunny weather.  At the rear is a large neo-Georgian building of Portland stone.  It has a giant portico with four Corinthian columns and a pediment.  On the ground floor, there are three entrance doors under the portico and two windows on either side of it.  All the doors and windows have Gibbs surrounds and pediments.  The window pediments are normal, while those over the doors are segmental.  The first floor has seven plain windows, three of them behind the portico, and all of them larger than those on the ground floor.  On either side of the building are two tall towers in Wren style with elaborate columned pavilions surmounted by smaller pedimented ones, and on top of each is an obelisk surmounted by a golden owl.  In front of the building on each side there are similar obelisks and owls, and prominent gold clocks are attached to the sides of the building at second-floor level.  In the background on both sides are tall modern buildings.|ಮಿಲೆನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿವಿಕ್ ಹಾಲ್]]
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು  ವಿವಿಧ ಸ್ವರೂಪದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.  ನೈಸರ್ಗಿಕ  ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ  ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿರುವ  ಅಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಓಟ್ಲೇ ಚೆವಿನ್ನ   ಗ್ರಿಟ್ಸ್ಟೋನ್ ಔಟ್ ಕ್ರಾಪ್ ಮತ್ತು ಫೈರ್ಬರ್ನ್ ಇಂಗ್ಸ್ ಆರ್ ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ರಿಸರ್ವ್ /ರಕ್ಷಿತೋದ್ಯಾನವೂ ಸೇರಿದೆ.  ನಗರದ ರೌಂಧೇಯ್  ಮತ್ತು ಟೆಂಪಲ್ ನ್ಯೂಸಾಮ್ನಲ್ಲಿ ರುವ  ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಕೌನ್ಸಿಲ್  ಸ್ಥಳೀಯ ತೆರಿಗೆಗಳಿಗಾಗಿ  ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಿಂದ ತಾನೇ ಉಸ್ತುವಾರಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲದೇ  ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ನ ಮುಕ್ತ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಗಳಾದ ಮಿಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಪಾರ್ಕ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್  ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ಗಳ ಬಳಕೆಗೂ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.  ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸಿಟಿಯ ಕೊನೆಯ  ವೀಕ್ಷಣಾ ತಾಣವೆಂದರೆ, ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್: ಈ ನಗರದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ 42 ಇತರ  ವಾರ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ಗಳಿವೆಯಲ್ಲದೇ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳೂ ಕೂಡ ಇವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|title=War memorials|work=Leeds City Council|accessdate=2009-11-06|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927103152/http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|archivedate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;

ಮೂಲಭೂತ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ  ಹೆಮ್ಮೆಯ ಮೂಲ ಗಗನಚುಂಬಿ ಸೌಧಗಳೆಂದರೆ, ಮೋರ್ಲೇ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಕಾರ್ನ್ ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್  ಮತ್ತು  ಶಿಲ್ಪಿ ಕಥ್ಬೆರ್ಟ್ ಬ್ರಾಡ್ರಿಕ್ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ  ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.  ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಕೈಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶ್ವೇತ ಭವನಗಳೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್ ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು  ತನ್ನ ಅವಳಿ ಶೃಂಗತುದಿಗಳಲ್ಲಿ&lt;ref&gt;
{{Cite web
|url=http://www.leodis.net/display.aspx?resourceIdentifier=20031021_1594179&amp;DISPLAY=FULL
|title=Leodis – a photographic archive of Leeds – Display
|publisher=Leeds City Council. Leodis
|accessdate=2009-11-06
}}
&lt;/ref&gt; ಸುವರ್ಣ ಗೂಬೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಗೊಂಡ ಸಿವಿಕ್ ಹಾಲ್ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.   ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮಿಲ್ಸ್, ಟವರ್ ವರ್ಕ್ಸ್ಗಳು  ಮುಕ್ತ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟಿಯನ್ ವಿನ್ಯಾಸದ ಟವರ್ಗಳಾದರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಶಿಲ್ಪಕೆಲಸಗಳು  ಸಿಟಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕಿರ್ಕಿಸ್ಟಾಲ್ ಅಬ್ಬಿಯ  ಪಾಳು ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪಾಳು ಅವಶೇಷಗಳು  ಸಿಸ್ಟರ್ಸಿಯನ್  ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ  ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. 
ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚರ್ಚ್ಗಳೆಂದರೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್, ಸೈಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ಸ್ ಚರ್ಚ್, ಮತ್ತು ಲೀಡ್ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಆåಡೆಲ್ ನ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಸೈಂಟ್ ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಪಿಸ್ಟ್, ಮತ್ತು ಕ್ವಾಯ್ಟೆರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ  [[ಬಾರ್ಡ್ಸೇ]]  ಪ್ಯಾರಿಶ್ ಚರ್ಚ್ ಇವುಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. 
ಟವರ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ನ್ನು  ''ಡೇಲೆಕ್'' ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುವುದಲ್ಲದೇ, ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ  ಭಾಗವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೇ, ಆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೂ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಮೈಲುಗಟ್ಟಲೇ ದೂರದಿಂದ&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.skyscrapernews.com/buildings.php?id=734
|title=Bridgewater Place, Leeds – Building #734
|publisher=skyscrapernews.com
|accessdate=2009-11-05
|archive-date=2010-02-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204071723/http://skyscrapernews.com/buildings.php?id=734
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ಕೂಡ ಕಾಣಬಹುದು.  ಇತರ ಕಟ್ಟಡ ಸಮುಚ್ಛಯ ಗೋಪುರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದೆಂದರೆ,  ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ನಿಂದ ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕಿರುವ 37 ಮಹಡಿಗಳಿರುವ ಸ್ಕೈ ಪ್ಲಾಝಾವು  ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬ್ರಿಡ್ಜ್ವಾಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ಗಿಂತಲೂ {{convert|105|m|ft}} ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲಾಂಡ್ ರೋಡ್  (ಫುಟ್ಬಾಲ್) ಮತ್ತು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ  (ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮತ್ತು ರಗ್ಬಿ) ಇವೆರಡು ಕ್ರೀಡಾಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ವೈಟ್ ರೋಸ್ ಸೆಂಟರ್  ಇದು ಕೂಡ ಒಂದು  ರೀಟೇಲ್ ಔಟ್ಲೆಟ್/ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.

[[ಚಿತ್ರ:LeedsSouth Panorama1a.jpg|thumb|1000px|center|alt=A panoramic view of a number of mainly modern high-rise buildings, some not yet complete, with, in the background, rising ground with suburban buildings and parks. The towers of some older buildings can be made out in the left foreground.|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣಿಸುವ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಆಕಾಶದ ಅಂಚು]]

== ಸಾರಿಗೆ ==
{{Main|Transport in Leeds}}
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು A62, A63, A64, A65 ಹಾಗೂ A660 ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ  A58 ಮತ್ತು A61 ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡಾ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. M1 ಹಾಗೂ M62 ರಸ್ತೆಗಳು ಇದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ A1(M) ಪೂರ್ವದಿಂದ ಹಾಯ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇದೆ; ರೇಡಿಯಲ್ M621 ರಸ್ತೆಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು  M62 ಮತ್ತು M1ನಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದವರೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಒಳ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಹೊರ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡಾ ಇವೆ. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |title=ಲೀಡ್ಸ್, ಲೀವ್ ಇಟ್, ಲವ್ ಇಟ್ &gt; ವಿಸಿಟರ್ಸ್ &gt; ಪೇಜ್ ಲೋಡ್ ಎರರ್ |access-date=2011-02-27 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325152134/http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಕಾಲುದಾರಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಬಲಭಾಗದಿಂದ  ಸುತ್ತುಹಾಕುವಂತಹ ರಸ್ತೆಗಳಿಂದಾಗಿದೆ.

[[ಚಿತ್ರ:Overview of Leeds City railway station 04.jpg|thumb|alt=The interior of a large modern railway-station with a curved roof and skylights. An Inter-City train is at Platform 9c to the right and a local train is at one of the platforms on the far left. In between, three empty tracks with crossovers can be seen between the curved platforms 11 and 12, both of which have low modern buildings for passenger use and gantries for signals and overhead cables. A footbridge with escalators can be seen at the far end of the station, and some of the platforms extend further outside the overall roof.|2002ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನ್]]
[[ಚಿತ್ರ:Leeds Bradford International Airport terminal, left.jpg|thumb|right|alt=The frontage, consisting mainly three rows of glass panes, of a long building.  Above the glass is a concrete section containing the words &quot;Leeds Bradford International Airport&quot; in capitals and, to the right, an aeroplane symbol.  Beyond this, the concrete section continues diagonally downwards to the ground.  To the left of this support is an entrance which cuts into six panes of the two lower rows of glass panels, and some passengers pulling suitcases are entering the building.  Two smaller entrances to the left replace four of the ground-level panels.  In front of these are railings.  In the foreground are roads, pedestrian walkways, bollards and five large free-standing box-shaped objects.|ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್.]] ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಮೆಟ್ರೋವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವ್ರುದ್ಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|title=What is Metro|publisher=Wymetro.com|date=|accessdate=2009-02-10|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.is/20121209092007/http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್ಷೈರ್ ಮೆಟ್ರೋ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedstravel.info/ |title=Leeds Travel Info |date= |accessdate=2009-02-10 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006145749/http://www.leedstravel.info/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಸೇವೆಗಳ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ ನಗರದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದರೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವವರು ಫರ್ಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅರೈವಾ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಬಸ್ ಸೇವೆ ಕೂಡಾ ಇದೆ, ಇದು ಫ್ರೀಸಿಟಿ ಬಸ್ ಸರ್ವಿಸ್. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣವು ಡಯರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡುವುದು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಕೋಚ್ ಸರ್ವಿಸಸ್. ನಗರದ ಹೊರಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಸೇವೆ ಪೂರೈಸುವ ಬಸ್‌ಗಳು ಫರ್ಸ್ಟ್‌ಬಸ್ ಮತ್ತು ಅರೈವಾ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್. ಹಾರೊಗೇಟ್ ಮತ್ತು ರಿಪನ್ಗೆ ಹಾರೊಗೇಟ್ &amp; ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಪ್ಲೇ, ಬಿಂಗ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಕೀಲೇಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವುದು ಕೀಲೇ &amp; ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೋಸ್ಟ್‌ಲೈನರ್ ಸೇವೆಯು ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಟನ್ ಮೂಲಕ ಬ್ರೈಡ್ಲಿಂಗ್ಟನ್, ಫೈಲೇ, ಸ್ಕಾರ್ಬಾರೋ ಮತ್ತು ವಿಟ್ಬೈಗಳಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸಿದೆ. ಸ್ಟೇಜ್‌ಕೋಚ್ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗೂಲೆ ಮುಖಾಂತರ ಹಲ್ಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ನ್ಯೂ ಸ್ಟೇಷನ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನ್ನಲ್ಲಿ, ನಾರ್ಥರನ್ ರೈಲ್ನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಮೆಟ್ರೋಟ್ರೈನ್‌ಗಲು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಜನಸಂದಣಿ ಇರುವಂತಹ ಸ್ಟೇಷನ್ ಇದಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸುಮಾರು 900 ರೈಲುಗಳಲ್ಲಿ 50,000 ಜನರು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |title=Station usage – : Office of Rail Regulation |publisher=Rail-reg.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704101059/http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಲ್ಲದೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಇದು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ 17 ಪ್ಲ್ಯಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಇವೆ, ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿದರೆ ಇದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.information-britain.co.uk/county97/townguideLeeds/ |title=A guide to Leeds. Leeds facilities, schools, general information, West Yorkshire |publisher=Information-britain.co.uk |date= |accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಈಡನ್ನಿನಲ್ಲಿದೆ ,  {{convert|10|mi|km}}ನಿಂದ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗಕ್ಕಿದೆ, ಹಾಗೂ  ಯೂರೋಪ್‌ನಿಂದ [[ಈಜಿಪ್ಟ್]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಹಾಗೂ [[ಟರ್ಕಿ]]ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವದ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಲಂಡನ್ ಗ್ಯಾಟ್ವಿಕ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಿ ಗಾಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಆಮ್‌ಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್ ಸ್ಕಿಫೋಲ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ.ಲೀಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ಗೆ ನೇರ ರೈಲ್ವೇ ಸೇವೆ ಕೂಡಾ ಇದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ {{convert|40|mi|km}} ರಾಬಿನ್ ಹುಡ್ ಏ‌ರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಡಾನ್ಕ್ಯಾಸ್ಟರ್ ಶೆಫೀಲ್ಡ್ ಇದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ರಸ್ತೆ, ರೈಲ್ವೇ ಹಾಗೂ ಕೋಚ್‌ಗಳಿಂದ ಹಲ್ಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ಘಂಟೆಯ ದಾರಿ, ಪಿ&amp;amp;ಒ ಫೆರ್ರೀಸ್ನಿಂದ ನಡೆಸಲಾಗುವ ಫೆರ್ರಿ ಸರ್ವಿಸಸ್‌ನಿಂದ ರೋಟರ್ಡ್ಯಾಮ್ ಮತ್ತು ಝೀಬ್ರಗ್ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬಹುದು.

=== ನಡಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:Leedscountryway.jpg|thumb|alt=A close-up view of a large wooden post with a pointed top. Affixed to this is a panel containing a yellow outline of an owl and the letters &quot;LCW&quot;. Attached to the post are two rusty metal rails to the left and part of a wooden fence with barbed-wire to the right. In the background are several fields, with a low hill far left. To the right is a nearby tree and there is a larger one some distance behind it.|ಲೀಡ್ಸ್ ದೇಶದ ಮಾರ್ಗ ವೇಮಾರ್ಕ್]]
ಲೀಡ್ಸ್ ಕಂಟ್ರೀ ವೇ  ಇದು ಸಿಟಿಯಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಗಡಿರೇಖೆಯ ಮೂಲಕ ವರ್ತುಲವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋಗುವ{{convert|62|mi|km}}  ದಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಿಟಿ ಸ್ಕ್ವೇರ್ನಿಂದ  ಹೆಚ್ಚು{{convert|7|mi|km|0}}  ದೂರವಿಲ್ಲ.  ಮೀನ್ವುಡ್ ವ್ಯಾಲಿ ಟ್ರೈಲ್ ವುಡ್ಹೌಸ್ ಮೂರ್ನೊಂದಿಗೆ ಮೀನ್ವುಡ್ ಬೆಕ್‌ನಿಂದ ಗೋಲ್ಡನ್ ಏಕರ್ ಪಾರ್ಕ್ನವರೆಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.  ಲೀಡ್ಸ್ನ  ಡೇಲ್ಸ್ ವೇ  ಬಡಾವಣೆಯು ಮೀನ್ವುಡ್ ವ್ಯಾಲಿ ಟ್ರೈಲ್ಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದು ವಿಭಾಗವಾಗುವ ಮೊದಲು  ಇಲ್ಕ್ಲೇ  ಮತ್ತು ವಿಂಡರ್ಮೇರ್ನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.  ನಡಿಗೆಗಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೈಕಲ್ ಸವಾರರಿಗಾಗಿ(ಸೈಕ್ಲಿಸ್ಟ್ಗಳಿಗಾಗಿ) ಲೀಡ್ಸ್ನ ಉತ್ತರ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ  ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೆನ್ನಿನ್ ಟ್ರೈಯಲ್  ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಲೀಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್ಪೂಲ್ ಕೆನಾಲ್(ಕಾಲುವೆ)   ಇನ್ನೊಂದು ನಡಿಗೆಯ ಸ್ಥಳ  ಕೂಡ ನಗರದ  ಜನರ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ, ಲೀಡ್ಸ್ನಗರದ ನಗರ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ  ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು  ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಹಾರ ಸ್ಥಳಗಳು  ಇವೆಯಲ್ಲದೇ,  ರಾå౦ಬ್ಲರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್,  YHA,  ಮತ್ತು  ಇತರ ವಿಹಾರ ಸಂಘಗಳು ಅನೇಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಡಿಗೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ. 
ರ್ಯಾಂಬ್ಲರ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಲೀಡ್ಸ್  ನಗರದೊಳಗಡೆ ಮತ್ತು ಅದರಸುತ್ತಮುತ್ತ ತಿರುಗಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ,  ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |title=RA website with walking booklets |access-date=2011-02-27 |archive-date=2010-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100227074159/http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
=== ಶಾಲೆಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:Leeds Metropolitan University.jpg|thumb|alt=A road-junction with traffic-lights, traffic queuing uphill and lamp-standards with pairs of lights. In the foreground on the right is part of a flower-bed, and behind it, uphill in the distance, is a multi-storey car-park. On the left is a complex of four twentieth-century buildings flanked by a number of roadside trees: at the front is a three-storey building with bands of windows and some light brown stone cladding, while behind it to the right is a much taller end-on block in the same style; to the left of this block, an older building of the same height with alternate bands of concrete and windows; further up the road, a more recent lower-rise sleek white building.|ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]]
2001ರ  ಜನಗಣತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು 183,000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇವರೆಲ್ಲರೂ   0–19 ವರ್ಷ  ವಯೋಮಾನದವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ 110,000 ಮಕ್ಕಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=148}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮಾಲೀಕತ್ವದ   ಎಜುಕೇಷನ್ ಲೀಡ್ಸ್  ಕಂಪನಿಯು 2008 ರಲ್ಲಿ 220 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು,  39 ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ಮತ್ತು  ಕಲಿಕೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ  6 ವಿಶೇಷ ಕಲಿಕಾಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|title=School Population Tables 2008.pdf|publisher=Education Leeds|accessdate=2009-11-01|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927175354/http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಭವಿಷ್ಯದ ಮುಂದಿನ  ಉಪಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ  ಸರ್ಕಾರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಶಾಲೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಂದರೆ, 13 ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಅತೀ ಸುಧಾರಿತ, ಇ- ಸ್ನೇಹಿ ಶಾಲೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು  ಲೀಡ್ಸ್, £260 ಮಿಲಿಯನ್ ಪೌಂಡ್ಗಳಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಕಾದಿರಿಸಿದೆ.  ಇಂತಹ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶಾಲೆಗಳೆಂದರೆ, ಆಲ್ಲರ್ಟನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಪುಡ್ಸೇ ಗ್ರೇಂಜ್ಫೀಲ್ಡ್ ಶಾಲೆ  ಮತ್ತು ರೊಡಿಲ್ಲಿಯನ್ ಶಾಲೆ ಆಗಿದ್ದು ಇದು 2008 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |title=Building Schools for the Future – BSF in Leeds |publisher=www.educationleeds.co.uk |accessdate=2009-04-21 |last= |first= |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511193639/http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಕುಸಿತವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದು, ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಕೌನ್ಸಿಲ್  ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ.   ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ  ವ್ಯಾಕರಣ(ಗ್ರಾಮರ್) ಶಾಲೆಯು ನಗರದ ಅತೀ ಪುರಾತನ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರೊಂದಿಗೆ  1552 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ  [[ಲೀಡ್ಸ್ ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಲೆ]] ಮತ್ತು 1857 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ [[ಲೀಡ್ಸ್ ಬಾಲಕಿಯರ ಹೈಸ್ಕೂಲ್]] ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ 2005 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
ಲೀಡ್ಸ್ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯೆಹೂದಿ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/108110|title=Leeds Menorah School|work=Ofsted|accessdate=2009-11-01}}&lt;/ref&gt;  ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/130274|title=New Horizons School|work=Ofsted|accessdate=2009-11-01}}&lt;/ref&gt;  ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಧರ್ಮೀಯ/ಪಂಥೀಯ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

=== ನಂತರದ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ===
{{Merge from|Higher Education in Leeds|date=November 2009}}
[[ಚಿತ್ರ:Leeds University.jpg|thumb|right|ಪಾರ್ಕಿನ್ಸನ್ ಕಟ್ಟಡ, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್]]
ನಂತರದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ (2009ರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನತೆಯಿಂದಾದ ಈ ಕಾಲೇಜು ಸುಮಾರು 60,000ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ), ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ಮೋರ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜೋಸೆಫ್ ಪ್ರೀಸ್ಟ್ಲೆ ಕಾಲೇಜ್  ಹಾಗೂ ನೊಟ್ರೆ ಡೇಮ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಸಿಕ್ಸ್ತ್ ಫಾರ್ಮ್ ಕಾಲೇಜ್. ನಗರವು ಎರಡು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ 1904ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದು 1874ರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಹಾಗೂ 1831ರ ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಸಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು  ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು 1992ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವಾಯಿತು ಆದರೆ 1824ರ ಮೆಕಾನಿಕ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಇದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಸುಮಾರು 31,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ 21,500 ಜನರು ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|title=University of Leeds|work=UCAS|accessdate=2009-03-05|archive-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610123654/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು ಒಟ್ಟು 52,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಅದರಲ್ಲಿ 12,000 ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ 2,100 ಪೂರ್ಣ ಅವಧಿಯ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಚ್‌ಎನ್‌ಡಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | title=LeedsMetropolitan University | work=UCAS | accessdate=2009-03-05 | archive-date=2008-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080609104556/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇತರೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಕಾಲೇಜುಗಳು: 3,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜು,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedstrinity.ac.uk/ABOUTUS/Pages/default.aspx|title=About us|work=Leeds Trinity University Colllege|accessdate=2009-09-28|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925081903/http://www.leedstrinity.ac.uk/aboutus/Pages/default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಕಂಟೆಂಪೊರರಿ ಡ್ಯಾನ್ಸ್. ''ದಿ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್''  ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ ನಗರವು ಯುಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;cug&quot;&gt;[http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/single.htm?ipg=6537 ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ]&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ 250,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=149}}&lt;/ref&gt;

== ಸಂಸ್ಕೃತಿ ==
=== ಮಾಧ್ಯಮ ===
{{See also|Category:Television shows set in Leeds|Category:Films set in Leeds}}
[[ಚಿತ್ರ:BBC Yorkshire.jpg|thumb|150px|alt=A quirky modern five-storey building with a large sign saying &quot;BBC Yorkshire&quot; in black above the second-floor windows on the white-fronted facade of the lower four floors can be seen on the far side of a dual-carriageway road with a barrier along the central reservation.  At right-angles to the right of the building is a tall blue slab with the letters &quot;BBC&quot; in white at the top.  The left side of the building is mostly brick-red with a few windows, but above it is a light blue windowless section.  The roof above this and the grey fifth floor of the frontage curves gently down to the rear.  A lone car is driving from left to right along the road;  between it and the building, temporary boards have been erected in front of a building to the left.  In the top left-hand corner of the picture, part of a tall many-windowed building can be seen.|ಬಿಬಿಸಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಗಳು]]  ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್ ಪ್ರೆಸ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ ಒಡೆತನದ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಪೇಪರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು ''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪೋಸ್ಟ್''  ಎಂಬ ಮುಂಜಾನೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ''ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಈವಿನಿಂಗ್ ಪೋಸ್ಟ್''  (ವೈಇಪಿ) ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಜೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ವೈಇಪಿಯು ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ಸಮುದಾಯ ಪುಟಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ನಗರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Local pages | author=Yorkshire Evening Post | url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | accessdate=2008-04-28 | archive-date=2008-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080410071457/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈಶಾನ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಂತಹ ''ವೆದರ್‌ಬೈ ನ್ಯೂಸ್'', ಹಾಗೂ ಇಲ್ಕ್ಲೇಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹ  ''ವಾರ್‌ಫೆಡಲ್ &amp;amp; ಏರೆಡೇಲ್ ಅಬ್ಸರ್ವರ್''  ಪತ್ರಿಕೆಯು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡೂ ಸಹ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್''  ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯಿಂದ ಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ''ದಿ ಮೆಟ್''. 1997ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ  ''ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಗೈಡ್''  ಪಾಕ್ಷಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಪೋಸ್ಟ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಪೇಪರ್ಸ್‌ನಿಂದ  ''ಲೀಡ್ಸ್ ವೀಕ್ಲಿ ನ್ಯೂಸ್''  ಎಂಬುದಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಬೌಗೋಳಿಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಇದು ಪುಕ್ಕಟೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ ಇವನ್ನು ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗಗಳ ಮನೆಗಳಿಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britishpapers.co.uk/england-yorks/leeds-weekly-news/|title=Leeds Weekly News|work=British Newspapers Online|accessdate=2009-10-29}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆವೃತ್ತಿ ''ಮೆಟ್ರೋ'' ವನ್ನು ಬಸ್ಸುಗಳು ಹಾಗೂ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇವೆ; ಬಿಬಿಸಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಐಟಿವಿ ಎರಡೂ ಸಹ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಆಗಿದ್ದ ಐಟಿವಿ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಾಲ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಸ್ಟೂಡಿಯೋಸ್ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳು ಇವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 1978ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಲಾಭಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಕೆಲಸ ಮಾಡದ ಕೋಆಪರೇಟಿವ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಅನಿಮೇಶನ್ ವರ್ಕ್‌ಶಾಪ್; ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ವೀಡಿಯೊ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಂತಹ ವೇರಾ ಮೀಡಿಯಾ ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಂಪನಿಗಳು. ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ಲೀಡ್ಸ್, ರೇಡಿಯೋ ಏರ್, ಮ್ಯಾಜಿಕ್ 828, ಗ್ಯಾಲಕ್ಸಿ ಯಾರ್ಕ್‌‌ಷೈರ್, ರಿಯಲ್ ರೇಡಿಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನಗರದಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ. LSRfm.com ಇದು ಲೀಡ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಯೂನಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ, ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಇದು ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಥಳೀಯ ರೇಡಿಯೋ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಅವೆಂದರೆ ಈಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಎಫ್‌ಎಮ್ ಹಾಗೂ ವೆದರ್ಬೈ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಟೆಂಪೋ ಎಫ್‌ಎಮ್.  ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರಿಂಡ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಕೇಂದ್ರ [http://www.leedstelevision.co.uk/ ಲೀಡ್ಸ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ವೃತ್ತಿಪರರು ಸಹಾಯ ಹಸ್ತ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=September 2010}}

=== ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:Leeds-city-museum.jpg|thumb|alt=A queue of people at the edge of a pedestrianised square stretches uphill across the scene from right to left, then doubles back up another slope to the double-arched entrance at the centre of a large mid-nineteenth-century stone building.  This also has steps leading up to the entrance with four ornamental street-lamps in front.  On either side of the entrance are giant pilasters, two more of which can be seen, surmounted by urns, at the building's corners.  There are six large windows with shell tympanums and scroll-effect balcony rails between the entrance and the corners on each side, with five small circular windows above and between the tympanums.  Below on each side are basement windows, those on the left obscured because of the sloping site.  Above the entrance is a large arch and above that, in gold lettering, is &quot;Leeds City Museum&quot;. Higher up is another gold inscription, &quot;Leeds Institute&quot;.  Above this is another, larger, tympanum with sculpture, set in a pediment with urns on either side.  Behind is a mansard roof.|ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]]
[[ಚಿತ್ರ:Thackray Museum.jpg|thumb|alt=A long mid-Victorian Jacobethan-style building of red brick can be seen beyond a wide entrance with open metal gates and adjacent railings.  A car is about to go through the entry barrier.  The building has three storeys with, in the centre, a large round-headed window occupying the two storeys over the entrance and a tower above with turrets at the corners.  On either side of the tower, bay windows project forward on all three floors, and parapets and six shaped gables can be seen along the roof-line.  Behind and to the left can be seen a tall modern building, while behind and to the right there is a tall chimney.|ಥ್ಯಾಕ್ರೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]]
ಮಿಲ್ಲೆನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ  2008ರಲ್ಲಿ &lt;ref name=&quot;citymuseum&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/ |title=Leeds City Museum website|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110801140934/http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/|archivedate=2011-08-01}}&lt;/ref&gt; ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಗೇಟ್‌ಹೌಸ್ ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಾಲ್ ಅಬ್ಬೇನಲ್ಲಿರುವುದು ಅಬ್ಬೇ ಹೌಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬೇಯ ಇತಿಹಾಸ ಬಾಲ್ಯ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಲೀಡ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವಂತಹ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡಿದಂತಹ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಣ್ಣೆ ಅಂಗಡಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆರ್ಮ್ಲೇ ಮಿಲ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಇದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/armleymills/ |title=Museum homepage, hosted on Leeds City Council website|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927090335/http://www.leeds.gov.uk/armleymills/|archivedate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ರೈಲ್ವೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳೂ ಇವೆ. 1988ರಲ್ಲಿ  ಲೂಯಿಸ್ ಲೆ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ತೆಗೆದಂತಹ ''ರೌಂದೇ ಗಾರ್ಡನ್ ದೃಶ್ಯ''  ಹಾಗೂ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌'' ನ ಚಲಿಸುವಂತಹ ಫೋಟೊಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಐರ್ ನದಿಯ ಮೇಲಿರುವ 1820ರ ದಶಕದ ಜಲ-ಚಾಲಿತ ಮಿಲ್‌ನ ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಥ್ವೇಟ್ ಮಿಲ್ಸ್ ವಾಟರ್‌ಮಿಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ. ಔಷದಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವೆಂದರೆ ಥ್ಯಾಕ್ರೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಆರೋಗ್ಯ, ಮತ್ತುಬರಿಸುವ ಮೊದಲೆ ಶಸ್ತ್ರಕ್ರಿಯೆ, ಹಾಗೂ ಮಗುವಿನ ಜನನದ ಸುರಕ್ಷತೆಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು  ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್‌ನ ಬಳಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅನಾಥಾಲಯವಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಇದೆ. 1996ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ರಾಯಲ್ ಆರ್ಮೌರೀಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ನಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಟವರ್ ಆಫ್ ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ವರ್ಗಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿಯು ಜೂನ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್  ಸಮಕಾಲೀನ ಹಾಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳೆಂದರೆ ಓಟ್ಲೇ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ಹಾರ್ಸ್‌ಫೋರ್ತ್ ವಿಲೇಜ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.culture24.org.uk/yh000070|title=Horsforth Village Museum|work=Culture 24|accessdate=2009-10-29|archive-date=2010-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030232308/http://www.culture24.org.uk/yh000070|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಟೆಕ್ಸ್‌ಟೈಲ್ಸ್ ಆರ್ಕೈವ್ (ಯುಎಲ್‌ಐಟಿಎ),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ulita.leeds.ac.uk/|title=ULITA|work=University of Leeds International Textiles Archive|accessdate=2009-10-29}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಫುಲ್ನೆಕ್ ಮೊರವಿಯನ್ ಸೆಟಲ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ.

=== ಸಂಗೀತ, ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ನೃತ್ಯ ===
{{Main|Music in Leeds|List of bands originating in Leeds}}
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಒಪೆರಾ ನಾರ್ತ್ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, [[ಚಾರ್ಲಿ ಚಾಪ್ಲಿನ್|ಚಾರ್ಲೀ ಚಾಪ್ಲಿನ್]] ಹಾಗೂ [[ಹ್ಯಾರಿ ಹೌದಿನಿ|ಹ್ಯಾರೀ ಹೌದಿನಿ]]ಯಂತಹವರುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಸಿಟಿ ವೆರೈಟೀಸ್ ಸಂಗೀತ ಮಂದಿರ, ಇಲ್ಲಿ ಬಿಬಿಸಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ದಿ ಗುಡ್ ಓಲ್ಡ್ ಡೇಸ್''  ಕೂಡಾ ನಡೆದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು  ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಪ್ಲೇಹೌಸ್.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1 |title=Leeds Grand Theatre |publisher=Leeds City Council|year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926171307/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1|archivedate=2011-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cityvarieties.co.uk/information.asp |title=City Varieties – About the Music Hall |publisher=City Varieties |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318153306/http://cityvarieties.co.uk/information.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |title=WYPlayhouse: About us |publisher=West Yorkshire Playhouse |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115224033/http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ  1981ರಲ್ಲಿ ಹೇರ್‍ಹಿಲ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಫೋನಿಕ್ಸ್ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಕೂಡಾ ಇದೆ, ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಬ್ಯಾಲೆ ಥಿಯೇಟರ್.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |title=Northern Ballet Theatre : History |publisher=Northern Ballet Theatre |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723202242/http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಂಪನಿಗಳು ಒಂದು ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಅದು ಲಂಡನ್ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೃತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.building-momentum.co.uk |title=Building Momentum |publisher=Building Momentum |date= |accessdate=2010-03-26}}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳೆಂದರೆ ದಿ ವೆಡ್ಡಿಂಗ್ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್, ಸಾಫ್ಟ್ ಸೆಲ್, ದಿ ಸನ್‌ಶೈನ್ ಅಂಡರ್‌ಗ್ರೌಂಡ್, ದಿ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಮರ್ಸಿ, ಹಡೌಕೆನ್!, ಕೇಸರ್ ಚೀಫ್ಸ್, ಗ್ಯಾಂಗ್ ಆಫ್ ಫೋರ್, ದಿ ರಿಥಮ್ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್, ಹಾಗೂ ಮೆಲನೀ ಬಿ, ಸ್ಪೈಸ್ ಗರ್ಲ್ಸ್.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stereosociety.com/taintedlove.html |title=The making of Soft Cell's Tainted Love |publisher=www.stereosociety.com |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421015305/http://stereosociety.com/taintedlove.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url= https://www.theguardian.com/technology/2006/dec/09/games.theguide1 |title=Tim Jonze on the retro games renaissance | Technology | The Guardian|work=guardian.co.uk |accessdate=March 3, 2010 | location=London | date=2006-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/southyorkshire/content/articles/2005/04/14/kaiser_chiefs_interview.shtml |title=BBC – South Yorkshire – Entertainment – Kaiser Chiefs interview |publisher=BBC |accessdate=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | title=Gang of Four Return | date=2004-12-30 | first=David | last=Chiu | work=[[Rolling Stone]] | publisher=[[Jann Wenner]] | accessdate=2010-03-12 | archive-date=2007-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071006041810/http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedsmusicscene.net/article/6869/ |title=The Rhythm Sisters – biography, band news and reviews. (2967) |publisher=Leeds Music Scene|year=2009 |accessdate=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.melaniebrown.com/about-2/ |title=Biography « Melanie Brown |publisher=Melanie Brown |year=2009 |accessdate=2009-12-13 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108124309/http://www.melaniebrown.com/about-2/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ಉತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:CarnivalLeeds2007 01.JPG|thumb|right|alt=Part of a West Indian carnival procession passes along a public road in front of trees (to the left) and red-brick houses (to the right). In front is a participant wearing a gold helmet and vestigial armour. Above and around her is an enormous shield-shaped yellow, gold and red contraption supported by spokes and with many large feathers. Behind her is another participant in a white dress with a similar-shaped feathered shield contraption in yellow, brown and purple worn the other way up.|ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನಿವಾಲ್ ಮೆರವಣಿಗೆ]]
ಲೀಡ್ಸ್ ಉತ್ಸವ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಯುರೋಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತೀಯ ಉತ್ಸವ, ಮತ್ತು ಯುಕೆನ ನಥಿಂಗ್ ಹಿಲ್ ಉತ್ಸವ ನಂತರದ ಎರಡನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/features/get_together/carnival/2003_review.shtml |title=Leeds Get-together – Leeds West Indian Carnival |publisher=BBC |date= |accessdate=2009-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscarnival.co.uk/ |title=Leeds West Indian Carnival |publisher=Leedscarnival.co.uk |date=2005-08-07 |accessdate=2009-07-22}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಚಾಪೆಲ್‌ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಹರೆಹಿಲ್ಸ್‌ನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 3 ದಿನಗಳ ವರೆಗೂ ಸುಮಾರು 100,000 ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗಿ, ಮಳಿಗೆಗಳು, ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಉಪಹಾರ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಪೋಟೆರ್‌ನ್ಯೂವ್‌ಟನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹತ್ತಿರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಹಬ್ಬ, ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಬ್ರಂಹಮ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಇನ್‌ಡೈ ಸಂಗೀತಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಅತೀದೊಡ್ಡ ಹೆಸರುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಚೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಮೇಳ ಆಗಿದ್ದ, ಲೀಡ್ಸ್ ಏಷಿಯಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ರವುಂದಯ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|title=Roundhay Park hosts Leeds Asian Festival|last=McTaggart|first=Susan|date=6 August 2009|work=Yorkshire Evening Post|accessdate=2009-11-02|archive-date=2009-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029142114/http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಓಟ್ಲೆ ಜಾನಪದ ಹಬ್ಬ (ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ: ನಿಕ್ ಜೋನ್ಸ್),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.otleyfolkfestival.com/|title=Otley Folk Festival website|accessdate=2009-11-02}}&lt;/ref&gt; ವಾಕಿಂಗ್ ಹಬ್ಬ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=WEBPAGE&amp;page=3|title=Otley Walking Festival|work=Chevin Trek|accessdate=2009-11-02|archive-date=2010-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071133/http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=webpage&amp;page=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಉತ್ಸವ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|title=Otley Carnival|work=Otley Town Council|accessdate=2009-11-02|archive-date=2010-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311182401/http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ಮಸ್ ಪೈರೆ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.wharfedaleobserver.co.uk/news/4683577.Otley_Victorian_Fayre_gets_injection_of_new_blood/|title=Otley Victorian Fayre gets injection of new blood|last=Jack|first=Jim|date=16 Octrober 2009|work=Wharfedale &amp; Airedale Observer|accessdate=2009-11-02}}&lt;/ref&gt; ಗಳು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳು. ಲೈಟ್ ನೈಟ್(ಬೆಳಕಿನ ರಾತ್ರಿ) ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|title=Light Night Leeds website|accessdate=2009-11-02|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327085413/http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಓಪೆನ್ ಡೇಸ್‌ಗಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|title=Heritage Open Days|work=Leeds Civic Trust|accessdate=2009-11-02|archive-date=2011-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527144859/http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಿಯಾನೊಫೋರ್ಟ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು, 1963ರಲ್ಲಿ  ಫನ್ನಿ ವಾಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಮಾರಿಯನ್ ಸ್ಟೈನ್‌ವರರಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾಲಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 1963ರಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಗಾನಗೋಷ್ಠಿ ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಟೌವ್ನ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯವೃಂದದ ಮತ್ತು ಚೋರಲ್ (ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ) ಗಾನಗೋಷ್ಠಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ, ಲೀಡ್ಸ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾನಗೋಷ್ಠಿ ಸೀಸನ್, ಯುಕೆನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsconcertseason.com/view.aspx?id=42 |title=ಲೀಡ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾನ್ಸರ್ಟ್ ಸೀಸನ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809121303/http://www.leedsconcertseason.com/view.aspx?id=42 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಲಂಡನ್ನಿನ ಹೊರಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/films/2003/09/film_fest.shtml |title=Lights, camera, action |publisher=BBC |month=September |year=2003 |accessdate=2009-07-22}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯುವಜನರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಹಾಗು ಅವರಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ನವೀನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ''ಲೀಡ್ಸ್ ಯುವಜನರ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವವನ್ನು''  ಸಹ ಸುಸಂಘಟಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedsfilm.com/ |title=Leeds Film}}&lt;/ref&gt; 2005ರಿಂದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಹಬ್ಬ ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ನ ಅಥಿದೇಯ (ನಿರ್ವಾಹಕ)ರು ಗರ್‌ಫೋರ್ತ್. ಲೀಡ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಪ್ರಿಂಜೆ ಅನ್ನುವುದು 2010ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದ, ಒಂದು ವಾರ ದೀರ್ಘದ ಸಂಗೀತ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ, ಲೀಡ್ಸ್ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಾರ ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರತಿಭೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

=== ರಾತ್ರಿ ಜೀವನ ===
{{Main|Nightlife in Leeds}}[[ಚಿತ್ರ:Clarence dock leeds.jpg|right|thumb|alt=A night-time scene of a dock containing a number of moored canal-boats to left and right and railings around the edges. At the front is part of a lock gate and steps leading down to the water.  Around most of the dock are multi-storey modern buildings, some with lighted ground-floors and seats and decorative objects outside.  The most prominent of these, at the far end, is a twenty-storey building with curving facades.|ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಡಾಕ್ ಹಲವು ಹೊಸ ಉಪಾಹಾರ ಗೃಹ ಹಾಗೂ ಬಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]]
ಲೀಡ್ಸ್ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಫಬ್‌ಗಳನ್ನು, ಬಾರ್‌ಗಳನ್ನು, ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಹಾರಗೃಹಗಳನ್ನು, ಹಾಗು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ನೇರ ಸಂಗೀತ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.  ಪೂರ್ಣ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಂಗೀತ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕ್ಲಬ್ ನೈಟ್ಸ್‌ ಬ್ಯಾಕ್ 2 ಬೇಸಿಕ್ಸ್‌ನ ಮೂಲ ತಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಪೀಡ್‌ಕ್ವೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/clubs |title=Leeds City Guide: Clubbing &amp; Nightlife in Leeds |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713194834/http://www.leeds-city-guide.com/clubs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮೋರ್ಲೆ ಟೆಕ್ನೊ ಕ್ಲಬ್ ಆರ್ಬಿಟ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |title=UK Techno – Notorious North |publisher=www.realtimeart.net |accessdate=2009-09-17 |archive-date=2005-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050327061027/http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ದೊಡ್ಡದಾದ ’ಸೂಪರ್-ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು’ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಲೀಡ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉಲ್ಲಾಸಭರಿತ ರಾತ್ರಿಜೀವನ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾಲ್ ಲೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ, ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಇನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಪೆನ್ನಿ ಎರಡೂ ತುಂಬಿತುಳುಕುವ ಉಲ್ಲಾಸಭರಿತ ರಾತ್ರಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/gay |title=Leeds City Guide: Leeds Gay Scene |access-date=2011-02-27 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713195305/http://www.leeds-city-guide.com/gay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವಯರ್ ಮತ್ತು ಸಿವಿಕ್ ಅಥವಾ ನಾರ್ಥೆರ್ನ್ ಕ್ವಾರ್ಟೆರ್ ಕಡೆಗೆ, ಮನರಂಜನಾ ಕಂಪಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾರಾಂತ್ಯದ ಸಂದರ್ಶಿಗಳು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮನರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತಹದ್ದಾಗಿದೆ.   ಸ್ಕ್ವಯರ್ ಅನೇಕ ಬಾರ್‌‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಹಾರಗೃಹಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿವಿಕ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಬದಿಗೆ ಇರುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹೊರಾಂಗಣ ತೆರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಿಲ್ಲೇನಿಯಮ್ ಸ್ಕ್ವಯರ್, ಕ್ರಿಸ್ಟ್‌ಮಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್, ಗಿಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಗಾನಗೋಷ್ಠಿಗಳು, ಸಿಟಿವೈಡ್ ಔತಣಗಳು ಮತ್ತು ರಿಥಮ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿಯಂತಹ ದೊಡ್ದದಾದ ಆಯಾಕಾಲದ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು 2001ರಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಸನ್ ಮಂಡೆಲರವರಿಂದ ಉದ್ಘಾತನೆ ಮಾಡಲಾದ ಮಂಡೆಲ ಗಾರ್ಡನ್‌‌ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳು, ಕಾರಂಜಿಗಳು, ಕಾಲುವೆ ಮತ್ತು ಹಚ್ಚಹಸಿರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಒಯಾಸಿಸ್‌ಗಳಂತೆ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.

== ಕ್ರೀಡೆಗಳು ==
{{Main|Sport in Leeds|Football in Leeds}}
[[ಚಿತ್ರ:Elland Road, Leeds.JPG|thumb|left|alt=Outside a large stadium with a cantilevered stand at the right-hand end and some lower buildings on the left.|ಎಲ್ಲಂಡ್ ರೋಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ]]
ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಟಗಳ ತಂಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಎ.ಎಫ್.ಸಿ.ಯು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ [[ಫುಟ್‍ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಕ್ಲಬ್ ಆಗಿದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ರೈನೋಸ್ (ರಗ್ಬಿ ಲೀಗ್), ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ (ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್) ಹಾಗೂ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಕೌಂಟಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ಗಳು ಕೂಡಾ ನಗರದಲ್ಲಿವೆ. 1919ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಲೀಡ್ಸ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಬೀಸ್ಟನ್‌ನ 40,000 ಜನರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಎಲ್ಲಂಡ್ ರೋಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ in. ತಂಡವು ದಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ - ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್‌ನ ಎರಡನೆಯ ವರಸೆ.
[[ಚಿತ್ರ:Extentia Stand-Headingley Rugby.jpg|thumb|alt=Inside a stadium with grass in the foreground and rugby posts and a large three-storey roofed stand with clock at the far end.  At ground-level there are steps and railings for standing patrons, and in front are a number of advertisements for the Leeds Building Society, PowerGen, Studio Jeff Banks, etc.  The upper part of the stand has about fifteen rows of seats, most of them coloured blue but the others collectively spelling out the word &quot;Carnegie&quot;.  There are a small number of patrons in both sections and a few more on the top level in front of some windows at the rear.  To the left of the stand is part of another three-storey building.  In front of this, at the far left-hand end of the pitch, are a few drum-majorettes with pompoms.|ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ‌ನ ಹತ್ತಿರ ನ್ಯೂ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ (ರಗ್ಬಿ)]] ಲೀಡ್ಸ್ ರೈನೋಸ್ ತಂಡವು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ. 2009ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸೂಪರ್ ಲೀಗ್ನ  ಮೊದಲ ಕ್ಲಬ್ ಆಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url =http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_league/8290503.stm |title = St Helens 10–18 Leeds Rhinos | work=BBC News | date=2009-10-10 | accessdate=2010-04-04}}&lt;/ref&gt; ಇವರು ಆಟವನ್ನು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಜೂ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತವೆ. ಜಾನ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಮೂಲದ ಹಂಸ್ಲೆಟ್ ಹಾಕ್ಸ್  ಕೋ-ಆಪರೇಟೀವ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ ಒನ್‌ಗಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಮ್ಲೇ ಬಫ್ಯಾಲೋಸ್ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಅಕ್ಕೀಸ್ ತಂಡಗಳು ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌ನ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದಿವೆ. ''ಲೀಡ್ಸ್ ಟೈಕ್ಸ್''  ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ  ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಗೀ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಡೊಮೆಸ್ಟಿಕ್ ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್‌ನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಗಿನ್ನೀಸ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ಷಿಪ್ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ರಗ್ಬೀ ಯೂನಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಓಟ್ಲೆ ಆರ್.ಯು.ಎಫ್.ಸಿ.  ಹಾಗೂ ಇದು  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ ಒನ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೋರ್ಲೇಯಲ್ಲಿರುವ ಮೋರ್ಲೇ ಆರ್.ಎಫ್.ಸಿಯು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ ಥ್ರೀ ನಾರ್ತ್ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಎಲ್.ಎಫ್.ಸಿ.ಯು ಲೀಡ್ಸ್‍ನ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಹಿಳಾ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ, ತಂಡವು ಎಫ್‌ಎ ವುಮೆನ್ಸ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಡಿವಿಷನ್ನಂತಹ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ತಂಡವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಲೀಗ್ ಹಾಗೂ ಯುಕೆ ವುಮೆನ್ಸ್ ಲೀಗ್ ಹಾಗೂ ನಾರ್ಥರನ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಲೀಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರವು ಕ್ರೀಡಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಬಹಳಷ್ಟಿವೆ, 1996 ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಷಿಪ್ ನಡೆಸಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾಂಡ್ ರೋಡ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ; ಹೆಡಿಂಗ್ಲೇ ಕಾರ್ನೆಜೀ ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ಸ್ ಇದು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮತ್ತು ರಗ್ಬೀ ಲೀಗ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ,  ಅಕ್ವಾಟಿಕ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ  ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಗಾತ್ರದ ಕೊಳ ಹೊಂದಿರುವ ಜಾನ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|title=Leeds City Council – John Charles Centre for Sport – Swim|accessdate=2009-07-30|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926154339/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|archivedate=2011-09-26}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗೂ ಇದು ಬಹು ಉಪಯೋಗದ ಸ್ಟೇಡಿಯಂ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಇತತೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ವಾಲ್ (ಹತ್ತುವುದು) ಹಾಗೂ ಯೀಡನ್ ತಾರ್ನ್ ಸೆಯ್ಲಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್.  1928 ರಿಂದ 1939ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಡ್‌ವೇ ರೇಸಿಂಗ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯು ಎಲ್ಲಂಡ್ ರಸ್ತೆಯ ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಗ್ರೆಹೌಂಡ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ 1931ರ ನಾರ್ಥರನ್ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿತ್ತು

== ಧಾರ್ಮಿಕತೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Leeds Cathedral.jpg|thumb|150px|alt=A street sloping uphill from right to left. There are parked cars and pedestrians in the foreground, and the hoardings further up indicate that the road is temporarily closed. On the right of the road in the centre of the picture is one end of a large early twentieth-century stone-built church in the Arts and Crafts style which is apparently being restored, as there are portakabins and screens outside. It has an elaborate entrance on the street with a large recessed window above and another to the right. There is another, plainer, entrance on the minor street with a No Entry sign that runs alongside the side of the church. Alongside it are two small windows; above and behind this entrance and the windows are three large arches with, underneath each, a tall thin window. Beyond these, part of a transept can be seen. Above the church is a bell-tower with castellated columns at the corners and a pyramid roof. There are railings between the church and pavement. Beyond the church, some red-brick buildings can be seen, most notably a four-storey building with an elaborate corner tower. In the right foreground, across the side-street from the church, part of a four-storey 1920s neo-Georgian building can be seen behind a pair of telephone kiosks.|ಸೇಟ್ ಆನ್ಸ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್), ಲೀಡ್ಸ್]] ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನ]]ರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವು ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಡಯೊಸೆಸ್ ಆಫ್ ರಿಪನ್ ಅಂಡ್ ಲೀಡ್ಸ್ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ರಿಪನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ;  ಬಿಷಪ್ರ ಮನೆಯು 2008ರಿಂದ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಚರ್ಚ್ ಎಂದರೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಪರಿಷ್ ಚರ್ಚ್. ರೋಮ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಡಯೋಸೆಸ್ ಆಫ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಪೋಪರ ಸ್ಥಾನವಾದ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಇತರೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಪಂಗಡಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳು ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಅವೆಂದರೆ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಆಫ್ ಗಾಡ್, ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸೈಂಟಿಸ್ಟ್, ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟರ್-ಡೇ ಸೇಂಟ್ಸ್ (&quot;ಎಲ್‌ಡಿಎಸ್ ಚರ್ಚ್&quot;, ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ ಮಾರ್ಮನ್), ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್, ಗ್ರೀಕ್ ಆರ್ತೊಡಾಕ್ಸ್, ಜೆಹೊವಾಸ್ ವಿಟ್ನೆಸಸ್, ಜೀಸಸ್ ಆರ್ಮಿ, ಲುಥೆರಾನ್, ಮೆಥೊಡಿಸ್ಟ್, ನಝರೆನ್, ನ್ಯೂಫ್ರಾಂಟೀಯರ್ಸ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್, ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್, ಸಾಲ್ವೇಶನ್ ಆರ್ಮಿ, ಸೆವೆಂತ್-ಡೇ ಅಡ್ವೆಂಟಿಸ್ಟ್, ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ (&quot;ಕ್ವೇಕರ್ಸ್&quot;), ಯೂನಿಟೇರಿಯನ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ರೀಫಾರ್ಮ್ಡ್, ವಿನೆಯಾರ್ಡ್, ವೆಸ್ಲೆಯನ್ ಚರ್ಚ್, ಎಕ್ಯುಮೆನಿಕ್ ಚೈನೀಸ್ ಚರ್ಚ್, ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚರ್ಚುಗಳು.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | author=Universities chaplaincy in Leeds | title=Student Guide to Churches in Leeds | accessdate=2007-12-06 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212114104/http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| author=Yahoo | title=Churches in Leeds | url=http://uk.local.yahoo.com/West_Yorkshire/Leeds/Churches/uk100006150-s-26042.html | accessdate=2007-12-07}}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:SikhTempleLS7.jpg|thumb|150px|left|alt=A large symmetrical two-storey building of yellow brick. The centre bay, incorporating the entrance, juts out. It has a large window with a semicircular top on the first floor and above is a golden onion dome on a blue base. At the ends of the frontage are hexagonal pilasters with small octagonal windowed pavilions and onion domes on top. Above the entrance is a white sign saying &quot;The Sikh Temple&quot; in blue. Each side has one two-storey and one one-storey window, and also yellow banners alongside the Temple's name. On each side of the entrance is a wooden seat, and strings of bunting are stretched across the scene.|ಸಿಖ್ ದೇವಾಲಯ, ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್ ರಸ್ತೆ]]
[[ಚಿತ್ರ:LeedsJamiaMosqueLS7.jpg|thumb|150px|right|alt=A striking modern building of two shades or red-brick with, on its left, two tall circular towers with minarets and a low entrance-building. The near end has two long thin windows with green panels and pointed tops to the right of the nearer tower. To the right of the windows is another, lower, tower with a small green dome. In the centre of the building, part of a larger dome can be seen. In the background are some trees and a red-brick Victorian terrace.|ಲೀಡ್ಸ್ ಜಮಿಯಾ ಮಾಸ್ಕ್]]
ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸರಾಸರಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟೇ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್, ಹೇರ್‌ಹಿಲ್ಸ್, ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗೂ ಬೀಸ್ಟನ್ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ  ವಾಸಿಸುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗಾಗಿ  ಹಲವಾರು [[ಮಸೀದಿ]]ಗಳು ನಗರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ  ಲೀಡ್ಸ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಮಾಸ್ಕ್ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿಯಾಗಿದೆ. [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಖ್]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುದ್ವಾರಗಳು ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಇವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು ಚಾಪೆಲ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ವರ್ಣರಂಜಿತ ವಾರ್ಷಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆ ಕೂಡಾ ನಗರ ಕೀರ್ತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ 13–14ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿಟಿಸೆಂಟರ್‌ನ ಮಿಲೆನಿಯಂ ಸ್ಕ್ವೇರ್‌ನಿಂದ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಿಖ್ಖರ ಹೊಸವರ್ಷ ಹಾಗೂ ಅವರ ಧರ್ಮವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಅಂಗವಾಗಿ ಬೈಸಾಕಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಗರದ ಸುಮಾರು 3,000 ಜನ ಸಿಖ್ಖರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ ಹಾಗೂ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಂತರ ಮೂರನೆಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯಹೂದಿ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ವೂಡ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಹೂದಿ ಸಮುದಾಯದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Freedman&quot;/&gt; ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಯೆಹೂದ್ಯರ ಪೂಜಾಮಂದಿರಗಳಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jewishgen.org/jcr-uk/Leeds.htm |title=JCR-UK – Leeds Jewish Community and Synagogues |publisher=Jewishgen.org |date= |accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt; ಹೈದ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ]] ಸಮುದಾಯದ ಜನರಿಗಾಗಿ ಲೀಡ್ಸ್ ಒಂದು ದೇವಾಲಯ (ಮಂದಿರ)ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsmandir.org.uk/ |title=Leeds Hindu Mandir – Welcome |publisher=Leedsmandir.org.uk |date= |accessdate=2009-07-22 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415025559/http://leedsmandir.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನರ]] ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರನ ಮೂರ್ತಿ ಕೂಡಾ ಇವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yjf.org.uk |title=Home |publisher=Yjf.org.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605234140/http://www.yjf.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧರ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಇವೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |title=Buddhist organisations in: Leeds/Bradford areas P2 |publisher=Communigate.co.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010191407/http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವಂತಹವು: ಸೋಕ ಗಕ್ಕಾಯಿ, ತೆರವಾದ, ಟಿಬೆಟನ್, ತ್ರಿರತ್ನ ಬೌದ್ಧ ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ಝೆನ್. ಬೌದ್ಧರ ಸಮುದಾಯ (ಸಂಘ) ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ವೆಸಕ್ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದಾಯವಾದ ಬಹಾಯಿ ಫೆಯ್ತ್ ಕೂಡಾ ಇದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|title=Leeds|work=Bahai Community of the UK|accessdate=2009-07-14|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829103813/http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳು ==
ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಹಾಗೂ ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಕೆಲ್ದಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ವಾಟರ್,. 1973ರ ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಲೀಡ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಸಮಿತಿಯು 2010ರ ವೇಳೆಗೆ ತೀರದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ನವೀಕರಿಸಬಲ್ಲಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು 11MWಗಳಷ್ಟು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯೆಂದರೆ 2020ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು 75MW ಗಳಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವುದು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶಕ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/
|title=Banks Developments : Hook Moor Wind Farm
|publisher=Banks Developments
|accessdate=2009-10-31
|archive-date=2008-11-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121120055/http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; [[ಚಿತ್ರ:Sheepscar archives.jpg|West Yorkshire Archive Service, Leeds site|thumb|alt=ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ 1930ರ ಮೂಲೆಯ ಕಟ್ಟಡ.ಟ್ರಾಫಿಕ್-ಲೈಟುಗಳು, ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಬೊಲ್ಲರ್ಡ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪಾದಚಾರಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೂಡಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಟ್ಟಡದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ  ಹನ್ನೊಂದು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯ ಕಿಡಕಿಗಳ ಅಡಿಗಟ್ಟುಗಳು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ (ಎಂಟು ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಬಲಭಾಗದ ಪಕ್ಕದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು). ಮರದ ಎರಡು ಪ್ರವೇಶದ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಓರೆ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಇದು ಸುತ್ತಲೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉದ್ದನೆಯ ಕಿಟಕಿ, ಇದರ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ದೊಡ್ಡಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ SHEEPSCAR ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಈಗ ಎರಡನೆಯ &quot;E&quot; ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮೇಲಿನ ಮಾಳಿಗೆಯು ಕೆಳಗಿನದಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಕಟ್ಟಡವು ಅರ್ಧ ಬಾಗಿದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]]
ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವವರು ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ ಪೋಲೀಸ್. ಈ ದಳವು ಎಂಟು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ: ಎ‌ಎ &quot;ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್&quot; ವಿಭಾಗವು ವೀಟ್‌ವುಡ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಬಿಎ &quot;ನಾರ್ತ್ ಈಸ್ಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್&quot;,  ಚಾಪೆಲ್ ಅಲರ್ಟನ್ ಹಾಗೂ ಕಿಲಿಂಗ್‌ಬೆಕ್ ಬಳಿಯ ಸ್ಟೇನ್‌ಬೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಲೀಡ್ಸ್‌ನ ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಸಿಎ &quot;ಸಿಟಿ ಅಂಡ್ ಹೊಲ್ಬೆಕ್ ಡಿವಿಷನ್&quot; ಮಿಲ್ಗರ್ತ್ (ನಗರದ ಕೇಂದ್ರ) ಹಾಗೂ  ಹೊಲ್ಬೆಕ್ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಫೈರ್ ಅಂಡ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂ ಸರ್ವಿಸ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು: ಕೂಕ್ರಿಡ್ಜ್, ಗಿಪ್ಟನ್, ಹನ್ಸ್ಲೆಟ್, ವಿನ್ಮೂರ್ &quot;ಲೀಡ್ಸ್&quot; (ಕಿರ್ಕ್‌ಸ್ಟಲ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಹತ್ತಿರ) ಹಾಗೂ ಮೂರ್ಟೌನ್.

ಲೀಡ್ಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಪ್ರೈಮರಿ ಕೇರ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಗರದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedspct.nhs.uk/ |title=The Leeds PCT – Welcome to the Leeds PCT |publisher=Leedspct.nhs.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218064522/http://www.leedspct.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಅಲ್ಲದೆ ಲೀಡ್ಸ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಷಿಪ್ಸ್ ಎನ್‌ಎಚ್‍ಎಸ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |title=Leeds Mental Health – Teaching NHS Trust |publisher=Leedsmentalhealth.nhs.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014074304/http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ಜನರಲ್ ಇನ್ಫರ್ಮರಿ (&quot;ಎಲ್‌ಜಿಐ&quot;) ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಲೀಡ್ಸ್ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ &quot;ಜಿಮ್ಮೀಸ್&quot; ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ&lt;ref name=&quot;ಸೇಂಟ್ ಜೇಮ್ಸ್' ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್/ಜಿಮ್ಮೀಸ್&quot;&gt;[http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php ಹಿನ್ನೆಲೆ ವಿಭಾಗದ ಪುಟದಲ್ಲಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060318080309/http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php |date=2006-03-18 }}, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಠ್ಯ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | title=&quot;Jimmy's&quot;: the rise of the docusoap and the fall of YTV | last=Gray | first=Nick | work=&quot;No Such&quot; Research | date=31 January 2010 | accessdate=2010-06-17 | format=pdf | quote=What is &quot;Jimmy's&quot;? It’s the local nickname of a hospital in Leeds, actually called St. James’s University Hospital... | archive-date=2012-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120308062725/http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | url-status=dead }} (ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಯ  ಡಿವೈಸರ್/ನಿರ್ಮಾಪಕರು/ನಿರ್ದೇಶಕರು ಅವರಿಂದ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆ)&lt;/ref&gt; ಇದು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಯೂರೋಪ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇತರೆ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳೆಂದರೆ, ಓಟ್ಲೇಯಲ್ಲಿರುವ ಚಾಪೆಲ್ ಅಲರ್ಟನ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಸೀಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ವರ್‌ಫೆಡಲ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್, ಹಾಗೂ ಲೀಡ್ಸ್ ಡೆಂಟಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್. ಹೊಸ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರದ ಎನ್‌ಎಚ್‌ಎಸ್ ಸೇವೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.nhs.uk/ |title=Welcome to NHS Leeds |publisher=Leeds.nhs.uk |date= |accessdate=2010-01-21 |archive-date=2001-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220190031/http://www.leeds.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ನಾಲ್ಕು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ   ವೆಸ್ಟ್ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್ ಜಾಯಿಂಟ್ ಸರ್ವಿಸಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ,  ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರ, ದಾಖಲೆಗಳು, ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ, ವಸ್ತುಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 1986ರಲ್ಲಿ ಕೌಂಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಹಾಗೂ 1997ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಐದು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಹಣ ವಿನಿಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲೀಡ್ಸ್ ವಿಭಾಗದ ದಾಖಲೆಗಳ ಸೇವೆಯು ಈಗ ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೀಪ್‌ಸ್ಕಾರ್ನ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wyjs.org.uk/|title=West Yorkshire Joint Services|accessdate=2009-03-28}}&lt;/ref&gt;

ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಗರದಾದ್ಯಂತ 5 ಸಂಚಾರಿ ಗ್ರಾಂಥಾಲಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಸುಮಾರು 50 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಿ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಹೆಡ್ರೋದಲ್ಲಿದೆ.

== ಅವಳಿ ಪಟ್ಟಣಗಳು ==
ನಗರವು ಹಲವಾರು ಅವಳಿ ಅಥವಾ ಸಹಯೋಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:

{|
|-
|  valign=&quot;top&quot;&quot; | 
* {{Flag icon|Czech Republic}} ಬರ್ನೊ, ಶ್ಚೆಚ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್&lt;ref name=&quot;ಬರ್ನೊ/ಲೀಡ್ಸ್&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |title=Leeds – Brno partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211073949/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Sri Lanka}} [[ಕೊಲಂಬೊ|ಕೊಲಂಬೋ]], [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx |title=International relations |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926180315/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx|archivedate=2011-09-26}}&lt;/ref&gt;
* [193] ಡಾರ್ಟ್‌ಮುಂಡ್, ಜರ್ಮನ್ y (1972)[195]
* {{Flag icon|South Africa}} ಡರ್ಬನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ&lt;ref name=&quot;durb&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c |title=Leeds – Durban partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090810181955/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c|archivedate=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;
|  valign=&quot;top&quot;&quot; | 
* {{Flag icon|People's Republic of China}} ಹ್ಯಾಂಗ್ಜೌ, ಚೈನಾ&lt;ref name=&quot;hang&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |title=Leeds – Hangzhou partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211073939/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|France}} ಲಿಲ್ಲೆ, ಫ್ರಾನ್ಸ್&lt;ref name=&quot;lille&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |title=Leeds – Lille partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211074000/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|United States}} ಲೂಸಿವಿಲ್ಲೆ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್&lt;ref name=&quot;louis&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |title=Leeds – Louisville partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211074006/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |archivedate=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Germany}} ಸೀಜೆನ್, ಜರ್ಮನಿ&lt;ref name=&quot;siegen&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx |title=Leeds – Siegen partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927074635/http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx|archivedate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;
|}

&quot;ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ&quot; ಕೆಳಕಂಡ ನಗರಗಳ ಜೊತೆ &quot;ಬಲವಾದ ಸಂಬಂಧ&quot; ಹೊಂದಿದೆ:&lt;ref name=&quot;twins&quot;/&gt;
{|
|-
|  valign=&quot;top&quot; |
* {{Flag icon|Romania}} ಬ್ರಸವ್, ರೊಮೇನಿಯಾ
* {{Flag icon|Jamaica}} ಸೇಂಟ್ ಮೇರಿ, ಜಮೈಕಾ
|  valign=&quot;top&quot; |
* {{Flag icon|Sweden}} ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಂ, ಸ್ವೀಡನ್
|}

== ಆಕರಗಳು ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

;ಬಿಬ್ಲಿಯೊಗ್ರಫಿ
{{Refbegin}}
* {{Cite book| title = The Illustrated History of Leeds | last = Burt and Grady | publisher = Breedon Books | year =1994 |isbn = 1 873626 35 5 | isbn-status = May be invalid – please double check|ref=harv}}
* {{Cite book| title=A History of Modern Leeds | first=Derek | last= Fraser | publisher=Manchester University Press | year=1982 | isbn=9780719007811|ref=harv }}
* {{Cite book| last=Unsworth and Stillwell | year=2004 | title=Twenty-First Century Leeds: Geographies of a Regional City | publisher= Leeds University Press | location=Leeds | isbn=0853162425|ref=harv }}
{{Refend}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
{{commonscat|Leeds}}
* {{wikivoyage|Leeds}}
* [http://www.leedsinitiative.org/ 'ಲೀಡ್ಸ್ ಇನಿಷಿಯೇಟೀವ್'] ಲೀಡ್ಸ್ ಇನಿಷಿಯೇಟೀವ್ ಸಿಟಿ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಷಿಪ್.
* [http://www.leeds.gov.uk/ ಲೀಡ್ಸ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಸಮಿತಿ.
* [http://www.leodis.net/ ಲಿಯೊಡಿಸ್] ಲೀಡ್ಸ್ ಲೈಬ್ರರಿ &amp; ಇನ್ಫಾರ್ಮೇಶನ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರ್ ಆರ್ಕೈವ್.
* [http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html ವಿಆರ್ ಲೀಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720235439/http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html |date=2011-07-20 }} ಲೀಡ್ಸ್ 360º ವರ್ಚುಯಲ್ ಟೂರ್
* [http://www.leedschamber.co.uk 'ಲೀಡ್ಸ್ ಛೇಂಬರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ &amp; ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ'] ಲೀಡ್ಸ್ ಛೇಂಬರ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ &amp; ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ
* [http://www.mylifeinleeds.co.uk ಮೈ ಲೈಫ್ ಇನ್ ಲೀಡ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919063620/http://www.mylifeinleeds.co.uk/ |date=2018-09-19 }} ಲೀಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವನ
* [http://www.leedstelevision.co.uk  ಲೀಡ್ಸ್ ಟಿವಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} ಲೀಡ್ಸ್ ದೂರದರ್ಶನ
* {{Genukiwry|Leeds}} (ಪಾರಿಷ್‌ನ ಹೊರಭಾಗದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗಾಗಿ ವೆಸ್ಟ್ ರೈಡಿಂಗ್ ಪಾರಿಷಸ್‌ನ ಜೆನುಕಿಯ [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/WRY/index.html ಇಂಡೆಕ್ಸ್] ಅಥವಾ [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/Misc/Maps/WRYParishes.gif ಮ್ಯಾಪ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514103203/http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/Misc/Maps/WRYParishes.gif |date=2011-05-14 }} ನೋಡಿ)

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಲೀಡ್ಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]
[[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ'ನಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಯಾರ್ಕ್‌ಷೈರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್]]</text>
      <sha1>52u44s1bm5merqhfiv8mwexe7q787kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೆಲ್ಬರ್ನ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29315</id>
    <revision>
      <id>1378074</id>
      <parentid>1375599</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261452" sha1="jj7zvh1fkea4v5hxj9xyihtf9ycnhhd" xml:space="preserve">{{Infobox Australian place
| type = city
| name = Melbourne
| state = vic&lt;!--&quot;vic&quot; codes as &quot;Victoria (Australia)&quot;. Please leave it as &quot;vic&quot; or else it will point to a disambig page--&gt;
| image = Melbourne montage six frame infobox jpg.jpg
| caption = '''Top:''' [[Melbourne city centre]], &lt;br /&gt;'''centre left:''' [[Flinders Street Station]], &lt;br /&gt;'''centre right:''' [[Shrine of Remembrance]], &lt;br /&gt;'''centre:''' [[Federation Square]], &lt;br /&gt;'''bottom left:''' [[Melbourne Cricket Ground]], &lt;br /&gt;'''bottom right:''' [[Royal Exhibition Building]].
| pop = 4,077,036
| pop_footnotes =  (Metropolitan area)&lt;ref name=&quot;PopulationGrowth&quot; /&gt;
| poprank = 2nd
| density = 1566
| density_footnotes = (Urban area; 2006)&lt;ref name=&quot;CensusQuickStats&quot; /&gt;
| elevation    = 31 &lt;!--102 ft--&gt;
| coordinates = {{Coord|37|48|49|S|144|57|47|E|type:city(4000000)_region:AU-VIC|display=inline,title}}
| force_national_map = yes
| latd  =37  |latm =48 |lats  =49 |latNS  =S
| longd =144 |longm =57 |longs =47 |longEW  =E
| area = 8806
| area_footnotes= (LGAs total)
| est = 30 August 1835
| county = [[County of Grant, Victoria|Grant]], [[County of Bourke, Victoria|Bourke]], [[County of Mornington|Mornington]]
| lga = [[Local Government Areas of Victoria#Municipalities of Greater Melbourne|31 Municipalities across Greater Melbourne]]
| stategov = [[:File:Vic inner regions.png|54 electoral districts and regions]]
| fedgov = [[:File:Map4.gif|23 Divisions]]
| timezone = [[Australian Eastern Standard Time|AEST]]
| utc = +10
| timezone-dst= [[Australian Eastern Daylight Time|AEDT]]
| utc-dst = +11
| location1= [[Canberra]]
| dist 1= 665
| location2= [[Adelaide]]
| dist2= 723
| location3= Sydney
| dist3= 876
| location4= [[Brisbane]]
| dist4= 1658
| location5= [[Auckland]]
| dist5=2623
| maxtemp = 19.8
| mintemp = 10.2
| rainfall = 646.9
}}

'''ಮೆಲ್ಬರ್ನ್''' , ({{IPAc-en|icon|ˈ|m|ɛ|l|b|ɚ|n}}, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ {{IPA|[[Australian English phonology|[ˈmælbən, -bn̩]]]}}&lt;ref name=&quot;Salary-celery&quot;&gt;'ಸ್ಯಾಲರಿ-ಸೆಲೆರಿ' ಪದಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದಾಗಿ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯರು ಧ್ವನಿಮಾಗಳನ್ನು {{IPA|/ɛ/}}{{IPA|/æ/}}ಯಾಗಿ{{IPA|/l/}}ಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುವ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author = Cox, F., and Palethorpe, S. | year = 2001 | chapter = The Changing Face of Australian Vowels | editor = Blair, D.B. and Collins, P (eds) | title = Varieties of English Around the World: English in Australia | publisher = John Benjamins Publishing, Amsterdam | pages = 17–44 }}&lt;/ref&gt;) ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು [[ಸಿಡ್ನಿ|ಸಿಡ್ನಿಯ]] ನಂತರ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವೆನಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;CensusQuickStats&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/LocationSearch?collection=Census&amp;period=2006&amp;areacode=UCL232200&amp;producttype=QuickStats&amp;breadcrumb=PL&amp;action=401|title=2006 Census QuickStats: Melbourne (Urban Centre/Locality)|work=2006 Australian Census|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=25 October 2007|accessdate=11-09-2009|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325034721/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/LocationSearch?collection=Census&amp;period=2006&amp;areacode=UCL232200&amp;producttype=QuickStats&amp;breadcrumb=PL&amp;action=401|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್(&quot;ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್&quot; ಅಥವಾ &quot;CBD&quot; ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ)&lt;ref name=&quot;GoogleMaps&quot;&gt;{{cite web|url=http://maps.google.com.au/maps?hl=en&amp;q=&amp;ie=UTF8&amp;hq=&amp;hnear=Melbourne+CBD,+Melbourne+VIC&amp;gl=au&amp;ei=s9r3SpvrD4uI6wOaytwa&amp;ved=0CBMQ8gEwAA&amp;geocode=FRUAv_0dYfajCA&amp;split=0|title=Melbourne CBD|publisher=[[Google Maps]], Google Inc|accessdate=11-09-2009}}&lt;/ref&gt; ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಭಾಗ (ಅಥವಾ &quot;ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ&quot;) ಹಾಗು ಜನಗಣತಿಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗವೆನಿಸಿದೆ—ಹಾಗು ಇವೆಲ್ಲವಕ್ಕೂ &quot;ಮೆಲ್ಬರ್ನ್&quot; ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಜೂನ್ ೨೦೦೯ರವರೆಗೂ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವು ಸರಿಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;PopulationGrowth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2008-09~Main+Features~Victoria?OpenDocument|title=Growth in Melbourne|work=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2008-09 - Victoria|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=30 March 2010|accessdate=30 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pop2009TheAge&quot;&gt;{{Cite news|last=Colebatch|first=Tim|last2=Lahay|first2=Kate|title=Melbourne's population hits 4 million|newspaper=[[The Age|Age]]|date=23 September 2009|url=http://www.theage.com.au/national/melbournes-population-hits-4-million-20090922-g0j7.html|accessdate=11-09-2009}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;MacqDict&quot;&gt;''ಮೆಕ್‌ಕ್ವಾರೀ ನಿಘಂಟು, ನಾಲ್ಕನೇ ಆವೃತ್ತಿ''  (೨೦೦೫). ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ದಿ ಮೆಕ್‌ಕ್ವಾರೀ ಲೈಬ್ರರಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ISBN ೧-೮೭೬೪೨೯-೧೪-೩&lt;/ref&gt;

ಮಹಾನಗರವು, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗವು ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ನದಿಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ(ಇದು ಕೊಲ್ಲಿಯ ಉತ್ತರ-ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ).&lt;ref name=&quot;GoogleMaps&quot;/&gt; ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ಪೂರ್ವ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರ ರೇಖೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಒಳನಾಡಿಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪುರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಹಾಗು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವು ೩೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಸಭೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref name=&quot;MelbLGAs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.localgovernment.vic.gov.au/Web20/rwpgslib.nsf/GraphicFiles/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09/$file/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09.pdf|title=Victorian Local Government Directory|publisher=[http://www.dvc.vic.gov.au Department of Planning and Community Development], [[Government of Victoria (Australia)|Government of Victoria]]|page=11|accessdate=11-09-2009|archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915144252/http://www.localgovernment.vic.gov.au/Web20/rwpgslib.nsf/GraphicFiles/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09/$file/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು ೧೮೩೫ರಲ್ಲಿ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು ನೆಲೆಗೊಂಡ೪೭ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ) ವ್ಯಾನ್ ಡಿಯೇಮೆನ್'ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ನೆಲೆಗಾರರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;settlement8-9&quot;&gt;{{cite web|title=History of the City of Melbourne|publisher=[[City of Melbourne]]|pages=8–10|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Documents/history_melbourne_city.PDF|accessdate=11-09-2009|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220125944/http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Documents/history_melbourne_city.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಇದಕ್ಕೆ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ರಿಚರ್ಡ್ ಬೌರ್ಕೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎರಡನೇ ವೈಕೌಂಟ್(ಅರ್ಲ್ ಗೂ, ಬ್ಯಾರನ್ ಗೂ ನಡುವಣ ಅಂತಸ್ತಿನ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ವರಿಷ್ಠ) ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಲ್ಯಾಂಬ್ ರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಇರಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;settlement8-9&quot;/&gt;
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಒಂದು ನಗರವೆಂದು ೧೮೪೭ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದಳು.&lt;ref name=&quot;MilesLewis25&quot;/&gt; ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;MilesLewis25&quot;/&gt; ೧೮೫೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗು ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;RobertCervero320&quot;/&gt; ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಒಕ್ಕೂಟವು ರಚನೆಯಾದ ನಂತರ, ಇದು ೧೯೨೭ರವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದ ಸರ್ಕಾರದ ಹಂಗಾಮಿ ಪೀಠವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/comlaw/comlaw.nsf/440c19285821b109ca256f3a001d59b7/57dea3835d797364ca256f9d0078c087/$FILE/ConstitutionAct.pdf|title=Commonwealth of Australia Constitution Act|publisher=[http://www.ag.gov.au Department of the Attorney-General], [[Government of Australia]]|page=45 (Section 125)|accessdate=11 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050718231401/http://www.comlaw.gov.au/comlaw/comlaw.nsf/440c19285821b109ca256f3a001d59b7/57dea3835d797364ca256f9d0078c087/$FILE/ConstitutionAct.pdf|archivedate=18 July 2005}}&lt;/ref&gt;

ಇಂದು ನಗರವು, ಕಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮನರಂಜನೆ, ಕ್ರೀಡೆ ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ,(ಜೊತೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಮೂಲ ತಾಣವಾಗಿದೆ),&lt;ref name=&quot;Stratton&quot;&gt;{{Cite book|last1=Stratton|first1=David|year=1990|title=The Avocado Plantation: Boom and Bust in the Australian Film Industry|publisher=Pan Macmillan|location=Sydney|page=|isbn=0732902509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37899&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html|title = Return of the Kelly Gang|journal=[[UNESCO Courier]]|issn = 1993-8616 |issue=2007 #5 |last=Chichester|first=Jo |publisher=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt; ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ದೂರದರ್ಶನ,&lt;ref name=&quot;first24&quot;&gt;{{Cite book | title = Australian Television: the first 24 years | publisher = Nelsen/Cinema Papers | year = 1980 | page = 3 | location = Melbourne | accessdate = 23 September 2007 }}&lt;/ref&gt; ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್,&lt;ref name=&quot;Now 2003. pg. 182&quot;&gt;ದಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬುಕ್ – ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ನೌ. ಪ್ರಕಟಣೆ ೨೦೦೩. ಹಾರ್ಡಿ ಗ್ರಾಂಟ್ ಬುಕ್ಸ್. ಸೌತ್ ಯಾರ್ರ. ISBN ೧-೭೪೦೬೬-೦೪೯-೮. pg. ೧೮೨&lt;/ref&gt; ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ತಪ್ರಭಾವ ನಿರೂಪಣಾವಾದಿ ಕಲಾ ಚಳವಳಿ(ಇದು ಹೆಯಿಡೆಲ್ಬರ್ಗ್ ಪರಂಪರೆ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ)&lt;ref name=&quot;AstburyMasters&quot;&gt;{{Cite book|last=Astbury|first=David Leigh|title=The Heidelberg School and the rural mythology|place=Melbourne|publisher=Department of Fine Arts, [[University of Melbourne]]|year=1982|url=http://dtl.unimelb.edu.au/R/AF3TPQ9GRMK5VC149A2JTA7EQDRY8XKJBADUM8FTYCFFILSY7F-03467?func=dbin-jump-full&amp;object_id=65984&amp;local_base=GEN01&amp;pds_handle=GUEST|id=65984}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನೃತ್ಯ ಶೈಲಿಗಳ(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನ್ಯೂ ವೋಗ್ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶಫ್ಫಲ್) ಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;TheAgeDanceTrance&quot;&gt;{{Cite news|last1=Tomazin|first1=Farrah|last2=Donovan|first2=Patrick|last3=Mundell|first3=Meg|date=12-07-2002|url=http://www.theage.com.au/articles/2002/12/07/1038950203557.html|title=Dance trance|newspaper=[[The Age]]|accessdate=11-16-2009 | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gwynne202&quot;&gt;{{Cite book|last1=Gwynne|first1=Michael|year=1985|title=Ballroom Sequence Dancing|publisher=Princeton Book Company|location= Hightstown|edition=2nd|page=202|isbn=0-7136-2750-6}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸಮಕಾಲೀನ ಹಾಗು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ಸಹ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;TheAgeDanceTrance&quot;/&gt; ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ &quot;ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ&quot; ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;TourismAust&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.australia.com/destinations/cities/melbourne.aspx?ta_intcmp=desthub:cities:melbourne:en|title=Melbourne|publisher=[[Tourism Australia]], [[Government of Australia]]|accessdate=16 November 2009|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330132718/http://www.australia.com/destinations/cities/melbourne.aspx?ta_intcmp=desthub:cities:melbourne:en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಗ್ರೂಪ್ ನ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯೂನಿಟ್ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ(೨೦೦೨ರಿಂದೀಚೆಗೆ),&lt;ref name=&quot;AnnualEUISurvey&quot;&gt;{{
Cite book|last=[[Economist Intelligence Unit]]|title=Liveability Survey|place=ಲಂಡನ್|publisher=[[Economist Group]]|year = 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheAgeRank2002&quot;&gt;{{
Cite news
 |last=Source: agencies
 |date=&lt;!-- 10-04- --&gt;2002-04-10
 |url= http://www.theage.com.au/articles/2002/10/04/1033538761412.html
 |title= Best city in the world
 |newspaper=[[The Age|Age]]
 | publisher = Fairfax
 |accessdate=&lt;!-- 11-16- --&gt;2009-11-16
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC2005rank&quot;&gt;{{
Cite news|last1=Source: agencies |date=4 October 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4306936.stm|title=Vancouver is 'best place to live'|newspaper=[[BBC News]]|accessdate=11-16-2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABCRank2009&quot;&gt;{{
Cite news
 |last=Source: agencies
 |date=&lt;!-- 06-09- --&gt;2009-09-06&lt;!-- check this --&gt;
 |url= http://www.abc.net.au/news/stories/2009/06/09/2592740.htm
 |title= Melbourne 'third most' livable city in world
 |newspaper=[[ABC News (Australia)|ABC News]]
 |accessdate=&lt;!-- 11-16- --&gt;2009-11-16}}&lt;/ref&gt; RMITನ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸಿಟೀಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ರ ೧೦ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ನಗರವೆಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ(೨೦೦೬ರಿಂದೀಚೆಗೆ)&lt;ref name=&quot;RMITGUCI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mams.rmit.edu.au/ddglvp4xqmgy.pdf|title=Global University City Index 2006|publisher=[[RMIT University|Royal Melbourne Institute of Technology]]|page=8|accessdate=&lt;!-- 11-16- --&gt;2009-11-16|archive-date=23 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Ha5fwUw1?url=http://mams.rmit.edu.au/ddglvp4xqmgy.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheAustBestUni&quot;&gt;{{
Cite news|last=Armitage|first=Catherine
 | date=&lt;!-- 08-16- --&gt;2007-08-07
 | title=Living proof our cities are tops
 | newspaper=[[The Australian]]
 | publisher= News Limited
 | url=http://www.theaustralian.com.au/news/living-proof-our-cities-are-tops/story-0-1111114184632
 | accessdate=&lt;!-- 11-16- --&gt;2009-11-16}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheAgeTopUnis&quot;&gt;{{
Cite news|last=Tomazin|first=Farrah|title=Ranking on unis a bonus for city
 | newspaper=[[The Age|Age]]
 | publisher = Fairfax
 |date=05-26-2008|url=http://www.theage.com.au/news/national/ranking-on-unis-a-bonus-for-city/2008/05/25/1211653848663.html|accessdate=11-16-2009 | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ೨ಥಿಂಕ್ ನೌ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಇನೋವೇಷನ್ ಏಜೆನ್ಸಿ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ರ ೨೦ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಇನೋವೇಷನ್ ನಗರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ (೨೦೦೭ರಿಂದೀಚೆಗೆ).&lt;ref name=&quot;2thinknow2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/city-rankings-2007/|title=Innovation Cities Index 2007|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2thinknow2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/innovation-cities-index-2008/|title=Innovation Cities Index 2008|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2thinknow2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/2thinknow-innovation-cities-global-256-index/|title=Innovation Cities Index 2009|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009|archive-date=9 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409165153/http://www.innovation-cities.com/2thinknow-innovation-cities-global-256-index/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2thinknow2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/innovation-cities-global-index-2010-city-rankings//|title=Innovation Cities Index 2010|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-02-2010}}&lt;/ref&gt; ಈ ಮಹಾನಗರವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಟ್ರಾಮ್(ರಸ್ತೆ ರೈಲು ಕಂಬಿ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ಸಹ ತವರೆನಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;DOT_tram&quot;&gt;{{cite web|url=http://210.15.220.118/east_west_report/Investing_in_Transport_East_West-Chapter03.pdf|title=Investing in Transport Chapter 3 – East/West, Section 3.1.2 - Tram Network|format=PDF|publisher=Department of Transport, [[Government of Victoria (Australia)|Government of Victoria]]|accessdate=21 November 2009}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
{{details|History of Melbourne}}
{{See also|Timeline of Melbourne history|History of Victoria}}

=== ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಹಾಗು ಸ್ಥಾಪನೆ ===
{{Further|[[Foundation of Melbourne]]}}
[[ಚಿತ್ರ:Landing at melbourne 1840.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್, 1840; W. ಲಿಯರ್ಡೆಟ್ ರ ಜಲವರ್ಣ ಚಿತ್ರ  (1840)]]

ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತುಗಾರರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಂದಾಜು ೩೧,೦೦೦ದಿಂದ  ೪೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ&lt;ref&gt;ಗ್ಯಾರಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್,''ದಿ ಫಸ್ಟ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'s ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರೀಜನ್'' , (ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿ), ಹಾರ್ರಿಲ್ಯಾಂಡ್  ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ೧೯೯೭. ISBN ೦-೬೪೬-೩೩೧೫೦-೭ ಪುಟ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: &quot;ಇಂದಿನ ಕೆಯಿಲೋರ್ ಸಮೀಪ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾರಿಬ್ರೈನಾಂಗ್ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆತಿದೆ.&quot;&lt;/ref&gt; ಮೂರು ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ೨೦,೦೦೦ ಅನಾಗರೀಕರು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು&lt;ref name=&quot;rbg.vic.gov.au&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070831065331/http://www.rbg.vic.gov.au/__data/page/1062/Indig.pdf]{{Dead link|date=June 2010}}&lt;/ref&gt;: ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ, ಬೂನ್ವುರ್ರುಂಗ್ ಹಾಗು ವಥೌರೊಂಗ್.&lt;ref&gt;ಗ್ಯಾರಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ''ಅಬಾರಿಜಿನಲ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಕುಲಿನ್ ಪೀಪಲ್'' , ಹಾರ್ರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೆಸ್(೧೯೮೫), ಎರಡನೇ ಆವೃತ್ತಿ ೧೯೯೪, ISBN ೦-೯೫೭೭೦೦೪-೨-೩. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಕರ ಜೀವನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೭-೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಸ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;/ref&gt; ಕುಲಿನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಗುಂಪಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸಭೆ ಸೇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಆಹಾರ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಒಂದು ಜೀವಾಧಾರ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;settlement&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;merrimerri&quot;&gt;ಇಸಾಬೆಲ್ ಎಲ್ಲೆನ್ಡರ್ ಹಾಗು ಪೀಟರ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ಸೇನ್, ''ಪೀಪಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೆರ್ರಿ ಮೆರ್ರಿ.'' ''ದಿ ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ ಇನ್ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ ಡೇಸ್'' , ಮೆರ್ರಿ ಕ್ರೀಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಮಿಟಿ, ೨೦೦೧ ISBN ೦-೯೫೭೭೭೨೮-೦-೭
&lt;/ref&gt; ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯು ಸಲೈವಾನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ೧೮೦೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಇಂದಿನ ಸೊರ್ರೆನ್ಟೋ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲಾಧಾರಗಳ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು. ಇದಾದ ೩೦ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ, ಮತ್ತೊಂದು ವಸಾಹತು ನೆಲೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news
 | last = Button
 | first = James
 | title = Secrets of a forgotten settlement
 | publisher = The Age
 | date = 4 October 2003
 | url = http://www.theage.com.au/articles/2003/10/03/1064988393029.html?from=storyrhs
 | accessdate =19 October 2008
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;

೧೮೩೫ರ ಮೇ ಹಾಗು ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ, ಇದೀಗ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗು ಉತ್ತರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್ ಪರಿಶೋಧಿಸಿದರು, ಇವರು ತಾಸ್ಮೆನಿಯನ್ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದರು, ಇವರು ಎಂಟು ಮಂದಿ ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ ಹಿರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು{{convert|600000|acre|km2}} ಖರೀದಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;settlement&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;merrimerri&quot;/&gt; ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್, ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು &quot;ಹಳ್ಳಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಈ ಸ್ಥಳ ಸೂಕ್ತವೆಂದು&quot; ಘೋಷಿಸಿದರು, ಹಾಗು ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾನಲ್ಲಿರುವ ಲುನ್ಸೆಸ್ಟನ್ ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು(ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಇದು ವ್ಯಾನ್ ಡಿಯೇಮೆನ್'ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ). ಈ ವೇಳೆಗೆ ಹೊಸ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನಿಂದ ಒಂದು ವ್ಯವಹಾರ ಗುಂಪು ಬಂದಿತು, ಈ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಂಪನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವನ್ನು ಜಾನ್ ಪಸ್ಕಾಯೇ ಫಾವ್ಕ್ನರ್ ನೀಡಿದರು, ಇವರು ಈಗಾಗಲೇ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ (೩೦ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮೩೫) ತಮ್ಮ ಹಡಗು ''ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಜ್''  ಮೂಲಕ ಆಗಮಿಸಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಗುಂಪುಗಳು ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದವು.

ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್ ರ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅಕ್ರಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು(ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯು ಈ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿತ್ತು), ಇದು ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿತು.&lt;ref name=&quot;settlement&quot;&gt;{{cite web | title = Foundation of the Settlement | work = History of the City of Melbourne | publisher = [[City of Melbourne]] | year = 1997 | url = http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/SettlementtoCity.aspx | accessdate = 13 July 2010 | archive-date = 24 ಮೇ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100524032643/http://www.melbourne.vic.gov.au/ABOUTMELBOURNE/HISTORY/Pages/SettlementtoCity.aspx | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದರರ್ಥ ವಸಾಹತುಗಾರರು ಇದೀಗ ಸರ್ಕಾರಿ ಜಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಸರ್ಕಾರವು ಒಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಸಾಹತುಗಾರರ ''ನಿರ್ಧಾರಿತ ಸಂಗತಿ'' ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಹಾಗು ಪಟ್ಟಣದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು(ಇದು ಮೊದಲಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇದರಲ್ಲಿ 'ಬ್ಯಾಟ್ಮನಿಯ' ಹಾಗು 'ಡುಟರ್ಗಲ್ಲ' ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಸೇರಿವೆ).&lt;ref name=&quot;AlexanderReed149&quot;&gt;{{cite book|last=Reed|first=Alexander Wyclif|title=Place Names of Australia|publisher=Reed|year=1973|location=Sydney|page=149|isbn=0-5895012-8-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ಕೆನ್ಯೋನ್, A.S. (೨೯ ಜನವರಿ ೧೯೩೮). [http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/11144430 ದೆ ಕಾಲ್ಡ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬೇರ್ಬ್ರಾಸ್ಸ್], ''ದಿ ಆರ್ಗುಸ್'' . ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;

೧೮೩೬ರಲ್ಲಿ, ಗವರ್ನರ್ ಬೌರ್ಕೆ, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್ ನ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ, ಹಾಗು ನಗರಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಯೋಜನೆಗೆ ಹೊಡಾಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ನ್ನು ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ.&lt;ref name=&quot;COM2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=53|title=City of Melbourne&amp;nbsp;— Roads&amp;nbsp;— Introduction|publisher=City of Melbourne|accessdate=29 September 2008|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220130459/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=53|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ನಂತರ ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಈ ವಸಾಹತುನೆಲೆಯನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂದು ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪ್ರಧಾನಿ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಲ್ಯಾಂಬ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎರಡನೇ ವೈಕೌಂಟ್ ರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇವರು ಡರ್ಬಿಶೈರ್ ನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯು ಇದೆ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.&lt;ref name=&quot;PostOffice&quot;&gt;{{cite web
  | last = Premier Postal History  | title = Post Office List | url = https://www.premierpostal.com/cgi-bin/wsProd.sh/Viewpocdwrapper.p?SortBy=VIC&amp;country= | accessdate = 11 April 2008 }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಒಂದು ನಗರವೆಂದು ೨೫ ಜೂನ್ ೧೮೪೭ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಳ ಅಂಗೀಕಾರ ಪತ್ರದ ನೀಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;MilesLewis25&quot;&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Miles|title=Melbourne: the city's history and development|editor=2nd|publisher=[[City of Melbourne]]|location=Melbourne|year=1995|page=25|isbn=0949624713}}&lt;/ref&gt; ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಯಿತು.

=== ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ===
{{Further|[[Victorian gold rush]]}}
[[ಚಿತ್ರ:Canvas town south melbourne victoria 1850s.jpg|thumb|&quot;ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಟೌನ್, 1850ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್.ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಾರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಹರಿದು ಬಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಗಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಸತಿ.]]

೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರವಾದ ಚಿನ್ನವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿದ್ದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತ್ವರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳೊಳಗೆ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸುಮಾರು ೨೫,೦೦೦ ರಿಂದ ೪೦,೦೦೦ ಸ್ಥಳೀಯರಿಂದ ಮುಕ್ಕಾಲರಷ್ಟು ಅಧಿಕಗೊಂಡಿತು.&lt;ref name=&quot;gold1850&quot;&gt;{{cite web
|url=http://sbs.com.au/sbsmain/gold/story.html?storyid=49
|title=Gold!
|author=Victorian Cultural Collaboration
|publisher=sbs.com.au
|accessdate=18 July 2008
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080724135849/http://sbs.com.au/sbsmain/gold/story.html?storyid=49 &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 24 July 2008}}&lt;/ref&gt; ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೀಘ್ರತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಹಾಗು ೧೮೬೫ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸಿಡ್ನಿಗಿಂತ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.&lt;ref name=&quot;largeby1865&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.atse.org.au/index.php?sectionid=289 |title=The Snowy Mountains Scheme and Multicultural Australia |publisher=Atse.org.au |date= |accessdate=21 June 2010}}&lt;/ref&gt;

ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಹಾಗು ವಿದೇಶಿ ವಲಸಿಗರ ಮಹಾಪೂರವು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಐರಿಶ್, ಜರ್ಮನ್ ಹಾಗು ಚೈನೀಸ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು, ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದಂತಹ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ &quot;ಡೇರೆ ನಗರ&quot;ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಚೈನಾದಿಂದ ಬಂದಂತಹ ವಲಸಿಗರು ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ಚೈನಾಟೌನ್ ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾದ ಚೈನೀಸ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.chinatownmelbourne.com.au/ ಚೈನಾಟೌನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್], chinatownmelbourne.com.au. ೨೦-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt; ಯುರೇಕ ದಂಗೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ಗಣಿಗಾರರು ಪಲಾಯನವಾಗುವಂತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲವು, ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು. ಯುರೇಕ ಸ್ಟಾಕೇಡ್ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜನರು ಹಾಗು ಬುರ್ಕೆ ಹಾಗು ವಿಲ್ಸ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯು, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಲಸೆಯ ಹರಿವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು.&lt;ref name=&quot;annear&quot;&gt;{{cite book|last=Annear|first=Robyn|title=Nothing But Gold|publisher=The Text Publishing Company|year=1999}}&lt;/ref&gt;

ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗು ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಹರಿವು, ಬೃಹತ್ತಾದ ಪೌರೋಚಿತ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಆರಂಭಿಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗು ನಿರ್ಮಾಣವು ಆರಂಭಗೊಂಡವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಭವನ, ಖಜಾನೆ ಕಟ್ಟಡ, ಖಜಾನೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ, ಹಳೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೆರೆಮನೆ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸೈನಿಕ ಸಾಲುಮನೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಕಟ್ಟಡ, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕಟ್ಟಡ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್, ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಕಥಿಡ್ರಲ್ ಗಳು ಹಾಗು ಇಂದಿಗೂ ಇರುವ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಗರದ ಒಳಗಿರುವ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು, ಅಗಲ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾಗು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುವಂತೆ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸು ವಹಿವಾಟಿನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಹಲವಾರು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯೆನಿಸಿದೆ, ೧೮೬೧ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೊದಲ ಶೇರು ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ರಾಜವಂಶದ ಟನ್ಕ ಸಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;caslon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.caslon.com.au/timeline6.htm|title=Media Business Communication time line since 1861|publisher=Caslon|accessdate=29 September 2008|archive-date=6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://archive.today/20121206004159/http://www.caslon.com.au/timeline6.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಬಿಳಿಯ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಗಾರರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೫,೦೦೦ವೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೮೦೦ಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಇಳಿಯಿತು,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ccmaindig.info/culture/Timeline.html |title=Aboriginal heritage - Timeline |publisher=Ccmaindig.info |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=25 ಜೂನ್ 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HdlyFQMY?url=http://www.ccmaindig.info/culture/Timeline.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ೧೮೬೩ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಂದಾಜು ೮೦%ನಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು, ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಡುಬು ಕಾಯಿಲೆ.&lt;ref name=&quot;rbg.vic.gov.au&quot;/&gt;

=== ಭೂಮಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆ ಹಾಗು ಕುಸಿತ ===
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne international exhibition 1880.jpg|thumb|ರಾಯಲ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ನ ಶಿಲಾಮುದ್ರಣ(ಇದೀಗ ಇದೊಂದು ವಿಶ್ವದ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ) 1880ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವರ್ಲ್ಡ್'ಸ್ ಫೇರ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಲು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು]]
ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಆರ್ಥಿಕ ಏರಿಕೆಯು ೧೮೮೦ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವೆನಿಸಿತು&lt;ref name=&quot;RobertCervero320&quot;&gt;{{cite book|last=Cervero|first=Robert B.|title= The Transit Metropolis: A Global Inquiry|publisher=Island Press|year=1998|location=Chicago|page=320|isbn=1-55963-591-6}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿದ್ದ [[ಲಂಡನ್]] ನಗರದ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರವೆನಿಸಿತು.&lt;ref&gt;ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮನ್ಸ್ ಇಯರ್ ಬುಕ್ ೧೮೮೯&lt;/ref&gt; ದೊಡ್ಡ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆಂದೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ೧೮೮೦ ರಿಂದ ೧೮೯೦ರ ನಡುವೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎರಡು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತು, ಇದು ಮೆಂಜಿಯೆಸ್, ಫೆಡರಲ್ ಹಾಗು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್(ವಿಂಡ್ಸರ್)ನಂತಹ ಹೋಟೆಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಹೋಟೆಲುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು.

[[ಚಿತ್ರ:Federal Coffee Palace.jpg|thumb|upright|left|ಫೆಡರಲ್ ಕಾಫಿ ಪ್ಯಾಲೇಸ್; 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಲವು ಮದ್ಯನಿಷೇಧವಿರುವ ಹೋಟೆಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]]
೧೮೮೫ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪತ್ರಕರ್ತ ಜಾರ್ಜ್ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಹೆನ್ರಿ ಸಲಾ &quot;ಮಾರ್ವಲಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್&quot;(ಅದ್ಭುತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್) ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು, ಈ ಪದವು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ನರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/articles/2004/01/09/1073437468105.html ಹಿ ಕೇಮ್, ಹಿ ಸಾ, ಹಿ ಮಾರ್ವೆಲ್ಡ್]
ನೆಕೆಡ್ ಸಿಟಿಗಾಗಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಬಟ್ಟನ್ ರಿಂದ (ದಿ ಏಜ್) ೧೦ ಜನವರಿ ೨೦೦೪&lt;/ref&gt; ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಯು &quot;ಭೂಮಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ&quot; ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು, ಇದು ೧೮೮೮ರಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಹಕರ ಭರವಸೆ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಮೌಲ್ಯದ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ಧನೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜನಗೊಂಡು ಊಹನಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ತುತ್ತ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.&lt;ref name=&quot;University1&quot;&gt;ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೂಮರ್ಸ್. ಮೈಕಲ್ ಕ್ಯಾನನ್ ರಿಂದ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್; ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೬೬&lt;/ref&gt; ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಕಾಫಿ ಭವನಗಳು, ತಾರಸಿ ಗೃಹಗಳು ಹಾಗು ವೈಭವೋಪೇತ ಮಹಲುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು.&lt;ref name=&quot;University1&quot;/&gt; ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ಜಲಸಂಪೀಡಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯು, ಎಲಿವೇಟರ್(ಉತ್ಥಾನಕ) ಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡವು;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Museum Victoria |url=http://museumvictoria.com.au/marvellous/powered/lifts.asp |title=Marvellous Melbourne - Introduction of the Hydraulic Lift, 1887 - Museum Victoria, Australia |publisher=Museumvictoria.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026062836/http://museumvictoria.com.au/marvellous/powered/lifts.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ೧೮೮೯ರ APA(ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್) ಕಟ್ಟಡ, ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತು ಹಾಗು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಧಿಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;University1&quot;/&gt; ಈ ಅವಧಿಯು, ಪ್ರಮುಖ ರೇಡಿಯಲ್ ರೈಲು-ಆಧಾರಿತ ವಾಹನ ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಕಂಡಿತು.&lt;ref name=&quot;Miles47&quot;&gt;ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್ ''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)''  ಪುಟ೪೭&lt;/ref&gt;

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಮಾದರಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದ ಉದ್ಧಟತನದ ವರ್ಧನೆಯು ೧೮೯೧ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಹಿನ್ನಡೆಯಿಂದ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರ ಹಾಗು ಆಸ್ತಿ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ದೂಡಿತು&lt;ref name=&quot;University1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;localhistories&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.localhistories.org/melbourne.html|title=A BRIEF HISTORY OF MELBOURNE|last=Lambert|first=Time|publisher=localhistories.org|accessdate=29 September 2008|archive-date=13 ಜನವರಿ 2013|archive-url=https://archive.is/20130113035328/http://www.localhistories.org/melbourne.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೬ ಸಣ್ಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗು ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಸೊಸೈಟಿಗಳು ಕುಸಿತವನ್ನು ಕಂಡವು ಹಾಗು ೧೩೩ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಗಳು ದಿವಾಳಿಯೆದ್ದವು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ೧೮೯೦ರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಗೆ ಒಂದು ಬಲವಾದ ಅಂಶವಾಯಿತು ಹಾಗು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಉಂಟಾಯಿತು. ನಗರದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/373808/Melbourne/12674/Growth-of-the-city|title=Melbourne (victoria) – growth of the city|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=29 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;welovemelbourne&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.we-love-melbourne.net/Melbourne-history.html|title=Fast Facts on Melbourne History|publisher=we-love-melbourne.net|accessdate=29 September 2008}}&lt;/ref&gt;

=== ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟ ===
{{Further|[[Federation of Australia]]}}
[[ಚಿತ್ರ:Tom roberts big picture.jpg|thumb|ದಿ ಬಿಗ್ ಪಿಕ್ಚರ್, 9 ಮೇ 1901ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಆರಂಭಿಕ ಚಿತ್ರಣ, ಟಾಮ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ರ ವರ್ಣಚಿತ್ರ.]]
೧ ಜನವರಿ ೧೯೦೧ರಿಂದ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಸರ್ಕಾರದ ಹಂಗಾಮಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ಒಕ್ಕೂಟದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ೯ ಮೇ ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರಿತು, ಸಂಸತ್ತು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರಾಕ್ಕೆ ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ  ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. ೧೯೩೦ರವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದವು.&lt;ref name=&quot;Miles113&quot;&gt;ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್ ''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)''  ಪುಟ. ೧೧೩–೧೧೪&lt;/ref&gt; ಫ್ಲಿನ್ಡರ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಶನ್, ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಟ್ರಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಿಡ್ನಿಯ ಟ್ರಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕೆ ೧೯೪೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆನಿಸಿತು [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|II ವಿಶ್ವ ಸಮರ]]ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಯುದ್ಧಾವಧಿಯ ಉತ್ಪನ್ನದಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು ಹಾಗು ನಗರವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮುಂಚೂಣಿ ವಸ್ತು ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.{{Citation needed|date=November 2008}}

=== ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಅವಧಿ ===
IIನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶೀಘ್ರತಮವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು, ಇದರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಧನೆಯಾಯಿತು, ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಜನರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪ್]] ಹಾಗು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ನಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://museumvictoria.com.au/origins/keydates.aspx?cid=13 |title=1961 - the Impact of Post-War Immigration. Museum of Victoria |publisher=Museumvictoria.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011217/http://museumvictoria.com.au/origins/keydates.aspx?cid=13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಕಾಲಿನ್ಸ್ ರಸ್ತೆಯ &quot;ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಎಂಡ್&quot; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಾಟೀಕ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಹಾಗು ಹೊರಾಂಗಣದ ಕೆಫೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರೆ,&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/articles/2003/05/28/1053801445880.html ಬಾಟಿಕ್ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಅಟ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಎಂಡ್ ಆಫ್ ಟೌನ್] ಮಿಶಾ ಕೆಟ್ಚೆಲ್ ರಿಂದ ದಿ ಏಜ್ ಗಾಗಿ ೨೯ ಮೇ ೨೦೦೩&lt;/ref&gt; ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವನ್ನು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಉತ್ಸಾಹಶೂನ್ಯ ಜಾಗವೆಂದು ಹಲವರು ನೀರಸವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಜಾನ್ ಬ್ರ್ಯಾಕ್ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ''ಕಾಲಿನ್ಸ್ St., ೫ pm'' ನಲ್ಲಿ (೧೯೫೫) ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.ipa.org.au/publications/1691/the-art-of-the-forgotten-people ದಿ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಗಾಟನ್ ಪೀಪಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313203932/http://ipa.org.au/publications/1691/the-art-of-the-forgotten-people |date=13 ಮಾರ್ಚ್ 2016 }} ಟಾಮ್ ವಿಲ್ಸನ್ ರಿಂದ&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBDಯ ಎತ್ತರದ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು, ICI ಹೌಸ್ ನ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ನಗರಕ್ಕೆ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪರಿಚಯದಿಂದ ನಗರದ ಉನ್ನತ ಸೌಧಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿತು. ನಗರವು ೧೯೫೬ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿದಾಗ ನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವದ ಗಮನ ಹರಿಯಿತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಉಪನಗರಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ತೀವ್ರಗೊಂಡಿತು, ಚಾಡ್ ಸ್ಟೋನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಒಳಾಂಗಣ ಮಾಲ್ ಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು.&lt;ref&gt;[http://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 ಚಾಡ್ಸ್ಟೋನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್, ವೊಲ್ಫ್ ಗ್ಯಾಂಗ್ ಸಿಯೇವರ್ಸ್, 1960. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112082547/https://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 |date=12 ನವೆಂಬರ್ 2025 }}[http://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 ಸ್ಟೇಟ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕಲೆಕ್ಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112082547/https://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 |date=12 ನವೆಂಬರ್ 2025 }}&lt;/ref&gt; ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಅವಧಿಯು CBDಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣವನ್ನೂ ಸಹ ಕಂಡಿತು ಹಾಗು ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರಸ್ತೆಯು ನಗರವನ್ನು ಮಹತ್ವದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧುನೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು.&lt;ref&gt;ಜುಡಿತ್ ರಾಫೆಲ್ ಬುಕ್ರಿಚ್ (೧೯೯೬) ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಗ್ರಾಂಡ್  ಬಾಲೆವರ್ಡ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರೋಡ್. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಮುದ್ರಿಸಿದೆ&lt;/ref&gt; ಹೊಸತಾದ ಅಗ್ನಿ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗು ಮರುಅಭಿವೃದ್ದಿಯು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಗಗನಚುಂಬಿ CBD ಕಟ್ಟಡಗಳು ನೆಲಸಮಗೊಂಡಿದ್ದು ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಫಸಾಡಿಸಂ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಉಳಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಶಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉಪನಗರದ ದೊಡ್ದಾದಾದ ಹಲವು ಭವನಗಳೂ ಸಹ ನೆಲಸಮವಾದವು ಅಥವಾ ಪುನರ್ವಿಭಜನೆಗೊಂಡವು.

[[ಚಿತ್ರ:Melbourne skyline, 1959.jpg|thumb|left|1959ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪೂರ್ವದ ಕ್ಷಿತಿಜ ಹಾಗು ಯಾರ್ರ ನದಿ]]
ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದ ಉಪನಗರದ ವಸತಿ ನೆಲೆಯೆಡೆಗೆ ಜನರು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಒಲವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು, ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೌಸಿಂಗ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸರಣಿಯಾಗಿ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೌಸಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ  ಹಲವು ನೆರೆಹೊರೆಯವರ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನೆಲೆಸಮ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಧಿಕಗೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{cite book | last = William | first = Logan | authorlink = | title = The Gentrification of inner Melbourne – a political geography of inner city housing | publisher = University of Queensland Press | year = 1985 | location = Brisbane, Queensland | pages = 148–160 | url = | doi = | id = | isbn = 0-7022-1729-8 }}&lt;/ref&gt; ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ವೃದ್ಧಿಯು ಕಂಡುಬಂದಾಗ, ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ ಹಾಗು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯು ತ್ವರೆಗೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಹಾಗು ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಬೋಲ್ಟೆ ಸರ್ಕಾರವು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಧುನಿಕೀಕರಣವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿತು. ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ನ ಮರುರೂಪ, ಹಾಡಲ್ ರಸ್ತೆಯ ಅಗಲೀಕರಣ ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ೧೯೬೯ರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೆಶನ್ ಪ್ಲ್ಯಾನ್ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಾರ್-ಪ್ರಧಾನ ವಾತಾವರಣವನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | last = Millar
  | first = Royce
  | title = Road to...where?
  | newspaper = The Age
  | location = Melbourne
  | date = 7 November 2005
  | url = http://www.theage.com.au/news/national/road-to-where/2005/11/06/1131211946903.html
  | accessdate = &lt;!-----14 May 2010-----&gt;}}
&lt;/ref&gt;

೧೯೬೯ ಹಾಗು ೧೯೭೦ರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆಯು ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯವಂತೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು(ಈ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ BHP ಬಿಲ್ಲಿಟನ್ ಹಾಗು ರಿಯೋ ಟಿನ್ಟೊಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿವೆ). ನಂತರದಲ್ಲಿ ನೌರುನ ವರ್ಧಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೌರು ಹೌಸ್.{{Citation needed|date=February 2010}} ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ೧೯೭೦ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದವರೆಗೂ ಸಿಡ್ನಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಈ ಪ್ರಮುಖತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{
cite news
 | url = http://www.smh.com.au/articles/2003/12/30/1072546531264.html?from=storyrhs
 | title = Tell Melbourne it's over, we won
 | newspaper = Sydney Morning Herald
 | date = 31 December 2003
 | publisher = Fairfax
 | accessdate=18 July 2008}}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne Collins Street Architecture.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಧುನಿಕ ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಶಕೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.]]
ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ &quot;ಜನನಿಬಿಡ ಪ್ರದೇಶ&quot;ದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕುಸಿತದಿಂದಾಗಿ ೧೯೮೯ರಿಂದ ೧೯೯೨ರ ನಡುವೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು  ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾಗಿ ಚುನಾಯಿತಗೊಂಡ ಕೆನೆಟ್ ಸರ್ಕಾರವು, ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಹಾಗು ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಗರದ ಏಳಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹುರುಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Saward
  | first = Joe
  | title = Interview - Judith Griggs
  | publisher = F1 - Grandprix.com
  | date = 1 February 1996
  | url = http://www.grandprix.com/ft/ft00208.html
  | accessdate = 14 May 2010 &lt;!-- 14 May --&gt;
  | archive-date = 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20131010121459/http://www.grandprix.com/ft/ft00208.html
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಿಂದ ಅಡಿಲೈಡ್ ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಅಂಡ್ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆಂಟರ್, ಕ್ರೌನ್ ಕ್ಯಾಸಿನೋ ಹಾಗು ಸಿಟಿಲಿಂಕ್ ಟಾಲ್ವೇಗಾಗಿ ಹೊಸ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಇತರ ನೀತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೇವೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳಂತಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Miles206&quot;&gt;ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)''  ಪುಟ೨೦೩,೨೦೫–೨೦೬&lt;/ref&gt;

=== ಸಮಕಾಲೀನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ===
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne docklands twilight.jpg|thumb|left|2005ರಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕಬಡ್.]]
೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದಲೂ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಾಗು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ನಗರದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಹಾಗು ಆಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುಭದ್ರವಾದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳಗಳು ಹೂಡಿಕೆಯಾದವು. ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣವು, ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಪೋರ್ಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಹಾಗು ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಸೌತ್ ವಾರ್ಫ್ ನಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ನ ಪ್ರಕಾರ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅತ್ಯಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು ಹಾಗು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವು ಕಂಡಿರದಂತಹ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವು ಜೂನ್ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news | date = 24 March 2005
 | url = http://www.theage.com.au/news/National/Melbournes-population-booms/2005/03/23/1111525222758.html
 | title = Melbourne's population booms
 | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher=Fairfax | accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; ಈ ಅಂಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹಾಗು ೨೦೦೦ದ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಪನಗರಗಳ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

೨೦೦೬ರಿಂದ, ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು &quot;ಹಸಿರು ಬೆಣೆಯವರೆಗೂ&quot; ಹಾಗು ನಗರದ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಪರಿಮಿತಿಯಾಚೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.  ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರೆಂಬ ಊಹನೆಯು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು, ೨೦೦೮ರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ @ ಫೈವ್ ಮಿಲಿಯನ್ ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಟೆಜಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.vic.gov.au/planningmelbourne | title = Delivering Melbourne's newest sustainable communities | work = Victoria Online | publisher = State of Victoria | date = 21 September 2006 | accessdate = 21 June 2010 | archive-date = 4 ಜೂನ್ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100604005014/http://www.vic.gov.au/planningmelbourne | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ೨೦೦೭-೨೦೧೦ರ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. 
೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಹೊಸತಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿಗಿಂತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು - ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಇದರ ನಂತರದ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನಗರಗಳಾದ ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್ ಹಾಗು ಪರ್ತ್ ನ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.&lt;ref&gt;ದಿ ಏಜ್, ೧೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಸುಭದ್ರವಾಗಿತ್ತು,&lt;ref&gt;{{cite web | first = Tom last = Ormonde | date = 14 November 2009 
 | url=http://www.theage.com.au/opinion/society-and-culture/housing-the-bubble-that-no-one-dares-burst-20091113-iemr.html
 | title = Housing the bubble that no one dares burst | accessdate = 21 June 2010
 | work = Age | publisher = Fairfax | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವು ಉಂಟಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 16 February 2008 | url = http://www.theage.com.au/articles/2008/02/16/1202760669052.html | title = Rent crisis forces urgent action - National | work = Age | publisher = Fairfax | location = Melbourne | accessdate = 21 June 2010 | archive-date = 17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080217035049/http://www.theage.com.au/articles/2008/02/16/1202760669052.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ==
=== ಸ್ಥಳ ವರ್ಣನೆ ===
{{See|Geology of Victoria}}
[[ಚಿತ್ರ:Greater Melbourne Map 4 - May 2008.png|thumb|left|ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲೊಂಗ್ ನ ನಕ್ಷೆ]]

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ನಗರವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ನರಿ ಶಿಲಾರಸದ ಸಮ್ಮಿಳನ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಸೈಲೂರಿಯನ್ ಮಣ್ಣುಕಲ್ಲುಗಳು, ಹಾಗು ಹೊಲೊಸೆನೆಯಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನೊಂದಿಗೆ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮರುಳಿನ ಸಂಚಯದಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪನಗರಗಳು ಸೆಲ್ವಿನ್ ಎಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಇದು ಮೌಂಟ್ ಮಾರ್ಥಾ ಹಾಗು ಕ್ರಾನ್ಬೌರ್ನೆವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯಾರ್ರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಯಾರ್ರ ಕಣಿವೆ ಎಡೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗು ಯಾರ್ರ ಶ್ರೇಣಿಗಳೆಡೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ್ನು ಯಾರ್ರ ಉಪನದಿಗಳ ಅಲೆಯಾಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಕುರುಚಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಣಿವೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ – ಮೂನೀ ಪಾಂಡ್ಸ್ ಕ್ರೀಕ್(ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದೆಡೆಗೆ), ಮೆರ್ರಿ ಕ್ರೀಕ್, ಡರೆಬಿನ್ ಕ್ರೀಕ್ ಹಾಗು ಪ್ಲೆಂಟಿ ರಿವರ್ ನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕ್ರೈಗಿಯೇಬರ್ನ್ ಹಾಗು ವಿಟ್ಟಲ್ಸೀನ ಹೊರಭಾಗದ ಉಪನಗರಗಳ ಮುಚ್ಚುದಾರಿಗಳವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ನಗರವು, ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಗಿಪ್ಪ್ಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ನೆಡೆಗೆ ಪಾಕೆನ್ಹ್ಯಾಮ್ ನ ಮುಚ್ಚುದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಕ್ರೀಕ್ ಮೂಲಕ, ಆಲಿವರ್ಸ್ ಹಿಲ್ ನ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲ ಹಾಗು ಫ್ರ್ಯಾನ್ಕ್ಸ್ಟನ್ ನಗರದವರೆಗೆ, ಮೌಂಟ್ ಮಾರ್ಥಾ ಹಾಗು ಆರ್ಥರ್ಸ್ ಸೀಟ್, ಪೋರ್ಟ್ಸೀ ಹಾಗು ಪಾಯಿಂಟ್ ನೇಪಿಯನ್ ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಉಪನಗರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಏಕೈಕ ನಗರಕೂಟವಾಗಿ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. 
ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಇದು ಮಾರಿಬೈರ್ನಾಂಗ್ ನದಿ ಹಾಗು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳೊಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರದ ಸನ್ಬರಿ ಹಾಗು ಮ್ಯಾಸೆಡಾನ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪರ್ವತ ತಪ್ಪಲುಗಳೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಟನ್ ನೆಡೆಗೆ ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಪ್ರದೇಶದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಯೌ ಯಾಂಗ್ಸ್ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಬೆಟ್ಟಸಾಲಿನ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿರುವ ವೆರ್ರಿಬೀ ಹಾಗು ಗೀಲೋಂಗ್ ನ್ನು ಮೇಲಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕೊಲ್ಲಿಬದಿಯ ಪ್ರಮುಖ ದಂಡೆಗಳು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ದಂಡೆಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಆಗ್ನೇಯ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಪೋರ್ಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಪಾರ್ಕ್, ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ, ಎಲ್ವುಡ್, ಬ್ರೈಟನ್, ಸ್ಯಾಂಡ್ರಿಂಗಹ್ಯಾಮ್, ಮೆನ್ಟೋನೆ ಹಾಗು ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್ಟನ್, ಆದಾಗ್ಯೂ ಆಲ್ಟೋನ  ಹಾಗು ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ಸ್ ಟೌನ್ ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳಿವೆ. ಹತ್ತಿರದ ಕಡಲಲೆ ಸವಾರಿ ದಂಡೆಗಳು{{convert|85|km|mi|}} ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿರುವ CBDಯ ರೈ, ಸೊರೆನ್ಟೋ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ಸೀನ ಹಿಂದಿನ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;smhbeach&quot;&gt;{{cite news
 | last=Russell |first=Mark
 | url =http://www.smh.com.au/news/victoria/lifes-a-beach-in-melbourne/2006/01/02/1136050380503.html
 | title =Life's a beach in Melbourne
 | date=2 January 2006&lt;!-- – 2:45PM--&gt;
 | newspaper = Sydney Morning Herald
 | publisher= Fairfax
 | accessdate = 29 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epabeach&quot;&gt;{{cite web|url=http://epanote2.epa.vic.gov.au/EPA/Publications.nsf/2f1c2625731746aa4a256ce90001cbb5/d494227d97812f42ca2574330000f2c6/$FILE/1240.pdf|format=PDF|title=BEACH REPORT 2007–08|publisher=epa.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001224523/http://epanote2.epa.vic.gov.au/EPA/Publications.nsf/2f1c2625731746aa4a256ce90001cbb5/d494227d97812f42ca2574330000f2c6/%24FILE/1240.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ಹವಾಮಾನ ===
{{See|Extreme Weather Events in Melbourne}}
[[ಚಿತ್ರ:Victoria Avenue - Canterbury.jpg|thumb|240px|ಉಪನಗರ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶರತ್ಕಾಲ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮಂದವಾದ ಸಾಗರಪರಿಣಾಮಿ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ ''Cfb'' )&lt;ref name=&quot;Köppen-Geiger &quot;&gt;{{cite journal|last=Peel|first=M. C. |coauthors=B. L. Finlayson, and T. A. McMahon|date=1 March 2007|title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|journal=HESSD – Hydrology and Earth system sciences|issue=4|pages=439–473|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/print-redirect.html}} {{Dead link|date=March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Linacre | first = Edward | coauthors = Geerts, Bart | title = Climates and Weather Explained | publisher = Routledge | location = ಲಂಡನ್ | year = 1997 | page = 379 | url = https://books.google.com/?id=mkZa1KLHCAQC&amp;lpg=PA379&amp;pg=PA379#v=onepage&amp;q= | isbn = 0-415-12519-7}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಇದು ಬದಲಾಗುವ ವಾತಾವರಣದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಬಹಳ ಶಾಖದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಳನಾಡಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗು ತಂಪಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಸಾಗರ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.  ಈ ಭಿನ್ನವಾದ ತಾಪಮಾನವು ವಸಂತ ಋತು ಹಾಗು ಬೇಸಿಗೆಯ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು ಬಹಳ ಬಲವಾದ ಶೀತಮುಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಶೀತಮುಖಗಳು ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ತೀವ್ರತರವಾದ ಹವಾಮಾನದಿಂದ ತೀವ್ರತರವಾದ ಚಂಡಮಾರುತ ಮಳೆ ಹಾಗು ಆಲಿಕಲ್ಲುಗಳು, ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಬದಲಾವಣೆ, ಹಾಗು ಭಾರಿ ಮಳೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಇತರ ಸಾಗರಗಳು ಹಾಗು/ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಖವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಸಂತ ಋತು ಹಾಗು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಾದ ವಾತಾವರಣ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಗಾಳಿಮರೆಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ &quot;ಸರೋವರ ಪರಿಣಾಮ&quot;ದ ಮಾದರಿ &quot;ಕೊಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ&quot;ವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಕುಚಿತ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಭಾರಿ ಮಳೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದೆ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯುಂಟುಮಾಡಬಹುದು(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವದ ಉಪನಗರಗಳು), ಆದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಉಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿರಾರ್ದ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಂಪಾದ ಕೊಳ್ಳವು ಮಿತಿ ಮೀರಿ ಹರಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪರೂಪದ ಸಂವಾಹಕ ಮಳೆಗೂ ಸಹ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗುರಿಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಳೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಆಲಿಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು ಜೊತೆಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾದ ತೀವ್ರತರ ಗಾಳಿ ಹಾಗು ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹೋಗಬಹುದು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಉಂಟಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಂತವಾದ ವಾತಾವರಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು ಹಾಗು ಮಳೆಗೆ ಮುಂಚೆ ಇದ್ದ ತಾಪಮಾನವು ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು. ಇದು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಹುದು ಹಾಗು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಇದೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಬಹುದು, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರಕ್ಕೆ &quot;ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಋತುಮಾನಗಳನ್ನು&quot; ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ,&lt;ref name=&quot;Bureau&quot;&gt;{{BoM Aust stats|site_ref=cw_086071|site_name=Melbourne Regional Office|accessdate=09-11-2010}}&lt;/ref&gt; ಈ ಪದಗುಚ್ಛವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಹಲವು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=269&amp;pg=2325
|title=Welcome to Melbourne&amp;nbsp;— Welcome to Melbourne&amp;nbsp;— Introduction
|author=City of Melbourne
|publisher=www.melbourne.vic.gov.au
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=1 ಜೂನ್ 2012
|archive-url=https://www.webcitation.org/686L6k5Bz?url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=269
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ಇತರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಚಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. {{convert|-2.8|C|F}}ರಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನವು ೪ ಜುಲೈ ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;snow&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/national/snow-misses-cbd-lunch-appointment/2005/08/10/1123353351466.html |title=Snow misses CBD lunch appointment&amp;nbsp;— National&amp;nbsp;— theage.com.au |publisher=[[The Age]]
|date=10 August 2005 |wokr=The Age |accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹಿಮ ಬೀಳುವುದು ಬಹಳ ವಿರಳ: CBDಯಲ್ಲಿ ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅಂದರೆ ೨೫ ಜುಲೈ ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಹೊರನಾಡಿನ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ೧೦ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಮೌಂಟ್ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಹಿಮವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು,&lt;ref&gt;{{
cite news
 | url = http://www.smh.com.au/articles/2005/08/10/1123353352628.html
 | title = Snow falls in Melbourne
 | newspaper = Sydney Morning Herald
 | publisher = Fairfax
 | date = 10 August 2005  &lt;!-- 10 August  --&gt;
 | accessdate = 1 July 2010 &lt;!-- accessed online 7 November  --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/announcements/media_releases/vic/20050810.shtml |title=Snow in Victoria – 10&amp;nbsp;August 2005 |publisher=Bom.gov.au |date= |accessdate=1 July 2010}}&lt;/ref&gt; ತೀರ ಅಪರೂಪವೆನಿಸುವಂತೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಘನೀಕರಣ ಹಾಗು ದಟ್ಟ ಮಂಜನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಹವಾಮಾನ ಹಾಗು ಶುಭ್ರ ಆಕಾಶವನ್ನು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಸಿಡ್ನಿಯ ಸರಾಸರಿ ಜನವರಿ ಹಾಗು ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬಿಸಿಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಸದೃಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ&quot;.&lt;ref name=&quot;Bureau&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{BoM Aust stats|site_ref=cw_066062|site_name=Sydney (Observatory Hill)|accessdate=11 April 2009}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲವು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಶಾಖದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ {{convert|46.4|C|F}}ನಷ್ಟು ತೀವ್ರತರವಾದ ಬಿಸಿಲಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ{{convert|46.4|C|F}} ಇದು ೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Bureau&quot;/&gt;{{-}}

{{Weather box
|location = Melbourne
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = ೪೫.೬
|Feb record high C = ೪೬.೪
|Mar record high C = ೪೧.೭
|Apr record high C = ೩೪.೯
|May record high C = ೨೮.೭
|Jun record high C = ೨೨.೪
|Jul record high C = ೨೩.೧
|Aug record high C = ೨೬.೫
|Sep record high C = ೩೧.೪
|Oct record high C = ೩೬.೯
|Nov record high C = ೪೦.೯
|Dec record high C = ೪೩.೭
|year record high C = ೪೬.೪
|Jan high C = ೨೫.೯
|Feb high C = ೨೫.೮
|Mar high C = ೨೩.೯
|Apr high C = ೨೦.೩
|May high C = ೧೬.೭
|Jun high C = ೧೪.೦
|Jul high C = ೧೩.೪
|Aug high C = ೧೫.೦
|Sep high C = ೧೭.೨
|Oct high C = ೧೯.೭
|Nov high C = ೨೧.೯
|Dec high C = ೨೪.೨
|year high C = ೧೯.೮
|Jan low C = ೧೪.೩
|Feb low C = ೧೪.೬
|Mar low C = ೧೩.೨
|Apr low C = ೧೦.೮
|May low C = ೮.೬
|Jun low C = ೬.೯
|Jul low C = ೬.೦
|Aug low C = ೬.೭
|Sep low C = ೮.೦
|Oct low C = ೯.೫
|Nov low C = ೧೧.೨
|Dec low C = ೧೬.೯
|year low C = ೧೦.೨
|Jan record low C = ೫.೫
|Feb record low C = ೪.೫
|Mar record low C = ೨.೮
|Apr record low C = ೧.೫
|May record low C = −೧.೧
|Jun record low C = −೨.೨
|Jul record low C = −೨.೮
|Aug record low C = −೨.೧
|Sep record low C = −೦.೫
|Oct record low C = ೦.೧
|Nov record low C = ೨.೫
|Dec record low C = ೪.೪
|year record low C = −೨.೮
|Jan precipitation mm = ೪೭.೬
|Feb precipitation mm = ೪೭.೩
|Mar precipitation mm = ೫೦.೨
|Apr precipitation mm = ೫೭.೩
|May precipitation mm = ೫೬.೨
|Jun precipitation mm = ೪೯.೨
|Jul precipitation mm = ೪೭.೭
|Aug precipitation mm = ೫೦.೨
|Sep precipitation mm = ೫೭.೯
|Oct precipitation mm = ೬೬.೨
|Nov precipitation mm = ೫೯.೫
|Dec precipitation mm = ೫೯.೨
|year precipitation mm = ೬೪೮.೫
|Jan precipitation days = ೮.೩
|Feb precipitation days = ೭.೪
|Mar precipitation days = ೯.೩
|Apr precipitation days = ೧೧.೪
|May precipitation days = ೧೩.೯
|Jun precipitation days = ೧೪.೧
|Jul precipitation days = ೧೫.೧
|Aug precipitation days = ೧೫.೬
|Sep precipitation days = ೧೪.೭
|Oct precipitation days = ೧೪.೧
|Nov precipitation days = ೧೧.೭
|Dec precipitation days = ೧೦.೪
|Jan sun = ೩೧೦
|Feb sun = ೩೨೮.೮
|Mar sun = ೨೭೦.೮
|Apr sun = ೨೨೮
|May sun = ೨೧೪.೯
|Jun sun = ೧೬೮
|Jul sun = ೧೪೪.೭
|Aug sun = ೧೮೫.೭
|Sep sun = ೧೯೧
|Oct sun = ೨೧೦.೩
|Nov sun = ೨೫೦
|Dec sun = ೨೮೨.೫
|year sun = ೨೭೮೪.೭
|source ೧ = &lt;small&gt;[[Bureau of Meteorology (Australia)|Bureau of Meteorology]].&quot;&lt;ref name=&quot;Bureau&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
|date=August ೨೦೧೦
}}

== ನಗರ ರಚನೆ ==
{{See also|Melbourne city centre|List of heritage listed buildings in Melbourne|Lanes and arcades of Melbourne|Parks and gardens of Melbourne}}
{{Wide image|Melbourne Skyline from Rialto Crop - Nov 2008.jpg|800px|A 180 degree panoramic image of Melbourne's CBD: with the [[Hoddle Grid]] (left) and [[Southbank, Victoria|Southbank]] (right), as seen from the [[Rialto Towers|Rialto]] Observation Deck (2008)}}

[[ಚಿತ್ರ:Centre Place.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ನಗರದ ಕಿರುದಾರಿಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಜಾಲದಿಂದ ತನ್ನ &quot;ಕಿರುದಾರಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ&quot; ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೆಂಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಕೂಡ ಸೇರಿದೆ(ಚಿತ್ರಿತ).]]

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರದೇಶದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವನ್ನು ಹಾಡಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ({{convert|1|by|0.5|mi|km}}ರಷ್ಟು ಅಳತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ). ಗ್ರಿಡ್ ಜಾಲರಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಅಂಚು ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಇರುವ ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಾಗು ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಚೇರಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ CBDಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬಡಾವಣೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವು ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗು ಆಕರ್ಷಕ ಓಣಿಗಳು ಹಾಗು ಕಮಾನುದಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ(ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ಬ್ಲಾಕ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಹಾಗು ರಾಯಲ್ ಆರ್ಕೇಡ್, ಇವುಗಳು ಹಲವಾರು ಅಂಗಡಿಗಳು ಹಾಗು ಕೆಫೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರ&lt;ref&gt;{{
cite news
 | url=http://www.theage.com.au/news/Opinion/Melbournes-love-affair-with-lanes/2004/12/31/1104344983928.html
 | title=Melbourne's love affair with lanes &lt;!-- Opinion --&gt;
 | newspaper = [[The Age|Age]]
 | publisher=Fairfax
 | date=&lt;!-- 10 August  --&gt;2005-08-10
 | first=Suzy last = Freeman-Greene
  | accessdate=18 July 2008
}}&lt;/ref&gt; ಜೊತೆಗೆ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸರಚನೆಯ ಒಂದು ಉಪ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;ಎಸೆನ್ಶಿಯಲ್ ಬಟ್ ಪ್ಲ್ಯಾಂಡ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಲೇನ್ಸ್. ವೆಸ್ಟನ್ ಬೇಟ್. ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಸ್ಟೇಟ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ, ೧೯೯೪&lt;/ref&gt;

ಇತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBDಯು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆರರಲ್ಲಿ ಐದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ಯುರೇಕ ಟವರ್.   ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೀಕ್ಷಣಾ ವೇದಿಕೆಯಿದ್ದು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎಲ್ಲ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Eureka1&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.eurekatower.com.au/main.cfm|title=Eureka Tower|publisher=Eureka Tower Official
 |accessdate=29 September 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080718162147/http://www.eurekatower.com.au/main.cfm &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; ನಗರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾದ ರಿಯಾಲ್ಟೋ ಗೋಪುರವು, ಹಳೆ CBDಯ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ; ಇದರ ವೀಕ್ಷಣಾ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಗರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{
cite news
 | first = Marika |last = Dobbin
 | url =http://www.theage.com.au/travel/travel-news/end-in-view-for-rialtos-top-deck-20091007-gn8m.html
 | title =End in view for Rialto's top deck
 | newspaper =[[The Age|Age]]
 | publisher = Fairfax
 | date =&lt;!-- 8 October --&gt;2009-10-08
 |accessdate=8 February 2010
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; CBD ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಲವು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಾಯಲ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಕಟ್ಟಡ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್ ಹಾಗು ಸಂಸತ್ತು ಭವನ.&lt;ref name=&quot;Walking Melbourne&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.walkingmelbourne.com/|title=Walking Melbourne, Heritage, Architecture, Skyscraper and Buildings Database|publisher=Walking Melbourne|accessdate=28 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MTG&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.melbourneaustralia.org/arts-architecture.html|title=Melbourne Architecture|publisher=Melbourne Travel Guide|accessdate=28 September 2008|archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915024055/http://www.melbourneaustralia.org/arts-architecture.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
ಆದಾಗ್ಯೂ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ''ಕೇಂದ್ರಭಾಗ'' ವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಇದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಹೃದಯಭಾಗವಲ್ಲ, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಗರದ ಜನರು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಕಾರಣ, ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ರೀತ್ಯಾ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವು ಗ್ಲೆನ್ ಐರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{
cite news
 |url=http://www.theage.com.au/articles/2002/08/04/1028157880515.html
 |title=Glen Iris still the heart of city's sprawl
 |newspaper=[[The Age|Age]]
 |date=&lt;!-- 5 August  --&gt;2002-08-05
 |publisher=Fairfax
 |accessdate=18 July 2008
| location=Melbourne
}}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne CBD and Ceremonial Avenue (in 2024) as seen from the rooftop of Shrine of Remembrance.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸವು ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗು ತೋಟಗಳು ಹಾಗು ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]]

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ 'ಮನೆ ಹಾಗು ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲು ಎಕರೆ ಜಾಗ' ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕನಸು''  ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು, ೧೯೪೫ರ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಇಂದು ಮಧ್ಯ ಹಾಗು ಹೊರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ವಾಹನ-ಆಧಾರಿತ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸಮೂಹದಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ಆದರೆ ನಗರದ ಒಳಾಂಗಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯಮ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಗಣೆ-ಆಧಾರಿತ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗ, ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರಸ್ತೆ ಹಾಗು ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಧಿಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿದೆ.

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ''ಉದ್ಯಾನ ರಾಜ್ಯ'' ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Age3&quot;&gt;{{cite news
 |url          = http://www.theage.com.au/articles/2008/03/10/1205125821732.html
 |title        = Victoria: the garden state or greenhouse capital?
 |newspaper    = [[The Age|Age]]
 |publisher    = Fairfax
 |accessdate   = 29 September 2008
 |location     = Melbourne
 |date         = 11 March 2008
 |archive-date = 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080920213131/http://www.theage.com.au/articles/2008/03/10/1205125821732.html
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wilmap&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wilmap.com.au/vic.html|title=Victoria|publisher=wilmap.com.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081112034738/http://www.wilmap.com.au/vic.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;goway&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.goway.com/downunder/australia/victoria/|title=Victoria Australia, aka &quot;The Garden State&quot;|publisher=goway.com|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501065213/http://www.goway.com/downunder/australia/victoria/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗು ತೋಟಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದೆ,&lt;ref name=&quot;COM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=25&amp;pg=617|title=City of Melbourne&amp;nbsp;— Parks and Gardens|publisher=City of Melbourne|accessdate=28 September 2008|archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040830151740/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=25&amp;pg=617|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು CBDಗೆ ಬಹಳ ನಿಕಟವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಭೂಸದೃಶವಾದ ದೀರ್ಘದೃಶ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹಾಗು ವಿರಳವಾದ ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಸಾಲು ಮರದ ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಸಹ ಹಲವು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ಸ್ಟೋನ್ನಿಂಗ್ಟನ್, ಬೊರೂನ್ಡರ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕಿರುವ ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನೂರಾರು ಉಪನಗರಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ(ವಿಳಾಸ ಹಾಗು ಅಂಚೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ), ಹಾಗು ಇವುಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ&lt;ref name=&quot;vicnet&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vicnet.net.au/government/localgovt/|title=Vicnet Directory&amp;nbsp;— Local Government|publisher=Vicnet|accessdate=29 September 2008|archive-date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928014734/http://www.vicnet.net.au/government/localgovt/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೩೧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.liveinvictoria.vic.gov.au/living-in-victoria/melbourne-and-regional-victoria/melbourne |title=Metropolitan Melbourne - Live in Victoria |publisher=Liveinvictoria.vic.gov.au |date=12 August 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=24 ಜನವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124155435/http://www.liveinvictoria.vic.gov.au/living-in-victoria/melbourne-and-regional-victoria/melbourne |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ವಸತಿ ===
{{Main|Housing in Victoria, Australia}}

[[ಚಿತ್ರ:Neighbours Pinoak Court.jpg|thumb|left|ಪಿನ್ ಓಕ್ ಕೋರ್ಟ್, ವೆರ್ಮೊಂಟ್ ಸೌತ್(ಅಪೆರಾ ತಂಡಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಕಾಲ್ಪನಿಕ &quot;ರಾಮ್ಸೆ ಬೀದಿ&quot;ಯಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ) ಇದು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರದ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.]]
[[ಚಿತ್ರ:Victorian terrace on canterbury road, Middle Park.jpg|thumb|&quot;ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶೈಲಿ&quot;ಯ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ತಾರಸಿ ಮನೆಗಳು ಆಂತರಿಕ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ]]

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಧಿಕ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ವಸತಿ ಒಡೆತನದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=February 2010}}, ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಯ ಕೊರತೆ ಹಾಗು ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಹಾಗು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೈಗೆಟುಕದ ಬಾಡಿಗೆ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಲ್ಲಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2010}} ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೌಸಿಂಗ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್-ಸ್ಟೇಟ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್ ನ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಫೆಡರಲ್ ಹಾಗು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ನೀಡುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=February 2010}} ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಯು ದೊರೆಯಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಲವರು ನಿವಾಸಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯವರೆಗೂ ಕಾಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=February 2010}}

ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ವಸತಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ, ಇದು ವಸತಿ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ಎಲ್ಲ ಮಾದರಿಯ ವಸತಿ ಲಭ್ಯತೆ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಹೊರಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯ ವಿಭಜನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಮನೆ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಎಂದು ಹಲವಾರು ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡುತ್ತಾರೆ. ಡೆಮೋಗ್ರಾಫಿಯಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸತಿ ಪೂರೈಕೆ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೩೨೫ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ೩೨೧ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು, ಇದರಂತೆ ಮನೆಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಸ್ಥಳವು ಇದಾಯಿತು.

== ಪರಿಸರ ==
{{See also|Environmental issues in Australia}}
[[ಚಿತ್ರ:Litter trap.jpg|thumb|ಬಿರ್ರರಂಗ್ ಮಾರ್ರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ತೇಲುವ ಕಲ್ಮಶವನ್ನು ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಕಸದ ತಡೆಸಾಧನವು ಶೇಖರಿಸುತ್ತದೆ]]
ಹಲವು ನಗರ ಪರಿಸರಗಳ ಮಾದರಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮಹತ್ವವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತಿಗೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗು ಸೇವೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಹಾಗು ಮಳೆಯ ಕೊರತೆ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಕಡಿಮೆ ಮಳೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಿನ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |title=Water Storages : Water Report : Water Report |publisher=Melbourne Water |date=26 June 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027040839/http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೧೯೯೭ರಿಂದಲೂ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://drought.melbournewater.com.au/content/history_of_drought.asp |title=Drought, impact on water, meeting the challenge |publisher=Drought.melbournewater.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405074613/http://drought.melbournewater.com.au/content/history_of_drought.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಬಂಧವನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ: ನಗರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮರುಬಳಕೆಯ ಯೋಜನೆಗಳು, ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವ ನೀರಿನ ತೊಟ್ಟಿಗಳಿಗಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಕ ಸವಲತ್ತು, ಗ್ರೇವಾಟರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ(ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ನೀರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನಜಾಗೃತಿ, ಹಾಗು ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗು ಮರುಬಳಕೆ ಪ್ರವರ್ತನಗಳು ಸೇರಿದೆ; ಅಲ್ಲದೆ, ಜೂನ್ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಕ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಆಗ್ನೇಯ ಕರಾವಳಿ ತೀರದಲ್ಲಿ  $೩.೧ ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ವೊಂಥಗ್ಗಿ ಡಿಸಲನೈಸೆಶನ್(ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನ) ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು, ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೧೫೦ ಶತಕೋಟಿ ಲೀಟರ್ ನೀರನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು,&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.theage.com.au/news/national/desal-plant-to-be-publicprivate-deal/2007/09/19/1189881595089.html
|title=Desal plant to be public-private deal
|work=The Age
|publisher=theage.com.au
|date=20 September 2007
|accessdate=18 July 2008
| location=Melbourne
}}&lt;/ref&gt; ಅಲ್ಲದೆ {{convert|70|km|mi|abbr=on}} ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೌಲ್ಬರ್ನ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಂಗ್ ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಒಂದು ಹೊಸ ನೀರಿನ ಪೈಪಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡೂ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಖಾಸಗಿ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ವರದಿಗಳು, ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗು ಸಮರ್ಥನೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದೇ ಇದಕ್ಕಿರುವ ಉತ್ತಮ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ತೊಂದರೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಎದುರಿಸಬೇಕು.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.melbournewater.com.au/content/current_projects/water_supply/seawater_desalination_plant/seawater_desalination_plant.asp
|title=Water Supply: Seawater Desalination Plant
|author=Melbourne Water
|publisher=www.melbournewater.com.au
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=20 ಜುಲೈ 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720225118/http://melbournewater.com.au/content/current_projects/water_supply/seawater_desalination_plant/seawater_desalination_plant.asp
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಹವಾಮಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು, ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಬನ್ ಉತ್ಸರ್ಜನವನ್ನು ೨೦೨೦ರ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=218&amp;pa=4025&amp;pa2=1612&amp;pg=1618 |title=Re-directing to Home Page |publisher=Melbourne.vic.gov.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011234637/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=218&amp;pa=4025&amp;pa2=1612&amp;pg=1618 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿವ್ವಳವಾಗಿ ಶೂನ್ಯಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗು ಮೋರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಜೀರೋ ಮೋರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ ನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಎಲ್ಲ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪುರಸಭೆಗಳು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಗ್ಲೆನ್ ಈರಾ ನಗರವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ  ಕಾರ್ಬನ್ ತಟಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಬಾರದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Riordan |first=Paul |url=http://caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au/news/story/against-green-tide/ |title=Glen Eira against green tide |publisher=Caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009140903/http://caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au/news/story/against-green-tide/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ತನ್ನ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ವಸತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಪನಗರಗಳ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಜೊತೆಗೆ ಕಾರಿನ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಅವಲಂಬನೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದಿಂದ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಬಳಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Urbanfootprint&quot;&gt;{{cite book|last=R |first=Cardew|coauthors=P Fanning|others=J George,|title=Urban Footprints and Stormwater Management: A Council Survey p16–25|year=1998}}&lt;/ref&gt; ನಗರದೊಳಗಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗವು, ಸ್ಥಳೀಯವಲ್ಲದ ಜಾತಿಗಳಾಗಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮೂಲದವಾಗಿದ್ದು, ಹಾಗು ಹಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ಹಾನಿಕರ ಕಳೆಗಳಿಗೆ ಪರಪೋಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;weeds&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.weeds.org.au/target.htm|title=Target Species for Biological Control|publisher=weeds.org.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=15 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015082441/http://www.weeds.org.au/target.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಪರಿಚಯವಾದ ನಗರದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮೈನಾ,&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2002/s595922.htm
 |title=Scientists declare war on Indian mynah
 |work=7.30 Report
 |date=1 July 2002
 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]
 |accessdate=18 July 2008
}}&lt;/ref&gt; ಕಾಡಿನ ಪಾರಿವಾಳ&lt;ref name=&quot;Pidgeonproblem&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/opm/bc/CTEE/meetings/CSCaCD_51_20040907.pdf|format=PDF|title=UPDATE ON PIGEON MANAGEMENT ISSUE|last=Bradbury|first=Garth |date=&lt;!-- 7 September  --&gt;2004-09-07|publisher=[[City of Melbourne]]|accessdate=22 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050723061756/http://www.melbourne.vic.gov.au/opm/bc/CTEE/meetings/CSCaCD_51_20040907.pdf|archivedate=23 July 2005}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;, ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಇಲಿ,&lt;ref&gt;{{cite news
 | url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,25864614-2862,00.html
 | title = Victoria a Rat's Nest
 | newspaper = [[Herald Sun]]
 | publisher = News Limited
 | date = 
 | accessdate = 
 | archiveurl = https://archive.today/20121230201421/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria-a-rats-nest/story-e6frf7jo-1225756926897
 | archivedate = 30 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Benson |first=Eugene |url=http://www.mymooneevalley.com.au/news/local/news/general/rodent-rampage/1573452.aspx |title=Rodent Rampage |publisher=Mymooneevalley.com.au |date=21 July 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016080054/http://www.mymooneevalley.com.au/news/local/news/general/rodent-rampage/1573452.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಣಜ,&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.csiro.au/resources/ps1sm.html
 |title=The picnickers nightmare: European wasp
 |publisher=[[CSIRO]]
 |accessdate=18 July 2008
 |archive-date=19 ಜುಲೈ 2008
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719030637/http://www.csiro.au/resources/ps1sm.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; ಸಾಧಾರಣವಾದ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್(ಸಣ್ಣ ಮೈನಾ ಜಾತಿಯ ಹಕ್ಕಿ) ಹಾಗು [[ಒಕ್ಷ್|ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ನರಿ]] ಸೇರಿದೆ.&lt;ref&gt;ಮಾರ್ಕ್ಸ್, C.A. &amp;amp; ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ , T.E. (೧೯೯೯) ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನಗರದ ನರಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಹಾಗು ಸಾಂದ್ರತೆ ಅಂದಾಜುಗಳು(ವುಲ್ಪೆಸ್ ವುಲ್ಪೆಸ್): ರೇಬಿಸ್ ರೋಗದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರಭಾವಗಳು&lt;/ref&gt; ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವು ಉಪನಗರಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾರ್ರ ಕಣಿವೆ ಹಾಗು ಈಶಾನ್ಯ ಹಾಗು ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುತ್ಪಾದಕ ಬೆಂಕಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಸಿಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಗರೀಕೃತ ಸ್ಥಳೀಯ ಕುರುಚಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಸಸ್ಟೈನಬಿಲಿಟಿ ಹಾಗಿ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ ವಿಭಾಗವು, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಿ ಭಾಗಶಃ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;environ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/series/paper8/paper9.html|title=Fire and Biodiversity: The Effects and Effectiveness of Fire Management|date=Australian government&amp;nbsp;— Department of environment|accessdate=29 September 2008|archive-date=2 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802050752/http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/series/paper8/paper9.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stateoffire&quot;&gt;{{cite book|last=Murray|first=Robert|coauthors=Kate White, P de B Kock|title=State of Fire: A History of Volunteer Firefighting and the Country Fire Authority in Victoria|publisher=Hargreen Publishing|year=1995|pages=339 pages|isbn=0949905631}}&lt;/ref&gt; ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೆಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಹೆಡ್ಸ್ ಮರೈನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಪಾಯಿಂಟ್ ನೇಪಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆರ್ಗನ್ ಪೈಪ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ರೆಂಜಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರದಾಚೆಗೆ ಮಹತ್ವವಾದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.&lt;ref name=&quot;parkweb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.parkweb.vic.gov.au/1aboutus.cfm|title=About Parks Victoria|publisher=parkweb.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=25 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725040209/http://www.parkweb.vic.gov.au/1aboutus.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಪಾಳು ಸ್ಥಳಗಳು. R ಟೈಲರ್, ೯೭೮೦೯೫೭೭೪೭೧೦೪, CSIRO ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ಜನವರಿ೧೯೯೯, ೨೨೪ಪುಟಗಳು, PB&lt;/ref&gt;

ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು EPA ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಬೇಸಿಗೆ ಹಾಗು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣವು ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈ ಅವಧಿಯು ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Age3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.dar.csiro.au/information/urbanpollution.html
|title=Urban and regional air pollution
|author=CSIRO: Marine and atmospheric research
|publisher=[[CSIRO]]
|accessdate=18 July 2008
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080223170558/http://www.dar.csiro.au/information/urbanpollution.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 23 February 2008}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಹೂಳೆತ್ತುವ ಮೂಲಕ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬಂದರುಗಳ ನಾಲೆಯ ಆಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆ - ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಚ್ಯಾನಲ್ ಡೀಪನಿಂಗ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್. ಇದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಗ್ರಾಸವಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಳವಳದ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟೆಚರದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರಿ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಹಾಗು ಇತರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಚಯದಿಂದ ಕಡಲತೀರಗಳು ಹಾಗು ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;epabeach&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/05/2155149.htm
|title=Garrett approves Port Phillip Bay dredging
|work=ABC News
|date=5 February 2008
|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]
|accessdate=18 July 2008
}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಲಿನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಸೇರಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ರ ನದಿ ಹಾಗು ಇತರ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ಎಸ್ಚರೀಶಿಯ ಕೋಲಿ|E. ಕಾಲಿ]] ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ಕಲುಷಿತ ವಾತಾವರಣ,&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23784623-2862,00.html
|title=E coli running riot in Yarra River
|date=31 May 2008
|work=[[Herald Sun]]
|publisher=[[News Limited]]
|accessdate=18 July 2008
|first=Ashley
|last=Gardiner
|archiveurl=https://archive.today/20121203034454/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/bugs-running-riot-in-yarra-river/story-e6frf7kx-1111116492995
|archivedate=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಕಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ  ೩೫೦,೦೦೦ದಷ್ಟು ಸಿಗರೇಟ್ ತುಂಡುಗಳು ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ಮೂಲಕ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.aius.org.au/indicators/sectiontype.cfm?ThemeID=11&amp;SectionTypeID=2
|title=AIUS Indicators
|work=Environmental indicators for Metropolitan Melbourne
|author=Australian Institute of Urban Studies and City of Melbourne
|publisher=Australian Institute of Urban Studies
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2007
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113175957/http://www.aius.org.au/indicators/sectiontype.cfm?ThemeID=11&amp;SectionTypeID=2
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ಕಡಲದಂಡೆ ಹಾಗು ಜಲಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;epabeach&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litter1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.litter.vic.gov.au/resources/documents/Victoria%27s_Litter_Strategy_Sep95.pdf|format=PDF|title=Victoria's Litter reduction Strategy|publisher=litter.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001224524/http://www.litter.vic.gov.au/resources/documents/Victoria%27s_Litter_Strategy_Sep95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಮಾನವ ಸಮಾಜ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಹಾಗು ಪರಿಸರವನ್ನು  ಊರ್ಜಿತಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರವರ್ತನ ಯೋಜನೆ ''ದಿ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಶನ್ ಡೆಕೇಡ್''  ನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://beyondzeroemissions.org/transition-decade-launch-ten-year-transition-safe-climate-and-sustainable-future |title=Beyond Zero Emissions.org |publisher=Beyond Zero Emissions.org |date=19 January 2010 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212131005/http://beyondzeroemissions.org/transition-decade-launch-ten-year-transition-safe-climate-and-sustainable-future |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಸಂಸ್ಕೃತಿ ==
{{Main|Culture of Melbourne}}
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne Central Coop's Shot Tower.jpg|thumb|upright|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ನಲ್ಲಿ ಗಾಜಿನ ಮಹಲಿನ ಕೆಳಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ಕೂಪ್ಸ್ ಶಾಟ್ ಟವರ್]]
[[ಚಿತ್ರ:State Library at Night.jpg|thumb|right|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]]
[[ಚಿತ್ರ:Melbourne Princess Theatre Feb 2013.jpg|thumb|ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್]]
[[ಚಿತ್ರ:Len French ceiling National Gallery of Victoria.jpg|thumb|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಗ್ರೇಟ್ ಹಾಲ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಬಣ್ಣಲೇಪಿತ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಹಾಗು ಉತ್ಸವಗಳು, ನಾಟಕ, ಸಂಗೀತಕ, ಹಾಸ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ನ ನಂತರ ಇದು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|UNESCO]] ಸಾಹಿತ್ಯ ನಗರಿ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಎರಡನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ&lt;ref name=&quot;LiteratureCity&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=36799&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html
 | title = Cities Appointed to the UNESCO Creative Cities Network
 | publisher = UNESCO | accessdate = 4 August 2010}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ''ದಿ ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್''  ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನಗರವೆಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಹಲವಾರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.theage.com.au/articles/2004/02/06/1075854028808.html
 |title = Melbourne 'world's top city' | work = The Age  | publisher = Fairfax
 |date=&lt;!-- 6 February  --&gt;2004-02-06 | accessdate=18 July 2008}}&lt;/ref&gt;

ನಗರವು ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹಾಗು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲಂ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಮೆಡಿ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಫ್ರಿಂಜ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯಾಲೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಇದೆ ರೀತಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಮ್ಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಕೂಡ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ 'ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸ್ಟೇಟ್ ಅಪೆರಾ'ದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾದ ನಂತರ ಅಪೆರಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಎರಡನೇ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಅಪೆರಾ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗು ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿರುವ ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ: ದಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್(ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಹಮೆರ್ ಹಾಲ್, ಪ್ಲೇಹೌಸ್ ಹಾಗು ಫೇರ್ ಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸಹ ಸೇರಿದೆ), ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೆಸಿಟಲ್ ಸೆಂಟರ್, ಸಿಡ್ನಿ ಮ್ಯೇರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಬೌಲ್, ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ರೀಜೆಂಟ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಫೋರಮ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಕಾಮೆಡಿ ಥಿಯೇಟರ್, ಅಥೆನಯೇಯುಂ ಥಿಯೇಟರ್, ಹರ್ ಮೆಜಸ್ಟಿ'ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಪಲಯಿಸ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಕಾಂಟೆಂಪರರಿ ಆರ್ಟ್. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ೧೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.visitvictoria.com/displayobject.cfm/objectid.000E578C-41C9-1A7A-92E980C476A90000/
 |title=Art galleries and visual arts - Art and culture - Melbourne, Victoria, Australia
 |publisher=Tourism Victoria
 |date=
 |accessdate=21 June 2010
 |archive-date=18 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418060024/http://www.visitvictoria.com/displayobject.cfm/objectid.000E578C-41C9-1A7A-92E980C476A90000
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹಾಗು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿಯಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಕ್ಕೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ತವರಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{
cite book | last = McCulloch | first = Alan | authorlink = | coauthors = Susan McCulloch | year = 1994
 | title = The Encyclopedia of Australian Art  | publisher = Allen &amp; Unwin | location = Crows Nest, Australia
 | isbn = 1863733159 |page = 864 (Appendix 8)}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ದೂರದರ್ಶನ,&lt;ref name=&quot;first24&quot;/&gt; ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್,&lt;ref name=&quot;Now 2003. pg. 182&quot;/&gt; ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ತಪ್ರಭಾವ ನಿರೂಪಣಾವಾದಿ ಕಲಾ ಚಳವಳಿಯಾದ ಹೆಯಿಡೆಲ್ಬರ್ಗ್ ಶಾಲೆ,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.artiststrail.com/ | title = Home page | publisher = Heidelberg School Artists Trail
 | date=25 June 2008 | accessdate = 21 June 2010}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯದ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ(ಇದರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶಫಲ್ ಹಾಗು ನ್ಯೂ ವೋಗ್ ಶೈಲಿಗಳು ಸೇರಿವೆ).&lt;ref name=&quot;ageFrontPage&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060628224902/http://www.theage.com.au/frontpage/2002/12/07/frontpage.pdf ದಿ ಏಜ್, ಮುಖಪುಟ, 7 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2002] – [http://www.theage.com.au/articles/2002/12/07/1038950203557.html ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೇಖನ, &quot;ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್&quot;]&lt;/ref&gt; ನಗರವು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಿನಿಮಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಇತರ ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಯಿತು. ಲೈಮ್ ಲೈಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ನ ೧೯೦೦ರ ''ಸೋಲ್ಜರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕ್ರಾಸ್'' , ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುರಾಣವು,&lt;ref&gt;ಹೀತ್, ರಾಡ್ರಿಕ್(೧೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦). [http://www.greencine.com/central/australianfilm1 ರಿಟರ್ನ್ ಟು Oz: ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿನೆಮಾ I (1896-1968)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908143954/https://www.greencine.com/central/australianfilm1 |date=8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 }}, greencine.com. ೨೦-೧೦-೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಚಲಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ೧೯೦೦ರ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವೆಂದು ಮುನ್ನೆಣಿಸಿತು—ಈ ಶಕೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪರಿಶೋಧನೆ ಹಾಗು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪದ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಬಾಲ್ಲರತ್ ನ ೧೮೫೪ರ ನಾಗರೀಕ ದಂಗೆಯು ಬೆಳ್ಳಿ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ''ಯುರೇಕ ಸ್ಟಾಕೇಡ್''  ಆಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು, ಹಾಗು ''ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಕೆಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಂಗ್'' (ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು &quot;ಬುಶ್ ರೇಂಜಿಂಗ್ ನಾಟಕ&quot;ದ ಪೂರ್ವೊದಾಹರಣವು&lt;ref name=&quot;Bushranger1&quot;&gt;[http://archive.sensesofcinema.com/contents/01/18/oz_western.html ಅರಿಸ್ಟೋಟೆಲಿಯನ್ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್: ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬುಶ್ ರೇಂಜರ್ ಫಿಲಂ, 1904-1914]. ವಿಲಿಯಂ ರೌಟ್ಟ್ ರಿಂದ. senseofcinema.com. ೨೧-೧೦-೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;, ನೆಡ್ ಕೆಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅವನ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟ ಸಹಚರರು ಅಂಕೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಯಾರಕರು ಪೊದೆಗಾಡು ಡಕಾಯಿತ ಹಾಗು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೯೦೭ರ ''ರಾಬರಿ ಅಂಡರ್ ಆರ್ಮ್ಸ್''  ಹಾಗು ೧೯೦೮ರ ''ಫಾರ್ ದಿ ಟರ್ಮ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಲೈಫ್'' , ಇಂತಹ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಂದು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಪೊದೆಗಾಡು ಡಕಾಯಿತರನು ಆಧರಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವವರೆಗೆ ೧೯೧೨ರವರೆಗೂ ಇಂತಹ ಚಿತ್ರಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.&lt;ref name=&quot;Bushranger1&quot; /&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಗಳು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದು ಹೋದವು ಹಾಗು ೧೯೬೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಲುಗಡೆಯಾದವು.  ಈ ವಿರಾಮದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡು, ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಆನ್ ದಿ ಬೀಚ್'' . ೧೯೭೦ರ ದಶಕವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನವಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನ್ಯೂ ವೇವ್, ಹಾಗು ಒಕ್ಕರ್ ಹಾಗು ಒಜ್ಪ್ಲಾಯಿಟೆಶನ್ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯನ್ನು ಹಾದಿ, ಇದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂಲದ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ''ಸ್ಟಾರ್ಕ್''  ಹಾಗು ''ಆಲ್ವಿನ್ ಪರ್ಪಲ್''  ಗೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ ''ಪಿಕ್ನಿಕ್ ಅಟ್ ಹ್ಯಾಂಗಿಂಗ್ ರಾಕ್''  ಹಾಗು ''ಮ್ಯಾಡ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್'' , ಇದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು, ಇದು ಹಲವಾರು ದೇಶಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ಘೋಸ್ಟ್ ರೈಡರ್'' , ''ನೋಯಿಂಗ್'' , ''ಚಾರ್ಲೆಟ್'ಸ್ ವೆಬ್'' , ''[[Nightmares and Dreamscapes: From the Stories of Stephen King|ನೈಟ್ಮೇರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಡ್ರೀಮ್ಸ್ಕೇಪ್ಸ್]]''  ಹಾಗು ''ವೇರ್ ದಿ ವೈಲ್ಡ್ ಥಿಂಗ್ಸ್ ಆರ್''  ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡವು.&lt;ref&gt;[http://www.dsmelbourne.com/index.php?option=com_content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=18&amp;amp;Itemid=32 ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ಸ್], dsmelbourne.com. ೨೧-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರದ ತಯಾರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಲೇಜ್ ರೋಡ್ ಷೋ ಪಿಚರ್ಸ್ ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂಲದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಟ್ ಬ್ಲ್ಯಾನ್ಚೆಟ್, ಜಿಯೋಫರಿ ರಶ್, ರೇಚಲ್ ಗ್ರಿಫ್ಫಿತ್ಸ್, ಗೈ ಪಿಯರ್ಸ್ ಹಾಗು ಎರಿಕ್ ಬಾನ ಸಹ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

UK ಕಲಾವಿದ ಬಂಕ್ಸಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು &quot;ಸ್ಥಳೀಕರ ಸೀಸದ ಕಡ್ಡಿಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದಂದೀಚೆಗೆ ಕಲೆಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕೊಡುಗೆ&quot; ಎಂದು ಅಭಿವಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Graff&quot;&gt;ಟಾಪ್ಸ್ಫೀಲ್ಡ್, ಜ್ಯೂಯೆಲ್. [http://www.theage.com.au/articles/2008/10/01/1222651140951.html ಬ್ರಂಬಿ ಸ್ಲ್ಯಾಮ್ಸ್ ಟೂರಿಸಂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಓವರ್ ಗ್ರ್ಯಾಫಿತ್ತಿ ಪ್ರಮೋಶನ್], ''ದಿ ಏಜ್''  (೨೦೦೮). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;  ನಗರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಬರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಸಮನಾದ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ,&lt;ref&gt;ಅಲ್ಲೇನ್, ಜೆಸ್ಸಿಕಾ. [http://uk.ibtimes.com/contents/20100604/worldbest-cities-viewing-street-art.htm ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722185455/http://uk.ibtimes.com/contents/20100604/worldbest-cities-viewing-street-art.htm |date=22 ಜುಲೈ 2011 }}, ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಟೈಮ್ಸ್(೨೦೧೦). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ಹಾಮಶಿಗೆ, ಹೋಪ್. [http://travel.latimes.com/articles/la-tr-melbourne4-2008jan04 ವಾಕಿಂಗ್ ಟೂರ್ಸ್ ಬ್ರಿಂಗ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್], ''LA ಟೈಮ್ಸ್''  (೨೦೦೮). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಇದರ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು-ಹೊತ್ತ ಓಣಿ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಕಾಲುದಾರಿಗಳು ಹಾಗು ಕಮಾನುದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳೆಂದು ''ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್''  ನ ಓದುಗರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Graff&quot;/&gt; ನಗರವು, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಆಧುನಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೂ ಸಹ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಹಾಗು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸರಣಿಯನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;ಪೀಟರ್ ಫಿಷರ್ ಹಾಗು ಸುಸಾನ್ ಮಾರ್ಸ್ಡೆನ್, ''ವಿಂಟೇಜ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಫ್ರಂ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್'' , ಈಸ್ಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್, ಬೌಡೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ೨೦೦೭&lt;/ref&gt;

== ಕ್ರೀಡೆ ==
{{Main|Sport in Victoria}}
[[ಚಿತ್ರ:MCG Crowd.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ರೀಡಾಭಿಮಾನಿಗಳು]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ೧೯೫೬ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತ್ತು(ದಕ್ಷಿಣ ಖಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ  ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾದ [[ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಒಲಂಪಿಕ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು]]), ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ೨೦೦೬ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತ್ತು.

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ: ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಓಪನ್(ನಾಲ್ಕು ಗ್ರಾಂಡ್ ಸ್ಲ್ಯಾಮ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು), ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕಪ್(ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ), ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್([[ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್|ಫಾರ್ಮುಲ ಒನ್]]). ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರವು, &quot;ವರ್ಲ್ಡ್'ಸ್ ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಸಿಟಿ&quot; ಎಂಬ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಬಿರುದನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23463520-2862,00.html|title=Melbourne victorious again|newspaper=Herald Sun|date=1 April 2008 &lt;!-- 1 April --&gt;|publisher=News Limited|accessdate=18 July 2008|archiveurl=https://archive.today/20120910164304/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/melbourne-victorious-again/story-e6frf7kx-1111115938328|archivedate=10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ನಗರವು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗೆ ತವರಾಗಿದೆ, ಇದು ೨೦೦೩ರವರೆಗೂ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರ ಪೆವಿಲಿಯನ್ ಆಚೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಒಲಂಪಿಕ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/sport/australian-sports-museum-opens-at-mcg/2008/03/05/1204402550094.html|title=Australian sports museum opens at MCG|work=The Age|date=5 March 2008|author=Geoff Strong|publisher=theage.com.au|accessdate=18 July 2008|location=Melbourne|archive-date=17 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617202031/http://www.theage.com.au/news/sport/australian-sports-museum-opens-at-mcg/2008/03/05/1204402550094.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ಚಿತ್ರ:Etihad Stadium crop.jpg|thumb|300px|ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು(ನೇಮಿಂಗ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಎತಿಹಾಡ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಚಾವಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ]]
ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಹಾಗು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ತವರೆನಿಸಿದೆ ಹಾಗು ಎರಡೂ ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ನಗರ ಹಾಗು ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನವು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ನ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=January 2010}} ೧೮೫೯ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ೧೮೫೯ರಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಒಂಬತ್ತು ತಂಡಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಪ್ರತಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಐದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ AFL ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು ಪ್ರತಿ ಪಂದ್ಯದಂತೆ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;AFL12321312&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24109399-12270,00.html|title=AFL blueprint for third stadium|last=Smith|first=Patrick|date=1 August 2008|publisher=The Australian|language=news.com.au|accessdate=22 October 2008|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809210411/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24109399-12270,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ನಗರವು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ AFL ಗ್ರಾಂಡ್ ಫೈನಲ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ನಗರವು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಲವಾರು ವೃತ್ತಿಪರ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಗಳಿಗೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್(ಸಾಕರ್) ಕ್ಲಬ್ ಗಳಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಕ್ಟರಿ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾರ್ಟ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಇವುಗಳು A-ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ, ರಗ್ಬಿ ಪಂದ್ಯದ ಲೀಗ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.melbournestorm.com.au/default.asp?sec=7&amp;ssec=5|title=Melbourne Storm&amp;nbsp;— The Beginning|publisher=www.melbournestorm.com.au|accessdate=18 July 2008|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080714043434/http://www.melbournestorm.com.au/default.asp?sec=7&amp;ssec=5 &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 14 July 2008}}&lt;/ref&gt;, NRL ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೆಬೆಲ್ಸ್, ಸೂಪರ್ ರಗ್ಬಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ನೆಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಕ್ಸೆನ್ಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ತಾಸ್ಮನ್ ಟ್ರೋಫಿ ANZ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್ ಶಿಪ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್]] ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೈಗರ್ಸ್ NBL ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬುಲ್ಲೀನ್ ಬೂಮರ್ಸ್ ಹಾಗು ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ರೇಂಜರ್ಸ್, WNBLನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್-ಮೂಲದ ಎರಡನೇ NBL ತಂಡವನ್ನು ೨೦೧೧-೨೦೧೨ರ ಕ್ರೀಡಾಋತುವಿಗಾಗಿ ರಚನೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | last = Grantley
  | first = Bernard
  | title = NBL eyes city rival for Tigers in Melbourne's suburbs
  | newspaper = [[Herald Sun]]
  | publisher = News Limited
  | date = 6 January 2010 &lt;!-- 6 January  --&gt;
  | url = http://www.heraldsun.com.au/sport/nbl-eyes-city-rival-for-tigers-in-melbournes-suburbs/story-e6frf9if-1225816391819
  | accessdate = &lt;!-- 14 May  --&gt;2010-05-14}}&lt;/ref&gt;
ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಮೇಜರ್ ಈವೆಂಟ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಗೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವನ್ನು ೨೦೨೪ ಅಥವಾ ೨೦೨೮ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಗೆ  ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಲು ಬಿಡ್ ಕರೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{
cite news
  | last = Reilly
  | first = Tom
  | title = City looks to make fresh tilt at Olympics
  | newspaper = [[The Age|Age]]
  | publisher = Fairfax
  | date = 18 January 2009
  | url = http://www.theage.com.au/national/city-looks-to-make-fresh-tilt-at-olympics-20090117-7jlw.html?page=-1
  | accessdate = 19 April 2010
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;

== ಆರ್ಥಿಕತೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Crown Casino Complex &amp; Melbourne Exhibition Building.jpg|thumb|left|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಮನೋರಂಜನಾ ಹಾಗು ಸಮಾಲೋಚನಾ ಪ್ರದೇಶ(ಕ್ರೌನ್ ಕ್ಯಾಸಿನೋ ಹಾಗು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆ) ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ವಾರ್ಷಿಕ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ($2 ಶತಕೋಟಿ&lt;ref&gt;http://www.businessday.com.au/ವ್ಯಾಪಾರ/ಕ್ರೌನ್-ದಾಖಲೆಗಳು-ಲಾಭ-ಹೆಚ್ಚಳ-130-20100826-13st5.html&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಕ್ರಮವಾಗಿ $3 ಶತಕೋಟಿ)]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು, ತಯಾರಿಕೆ, ಸಂಶೋಧನೆ, IT, ಶಿಕ್ಷಣ, ಸೈನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗು ಸಾರಿಗೆ, ಸಭೆಗೂಡಿಸಿಕೆ ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಬಹುರೂಪದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಇಲ್ಲೇ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ(ವಾರ್ಷಿಕ ವರಮಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ), ಹಾಗು ದೇಶದ ಆರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಇಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ(ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳೀಕರಣ ಆಧರಿಸಿ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.brw.com.au/lists/detail/?listId=5 |title=BRW 1000 |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820024828/http://www.brw.com.au/lists/detail/?listId=5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (ANZ) ಆಧರಿಸಿ, BHP ಬಿಲ್ಲಿಟನ್(ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆ), ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ರಿಯೋ ಟಿನ್ಟೋ ಹಾಗು ಟೆಲ್ಸ್ಟ್ರಾ; ಜೊತೆಗೆ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್ ಯೂನಿಯನ್ ಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಅಂಗಗಳು ಹಾಗು ಚಿಂತಕರ ಚಾವಡಿಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.

ನಗರವು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗು ಜನನಿಬಿಡ ಬಂದರಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ, ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ $೭೫ ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ರಾಷ್ಟ್ರದ ೩೯%ನಷ್ಟು ಧಾರಕ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;goway&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pom&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news.php?id=267171
|title=Port Of Melbourne Sets Shipping Record
|date=13 June 2007
|work=Malaysian National News Agency
|publisher=www.bernama.com.my
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=29 ಮಾರ್ಚ್ 2012
|archive-url=https://www.webcitation.org/66WHH60Mp?url=http://www.bernama.com/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{
cite news
 |url=http://www.theage.com.au/news/National/Growth-of-Australias-largest-port-essential/2004/12/17/1102787275601.html
 |title=Growth of Australia's largest port essential
 |newspaper =[[The Age|Age]]
 |date=&lt;!-- 18 December  --&gt;2004-12-18
 |publisher=Fairfax
 |accessdate=18 July 2008
| location=Melbourne
}}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಾತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ.

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸಿನ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು, NAB ಹಾಗು ANZ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪಿಂಚಣಿ(ನಿವೃತ್ತಿ ವೇತನ) ನಿಧಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯ  ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೪೦%ರಷ್ಟು, ಹಾಗು ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರದ ಭವಿಷ್ಯ ನಿಧಿಯ $೪೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ನಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸೂಪರ್ ಫಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ೬೫%ರಷ್ಟನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆ ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್(೨೦೦೭) ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಗರವನ್ನು ಅಗ್ರ ೫೦ ಹಣಕಾಸು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೩೪ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/wcoc/pdf/index_2007_us.pdf |title=MW-IndexRpt-CoComm FA.indd&lt;!-- Bot generated title --&gt; |date= |format=PDF |accessdate=10 October 2008}}&lt;/ref&gt; ಬಾರ್ಸಿಲೋನ ಹಾಗು ಜಿನೀವ ನಗರಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ನಗರವು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸಿಡ್ನಿ ನಂತರದ(೧೪ನೇ) ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, [[ಫೋರ್ಡ್ ಮೋಟರ್ ಕಂಪನಿ|ಫೋರ್ಡ್]] ಹಾಗು ಟೊಯೋಟ ತಯಾರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಹಾಗು ಹೋಲ್ಡೆನ್ ಹಾಗು ಬಿಡಿ ಭಾಗಗಳ ವಿತರಕರಿಗೆ ಇಂಜಿನ್ ತಯಾರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ತಾಯಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಕಚೆರಿಯನು ಹಾಗು ವಿನ್ಯಾಸ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತರ ಬಹುವಿಧದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೂ ಸಹ ನಗರವು ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ವಿಮಾನದ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗು ಔಷಧ ತಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಫ್ಯಾಶನ್ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗು ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿವೆ.&lt;ref name=&quot;sov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business.vic.gov.au/BUSVIC/INDUSTRY//pc=PC_51081.html|title=Business Victoria – Manufacturing|date=26 May 2008|publisher=State of Victoria, Australia|accessdate=22 October 2008|archive-date=19 ಮೇ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519122725/https://www.business.vic.gov.au/industries/manufacturing/home|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ಚಿತ್ರ:Aust.-Synchrotron-Interior-Panorama,-14.06.2007.jpg|thumb|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿಂಕ್ರೋಟ್ರಾನ್, ಇದೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಂಶೋಧನಾ ಹಾಗು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.]]

ಇದು ಬಯೋತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ, ಹಾಗು CSL ಹಾಗು ಬಯೋಟದಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ICT ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಸುಮಾರು ೬೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ICT ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು), ಜೊತೆಗೆ $೧೯.೮ ಶತಕೋಟಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹಾಗು $೬೧೫ ದಶಲಕ್ಷ ರಫ್ತು ಆದಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವೂ ಸಹ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ೭.೬ ದಶಲಕ್ಷ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹಾಗು ೧.೮೮ ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.dpc.vic.gov.au/domino/Web_Notes/newmedia.nsf/bc348d5912436a9cca256cfc0082d800/55b1f13cef7b139cca256ed80081ebd6!OpenDocument
|title=MELBOURNE AIRPORT PASSENGER FIGURES STRONGEST ON RECORD
|work=Media Release: MINISTER FOR TOURISM
|date=21 July 2004
|publisher=www.dpc.vic.gov.au
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070914181658/http://www.dpc.vic.gov.au/domino/Web_Notes/newmedia.nsf/bc348d5912436a9cca256cfc0082d800/55b1f13cef7b139cca256ed80081ebd6!OpenDocument
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ವ್ಯಯಿಸಿದ ಹಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸಿಡ್ನಿ ನಗರವು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.theage.com.au/news/news/now-sydney-loses-its-tourism-ascendancy/2008/05/16/1211049134065.html?page=fullpage#contentSwap1
 | title=Now Sydney loses its tourism ascendancy
 | newspaper = [[The Age|Age]] |date=19 May 2008 &lt;!-- 19 May --&gt;
 | publisher= Fairfax
 | accessdate=18 July 2008
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು $೧೫.೮ ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು&lt;ref&gt;http://www.timholding.com.au/portfolios/tourism-and-major-events/{{Dead link|date=ಮೇ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದೇಶೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ, $೧ ಶತಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ೫೦೦೦-ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಅಂಡ್ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ಗೆ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಲ್ಟನ್ ಹೋಟೆಲ್ ಹಾಗು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಯಾರ್ರ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಬಹುಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ವೆಚ್ಚದ ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ನ ಮರು ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news
 | url = http://www.theage.com.au/news/national/councillors-furious-about-convention-centre-deal/2006/04/30/1146335610761.html
 | title = Councillors furious about convention centre deal
 | newspaper = [[The Age|Age]]
 | publisher = Fairfax
 | date = 1 May 2006
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;

{{Main|Tourism in Melbourne}}

== ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ ==
{{Main|Demographics of Melbourne}}
{{See also|Melbourne population growth}}
{{Table Melbourne top 20 birth countries}}
[[ಚಿತ್ರ:Little bourke st.jpg|thumb|left|ಚೈನಾಟೌನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲಿಟಲ್ ಬೌರ್ಕೆ ರಸ್ತೆ]]
[[ಚಿತ್ರ:2009 Glendi7.jpg|thumb|left|ಆಂಟಿಪೋಡ್ಸ್ ಉತ್ಸವ, ಗ್ರೀಕ್ ಪ್ರದೇಶ.]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ ಹಾಗು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳ ನಗರ.

೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ೩೫.೮%ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸರಾಸರಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೨೩.೧%ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಾಗಿ, ಬ್ರಿಟನ್ ನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಾಗರದಾಚೆಯ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ೪.೭%ರಷ್ಟು ನಂತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇಟಲಿ (೨.೧%), ವಿಯೆಟ್ನಾಂ (೧.೬%), ಚೀನಾ (೧.೫%), ಹಾಗು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್(೧.೫%) ದೇಶಗಳು ಪಡೆದಿವೆ.&lt;ref name=&quot;qs&quot;/&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, [[ಅಥೆನ್ಸ್]] ಹಾಗು ಥೆಸ್ಸಲೋನಿಕಿ(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಗ್ರೀಕ್ ಸಹೋದರಿ ನಗರ) ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರೀಕ್-ಮಾತನಾಡುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ವಿಯೆಟ್ನಾಮೀಸ್ ಉಪನಾಮ ನ್ಗುಯೇನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ದೂರವಾಣಿ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/multiculturalhistory.aspx ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908122939/http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/multiculturalhistory.aspx |date=8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 }}, melbourne.vic.gov.au. ೧೪-೧೧-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt; ನಗರವು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಭಾರತೀಯ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಹಾಗು ಮಲೇಷಿಯನ್-ಮೂಲದ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕ ಹಾಗು [[ಸುಡಾನ್]] ಮಹಾಪೂರವೂ ಸಹ ಸೇರಿದೆ. ಹಲವಾರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಉಣಬಡಿಸುವ ನಗರದ ಹೋಟೆಲುಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಕೇವಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ (೬೮.೧%). ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚೈನೀಸ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು(೩.೬%)(ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಯಾನ್ಟೋನೀಸ್ ಹಾಗು ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಭಾಷೆಗಳು) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಹಾಗು ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಯೆಟ್ನಾಮೀಸ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ೧೦೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಭಾಷಿಕರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;qs&quot;/&gt;

ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ನಿವ್ವಳ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗವು ಸರಿಸುಮಾರು ೫೦,೦೦೦ ಜನರಂತೆ ೨೦೦೩ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದೆ. 
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗರದಾಚೆ ವಲಸಿಗರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ (೪೮,೦೦೦), ಇದು ಸಿಡ್ನಿಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಲಸಿಗರ ಅಂತರ್ಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ, ಸಿಡ್ನಿ ಹಾಗು ಇತರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೆಟುಕದ ವಸತಿ ಹಾಗು ಜೀವನ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಎರಡು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Oleary&quot;&gt;{{cite journal|last=O'Leary|first=John|title=Resurgence of Marvellous Melbourne|journal=People and Place|publisher=Monash University|volume=7, 1|page=38|url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n1/v7n1_6oleary.pdf|format=PDF|access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011|archive-date=29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929023425/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n1/v7n1_6oleary.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಟನ್, ವೈಂಧಂ ಹಾಗು ಕಾಸೆಯ್ ಕೂಡ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕತೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೨೦೨೮ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಿಡ್ನಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಮೀರಿಸಬಹುದೆಂಬ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನವು ಹೇಳುತ್ತಾದರೂ,&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22741975-601,00.html
 |title=Population pushing Melbourne to top
 |newspaper=Australian
 |date=12 November 2007
 |publisher=News Limited
 |accessdate=18 July 2008
 |archive-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2007
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112053706/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22741975-601,00.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; ABS ಎರಡು ಸ್ಥೂಲ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ, ಇದರಂತೆ ೨೦೫೬ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಿಡ್ನಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಹಾಗೆ ಉಳಿಯಬಹುದು, ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂದಿನ ೧೨% ಅಂತರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ೩%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮೊದಲ ವಿವರಣೆಯು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಿಡ್ನಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೨೦೩೯ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೀರಿಸಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಿಡ್ನಿಯು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟಗಳ ಆಂತರಿಕ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆ.&lt;ref name=&quot;popprojections&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/3222.02006%20to%202101?OpenDocument |title=Population Projections, Australia, 2006 to 2101 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |accessdate=4 September 2008}}&lt;/ref&gt;

IIನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದಿಂದೀಚೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ, ನಗರವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನಾ ರೂಪರೇಖೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ನಗರದ ಆಂತರಿಕ ಹಾಗು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪೋಸ್ಟ್ಕೋಡ್ ೩೦೦೦ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೨೦೩೦, ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Melbourne2030&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dse.vic.gov.au/melbourne2030online/content/introduction/02_summary.html|title=Melbourne 2030 – in summary|publisher=Victorian Government, Department of Sustainability and Environment (DSE)|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907065147/http://www.dse.vic.gov.au/melbourne2030online/content/introduction/02_summary.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=288&amp;pg=1362|title=City of Melbourne&amp;nbsp;— Strategic Planning&amp;nbsp;— Postcode 3000|publisher=City of Melbourne|accessdate=5 October 2008|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912084620/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=288&amp;pg=1362|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ಧಾರ್ಮಿಕತೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:St pauls, melbourne.jpg|thumb|left|ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಕತಿಡ್ರಲ್]]
[[ಚಿತ್ರ:St Patrick's Cathedral (Gothic Revival Style).jpg|thumb|180px|ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್'ಸ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕತಿಡ್ರಲ್]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ(೫೮.೯%) ಜೊತೆಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ (೨೮.೩%).&lt;ref name=&quot;qs&quot;&gt;{{cite web
 | work = 2006 Census
 | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?&amp;action=401&amp;tabname=Summary&amp;areacode=205&amp;issue=2006&amp;producttype=QuickStats&amp;textversion=true&amp;navmapdisplayed=true&amp;&amp;breadcrumb=PLD&amp;
 | title = QuickStats: Melbourne (Statistical Division)
 | publisher = Commonwealth of Australia
 | accessdate = 18 July 2008
 | archive-date = 27 ನವೆಂಬರ್ 2007
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071127123123/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೈಸ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಕತಿಡ್ರಲ್ ಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ – ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್), ಹಾಗು ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್(ಆಂಗ್ಲಿಕನ್). ಎರಡೂ ಸಹ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಶಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walkingmelbourne.com/period_info2.html?period=Victorian|title=Victorian Architectural Period&amp;nbsp;— Melbourne|publisher=walkingmelbourne.com|accessdate=5 October 2008}}&lt;/ref&gt;

ಇತರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರುವವರು (೨೦.೦%), ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ (೧೨.೧%), ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಆರ್ತೋಡಾಕ್ಸ್(೫.೯%) ಹಾಗು ಯುನೈಟಿಂಗ್ ಚರ್ಚ್(೪.೦%) ನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮಂದಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;qs&quot;/&gt; [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧಧರ್ಮೀಯರು]], [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಮುಸ್ಲಿಮರು]], [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯೆಹೂದಿಗಳು]], [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂಗಳು]] ಹಾಗು ಸಿಕ್ಖರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೯.೨%ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/6ef598989db79931ca257306000d52b4!OpenDocument ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಯೇತರ ಧರ್ಮಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಜನಗಣತಿಯು ತೋರುತ್ತದೆ], ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ೧೫-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಯೆಹೂದಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಈ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ೬೦,೦೦೦ ಮಂದಿ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ನಗರವು, ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ,&lt;ref name=&quot;Freda&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-December-2001/freiberg.html|title=Judith Berman, Holocaust Remembrance in Australian Jewish Communities, 1945-2000|last=Freiberg|first=Freda|year=2001|publisher=UWA Press|accessdate=22 October 2008|archive-date=1 ಜೂನ್ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/686LDgnIY?url=http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-December-2001/freiberg.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವತಃ [[ಇಸ್ರೇಲ್]] ನ ಆಚೆಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆದಾಯದ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://home.iprimus.com.au/kadimah/k90.htm | title = The Kadimah &amp; Yiddish Melbourne in the 20th Century | work = Jewish Cultural Centre and National Library: &quot;Kadima&quot; | accessdate = 9 January 2007 | archive-date = 4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060904173658/http://home.iprimus.com.au/kadimah/k90.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ಈ ರೋಮಾಂಚಕ ಹಾಗು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವಂತೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯೆಹೂದಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ೪೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಆರಾಧನ ಮಂದಿರಗಳು ಹಾಗು ಏಳು ಪೂರ್ಣ ಕಾಲಿಕ ಪ್ಯಾರಿಷ್ ಬೆಳಗಿನ ಶಾಲೆಗಳು ಸೇರಿವೆ,&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Melbourne.asp
 | title=Jewish Community of Melbourne, Australia
 | publisher=Beth Hatefutsoth&amp;nbsp;— The Nahum Goldmann Museum of the Jewish Diaspora
 | accessdate=5 October 2008
 | archive-date=23 ಜುಲೈ 2008
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080723143228/http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Melbourne.asp
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಯೆಹೂದಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯೂ ಸಹ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://jewishnews.net.au/news/ | title=News | publisher=The Australian Jewish News | accessdate=2010--08-28 | archive-date=23 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100923231224/http://jewishnews.net.au/news/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
{{Main|Education in Victoria}}
[[ಚಿತ್ರ:Parkville - University of Melbourne (Ormond College).jpg|thumb|left|160px|ಒರ್ಮೊಂಡ್ ಕಾಲೇಜ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ]]
[[ಚಿತ್ರ:Scotch College Melbourne chapel 2.jpg|thumb|300px|ಸ್ಕಾಟ್ಚ್ ಕಾಲೇಜ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲಿಟಲ್ ಜಾನ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಲಯ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ]]

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಲಂಡನ್, ಬಾಸ್ಟನ್ ಹಾಗು ಟೋಕಿಯೋನ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಗ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ನಗರವೆಂದು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 30 May 2008 | title = World’s top university cities revealed | url = http://www.rmit.net.au/browse;ID=q3l220b3wzs5 | work = RMIT News | publisher = RMIT University | accessdate = 18 July 2008 | archive-date = 19 ಜುಲೈ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080719164651/http://www.rmit.net.au/browse;ID=q3l220b3wzs5 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮೊನಾಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಸಹ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೇ ಅಗ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು THES ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದೆ.&lt;ref name=&quot;melbuni&quot;&gt;{{
cite web | date = 6 October 2006 | title = ANU up there with the best 
 | url = http://www.smh.com.au/news/national/anu-up-there-with-the-best/2006/10/05/1159641468047.html
 | work = Sydney Morning Herald | publisher = Fairfax | accessdate = 12 October 2006}}&lt;/ref&gt; ''ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಹೈಯರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್'' , ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ೩೬ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ—೪೩ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ANU ಹಾಗು ೭೧ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಡ್ನಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದಿದೆ. ಮೊನಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ೧೭೮ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳು ಗ್ರೂಪ್ ಆಫ್ ಏಯ್ಟ್ ನ ಸದಸ್ಯರುಗಳಾಗಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಾ ಟ್ರೋಬೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, RMIT ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸ್ವಿನ್ಬರ್ನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿರುವ ಹಥಾರ್ನ್ ಉಪನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಆವರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್(CBD) ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು CBDಯ ಹತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ನೋಳಗಿವೆ, ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್'ಸ್ ಕಾಲೇಜು ಆವರಣ. ಡೆಯಕಿನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಲೇಜು ಆವರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಭರಿಸುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಅಧಿಕಗೊಂಡಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web
|1=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html#score_OS%7Csort_region%7Creverse_false
|url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_3967.html
|title=University of Melbourne's international student offers rise&amp;nbsp;— as its demand leaps
|work=University of Melbourne Media Release
|date=12 January 2007
|publisher=uninews.unimelb.edu.au
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=30 ಜುಲೈ 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080730104958/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_3967.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಗು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ.

== ಮಾಧ್ಯಮ ==
{{Main|Media in Melbourne}}
[[ಚಿತ್ರ:Federation Square (SBS Building).jpg|thumb|ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ನಲ್ಲಿರುವ SBS ಸ್ಟುಡಿಯೋ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ: ''ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಸನ್''  (ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್), ''ದಿ ಏಜ್'' (ದೊಡ್ಡ ಕಾಗದದ ಪತ್ರಿಕೆ) ಹಾಗು ''ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್'' (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೊಡ್ಡಕಾಗದದ ಪತ್ರಿಕೆ).  ಉಚಿತವಾದ ''mX'' ನ್ನೂ ಸಹ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮಧ್ಯ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಂದು ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;MX1&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.mxnet.com.au/
 |title = MX |publisher=Herald and Weekly Times (HWT) &lt;!-- aka News Limited  --&gt;
 |accessdate=2 October 2008}}&lt;/ref&gt;

ಐದು ದೂರದರ್ಶನ ಜಾಲಗಳು ಹಾಗು ಒಂದು ಸಾಮುದಾಯಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ: HSV-೭, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ, GTV-೯, ತಮ್ಮ ಹೊಸತಾದ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗು ATV-೧೦, ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ರದ ಕಾಮೋ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ರಾಡ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್(ABC)ನ  ಭಾಗವಾದ ABV-೨ ಸೇರಿದೆ (ABC೧ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ).  ABC ಎರಡು ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ರಿಪ್ಪೋನ್ಲೆಯ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಸ್ಪೆಷಲ್ ಬ್ರಾಡ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಸರ್ವೀಸ್(SBS)ನಿಂದ SBS ಒನ್ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಧ್ಯ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ABC೧, HSV-೭ (ಏಳು), GTV-೯ (ನೈನ್), ATV-೧೦ (ಟೆನ್) ಹಾಗು SBS ಒನ್ ಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾದ ಕೇವಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ವಾಹಿನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ One HD, ಎಲೆವೆನ್, ABC ೨, ABC ೩, ABC ನ್ಯೂಸ್ ೨೪, SBS ಟು, ೭ಟು, ೭ಮೇಟ್, GEM HD ಹಾಗು ಗೋ! C೩೧ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಇದರ ಪ್ರಸರಣವು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಗೀಲೊಂಗ್ ಗೂ ಕೂಡ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ, ಕೇಬಲ್ ಹಾಗು ಉಪಗ್ರಹ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪೇ TVಯ ಸೇವೆಯೂ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಫಾಕ್ಸ್ಟೆಲ್ ಹಾಗು ಆಪ್ಟಸ್ ಪ್ರಮುಖ ಪೇ TVಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಹಲವಾರು ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ''ನೈಬರ್ಸ್'' , ''ಕಾಥ್ &amp;amp; ಕಾಮ್'' , ''ಹೇಯ್ ಹೇಯ್ ಇಟ್ಜ್ ಸ್ಯಾಟರ್ಡೆ'' , ''ಬ್ಲ್ಯೂ ಹೀಲರ್ಸ್'' , ''ರಶ್''  ಹಾಗು ''ಅಂಡರ್ಬೆಲ್ಲಿ'' .

AM ಹಾಗು FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಿಯು ಮೇಲಿನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ' (ಅದೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿರುವ ABC &amp; SBS) ಹಾಗು ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು.
ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಜಾಲದ-ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ : DMG ನೋವಾ ೧೦೦ ಹಾಗು ಕ್ಲ್ಯಾಸಿಕ್ ರಾಕ್ ನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಗೋಲ್ಡ್ ಹಾಗು ಮಿಕ್ಸ್  ARNನ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ; ಹಾಗು ಆಸ್ಟೆರೆಯೋ ಫಾಕ್ಸ್ ಹಾಗು ಟ್ರಿಪಲ್ M ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಆಲಿಸಬಹುದು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೯೩.೯ ಬೇ FM, ಗೀಲೋಂಗ್). ಯುವಜನತೆಯ ಪರ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ABC ಟ್ರಿಪಲ್ J ಹಾಗು ಯುವಕರೇ ನಡೆಸುವ SYN. ಟ್ರಿಪಲ್ J, ಹಾಗು ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ PBS  ಹಾಗು ಟ್ರಿಪಲ್ R, ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಗೀತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. JOY ತಂಡವು ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸಂಗೀತದ ಉಣ ಬಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ೩MBS ಹಾಗು ABC ಕ್ಲಾಸಿಕ್ FM ಇದೆ. AM ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ABC:೭೭೪, ರೇಡಿಯೋ ನ್ಯಾಷನಲ್, ಹಾಗು ನ್ಯೂಸ್ ರೇಡಿಯೋ; ಹಾಗು ಫೇರ್ ಫ್ಯಾಕ್ಸ್  ೩AWಗೆ  ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(ಹರಟೆ) ಹಾಗು ಮ್ಯಾಜಿಕ್(ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಲಿಸುವುದು). ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತರು ಹಾಗು ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಿಗೆ SEN ೧೧೧೬ ವಾಹಿನಿಯಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳು ಪರ್ಯಾಯ ಆಸಕ್ತಿಗಳಾದ ೩CR ಹಾಗು ೩KND (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ)ಗೆ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಉಪನಗರಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸಲೆಂದೇ ಕಡಿಮೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.&lt;ref name=&quot;cbaa&quot;&gt;{{cite web | title = Victoria Members - Community Broadcasting Association of Australia | publisher = CBAA | url = http://www.cbaa.org.au/Who_We_Are/Victoria-Members | accessdate = 28 August 2010 | archive-date = 19 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110219183454/http://cbaa.org.au/Who_We_Are/Victoria-Members | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== ಆಡಳಿತ ==
[[ಚಿತ್ರ:Victoria Parliament Melbourne (Colonnades &amp; Stairs).jpg|thumb|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂಸತ್ತು ಭವನದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಡಳಿತವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ೨೬ ನಗರಗಳು ಹಾಗು ಐದು ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. 
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾದ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವವಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಕಾಲೀನರ ನಡುವೆ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಇಂತಹ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ,&lt;ref&gt;
{{cite news
 |last = Dunstan | first= David
 | url = http://www.theage.com.au/articles/2004/11/11/1100131127769.html?from=storylhs
 | title = The evolution of 'Clown Hall'
 | newspaper = [[The Age|Age]]
 | publisher =  Fairfax
 | date= 12 November 2004 
 | accessdate = 8 November 2010
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ವಿದೇಶ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇವರು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳು೧೯೮೯ರ ''ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dms.dpc.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/PubLawToday.nsf/0/B171E800B03D6A9ECA256E5B00037B12/$FILE/89-11a030.pdf |title=ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ 1989 |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=8 ನವೆಂಬರ್ 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061108212735/http://www.dms.dpc.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/PubLawToday.nsf/0/B171E800B03D6A9ECA256E5B00037B12/%24FILE/89-11a030.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆ ಹಾಗು [[ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ]].

ಇತರ ಹಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಸತ್ತು ಭವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು, ಟ್ರ್ಯಾಫಿಕ್ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಯೋಜನೆಗಳು, ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಯೋಜನೆಗಳ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ರಚನೆ.  ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಾಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆಗಳು, ಹಾಗು ರಾಜ್ಯದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ ವಿಷಯಗಳು.

== ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ ==
=== ಆರೋಗ್ಯ ===
[[ಚಿತ್ರ:Royal melbourne hospital.jpg|thumb|left|ಪಾರ್ಕ್ ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಯಲ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ವಿಮಾನಿಕ ದೃಶ್ಯ.]]
ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಮಾನವ ಸೇವಾ ವಿಭಾಗವು ಸರಿಸುಮಾರು ೩೦  ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಹಾಗು ೧೩ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.health.vic.gov.au/maps/metro_hs.htm ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಸರ್ವೀಸಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121205917/http://www.health.vic.gov.au/maps/metro_hs.htm |date=21 ನವೆಂಬರ್ 2015 }} ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ನರವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗು [[ಜೈವಿಕತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಬಯೋತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ: ಸೇಂಟ್ ವಿನ್ಸೆಂಟ್'ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸ್ಟೆಮ್ ಸೆಲ್ ಸೆಂಟರ್, ಬುರ್ನೆಟ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಿಜೆನೆರೆಟಿವ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್, ಬ್ರೈನ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಕಲ್ಲಂ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೆಂಟರ್, ವಾಲ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಎಲಿಜಾ ಹಾಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್, ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ್ಯೂರೋಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿ ಸೆಂಟರ್.

ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊವರ್ಡ್ ಫ್ಲೋರೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಮುರ್ಡೋಚ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್'ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಬೇಕರ್ IDI ಹಾರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿಂಕ್ರೋಟ್ರೋನ್.&lt;ref name=&quot;health&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.health.vic.gov.au/|title=Victorian Government Health Information Web site|publisher=health services, Victoria|accessdate=5 October 2008}}&lt;/ref&gt; ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಮೀಪದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

ಇತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳ ನಡುವೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರ ನಗರದಷ್ಟೇ ಇದೆ (೮೦.೦ ವರ್ಷಗಳು), ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಪರ್ತ್ ನಗರದ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ (೮೪.೧ ವರ್ಷಗಳು).&lt;ref&gt;[http://www.health.gov.au/internet/ministers/publishing.nsf/Content/mr-yr08-je-je112.htm ಸನ್ ಶೈನ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಅಂಡ್ WA ಕಂಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಪರ್ತ್ ವುಮೆನ್ ಅಮಾಂಗ್ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಲೈಫ್ ಎಕ್ಸ್ಪೆಕ್ಟೆನ್ಸಿ ಇನ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್], ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಂಡ್ ಏಜಿಂಗ್. ೧೫-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;/ref&gt;

=== ಸಾರಿಗೆ ===
{{Main|Transport in Melbourne}}
[[ಚಿತ್ರ:Bolte bridge dusk.jpg|thumb|left|ಬೋಲ್ಟೆ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಸಿಟಿಲಿಂಕ್ ಟಾಲ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಮೋಟಾರು ವಾಹನ|ಆಟೋಮೊಬೈಲ್]] ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ&lt;ref name=&quot;newman&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060222142724/http://www.mtf.org.au/binary.php/resouces_presentation/mtf_launch_presentation_071105_handout_.pdf ಮೋಸ್ಟ್ ಲೀವಬಲ್ ಅಂಡ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಕನೆಕ್ಟೆಡ್?] ದಿ ಇಕನಾಮಿಕ್ ಬೆನಿಫಿಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಂಗ್ ಇನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಇನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಜಾನ್ ಸ್ಚೆಯುರೆರ್, ಜೆಫ್ಫ್ ಕೆನ್ವರ್ತಿ, ಹಾಗು ಪೀಟರ್ ನ್ಯೂಮನ್&lt;/ref&gt;, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 10 October 2007
 |url         = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22561141-2862,00.html
 |title       = Still addicted to cars
 |work        = Herald Sun
 |publisher   = News Limited
 |accessdate  = 18 July 2008
 |archiveurl  = https://archive.is/20121209072628/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/still-addicted-to-cars/story-e6frf7kx-1111114608864
 |archivedate = 9 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt; ಜೊತೆಗೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೩.೬ ದಶಲಕ್ಷ ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ{{convert|22320|km|mi|abbr=on}}, ಹಾಗು ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉದ್ದವಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;newman&quot; /&gt; ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯು ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಣದಲ್ಲಾದ ಉಪನಗರದ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ&lt;ref&gt;{{cite web | date = 14 February 2004
 | url = http://www.theage.com.au/articles/2004/02/11/1076388428001.html
 | title = The cars that ate Melbourne
 | work= The Age
 | publisher = Fairfax 
 | accessdate=18 July 2008}}&lt;/ref&gt; ಹಾಗು ಇಂದು ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸರಕುಸಾಗಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳೆಂದರೆ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಫ್ರೀವೇ, ಮೊನಾಶ್ ಫ್ರೀವೇ ಹಾಗು ವೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್ ಫ್ರೀವೇ(ಇದು ದೊಡ್ಡದಾದ ವೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್ ಸೇತುವೆಯ ಸುತ್ತ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ), ಆದರೆ ಇತರ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗಗಳು ನಗರದ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಟಿಲಿಂಕ್(ಇದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಬೋಲ್ಟೆ ಸೇತುವೆಯ ಸುತ್ತ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ), ಈಸ್ಟ್ ಲಿಂಕ್, ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್, ಕಾಲ್ಡರ್ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ, ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ(ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ) ಹಾಗು ಹುಮೆ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಸಿಡ್ನಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;VicRoads&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vicroads.vic.gov.au/Home/RoadsAndProjects/RoadNetwork/|title=Victoria's Road Network|publisher=VicRoads|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907072720/http://www.vicroads.vic.gov.au/Home/RoadsAndProjects/RoadNetwork/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ಚಿತ್ರ:Southern Cross Station.jpg|thumb|ಸದರನ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸ್ಟೇಶನ್ - ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಮುಖ್ಯ ಅಂತರ-ನಗರದ ರೈಲು ಹಾಗು ಸಾರಿಗೆ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವ್ಯಾಪಕವಾದ ರೈಲು, ಟ್ರ್ಯಾಮ್, ಬಸ್ ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸುತ್ತ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಸಮಗ್ರ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೧೯೪೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ೨೫%ನಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು ಆದರೆ ೨೦೦೩ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅದು ಕೇವಲ ೭.೬%ರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 5 November 2005 | first = Dan | last = Silkstone | url = http://www.melbournebuses.com.au/melbourne-buses-articles/2005/11/5/trial-by-public-transport-why-the-system-is-failing/ | title = Trial by public transport: why the system is failing | work = The Age | publisher = Fairfax/Melbourne Buses | accessdate = 28 August 2010 | archive-date = 6 ಜುಲೈ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110706110011/http://www.melbournebuses.com.au/melbourne-buses-articles/2005/11/5/trial-by-public-transport-why-the-system-is-failing/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಖಾಸಗೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಕ್ಷೀಣತೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | first = William | last = Birnbauer | date=9 April 2006
 | url=http://www.theage.com.au/news/national/12bn-sting-in-the-rail/2006/04/08/1143916767672.html
 | title = $1.2bn sting in the rail | work = The Age | publisher = Fairfax | location = Melbourne | accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt;
೨೧ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಟೋ-ಸೆಂಟ್ರಿಕ್ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಮುಂದುವರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಖಾಸಗೀಕರಣ ಹಾಗು ಯಶಸ್ವಿ ಆಡಳಿತದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ,&lt;ref&gt;{{cite web | date = 8 September 2003 |first = Darren | last = Gray
 | url = http://www.theage.com.au/articles/2003/09/07/1062901941527.html
 | title = Bid to end traffic chaos
 | work = The Age | publisher = Fairfax   | location=Melbourne
 | accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ೧೪.೮% ಹಾಗು ೮.೪%ರಷ್ಟು ಹಂಚಿಕೆ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;http://www.aph.gov.au/senate/committee/rrat_ctte/public_transport/report/c೦೨.htm{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ೨೦%ನಷ್ಟು ಗುರಿಯನ್ನು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;TransportFringe&quot;&gt;{{Cite news|last1=Tomazin|first1=Farrah|date=14 January 2008|url=http://www.theage.com.au/news/national/public-transport-makes-inroads-but-not-beyond-the-fringe/2008/01/13/1200159277533.html|title=Public transport makes inroads, but not beyond the fringe|newspaper=[[The Age]]|accessdate=08-10-2010 | location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ೨೦೦೬ರಿಂದೀಚೆಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ೨೦%ಗೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;TransportFringe&quot; /&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ೧೮೫೦ರ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ಶಕೆಯಿಂದ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಇಂದು ಉಪನಗರದ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ೧೬ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲೆ ೨೦೦ ಉಪನಗರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಸಿಟಿ ಲೂಪ್ ನಿಂದ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಭಾಗಶಃ, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್(ಹಾಡಲ್ ಗ್ರಿಡ್) ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೆಟ್ರೋ ವಿಭಾಗದ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಫ್ಲಿನ್ಡರ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಶನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ  ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿ ಹಾಗು ಸಭೆ ಸೇರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.nla.gov.au/pict/list/vicgovrail.html ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಂಡ್ ಸೀನ್ಸ್ ಇನ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ 1925–1926 ಫ್ರಮ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ರೈಲ್ವೇಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112112012/http://www.nla.gov.au/pict/list/vicgovrail.html |date=12 ಜನವರಿ 2008 }} ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಿಂದ&lt;/ref&gt; ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗರವು ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸಿಡ್ನಿ ಹಾಗು [[ಅಡಿಲೇಡ್|ಅಡಿಲೈಡ್]] ಗೆ ಹಾಗು ಅದರಾಚೆಗೂ ನೇರವಾದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ಅಂತಿಮ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸದರನ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸ್ಟೇಶನ್. ೨೦೦೮-೨೦೦೯ರ ವಿತ್ತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೈಲ್ವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೧೩.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಇದು ರೈಲ್ವೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{
cite news
 | first = Natalie | last = Marshall
 | title = Train travel up, record increase in tram use
 | date= 19 August 2009
 | url = http://www.theage.com.au/national/train-travel-up-record-increase-in-tram-use-20090819-epsf.html
 | publisher = Fairfax
 | accessdate = 23 July 2010
| location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; ಹಲವು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಮರ್ಪಿತ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ರೈಲು ಚದರಗಜಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸರಕುಸಾಗಣೆಗೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

[[ಚಿತ್ರ:Melbourne-C2-class-tram-Mulhouse.jpg|thumb|ಲಾ ಟ್ರೋಬೆ ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಡೇವ್ TSL ಬಾಡಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳದ C2 ವರ್ಗದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟ್ರ್ಯಾಮ್]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ&lt;ref name=&quot;DOT_tram&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;railpage&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.railpage.org.au/tram/melbhist.html|title=Melbourne's Tram History|publisher=railpage.org.au|accessdate=28 September 2008}}&lt;/ref&gt; ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೮೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭೂಮಿ ಬೆಲೆಯ ಏರಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಸರಿಸುಮಾರು ೧೭೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಸನ್ ೪ ಜೂನ್ ೨೦೦೯: [https://web.archive.org/web/20090905051117/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25585557-661,00.html ಪಬ್ಲಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಪೆಟ್ರೋನೆಜ್ ಗ್ರೋಸ್ 13.2 ಪರ್ಸೆಂಟ್ ಇನ್ ಏ ಇಯರ್]&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಏಕೈಕ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ೨೯ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ೧೫ ಲೈನುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಾಗಗಳು ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಇವೆ, ಆದರೆ ಇತರ ಕೆಲವು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿವೆ ಅಥವಾ ಹಗುರ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾರಂಪರಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳು ಉಚಿತವಾಗಿ ನಗರ ವಲಯದೊಳಗೆ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಪಾರಂಪರಿಕ ಹೋಟೆಲು ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳು ಸಂಜೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಸುತ್ತ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;Metlink1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.metlinkmelbourne.com.au/|title=Metlink&amp;nbsp;— Your guide to public transport in Melbourne and Victoria|publisher=Metlink-Melbourne|accessdate=5 October 2008|archive-date=2 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802105908/http://www.metlinkmelbourne.com.au/content/download/824/4328/version/4/file/Melbourne.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹುತೇಕ ೩೦೦ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ರೈಲ್ವೆ ಹಾಗು ಹಗುರ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತರವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Metlink1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Buses&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.getting-around-melbourne.com.au/melbourne-buses.html|title=Melbourne Buses|publisher=getting-around-melbourne.com.au|accessdate=5 October 2008|archive-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917050105/http://www.getting-around-melbourne.com.au/melbourne-buses.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೮೬.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದು ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.doi.vic.gov.au/DOI/DOIElect.nsf/$UNIDS+for+Web+Display/E16901B882CF37B9CA25744000831A72/$FILE/2008BudgetFactSheet-Patronage.pdf |title=ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ - ಪೆಟ್ರೋನೆಜ್ ಗ್ರೋಥ್ |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=30 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730175349/http://www.doi.vic.gov.au/DOI/DOIElect.nsf/$UNIDS+for+Web+Display/E16901B882CF37B9CA25744000831A72/$FILE/2008BudgetFactSheet-Patronage.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[ಚಿತ್ರ:Melbourne--swanston-dock-container-ships.jpg|thumb|left|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಂದರು, ಸ್ವಾನ್ಸ್ಟನ್ ಡಾಕ್]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಸಾಗಣೆಯು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಧಾರಕ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದ ಕಾರ್ಗೋ ಬಂದರಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದುದು ಸಹ ಆಗಿದೆ. ಬಂದರು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೧೨ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಎರಡು ದಶಲಕ್ಷ ಹಡಗು ಧಾರಕಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿತ್ತು, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಖಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;pom&quot;/&gt; ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಟೇಶನ್ ಪಿಯೆರ್ ನೌಕಾಯಾನ ಹಡಗುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಡಗು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಪಿರಿಟ್ ಆಫ್ ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾ ದೋಣಿಗಳು ಬಾಸ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ನ್ನು ದಾಟಿ ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;Tasy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.spiritoftasmania.com.au/|title=Spirit of Tasmania&amp;nbsp;— One of Australia's great journeys|publisher=TT-Line Company Pty Ltd|accessdate=5 October 2008}}&lt;/ref&gt; ದೋಣಿಗಳು ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುವ ವಾಹನಗಳು ಯಾರ್ರ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಲಂಗರುದಾಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ರ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನವರೆಗೂ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

[[ಚಿತ್ರ:Melbourne Airport T1 with Qantas and Jetstar jets.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]
ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಾಲ್ಕು ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು, ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗು ದೇಶೀಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು, ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳಾದ ಜೆಟ್ ಸ್ಟಾರ್ ಹಾಗು ಟೈಗರ್ ಏರ್ ವೇಸ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಗೆ ತವರಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಸರಕುಸಾಗಣೆ ವಿಮಾನಗಳಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಏರ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ ಹಾಗು ಟಾಲ್ ಪ್ರಿಯಾರಿಟಿಗೂ ಸಹ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಕಾಂಟಾಸ್ ಹಾಗು ವರ್ಜಿನ್ ಬ್ಲ್ಯೂಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಾಂಗ್ ನಡುವೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಅವಲೋನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು, ಜೆಟ್ ಸ್ಟಾರ್ ನ ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಹಾಗು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಕೇವಲ ಬಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ರೋಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗಣೆಗಾಗಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೂ ಸಹ ದೊರಕುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;http://www.vibha.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904174352/http://www.vibha.info/ |date=4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 }} ಏರ್ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ&lt;/ref&gt; ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಮಹತ್ವವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಾಯುಯಾನ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಮೂರಬ್ಬಿನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ, ಇದು ನಗರದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎಸ್ಸೆನ್ಡನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ, ಇದು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಾಯುಯಾನ ಹಾಗು ಕೆಲವು ಕಾರ್ಗೋ ವಿಮಾನಗಳ ನಿರ್ವಹಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;EssendonAir&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.essendonairport.com.au/|title=Essendon Airport|publisher=Essendon Airport Pty Ltd |accessdate=5 October 2008}}&lt;/ref&gt;

ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೈಕಲ್ ಹಂಚಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿತು&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/victoria/share-scheme-out-of-the-blocks-for-city-cyclists-20100531-wrcy.html ಕ್ಲೇ ಲುಕಾಸ್: ''ಶೇರ್ ಸ್ಕೀಮ್ ಔಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ಲಾಕ್ಸ್ ಫಾರ್ ಸಿಟಿ ಸೈಕ್ಲಿಸ್ಟ್ಸ್'' ] ದಿ ಏಜ್ ೧ ಜೂನ್ ೨೦೧೦. ೧೩ ಜುಲೈ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;, ಇದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ರಸ್ತೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ಸೈಕಲ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

=== ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿ ಸೇವೆಗಳು ===
[[File:Sugarloaf Reservoir.jpg|thumb|ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ಹಿಲ್ಲ್ಸ್ ಎಂಬ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶುಗರ್ ಲೋಫ್ ಜಲಾಶಯ (2007ರಲ್ಲಿ), ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿರುವ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.
]]
{{Main|Energy in Victoria}}
ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಾಟರ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗು ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಶೇಖರಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ವೊಂಥಗ್ಗಿ ಡಿಸಲನೈಸೆಶನ್ ಸ್ಥಾವರ ಹಾಗು ನಾರ್ತ್-ಸೌತ್ ಪೈಪ್ ಲೈನ್ ನ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀರನ್ನು, ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಒಳಗೆ ಹಾಗು ಅದರಾಚೆಗೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಜಲಾಶಯಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯ, ಥಾಮ್ಸನ್ ರಿವರ್ ಜಲಾಶಯವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆಲ್ಪ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ೬೦%ರಷ್ಟು ನೀರಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1
|title=Dam Water Storage Levels
|author=Melbourne Water
|publisher=www.melbournewater.com.au
|accessdate=18 July 2008
|archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027040839/http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;, ಅಪ್ಪರ್ ಯಾರ್ರ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗು ಕಾರ್ಡೀನಿಯಾ ಜಲಾಶಯದಂತಹ ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯಗಳು ದ್ವಿತೀಯಕ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಾಜ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನಿಲವನ್ನು SP ಆಸ್ನೆಟ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಐದು ವಿತರಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತವೆ:
* ಸಿಟಿಪವರ್ ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBD, ಹಾಗು ಕೆಲ ಇತರ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ
* ಪವರ್ ಕೋರ್, ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಹೊರವಲಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ &lt;sub&gt;(ಸಿಟಿಪವರ್ ಹಾಗು ಪವರ್ ಕೋರ್ ಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ)&lt;/sub&gt;
* ಜೆಮೆನ, ಇದು ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳ ಒಳಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ
* ಯುನೈಟೆಡ್ ಎನರ್ಜಿ, ಇದು ಪೂರ್ವದ ಒಳಪ್ರದೇಶಗಳು, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನ ಉಪನಗರಗಳು ಹಾಗು ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ
* SP ಆಸ್ನೆಟ್ ಇದು ಪೂರ್ವ ಹೊರವಲಯದ ಎಲ್ಲ ಉಪನಗರಗಳು ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.
ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=March 2011}}

ಹಲವಾರು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಭೂಸದೃಶ ಹಾಗು ಮೊಬೈಲ್ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ವೈರ್ ರಹಿತ ಅಂತರಜಾಲ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

== ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌ ==

* ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಪರಾಧಗಳು 
* ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಶಿಕ್ಷಣ
* ಮೆಲ್ವೆ - ಸ್ಥಳೀಯ ರಸ್ತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆ. 
* ಹುಕ್ ಟರ್ನ್ – ನಗರದ ಒಳಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕುಶಲ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ.

'''ಪಟ್ಟಿಗಳು:''' 
* ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ
* ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ
* ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಗ್ಗೆ ರಚಿಸಲಾಗಿರುವ ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ
* ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸ್ಮಾರಕಗಳೆಂದು ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು
* ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ
* ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌ ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height:440px;overflow:auto;padding:3px&quot;&gt; 
{{Reflist|colwidth=30em}} 
&lt;/div&gt;

== ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ ==
{| | style=&quot;vertical-align:top; font-size:90%;&quot;| * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ |ಕಡೆಯದು=ಬೆಲ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಆಗ್ನೆಸ್ ಪಟೋನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್'ಸ್ ವಿಲ್ಲೇಜ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಕಾಸ್ಸೇಲ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ,|ಸ್ಥಳ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್  |ವರ್ಷ=1965|ಪುಟ=178}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬೋಲ್ಡ್ರೆವುಡ್  |ಮೊದಲನೆಯದು=ರಾಲ್ಫ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಓಲ್ಡ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಮರೀಸ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಮ್ಯಾಕ್ಮಿಲನ್ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಥೆ|year=1896|ಪುಟಗಳು=259 ಪುಟಗಳು}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬೋರ್ಥ್ವಿಕ್ಕ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಜಾನ್ ಸ್ಟೆಫನ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಡೇವಿಡ್ ಮ್ಯಾಕ್ಗೊನಿಗಲ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಒಳಸೂಚಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಕೆ: ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಪ್ರೆನ್ಟಿಸ್ ಹಾಲ್ ಪ್ರವಾಸ|ವರ್ಷ=1990|ಪುಟ=247|isbn=0134677137, 9780134677132}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬ್ರಿಗ್ಗ್ಸ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಜಾನ್ ಜೋಸೆಫ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=The ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಇನ್ ದಿ ಕಂಟ್ರಿ ಆಫ್ ಡರ್ಬಿ: ಇನ್ಕ್ಲೂಡಿಂಗ್ ಬಯೋಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ನೋಟಿಸಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕೋಕ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಹಾಗು ಹಾರ್ಡಿನ್ಗೆ ಕುಟುಂಬಗಳು|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಬೆಮ್ರೋಸ್ &amp;amp; ಸನ್|ವರ್ಷ=1852|ಪುಟ=205}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬ್ರೌನ್-ಮೇ|ಮೊದಲನೆಯದು=ಆಂಡ್ರ್ಯೂ|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಶುರ್ಲೀ ಸ್ವೈನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ದಿ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ|ಸ್ಥಳ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್ |ವರ್ಷ=2005|ಪುಟ=820}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಕಾರ್ರೋಲ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಬ್ರಯಾನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಆನ್ ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೆಟೆಡ್  ಇತಿಹಾಸ|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಲ್ಯಾನ್ಸ್ಡೌನ್ |ವರ್ಷ=1972|ಪುಟ=128|isbn=0701801956, 9780701801953}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಸೆಸಿಲ್|first=ಡೇವಿಡ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಬಾಬ್ಸ್-ಮೆರ್ರಿಲ್ |ವರ್ಷ=1954|ಪುಟ=450}} * ಕಾಲಿನ್ಸ್, ಜಾಕ್; ಲೆಟೀಜಿಯಾ ಮೊಂಡೆಲ್ಲೋ; ಜಾನ್  ಬ್ರೆಹೆನೆಯ್; ಟಿಮ್ ಚಿಲ್ಡ್ಸ್(೧೯೯೦), ''ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್. ಒಂದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿ&quot;, ಬಿಗ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ರೋಡ್ಸ್, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್.  ISBN ೦-೯೫೭೯೬೨೪-೦-೧ * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಕೂಟೆ|ಮೊದಲನೆಯದು=ಮರೀ|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ದಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬುಕ್: ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ನೌ|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ಸ್ಟೈಲ್ ಬುಕ್ಸ್ |ವರ್ಷ=2009,2003|ಪುಟ=356|isbn=9780975704745}} * ಡೇವಿಡ್ಸನ್, ಜಿಮ್(ಸಂಪಾದಕರು.)(೧೯೮೬), ''ದಿ ಸಿಡ್ನಿ-ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪುಸ್ತಕ'', ಅಲ್ಲೆನ್ ಅಂಡ್ ಅನ್ವಿನ್, ಉತ್ತರ ಸಿಡ್ನಿ, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್. ISBN ೦-೮೬೮೬೧-೮೧೯-೫ * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಲೆವಿಸ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಮೈಲ್ಸ್ ಬಣ್ಣಟೈನ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಫಿಲಿಪ್ ಗೋಡ್, ಅಲನ್ ಮೈನೆ|ಇತರರು= |ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=[[ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್]]|ವರ್ಷ=1994|ಸಂಚಿಕೆ=2nd|isbn=0949624713, 9780949624710}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಮ್ಯಾಕ್ಕ್ಲೈಮಾಂಟ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಡೇವಿಡ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಮಾರ್ಕ್ ಆರ್ಮ್ಸ್ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್|ವರ್ಷ=2000|ಪುಟಗಳು=200 ಪುಟಗಳು|isbn=1864501243, 9781864501247|url=https://books.google.com/?id=1pwGAAAACAAJ&amp;amp;dq=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ನೆವ್ನ್ಹಮ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ವಿಲಿಯಂ ಹೆನ್ರಿ|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಬಯೋಗ್ರಾಫಿ ಆಫ್ ಏ ಸಿಟಿ|ಪ್ರಕಾಶಕ=F. W. ಚೆಶೈರ್|ವರ್ಷ=1956|ಪುಟಗಳು=225 ಪುಟಗಳು}} * ಓ'ಹನ್ಲೋನ್, ಸೀಮಸ್ ಹಾಗು ತಂಜಾ  ಲುಕ್ಕಿನ್ಸ್ (ಸಂಪಾದನೆ)(೨೦೦೫), ''ಗೋ! ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇನ್ ದಿ ಸಿಕ್ಸ್ಟೀಸ್'', ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್, ಬೆಕನ್ಸ್ಫೀಲ್ಡ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ. '' ''ISBN ೦-೯೧೧೧೧೯-೪೩-೪.'' 
* {{Cite book|last=Priestley|first=Susan|title=South Melbourne: A History|publisher=Melbourne University Press|year=1995|page=455|isbn=0522846645, 9780522846645}}
* {{Cite book|last=Tout-Smith|first=Deborah (ed.)|title=Melbourne: A city of stories|publisher=Museum Victoria|year=2009|pages=114 pages|isbn=9780980381375}}
|}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌ ==
{{Sister project links}}
{{Commons category}}
* [http://www.emelbourne.net.au/ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ]
* [http://www.melbourne.vic.gov.au/ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ]
* {{wikivoyage|Melbourne}}
* [http://www.visitmelbourne.com/ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿ ಜಾಲತಾಣ]
* [http://www.unaavictoria.org.au/pages/home.php/ ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಶನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ವಿಭಾಗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423000947/http://www.unaavictoria.org.au/pages/home.php |date=23 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 }}
{{Navboxes
|list =
{{Melbourne}}
{{Melbourne landmarks}}
{{Melbourne events}}
{{Australian topics}}
{{AustralianCapitalCities}}
{{Cities of Australia}}
{{Cities of Victoria}}
{{LGAMelbourne}}
{{Olympic Summer Games Host Cities}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
{{Parks in Melbourne}}
{{Theatres in Melbourne}}
{{MuseumVictoria}}
{{Zoos of Melbourne}}
{{MelbourneTramNavbox}}
{{MelbournePublicTransport}}
}}

{{Use dmy dates|date=August 2010}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕರಾವಳಿ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದ ಒಲಂಪಿಕ್ ಆಟಗಳ ಆತಿಥೇಯ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಬಂದರು ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]]</text>
      <sha1>jj7zvh1fkea4v5hxj9xyihtf9ycnhhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಹಲ್ವಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29343</id>
    <revision>
      <id>1378120</id>
      <parentid>1368997</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T07:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67674" sha1="sx0vzjujj1tjgqm2ovpxs45dp1bmmee" xml:space="preserve">{{ಯಂತ್ರಾನುವಾದ}}
[[File: Halwa at Mitayi street clt.jpg|thumb|ಬಲ್ಕನ್ ಶೈಲಿಯ ತಹಿನಿ-ಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಿಸ್ತಾ ಹಲ್ವಾ]]
'''''ಹಲ್ವಾ'' '''  (ಅಥವಾ '''''ಹಲವಾ'' ''','''''ಕ್ಸಾಲ್ವೊ'' ''','''''ಹಲೇವ್'' ''','''''ಹೆಲ್ವಾ'' ''','''''ಹಲ್ವಾಹ್'' ''','''''ಹಲವಾ'' ''','''''ಹೆಲವಾ'' ''','''''ಹೆಲ್ವಾ'' ''','''''ಹಲ್ವಾ'' ''','''''ಅಲುವಾ'' ''','''''ಹಲ್ವಾ'' ''','''''ಚಲ್ವಾ'' ''')ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಯು, ಅನೇಕ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಮಿಶ್ರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ|ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ]],[[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]],[[ಮಧ್ಯ ಏಶಿಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ]],ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ,[[ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ]],ಶಙ್ಖ ರೂಪದ ಆಫ್ರಿಕಾ(ಹಾರ್ನ್ ಆಫ್ ಆಫ್ರಿಕಾ),ಬಲ್ಕನ್ಸ್,[[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪ್]],ಮಾಲ್ಟಾ ಹಾಗೂ ಯಹೂದೀ ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ತಯಾರಿಸಿ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;br /&gt;
ಹಲ್ವಾ (ಅರೇಬಿಕ್ ಹಲ್ವಾ حلوى) ಎಂದರೆ &quot;ಸಿಹಿ&quot; ಎಂದರ್ಥ ಕೊಡುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧವಾದ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳನ್ನು  ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ:
*'''ಹಿಟ್ಟು ಬಳಸಿ ಮಾಡಿದ್ದು''' - ಈ ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಲೆಟಿನ್‌ನಂತಹ ವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದು,ಧಾನ್ಯದ ಹಿಟ್ಟು ಅಥವಾ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ತರಿ(ರವೆ)ಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಎಣ್ಣೆ,ಹಿಟ್ಟು,ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ.
*'''ಬೀಜ- ಬೆಣ್ಣೆ ಬಳಸಿ ಮಾಡಿದ್ದು''': ಈ ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಚೂರು ಚೂರು ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಹಿನಿ [[ಎಳ್ಳು|ಎಳ್ಳಿನ]] ಅಂಟು ಅಥವಾ  ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಬೀಜದ ಬೆಣ್ಣೆಯಂತಹ ಇತರ ಬೀಜದ ಬೆಣ್ಣೆ ಬಳಸಿ ಮಾಡಿರುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಬೀಜ-ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ.
ಹಲ್ವಾವು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಬೀಜ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಬೀಜಗಳು, ಹುರುಳಿ, [[ಮಸೂರ ಅವರೆ|ಲೆನ್ಟಿಲ್]]ಗಳು,[[ಗಜ್ಜರಿ|ಕ್ಯಾರೆಟ್]],ಕುಂಬಳಕಾಯಿಗಳು,ಮುಳ್ಳು ಗೆಣಸಿನಂತಹ ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ರಸದ ಸಿಹಿ ಪಾನೀಯಗಳಂತಹ ಇತರ ಹಲವಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{cite book  | last = Davidson  | first = Alan  | authorlink = Alan Davidson (food writer)  | coauthors =  | title = The Oxford Companion to Food  | publisher = Oxford University press  | year = 1999  | location = Oxford  | pages = xx + 892  | url =  | doi =  | isbn =  0-19-211579}}&lt;/ref&gt;

==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ==
[[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆ]]ಗೆ ''halva''ಎಂಬ ಶಬ್ದವು  ೧೮೪೦-೫೦ ರ ನಡುವೆ  [[ಯೆಡ್ಡಿಶ್‌]]ನ ''halva'' ದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ನಂತರದ ಶಬ್ದವು [[ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]]ದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ಟರ್ಕಿಯ ''helva'' ದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು, ಈ ಶಬ್ದವು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದು [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್‌]]ನ ''Al ḥalwā'' ದಿಂದ. ಇದರರ್ಥ ಸಿಹಿ ಮಿಶ್ರಣ.&lt;ref name=&quot;D&quot;&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/halvah ಹಲ್ವಾ],ರೇಂಡೋಮ್ ಹೌಸ್ ಡಿಕ್ಷನರಿ, ೨೦೦೯&lt;/ref&gt; [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಮೂಲ حلوى ''ḥalwā''  ಇದರರ್ಥ &quot;ಸಿಹಿ&quot;.
==ವಿಧಗಳು==
ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಲ್ವಾಗಳು  [[ಸಕ್ಕರೆ]] ಅಥವಾ [[ಜೇನು|ಜೇನಿ]]ನ ದಟ್ಟ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದ್ದು ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರ ವಿನ್ಯಾಸವು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,ತರಿ(ರವೆ)-ಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಹಲ್ವಾವು  ಜೆಲೆಟಿನ್‌ನಂತಹದ್ದು ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರವೆಯ ಹಲ್ವಾವು ಒಣಗಿದಂತಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಗರಿಗರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
===ಹಿಟ್ಟು ಬಳಸಿ ಮಾಡಿದ್ದು===
ಈ ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ರವೆಯಂತಹ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಎಣ್ಣೆ ರಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುರಿದು ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು [[ಇರಾನ್]],[[ಟರ್ಕಿ]],[[ಸೊಮಾಲಿಯ|ಸೋಮಾಲಿಯಾ]],[[ಭಾರತ]],[[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಮತ್ತು [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಅಪ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
====ತರಿ(ರವೆ)(ಸೊಜಿ)====
ಈ ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾವನ್ನು  [[ಭಾರತ]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಅಪ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ್]], [[ಇರಾನ್]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್‌]] ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ( [[ಅಲ್ಬೇನಿಯ|ಅಲ್ಬೇನಿಯಾ]], [[ಅಜೆರ್ಬೈಜಾನ್|ಅಜರ್‌ಬೈಜಾನ್]], [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]], ಸೈಪ್ರಸ್, [[ಗ್ರೀಸ್]], [[ಮಾಂಟೆನೆಗ್ರೊ|ಮೊಂಟಿನೆಗ್ರೊ]] ಮತ್ತು [[ಟರ್ಕಿ]]) ತಯಾರಿಸಿ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ  ಇದನ್ನು ಗೋಧಿ ತರಿ(ರವೆ), ಸಕ್ಕರೆ ಅಥವಾ ಜೇನು, ಬೆಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆ ಬಳಸಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕವೇಳೆ  ತರಿ(ರವೆ)ಗೆ ಒಣದ್ರಾಕ್ಷಿ,ಖರ್ಜೂರ,ಇತರ [[ಒಣಗಿಸಿದ ಹಣ್ಣು|ಒಣ ಹಣ್ಣುಗಳು]],ಅಥವಾ ಬೀಜಗಳಾದ ಬಾದಾಮಿ ಅಥವಾ ಅಕ್ರೋಡ ಸೇರಿಸಿ ಹಲ್ವಾ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲ್ವಾವು ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದು ಜೆಲ್‌ನಂತಿದ್ದು ನೋಡಲು ಪೊಲೆಂಟಾ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದಾಗಿ ತುಂಬಾ ರುಚಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತರಿ(ರವೆ)ಹಲ್ವಾ  ತಯಾರಿಸುವ ಸರಿಯಾದ ಅಳತೆ ೧:೨:೩:೪. ೧ ಭಾಗ (ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಬೆಣ್ಣೆ), ೨ ಭಾಗ ತರಿ(ರವೆ),೩ ಭಾಗ ಸಿಹಿ ನೀಡುವ ವಸ್ತು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಕ್ಕರೆ ಅಥವಾ ಜೇನು) ಮತ್ತು ೪ ಭಾಗ ನೀರು.ತರಿ(ರವೆ)ಯನ್ನು ಬೆಣ್ಣೆ (ಮೇದಸ್ಸು)ಯಲ್ಲಿ ಹುರಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಿಹಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಿಸಿಮಾಡಿ ಸಿರಪ್ ರೀತಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬಿಸಿಯಿರುವಾಗಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಎರಡನ್ನು ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಸಬೇಕಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು.ಈಗ ಹಲ್ವಾವು ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದ್ದು ಮೆತ್ತಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಹಲ್ವಾದ ವಿಧ ಮತ್ತು ರುಚಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಕಾಯಿಸಿದರೆ ದಟ್ಟ ಬಣ್ಣವಾಗಿದ್ದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಲು ಬಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
[[File:UnHelvasi.jpg|thumb|230px|ತುರ್ಕಿಷ್ ಅನ್ ಹೆಲ್ವಾಸಿ, ತರಿ(ರವೆ)-ಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಹಲ್ವಾ]]
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರವೆಯ ಹಲ್ವಾವನ್ನು &quot;ಉತ್ತರದ&quot; ಸಿಹಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಲ್ವಾ(ಅಥವಾ [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]] ಇದನ್ನು&quot;ಅಲ್ವಾ&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ)[[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ತರಿ(ರವೆ)ಹಲ್ವಾವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ತುಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ಕೇಸರಿ ಅಥವಾ ಕೇಸರಿ ಬಾತ್‌‌‍ನ್ನೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ.
ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ, [[ಗಜ್ಜರಿ|ಕ್ಯಾರೆಟ್]] (''ಗಾಜರ್ ಹಲ್ವಾ'' ),[[ಹೆಸರು ಕಾಳು]]( ''ಹೆಸರು ಬೇಳೆ ಹಲ್ವಾ'' ) ಅಥವಾ ಸೋರೆಕಾಯಿ (''ದೋದಿ ಹಲ್ವಾ'' ) ಗಳನ್ನು ರವೆಯ ಬದಲಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ರವೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ಇದನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಇವುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಲು ಕಂಡೆನ್ಸ್ ಮಾಡಿದ ಹಾಲು, ಮತ್ತು ತುಪ್ಪವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ತಾಜಾವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಹಲ್ಲೆ ಹಲ್ಲೆಯಾಗಿ ನೆನೆದಿರುವ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.

====ಜೋಳದ ಗಂಜಿ====
ಜೋಳದ ಗಂಜಿ ಹಲ್ವಾವು  ಗ್ರೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫಾರ್ಸಾಲಾ ಪಾಕವಿಧಾನವು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದು ಹುರಿದ ಸಕ್ಕರೆ ಪುಡಿ ಪಾಕದಂತಿರುತ್ತದೆ.
====ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು====
ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಹಾಲಿನ ಹಲ್ವಾವು ಜಾಂಜಿಬಾರ್‌‌ ನ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುವ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.
===ಕಾಯಿ- ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು===
[[File:Halwa mit Schokoladenüberzug 2008 01.JPG|thumb|ರಷ್ಯಾದ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದ ಹಲ್ವಾ.]]
ಈ ರೀತಿಯ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಎಳ್ಳು ಕಾಳಿನ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ರುಬ್ಬಿ ಕಣಕದಂತೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ನಂತರ ಇದನ್ನು ಬಿಸಿಯಾದ ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಿರುಕಿನ ಹಂತದ ವರೆಗೆ ಕಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾವು ಪೂರ್ವ ಮೇಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಮತ್ತು ಬಲ್ಕನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು,ಇತರೆ ದೇಶಗಳಾದ [[ಬೊಸ್ನಿಯ ಮತ್ತು ಹೆರ್ಜೆಗೊವಿನ|ಬೋಸ್ನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹೆರ್ಜೆಗೊವಿನಾ]], [[ಕ್ರೊಯೆಶಿಯ|ಕ್ರೊಯೇಷಿಯಾ]], [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮೇನಿಯಾ]], ಸೆರ್ಬಿಯಾ, [[ಮಾಂಟೆನೆಗ್ರೊ|ಮೊಂಟೆನೆಗ್ರೊ]] (тах'ан халв'а), [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]], [[ರಷ್ಯಾ]], [[ಗ್ರೀಸ್]] ಮತ್ತು ಸೈಪ್ರಸ್ (χαλβάς), [[ಈಜಿಪ್ಟ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಇಸ್ರೇಲ್]], [[ಇರಾನ್]], ಲೆಬನಾನ್, [[ಮ್ಯಾಸೆಡೊನಿಯ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಮೆಸಿಡೋನಿಯಾ]], [[ಅಲ್ಬೇನಿಯ|ಅಲ್ಬೇನಿಯಾ]], [[ಸಿರಿಯಾ]], [[ಮಧ್ಯ ಏಶಿಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ]], ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ, ಕೊಕಸಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಟರ್ಕಿ|ಟರ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.ಇದಲ್ಲದೆ [[ಅಲ್ಜೀರಿಯ|ಅಲ್ಗೇರಿಯಾ]] ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಮೇಡಿಟರೇನಿಯನ್‌ ದ್ವೀಪದಮಾಲ್ಟಾದಲ್ಲೂ ಖ್ಯಾತಿ ಹೊಂದಿದೆ.
====ಎಳ್ಳು====
[[ಎಳ್ಳು|ಎಳ್ಳಿನ]] ಹಲ್ವಾವು ಬಲ್ಕನ್ಸ್, [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ|ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ]], ಮತ್ತು  ಮೇಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು  [[ಎಳ್ಳು]] ಕಾಳು ಅಥವಾ ಕಣಕ (ತಾಹಿನಿ), ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ, ಗ್ಲೂಕೋಸ್ ಅಥವಾ ಜೇನು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aopy00.dsl.pipex.com/recipes/halva.shtml |title=ಎಳ್ಳಿನ ಹಲ್ವಾ ಅಡುಗೆ |access-date=2011-04-27 |archive-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317082448/http://www.aopy00.dsl.pipex.com/recipes/halva.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಸೋಪ್‌ವೋಟ್&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?vid=ISBN1560220317 ಸೀಸನಿಂಗ್ ಸವ್ವಿ: ಹೌ ಟು ಕುಕ್ ವಿತ್ ಹರ್ಬ್ಸ್, ಸ್ಪೈಸಸ್, ಅಂಡ್ ಅದರ್ ಫ್ಲೇವರಿಂಗ್ಸ್, ಬರೆದವರು ಅಲಿಸ್ ಅರ್ನ್ಡೆಟ್, ಪು.215]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''ಹಲ್ವಾ'' [http://www.emthrace.org/exhibits/sweetmeats/halva/en/  ಎಥ್ನೊಲೊಜಿಕಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ ಆಫ್‌ ಟ್ರೇಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703164849/http://www.emthrace.org/exhibits/sweetmeats/halva/en/ |date=2007-07-03 }}&lt;/ref&gt; (ಅರೇಬಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ''‘erq al halaweh''   ಟರ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ''çöven'' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.turkish-coffee.org/turkish_delight.htm |title=ಟರ್ಕಿಯ ಹಲ್ವಾ |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723094153/http://www.turkish-coffee.org/turkish_delight.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವೊಂದು ಪಾಕ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಿಹಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ರೂಪ ನೀಡಲು ಮೊಟ್ಟೆಯ ಬಿಳಿಭಾಗ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಶ್‌ಮಲೊ ಬೇರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಇತರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾದ,ಪರಿಮಳಕ್ಕಾಗಿ  ಪಿಸ್ತಾ  ಬೀಜಗಳು,ಕೊಕೊ ಪುಡಿ, ಕಿತ್ತಳೆ ರಸ,[[ವನಿಲಾ|ವೆನಿಲಾ]],ಅಥವಾ [[ಚಾಕಲಿಟ್|ಚಾಕಲೇಟ್‌]]ಗಳನ್ನು  ತಾಹಿನಿ ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
====ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ‌ ====
[[File:Halwa mit Schokoladenüberzug 2008 05.JPG|thumb|230px|right|ರಷ್ಯಾದ ಒಂದು ಹಲ್ವಾ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿ]]
ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಹಲ್ವಾ, ಇದು [[ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್|ಪೂರ್ವ ಯೂರೋಪ್]] ದೇಶಗಳಾದ [[ಆರ್ಮೇನಿಯ|ಅರ್ಮೇನಿಯಾ]],[[ಬೆಲಾರುಸ್|ಬೆಲಾರಸ್]],[[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]], [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮೇನಿಯಾ]],ಮಾಲ್ಡೋವಾ,[[ರಷ್ಯಾ]],[[ಪೋಲೆಂಡ್|ಪೋಲ್ಯಾಂಡ್]],ಮತ್ತು [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೇನ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು,ಎಳ್ಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಬೀಜದಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.
===ಇತರೆ===
====  ಫ್ಲೋಸ್ ಹಲ್ವಾ ====
''Pişmaniye''  (ಟರ್ಕಿಶ್) ಅಥವಾ ''' ಫ್ಲೋಸ್ ಹಲ್ವಾ''' ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದು  [[ಟರ್ಕಿ|ಟರ್ಕಿಯ]] ಕೊಸಿಲಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ,ಲಘುವಾದ ಹಲ್ವಾದ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ ತೆಳುವಾದ ದಾರವನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗೋಧಿಯ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ ಇದ್ದು ಎಳೆಗಳನ್ನು ಚೆಂಡಿನಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುತ್ತಿ ನಂತರ ಒತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಹಲ್ವಾ  ಆಗಿದ್ದು ಕಾಟನ್ ಕ್ಯಾಂಡಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.ಫ್ಲೋಸ್ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಿಸ್ತಾ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಹಲಾಲ್ ಅಥವಾ ಕೋಶರ್ ಸರ್ಟಿಫೀಕೇಶನ್ಸ್ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪಿಸ್ತಾ ರುಚಿ ಹೊಂದಿರುವ ಫ್ಲೋಸ್ ಹಲ್ವಾ ಹೋಲುತ್ತದೆ.ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ದಪ್ಪವಿದ್ದು,ಇದನ್ನು &quot;Patisa&quot; ಅಥವಾ ಸೋಹನ್ ಪಾಪ್ಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಚೈನೀಸ್ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ,ಕ್ಯಾಂಡಿ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಲೋಸ್ ಪಿಸ್ಮಾನಿಯಾ ಅಥವಾ ಪಾಶ್ಮಾಕ್ ಹಲ್ವಾ  ರೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು  ''ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ಬ್ರೆಡ್ ಕ್ಯಾಂಡಿ''ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಲಘು ಉಪಹಾರಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಸಿಹಿಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
=== ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಳಕೆ ===
ಹಲ್ವಾ  ಎಂಬುದು ಆಧುನಿಕ [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲೀಶ್]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಬ್ದವಾಗಿದ್ದು  ಬಲ್ಕನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಲಿಪ್ಯಂತರಣದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇತರೆ ಲಿಪ್ಯಂತರಣಗಳು: ''ಹೆಲ್ವಾ''  (ಮಾಲ್ಟೀಸ್), ''ಹಲ್ವಾ''  ([[ಇವ್ರಿತ್|ಹಿಬ್ರೂ]]),''ಹಾಲ್ವಾ''ಅಥವಾ ''ಹಾಲ್ವಿ''([[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]]),''ಹೆಲ್ವಾ''(ಟರ್ಕಿಶ್),''ಹಲ್ವಾ''(ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ).
ಹಿಬ್ರೂವಿನಿಂದ ಬಂದ ''ಹಲ್ವಾ''{{lang-he|חלבה}} ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೋಶರ್ ಬಗೆಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಹೇಳುವಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 
ಅರೇಬಿಕ್‍ನ''ಹಲವಾ''(حلاوة)ದ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ ’ಮಾಧುರ್ಯ ''ಹಲ್ವಾ''(حلوى)ಎಂದರೆ ಸಿಹಿ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾಂಡಿ.''halva ''ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಅರೇಬಿಕ್‌ನ ''halwa''ದಿಂದ ಬಂದಿದೆ.ಇದರ ಮೂಲ ಪದ ''hilwa''ಇದರರ್ಥ ಸಿಹಿ.
=== ಅಲ್ಬೇನಿಯಾ ===
ಅಲ್ಬೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ Hallvë ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಸಿಹಿ-ತಿಂಡಿಯ ಊಟದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ,ಅಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸ್ಟಾರ್ಟರ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಅಪೆಟೈಸರ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ.ಅಲ್ಬೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಲ್ವಾಗಳು ಹಿಟ್ಟು ಬಳಸಿರುವ ಹಲ್ವಾಗಳು,ಆದರೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತರಿ(ರವೆ)ಹಲ್ವಾ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳು ಹಲ್ವಾವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟು ಬಳಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಜೋಳದ ಹಿಟ್ಟಿನ ಹಲ್ವಾ ಕೂಡ ಸಾಮಾನ್ಯ.
=== ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ‌ ===
ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ‌ದಲ್ಲೂ ಹಲ್ವಾ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ಸಿರಿಯಾ]]-ಲೆಬನೀಸ್ ಅಥವಾ [[ಆರ್ಮೇನಿಯ|ಅರ್ಮೇನಿಯಾ]] ಮೂಲದ ಮಿಶ್ರಣಗಳು. ೧೯೪೦ನಲ್ಲಿ ನೆಲಗಡಲೆ ಬಳಸಿ  ರಿಯೊ ಸೆಗುಂಡೋಸ್ ಜಾರ್ಗಲೋಸ್ ಎಂಬ ಗ್ರೀಕ್ ವಲಸೆಗಾರ ಕುಟಂಬದವರು ''ಮೆಂಟೆಕೋಲ್''ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ ತಯಾರಿಸಿದರು.ಇದು ೧೯೯೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರಿಸಂಸ್ಥೆ ಕ್ಯಾಡ್ಬರಿ ಶ್ವೆಪ್ಸ್ಗೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು.ಇಲ್ಲಿ ಪಾಕವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.ಈಗ ಜಾರ್ಗಲೋಸ್ ಮೂಲ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ''ನುಕ್ರೀಮ್ '' ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಈ ಎರಡು ವಿಧಗಳು ಕ್ಯಾಂಡಿ ಅಂಗಡಿ ಮತ್ತು ಸೂಪರ್‌ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
=== ಬಹರೇನ್ ===
ಬಹರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪವೆಂದರೆ ಹಲ್ವಾ ಶೋವೈಟರ್. ಇದನ್ನು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ''ಹಲ್ವಾ ಬಹರೇನಿ''  ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
=== ಬೋಸ್ನಿಯಾ ===
ಬೋಸ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ತುಂಬಾ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
=== ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ===
[[File:Bangladeshi Halwa.jpg|thumb|270px|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಹಲ್ವಾ ವಿಂಗಡಣೆ.(ಎಡದಿಂದ): ಪಪ್ಪಾಯಿ, ಗಜ್ಜರಿ, ಮತ್ತು ತರಿ(ರವೆ). (ಕೆಳಗೆ): ಚಿಕ್‌ಪೀ.]]
[[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು ನೆರೆಯ [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]]ದ [[ಬಂಗಾಳಿ|ಬಂಗಾಳಿ ಮಾತನಾಡುವ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ''ಹಲುವಾ'' {{lang-bn|হালুয়া}}ವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಹಲ್ವಾ ತರಿ(ರವೆ)ಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು (সুজির হালুয়া ''ಶುಜಿರ್ ಹಲುವಾ'' ), ಕ್ಯಾರೆಟ್ (গাজরের হালুয়া ''ಗಾಜರ್ ಹಲುವಾ'' ), ಚಿಕ್‌ಪಿ (বুটের হালুয়া ಬಟರ್ ಹಲುವಾ), ಹಿಟ್ಟು (নেশেস্তার হালুয়া ''ನೆಶೆಸ್ಟಾರ್ ಹಲುವಾ'') ಬಾದಾಮಿ (বাদামের হালুয়া ಬಾದಾಮರ್ ಹಲುವಾ),ಮತ್ತು ಪಪಾಯ (পেঁপের হালুয়া ಪೆಪೆರ್ ಹಲುವಾ). ಹಲುವಾವನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸಿಹಿಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಿಯರು ಉಪಹಾರದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ರೆಡ್  ಪುರಿಸ್ (পুরি ''ಪೂರಿ'' )ಅಥವಾ ಪರಾಠಾಗಳು (পরোটা ''ಪರೋಟಾ'').ಜೊತೆ ಸೇವಿಸುವುದು ಅಪರೂಪವೇನಲ್ಲ.
[[File:Punjab sujii halwaa (Sweet food).jpg|thumb|ಪಂಜಾಬ್ ಸುಜಿ ಹಲ್ವಾ (ಸಿಹಿ ಆಹಾರ)]]
=== ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ ===
[[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ(халва) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಹಿನಿ ಹಲ್ವಾ (тахан халва) ಇದು ಬಹು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸು ಮಾರಾಟ ಮಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ತಾಹಿನಿ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಬೀಜವನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಬಗೆಯೆಂದರೆ ಎಳ್ಳಿನ ಬೀಜವನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಯಲ್ಬಾನಿಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಕೋವೊಗಳು ಹಲ್ವಾಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಸೆಮೊಲಿನಾ ಹಲ್ವಾ (грис халва)ಗಳನ್ನು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ಮಾರುವ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ವಿಧವಾದ ಬಿಳಿಯ ಹಲ್ವಾ(бяла халва)ವನ್ನು ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲೆಂಟ್‌ ಕಾಲ(Sirni Zagovezni; Сирни заговезни)ದಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ರವಿವಾರದಂದು ಎಲ್ಲ ಹುಡುಗರು ಸುತ್ತಾಗಿ ನಿಂತು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಅವರು ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಇದು ಈ ಆಡದ ನಿಯಮವಾಗಿದ್ದು,ಈ ಆಟದಿಂದ ಬಿಳಿಯ ಹಲ್ವಾವು ತುಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಲ್ಗೆರಿಯಾದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಎಲ್ಲ ಹಲ್ವಾಗಳಿಗೂ ಗುಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ ಹೆನ್ರಿ (чувен)ಸುವಾಸನೆಯನ್ನು ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಕ್ರೊಯೇಷಿಯಾ ===
ಹಲ್ವಾಗಳು ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದು ಕ್ರೊಯೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.ಇದು ಸ್ಲಾವೊನಿಯಾ,ಕೊರ್ಡನ್‌,ಲಿಕಾ ಮತ್ತು ಬಾರಂಜಾಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟೊಮನ್‌ ದೊರೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂರ್ಪಕ್ಕೆ ಬರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿರದೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿದೆ.ಅದರಲ್ಲೂ ಸ್ಲಾವೊಂಜಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ &quot;ಕಿರ್ಜಾವಿ&quot;ಎಂಬ ಸ್ಥಳಿಯ ಚರ್ಚ್‌ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
=== ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ===
ಈಜಿಪ್ತ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದರ ಹೆಸರು ''ಹಲವಾ'' ಅಥವಾ ''ಹಲವಾ ತಾಹಿನಿಯಾ'' ಎಂದಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧಾನಗಳಿದ್ದು ಖಾಲಿ ಚೌಕಗಳು,ನಾರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಲ್ವಾ ಹೇರ್‌ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ಇನ್ನುಳಿದ ವಿಧಗಳನ್ನು ಪೈನ್‌ ಮರದ ಬೀಜಗಳಿಂದ,ಪಿಸ್ಟಾಚಾಯ್ಸ್‌,ಮತ್ತು ಬಾದಾಮಿಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಚೌಕಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿದ ಗ್ರಾಹಕರಿಗಾಗಿನ ಪ್ಯಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಈಗ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಎನರ್ಜಿ ಬಾರ್ಸ್‌(ಚಾಕಲೇಟ್‌ ಬಾರ್‌ಗಳ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ).ಈಜಿಪ್ತ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಹಲ್ವಾ''ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಬಹುಜನರ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.ಇವುಗಳನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗಿನ ಅಥವಾ ಸಂಜೆಯ ಉಪಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾದ ಬ್ರೆಡ್‌ಗಳು,ಸ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಚ್‌ಗಳು,ಮತ್ತು ಕೆಲವುಬಾರಿ ಅರೆಬಿಕ್‌ಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿದ ಕೆನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಈಜಿಪ್ತಿನ ಅರೇಬಿಕ್ ''ಈಸ್ಟಾ''ಇದೊಂದು ಪ್ರಧಾನವಾದ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದ್ದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಬೇಡಿಕೆಯಿರುವ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತಮ ವಾತಾವರಣದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮುಕ್ತ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಳಾಗುವುದೆಂಬ ಹೆದರಿಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಇರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.
===ಮೆಸಿಡೋನಿಯಾ===
ಮ್ಯಾಸಿಡೊನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾದ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಹಲ್ವಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ತಾಹಿನಿ(ಎಳ್ಳಿನ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ)(Таан алва)ಗಳು, F.Y.R.O.M..ಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಮತ್ತು ಇದು ನೆಗೊಟಿನೊದಲ್ಲಿನ ಬಹುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.ರವೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಹಲ್ವಾ(алва од гриз)ಗಳನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಜ್ಮಿರಕ್ಷಾ ಹಲ್ವಾ(Измирска алва)ಗಳು ಚಾಕಲೇಟ್‌ಗಳ ವಿಧದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಗೋಧಿಹಿಟ್ಟು,ಕೊಕೊ,ಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ಕಡಲೆಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇವುಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಗ್ರೀಸ್ ಮತ್ತು ಸೈಪ್ರಸ್ ===
[[ಗ್ರೀಸ್|ಗ್ರೀಸ್‌]] ಮತ್ತು ಸೈಪ್ರಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ(χαλβάς)ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ವಿಧದ ಭಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಳ್ಳಿನ ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.afs.edu.gr/agroweb/agroweb_2002/html/sesame.htm ''ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ತಹಿನಿ ಉತ್ಪಾದನೆ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117232930/http://www.afs.edu.gr/agroweb/agroweb_2002/html/sesame.htm |date=2007-01-17 }}. ಡಿಮಿಟ್ರಿಸ್‌ ಪೆರ್ರೋಟಿಸ್‌, ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್, ಅಮೇರಿಕನ್ ಫಾರ್ಮ್ ಸ್ಕೂಲ್, ಥೆಸ್ಸಾಲೊನಿಕಿ, ಗ್ರೀಸ್&lt;/ref&gt; ಪಾಕಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಉನ್ನತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರವಾ ಹಲ್ವಾವನ್ನು &quot;೧:೨:೩:೪&quot; ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಹೀಗೆಂದರೆ ಒಂದರಷ್ಟು ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೂ, ಎರಡರಷ್ಟು ರವಾವನ್ನೂ, ಮೂರರಷ್ಟು ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕರಷ್ಟು ನೀರನ್ನೂ ಬೆರೆಸಬೇಕೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಭಾರತ ===
[[File:Halva1.jpg|thumb|270px|ಕೆಲವು ಭಾರತದ ಹಲ್ವಾ ಪ್ರಕಾರಗಳು: ರವಾ ಹಲ್ವಾ, ಕಡಲೆ ಹಲ್ವಾ, ಮತ್ತು ಗಜ್ಜರಿ ಹಲ್ವಾ]]
ಹಲವಾರು ವಿಧವಾದ ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಅವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತಯಾರಾಗುವ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹಲ್ವಾ ಎಂದರೆ ಸೂಜಿ ಹಲ್ವಾ(ರವಾ ಹಲ್ವಾ)&lt;ref name=&quot;sooji ka halva&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.indiasnacks.com/recipe/781/Suji-Halva-(Semolina-Halva).php |title=ಸೂಜಿ ಹಲ್ವಾ ಪಾಕವಿಧಾನ |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025054/http://www.indiasnacks.com/recipe/781/Suji-Halva-(Semolina-Halva).php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ಹಿಟ್ಟಿನ ಹಲ್ವಾ(ಗೋದಿ ಹಲ್ವಾ)&lt;ref name=&quot;aate ka halva&quot;&gt;[http://www.khanakhazana.com/recipes/view.aspx?id=1787 ಹಿಟ್ಟಿನ ಹಲ್ವಾ ಪಾಕವಿಧಾನ]&lt;/ref&gt;, ಹೆಸರುಬೇಳೆ ಹಲ್ವಾ(ಮೂಂಗ್‌ ಹಲ್ವಾ)&lt;ref name=&quot;moong dal ka halva&quot;&gt;[http://indianfood.about.com/od/sweetsanddesserts/r/moongdaalhalwa.htm ಹೆಸರುಬೇಳೆ  ಹಲ್ವಾ ಪಾಕವಿಧಾನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707075012/http://indianfood.about.com/od/sweetsanddesserts/r/moongdaalhalwa.htm |date=2011-07-07 }},&lt;/ref&gt;, ಗಜ್ಜರಿ ಹಲ್ವಾ([[ಗಜ್ಜರಿ]] ಹಲ್ವಾ)&lt;ref name=&quot;gajar-halwa-video&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=aIo04MqbW5o  ಗಜರಿ ಹಲ್ವಾದ ವೀಡಿಯೋ ಪ್ರದರ್ಶನ]&lt;/ref&gt;, ಧುದಿ ಹಲ್ವಾ, ಕಡಲೆ ಬೇಳೆ ಹಲ್ವಾ( ಕಡಲೆ),ಮತ್ತು ಕಾಜು ಹಲ್ವಾ(ಗೇರು ಬೀಜದ ಹಲ್ವಾ)ಆಗಿವೆ.[[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]]ದಲ್ಲಿ [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿ|ಬಾಳೆಹಣ್ಣು]]ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಲ್ವ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.[[ತಮಿಳುನಾಡು]] ರಾಜ್ಯದ ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿಯನ್ನು '''ಹಲ್ವಾ ನಗರ'''ಎಂತಲೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
[[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಅಲ್ವಾ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಕೇರಳದ ಕೋಯಿಕೋಡ್ ನಗರವು ವಿಷಿಷ್ಟವಾದ ಹಲ್ವಾಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಕೊಝಿಕೊಡನ್‌ ಹಲ್ವಾ ಎಂದೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವು ವಿಧವಿಧದ ಸುವಾಸನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಅವೆಂದರೆ ತುಪ್ಪದ ಹಲ್ವಾ, [[ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ|ತೆಂಗಿನ ಕಾಯಿ]] ಹಲ್ವಾ, ಗೊಡಂಬಿ, ಕರ್ಜೂರ, ಎಳೆನೀರು, [[ಅನಾನಸ್]], ಹಸಿರು ಸೊಪ್ಪುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ ಹಲ್ವಾಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.ಕೊಝಿಕೊದನ್‌ ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೈದಾ ಹಿಟ್ಟಿ(ಹೆಚ್ಚು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಗೋಧಿ)ನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುರುತಾ ಅಲ್ವಾ(ಕಪ್ಪು ಹಲ್ವಾಗಳು)ಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ತುಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಕಾಶಿ ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ಕುಂಬಳ ಅಥವಾ ಬೂದುಗುಂಬಳ ಕಾಯಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಇರಾನ್‌ ===
[[ಇರಾನ್|ಇರಾನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟು,ಬೆಣ್ಣೆ,ಮತ್ತು ರೋಸ್‌ ವಾಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾಡಿದ &lt;sup&gt;[http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=27 ತಿಂಡಿಗೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219014136/http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=27 |date=2009-02-19 }}&lt;/sup&gt; ''ಹಲ್ವಾ'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಯಾರಾದ ತಿಂಡಿಯು ಅಚ್ಚು ಕಂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಮಸುಕಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಹಲ್ವಾ‌ವನ್ನು ಬಟ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಹಲ್ವಾಗಳನ್ನು ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಶವಸಂಸ್ಕಾರಗಳಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಮತ್ತು ಇದರ ಮೇಲೆ ಕಾಯಿಯ ತುರಿ ಮತ್ತು ಬಾದಾಮಿ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಉದುರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಗಿಲಾನ್‌ಲ್ಲಿ ಅಸಾಲಿ ಹಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ([[ಜೇನು]]ಹಲ್ವಾ ಎಂದು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.)ಇದು ಇರಾನಿನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ಇತರ ಹಲ್ವಾಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು ಎಳ್ಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ [[ಅಕ್ಕಿ]] ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿಹಿಗೆ ಸಕ್ಕರೆಯ ಬದಲಾಗಿ ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
''ಹಲ್ವಾರ್‌ಡೆಹ್‌''ಎಂಬುದು ಇರಾನಿನ ಪದವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ತಾಹಿನಿಯ ಮೂಲದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಹಲ್ವಾಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಈ ಪದವು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಗಳ ಹಲ್ವಾವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.ಆರ್ದೆಶ್‌ ಇದು ಎಳ್ಳನ್ನು ಬೀಸಿ,ಸಿರಪ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಸಿಹಿಮಾಡಿದ ಪೇಸ್ಟ್‌ಗೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.
=== ಇಸ್ರೇಲ್‌       ===
[[File:Halva IMG 2411.JPG|thumb|right|250px|ಜೆರುಸಲೆಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಾನೆ ಯೆಹುದಾದ ಹಲ್ವಾ ಪ್ರದರ್ಶನ]]
ಎಳ್ಳಿನ ದಟ್ಟವಾದ ಪರಿಮಳವುಳ್ಳ ತಾಹಿನಿ ಹಲ್ವಾವು [[ಇಸ್ರೇಲ್|ಇಸ್ರೇಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನೆಲ್ಲೆಡೆ ಯಹೂದಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳ ಜನರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;ಗಿಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್, &quot;ಜೆವಿಶ್ ಅಡುಗೆ ಪ್ರಪಂಚ&quot;, (ಸಿಮನ್ &amp;amp; ಶೂಸ್ಟರ್: ೧೯೯೬) ಪು.೨೧೦&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.co.il/hasen/spages/952265.html ಹಾರ್ಟೆಸ್ ಆನ್‌ಲೈನ್: ಫೋರ್ ಸ್ಟೆಪ್ಸ್ ಫಾರ್ ಹಲ್ವಾ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು &quot;ಹಲ್ವಾಹ್&quot; ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕ ಪೊಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಸುವಾಸನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಚಾಕಲೇಟ್ ಮತ್ತು ವೆನಿಲ್ಲಾಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಹಲ್ವಾವು ಬಹುಪಾಲು ಯಾವತ್ತಿಗೂ ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಸಿಹಿ ಆಗಿದೆ,ಅಂದರೆ ಕಶ್ರುತ್ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಯಾವುದೇ ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಡೈರಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಹಾಲು ಅಥವಾ ಮಾಂಸದ ಅಡುಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಥವಾ ನಂತರ ಸೇವಿಸಬಹುದು.ಇಸ್ರೇಲಿ ಹಲ್ವಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೋಧಿ ಹಿಟ್ಟು ಅಥವಾ ತರಿ(ರವೆ)ಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಬದಲಾಗಿ[[ಎಳ್ಳು]],ತಾಹಿನಿ,ಗ್ಲುಕೋಸ್,[[ಸಕ್ಕರೆ]],[[ವನಿಲಾ|ವೆನಿಲ್ಲಾ]] ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಕವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯದ  ಸಪೊನೇರಿಯಾ  ಬೇರಿನ ಸತ್ವವನ್ನು(ಸೋಪ್‌ವರ್ಟ್)ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.jewishexponent.com/article/16634/ ದ ಜೀವಿಶ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋನೆಂಟ್: ಹೇಯ್ಲ್ ಟು ಹೆವನ್ಲೀ ಹಲ್ವಾಹ್!]&lt;/ref&gt;
=== ಲೆಬನಾನ್, ಸಿರಿಯಾ, ಇರಾಕ್, ಜೊರ್ಡಾನ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೇನಿಯನ್ ಪ್ರಾಂತಗಳು ===
ಲೆಬನಾನ್,[[ಸಿರಿಯಾ]],[[ಇರಾಕ್]],ಜೊರ್ಡನ್ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೇನಿಯನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಲೆವಂಟ್ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ,ಹಲ್ವಾವು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಎಳ್ಳು ಅಥವಾ ತಾಹಿನಿ  ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.ಇದಕ್ಕೆ ಬಾದಾಮಿ,ಪಿಸ್ತಾ ಅಥವಾ ಚಾಕಲೇಟ್ ರುಚಿಯನ್ನು ಬೆರೆಸಿರುತ್ತಾರೆ.{{lang-ar|حلاوة}}ಲೆಬನಾನ್‌ನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾವು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೆ ಸರಬರಾಜಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಲಿಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಟ್ಯುನಿಸಿಯಾ ===
ಟುನಿಸಿಯಾ ಮತ್ತು ಲಿಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ''ಹಲ್ವಾ ಶಾಮಿಯಾ''ಅಥವಾ ಕೇವಲ ''ಶಾಮಿಯಾ''ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಇದರ ಅರ್ಥ ಲೆವಂಟೈನ್ ಮಿಠಾಯಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಹಲ್ವಾ ಎಂಬ ಶಬ್ಧವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
=== ಲಿಥುವೇನಿಯಾ ===
ಲಿಥುವೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಚಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಕುರುಕಲು ತಿಂಡಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ತುಂಡುಗಳನ್ನಾಗಿ (೭೦-೧೫೦ ಗ್ರಾಂಗಳ) ಮಾರಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಮಾಲ್ಟಾ ===
ಮಾಲ್ಟಾದಲ್ಲಿ ''ħelwa tat-Tork'' ({{lang-en|Turk's sweet}})ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ತಾಹಿನಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಿಹಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಿಸ್ತಾ ಅಥವಾ ಬಾದಾಮಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಾಲ್ಟೀಸ್ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ಸಿಹಿಯಾದ ಲಘು ಉಪಹಾರವಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ===
ಮ್ಯಾನ್‌ಮಾರ್‌ನಲ್ಲಿ,ಇದನ್ನು ಹಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ಇಯಾವೇಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೈಥೇನ್‌ನ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.ಬರ್ಮಾದ ಹಲ್ವಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಫೀಮು ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು,ಕಂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.ಇದು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಉಡುಗೊರೆಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.
=== ಪಾಕಿಸ್ತಾನ‌ ===
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಹಲ್ವಾವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾರತದ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಹಲ್ವಾ ({{lang-ur|حلوہ}}) ಪ್ರಕಾರದ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ರವೆ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸಿದ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬೀಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಯಾರೆಟ್ ಹಲ್ವಾವೂ&lt;ref name=&quot;gajar-halwa-video&quot; /&gt; (''ಗಜರಿಯ ಹಲ್ವಾ''ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ)ಸಹ,ಎಳೆಯ ಶೇಂಗಾ ಮತ್ತು ''ಚೆನ್ನೈ ಕಡಲೆ''ಯಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಹಲ್ವಾಗಳಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ|&quot; چنی کی دال &quot;. ಕರಾಚಿ ಹಲ್ವಾವು [[ಕರಾಚಿ]] ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್‌‌ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಉಪಹಾರವಾಗಿದೆ. ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿ,  ''ಹಲ್ವಾ''  حلوہ  ಶಬ್ದವು ''ಸಿಹಿ''ಸೂಚಕವಾಗಿದ್ದು ಹಿಟ್ಟಿನ ಭಕ್ಷ್ಯ ತಯಾರಕರು ಇದನ್ನು ''ಹಲ್ವಾi'' حلواى ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಪಂಜಾಬ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ &quot;ಸೋಹನ್ ಹಲ್ವಾ&quot;ವು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
=== ರೊಮೇನಿಯಾ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಡೋವಾ ===
[[ಮಾಲ್ಡೋವ|ಮಾಲ್ಡೋವಾ]] ಮತ್ತು [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮಾನಿಯಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ ಶಬ್ಧದ ಪ್ರಯೋಗವು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯ ಆಧಾರಿತವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.(ಮಾಲ್ಡೋವಾ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ &quot;ಹಲ್ವಾ de răsărită&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮೇನಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು, &quot;halva de floarea soarelui&quot;ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ).ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಮಿಠಾಯಿಯ ಅಚ್ಚು ಕೆಲವು ಸಲ ಪಿಸ್ತಾ, ಬಾದಾಮ್ ಅಥವಾ ಚಾಕಲೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.
=== ಸರ್ಬಿಯಾ ===
ಸರ್ಬಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಅಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ.ಅಲ್ವಾವು ಸರ್ಬಿಯಾದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಾನಿಕ ಚರ್ಚ್ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.
=== ಸ್ಲೊವೇನಿಯಾ ===
ಸ್ಲೊವೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಹೆಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಹೆಲ್ವಾವು ಸ್ಲೊವೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.ಯಾವಾಗ ಸ್ಲೊವೇನಿಯಾವು[[ಆಟಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಿತೋ,ಆಗಿನಿಂದ ಇದು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.ಸ್ಲೊವೇನಿಯನ್ನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದನ್ನು ಬೆಳಗಿನ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರದ ಟರ್ಕಿಶ್ ಕಾಫಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ.
=== ಸೊಮಾಲಿಯಾ ===
[[File:Halwo 003.jpg|thumb|right|250px|ಹಲ್ವೊ, ಸೋಮಾಲಿ ಪ್ರಕಾರದ ಹಲ್ವಾ,ಸೋಮಾಲಿಯ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ.]]
[[ಸೊಮಾಲಿಯ|ಸೋಮಾಲಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ,ಹಲ್ವಾವು'' ಹಲ್ವೊ''ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇದು ಸೊಮಾಲಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ.ಇದು[[ರಂಜಾನ್|ಈದ್]]ಆಚರಣೆಗಳು ಅಥವಾ ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಡಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.ಹಲ್ವೊವನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ,ಜೋಳದ ಗಂಜಿ,[[ಏಲಕ್ಕಿ|ಏಲಕ್ಕಿಪುಡಿ]],[[ಜಾಪತ್ರೆ|ಜಾಯಿಕಾಯಿ]]ಪುಡಿ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇವುಗಳ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಸುವಾಸನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕೆಲವುಸಲ ಬಟಾಣಿ ಬೀಜಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;ಬರ್ಲಿನ್ ಅಲಿ,''ಸೋಮಾಲಿ ಅಡುಗೆ ಪದ್ಧತಿ'',(ಅಥೊರ್‌ಹೌಸ್: ೨೦೦೭),ಪು.೭೯&lt;/ref&gt;
=== ಶ್ರೀಲಂಕಾ ===
ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ (ಸಿಂಹಳೀಯರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ)ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಅಲುವಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಅಲುವಾವು ಒಂದು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾದ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ,ಎಪ್ರೀಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಹೊಸವರ್ಷದ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ (''ಸಿಂಹಳ ಮತ್ತು ಹಿಂದು ಅಲುಥ್ ಅವುರುದ್ದ'')ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿ, ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆಯ ಜೊತೆಗೆ (''ಸೀನಿ ಅಲುವಾ'')ಅಥವಾ ಕಾಕಂಬಿಯ (''ಪಾನಿ ಅಲುವಾ'' ) ಜೊತೆಗೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಹೆಚ್ಚಿನ ರುಚಿಗಾಗಿ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
=== ತಜಿಕಿಸ್ತಾನ್ ===
ಮೆತ್ತಗಿನ ಎಳ್ಳಿನ ಹಲ್ವಾವು,ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕ,ಮೊಟ್ಟೆಯ ಬಿಳಿಭಾಗ,ಮತ್ತು ಎಳ್ಳಿನ ಬೀಜಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಎಳ್ಳಿನ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಇದಕ್ಕೆ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಹಿಗ್ಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ;ತಯಾರಿಸಿಟ್ಟ ಎಳ್ಳನ್ನು ಒಣ ಸಕ್ಕರೆಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಇದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹರಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ತಜಿಕಿಸ್ಥಾನ,ಜೊತೆಗೆ ಉಜ್ಬೆಕಿಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾನಿಕವಾಗಿ &quot;ಲವ್ಝ್&quot; (Лавз)ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;[http://www.naison.tj/EN/NACION_KUHNYA/032.shtml ''ತಜಾಕಿಸ್ಥಾನದ ಹಲ್ವಾ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113230633/http://www.naison.tj/EN/NACION_KUHNYA/032.shtml |date=2011-01-13 }} ನೇಶೀಯನ್&lt;/ref&gt; 
[[File:Halva.jpg|thumb|right|250px|ಟರ್ಕಿಯ ಇಸ್ತಿಕ್ಲಾಲ್ ಕಡ್ಡೆಸಿ ಅಂಗಡಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ.]]
=== ತುರ್ಕಿ ===
ಟರ್ಕಿಯ ಜನರು ತಾಹೀನ್ (ಪುಡಿ ಮಾಡಿದ ಎಳ್ಳಿನ ಬೀಜಗಳು) ಹಿಟ್ಟು ಅಥವಾ ರವೆ ಬಳಸಿ ಮಾಡಿರುವ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ''ಹೆಲ್ವಾ''ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಇದನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ''ತಾಹಿನಿ ಹೆಲವಾಸಿ'',''ಅನ್ ಹೆಲವಾಸಿ'',''ಇರ್ಮಿಕ್ ಹೆಲವಾಸಿ''ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.ಆಕ್ರೋಟ ಅಥವಾ ಬಾದಾಮಿ ಬಳಸಿ ಮಾಡುವ ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಯಾಜ್ ಹೆಲ್ವಾಸಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ರವಾ ಹಲ್ವಾವು(ಪೈನ್ ಬೀಜ(ದೇವದಾರು ಬೀಜ)ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಟರ್ಕಿಶ್ ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ,ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನ್ ಹೆಲವಾಸಿಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ಮರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿ ಬಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಜೊತೆಗೆ ಟರ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿರುವ ಪಾಮುಕ್ ಹಲ್ವಾ ಅಥವಾ ಕೋಸಿನ ಹಲ್ವಾಗಳಂತಹ,ಉಪಹಾರದಂತಹ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳೂ ಕೂಡಾ ಹಲ್ವಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.ಸಫ್ರಾನ್‌ಬೋಲುವಿನಲ್ಲಿ ಕೋಸಿನ ಹಲ್ವಾವನ್ನು &quot;ಲೀಫ್ ಹಲ್ವಾ&quot; ಎಂದೂ ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
=== ಉಕ್ರೇನ್ ===
ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲ್ವಾ (халва)ವನ್ನು ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಪಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಉಕ್ರೇನ್ ಮಕ್ಕಳು ಹಲ್ವಾವನ್ನು ಕ್ಯಾಂಡಿಯಂತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
== ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
[[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಅಫಘಾನಿಸ್ತಾನ]],[[ಟರ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಇರಾನ್]]ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಮುಸಲ್ಮಾನನೊಬ್ಬ ತೀರಿಕೊಂಡ ಏಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತನೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ತರಿ(ರವೆ)ಹಲ್ವಾ ಅಥವಾ ಹಿಟ್ಟು ಹಲ್ವಾ ಮಾಡಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ನೆರೆಯವರಿಗೆ ಮತ್ತು ತೀರಿಕೊಂಡವರ ಸಂಬಂಧಿಕರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಟ್ಟಿನ  ಹಲ್ವಾವನ್ನು &quot;ಓಲೂ ಹೆಲವಾಸಿ&quot;ಅಂದರೆ ಮೃತನ ಹಲ್ವಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.&quot;ರವಾ ಹಲ್ವಾ ತಯಾರಿಕೆಯ&quot;ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು,ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನು ಕೆಲವು ಸಮಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಡಿದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 
ಗ್ರೀಕ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಆಂಟೇ ರೆ ಹಲ್ವಾ!''ಎಂಬ ನಾಣ್ಣುಡಿಯೊಂದಿದೆ.(&quot;Άντε ρε χαλβά!&quot; - ಇದರ ಅನುವಾದವು &quot;ಹೊರಟು ಹೋಗು,ಹಲ್ವಾ&quot;ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ),ಯಾವಾಗ ಹೇಳುವಾತ ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಡಿ ಅಥವಾ ಪುಕ್ಕಲನೆಂದು ಕರೆದು ಆತನಿಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಈ ಶಬ್ಧವು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಇನ್ನೊಂದು ನಾಣ್ಣುಡಿಯೆಂದರೆ,ಒಟೋಮನ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ,&quot;Ρωμαίικος καβγάς, τούρκικος χαλβάς&quot; (ಸ್ಥೂಲವಾದ ಭಾಷಾಂತರದಂತೆ &quot;ಗ್ರೀಕರ ನಡುವಿನ ಹೊಡೆದಾಟವು ತುರ್ಕರ ಸಂಭ್ರಮವಾಗಿದೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ).
ಸೆರೆವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ಜನರನ್ನು ನೋಡಲು ಕುಟುಂಬದವರು ಬಂದಾಗ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವವರಿಗೂ ಹಲವಾ ನೀಡಿದಾಗ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಜನರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೆಂದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ.ಇತ್ತೀಚಿನ ಜಾಹೀರಾತು ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಲ್ವಾ ತಯಾರಕರು ಇದನ್ನು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=K೨೪೨bgwpr೪೮&amp;amp;feature=player_embedded&lt;/ref&gt; 
ಬೋಸ್ನಿಯಾ ಮತ್ತು ಹರ್ಜೆಗೊವಿನಾ (ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ,ಕ್ರೊಯೇಷಿಯಾ,ಸ್ಲೊವೇನಿಯಾ (ದೇಶದ ಸ್ಟಿರಿಯಾ ಭಾಗ)ಮತ್ತು ಸರ್ಬಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ, &quot;ide / prodaje se kao '''ಹಲ್ವಾ''' &quot; ಅಥವಾ ಸ್ಲೊವೇನಿಯ ಸ್ಟಿರಿಯನ್ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ  &quot;ರೆ ಕೊ''' ಅಲ್ವಾ''' &quot;(&quot;'''ಹಲ್ವಾ''' ದಂತೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ&quot;)ವು ಒಂದು ಆಡು ಮಾತಿನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.ಇದರ ಅರ್ಥ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮಾರಾಟ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ &quot;ಸೆಲ್ಸ್ ಲೈಕ್ ಹಾಟ್‌ಕೇಕ್ಸ್&quot;(ಅಂದರೆ,&quot;ಬಿಸಿ ಹಲ್ವಾಗಳಂತೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ&quot;ಎಂದರ್ಥ)ಎಂಬ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಿದೆ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್‌ನಲ್ಲಿ,&quot;verkauft sich wie warme Semmeln&quot; (ಅಂದರೆ,&quot;ಬಿಸಿಯಾದ ರೊಟ್ಟಿ ತುಂಡುಗಳಂತೆ ಮಾರಟವಾಗುತ್ತವೆ&quot; ಎಂದು).
ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹಲವಾ ಬಗೆಗಿನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ''ಮ್ಯಾಡ್''ಪತ್ರಿಕೆಯು ನಿರಂತರ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.

== ಇವರ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌ ==
* ಅರಬ್ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ
* ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ
* ಹಲ್ವಾ
* ಬರ್ಫಿ
* ಭಾರತೀಯ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ
* ಇರಾನ್ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ
* ಇಸ್ರೇಲಿನ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ
* ಜೀವಿಶ್‌ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ
* ಲೆವಂಟೈನ್‌ನ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ
* ಟರ್ಕಿಯ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ
* ಟರೋನ್
* ನೌಗಟ್
==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌‌==
{{Commons category|Halva}}

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌‌ ==
{{reflist|2}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ‌]]
[[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಿಹಿ ಆಹಾರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಖಾದ್ಯಶೈಲಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಾಳಿ ಅಡುಗೆ ಪದ್ಧತಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಹಿ ಆಹಾರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಅಮೇರಿಕಾದ ಪಾಕ ಪದ್ಧತಿ]]
[[ವರ್ಗ:ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ‌]]
[[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ, ತಿನಿಸು]]</text>
      <sha1>sx0vzjujj1tjgqm2ovpxs45dp1bmmee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32277</id>
    <revision>
      <id>1377982</id>
      <parentid>1360753</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24683" sha1="t2hapl8x01ncw5rk3imssc7s7hdjszo" xml:space="preserve">

{{Infobox protected area
| name = ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ, ಒಡಿಶಾ
| alt_name  =({{Lang-or|[[:or:  ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|'''ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''']]}})
| iucn_category = II
| photo = Sunrise at Bhitarakanika.jpg
| photo_alt = 
| photo_caption = ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯ
| photo_width =  
| location = [[:en:Kendrapara district|ಕೇಂದ್ರಪಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಒಡಿಶಾ]]
| nearest_city = [[:en:Chandbali|ಚಾಂದ್ಬಾಲಿ]]
| area_km2 = 145
| established  = ೧೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮
| visitation_num  =
| visitation_year = 
| governing_body = [[:en:Ministry of Environment and Forests|ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ]], [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]
| url = http://www.bhitarkanikanationalpark.com/
}}

'''ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ''' ಇದು [[:en:eastern India|ಪೂರ್ವ ಭಾರತ]] [[ಒಡಿಶಾ|ಒಡಿಶಾದ]] [[ಈಶಾನ್ಯ]] ಭಾಗದ [[:en:Kendrapara|ಕೇಂದ್ರಪಾರಾ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ೧೪೫ ಕಿ.ಮೀ. (೫೬ ಚದರ ಮೈಲಿ) ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೧೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮ ರಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ ರಂದು [[:en:Ramsar site |ರಾಮ್ಸರ್ ಸೈಟ್‌ನ]] ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ]] ನಂತರ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ರಾಮ್ಸರ್ ತಾಣವೆಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ''ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಿಂದ'' ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ.&lt;ref&gt;https://incredibleodisha.in/bhitarkanika-national-park/{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಇದು ೬೭೨ ಕಿ.ಮೀ (೨೫೯ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. [[:en:Gahirmatha Beach|ಗಹಿರ್ಮಾತಾ ಬೀಚ್]] ಮತ್ತು [[ಸಾಗರ]] ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳನ್ನು [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ|ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ''ಬ್ರಹ್ಮಣಿ'', [[:en:Baitarani|''ಬೈತರಾಣಿ'']], ಧಮ್ರಾ ಮತ್ತು ಪಾಠಶಾಲಾ ನದಿಗಳಿಂದ ಮುಳುಗಿದೆ. ಇದು ಅನೇಕ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವು [[:en:Saltwater crocodile|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ]] (''ಕ್ರೊಕೋಡೈಲಸ್ ಪೊರೊಸಸ್''), [[:en:Indian python|ಭಾರತೀಯ ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪ]], [[:en:black ibis|ಕಪ್ಪು ಐಬಿಸ್]], [[:en:darters|ಡಾರ್ಟರ್‌ಗಳು]] ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023 |title=Bhitarkanika National Park, Kendrapara |newspaper=eOdisha.info |url=https://eodisha.info/bhitarkanika-national-park-kendrapara/ |access-date=2023-06-12 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162010/https://eodisha.info/bhitarkanika-national-park-kendrapara/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


==ವನ್ಯಜೀವಿ==
===ಸಸ್ಯಸಂಕುಲ===
ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ ಸಸ್ಯಗಳು ಉಪ್ಪು, ಸಹಿಷ್ಣು, ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸಸ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ''ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ'' ಅಂತರವಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ದಿನವಿಡೀ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ಅವು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. [[ಬೇರು|ಬೇರುಗಳನ್ನು]] &quot;''ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ಸ್‌ಗಳಂತೆ''&quot; ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;https://www.odishatourism.co/destinations/bhitarkanika-national-park/{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ [[ಎಲೆ|ಎಲೆಗಳು]] ಮುಳುಗದೆ ಸಾಕಷ್ಟು [[ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ|ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ]] ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಲವಣಾಂಶದ ಮಟ್ಟಗಳ ಏರಿಳಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿವೆ. ಎತ್ತರದ, ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಬೇರುಗಳು ಮೀನು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಜಲಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಎಳೆಯ ಫ್ರೈಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು ಮೀನು &quot;''ನರ್ಸರಿಗಳಾಗಿ''&quot; ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;https://www.tripadvisor.com/HotelsNear-g3386997-d3912811-Bhitarkanika_Wildlife_Sanctuary-Bhitarkanika_National_Park_Kendrapara_District_Odisha.html&lt;/ref&gt; ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ  ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ|ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯೊಂದಿಗೆ]] ತೊರೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಛೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂಖ್ಯೆ.೧೯೬೮೬/ಎಫ್ ಮೂಲಕ ೧೪೫ ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಪರಿಸರ]], [[ಭೂರೂಪಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭೂದೃಶ್ಯವು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ನದಿ|ನದಿಗಳು]], ತೊರೆಗಳು, [[ನದೀಮುಖ|ನದೀಮುಖಗಳು]], ಒಳನಾಡಿನ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಅರಣ್ಯದ ಕಡಲತೀರಗಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಚಪ್ಪಟೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪರಿಸರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;https://www.odisha-tourism.org/bhitarkanika-national-park/&lt;/ref&gt;

ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವನ್ನು ೨೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೭೫ ರಂದು ೬೭೨ ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂಖ್ಯೆ.೬೯೫೮/ಎಫ್‌ಎಫ್ ಎ‌ಎಚ್ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ವಿಶಾಲವಾದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲೆದಾಡುವ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಡೆಲ್ಟಾಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ತೊರೆಗಳು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ದುರ್ಬಲ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ [[ಮೊಸಳೆ|ಮೊಸಳೆಗೆ]] ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಹೂವಿನ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಜಾತಿಗಳು, [[:en:casuarinas|ಕ್ಯಾಸುರಿನಾಗಳು]] ಮತ್ತು [[:en:indigo bush|ಇಂಡಿಗೊ ಬುಷ್]] ಮತ್ತು [[:en:Arundo donax|ಅರುಂಡೋ ಡೊನಾಕ್ಸ್‌ನಂತಹ]] ರೀಡ್ ಹುಲ್ಲುಗಳು ಸೇರಿವೆ.

===ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ===
[[File:Crocodile sleep.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯೊಂದು ಮಲಗಿರುವ ದೃಶ್ಯ.]]
[[File:Spotted Deers at Bhitarkanika National Park.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಯ ದೃಶ್ಯ.]]
ಈ ಉದ್ಯಾನವನವು [[:en:saltwater crocodile|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ]], [[:en:Indian python|ಭಾರತೀಯ ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[:en:black ibis|ಕಪ್ಪು ಐಬಿಸ್]], [[ಕಾಡುಹಂದಿ]], [[:en:rhesus monkey,|ರೀಸಸ್ ಮಂಕಿ]], [[ಚೀತಾ]], [[ಡಾರ್ಟರ್ (ನೀರು ಕಾಗೆ)|ಡಾರ್ಟರ್]], [[ನಾಗರಹಾವು]], [[:en:monitor lizard|ಮಾನಿಟರ್ ಹಲ್ಲಿಗಳಿಗೆ]] ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/bhitarkanika_mangroves_.cfm |title=WWF India - Bhitarkanika Mangroves |access-date=2010-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100224092448/http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/bhitarkanika_mangroves_.cfm |archive-date=2010-02-24 }} Crocodiles in Bhitarakanika]&lt;/ref&gt; [[:en:Olive ridley turtles|ಆಲಿವ್ ರಿಡ್ಲಿ ಆಮೆಗಳು]] ಗಹಿರ್ಮಠ ಮತ್ತು ಇತರ ಹತ್ತಿರದ ಕಡಲತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡುಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೧೬೭೧ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳು ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ತೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Increased number of croc hatchlings in Bhitarkanika|newspaper=Business Standard India |date=26 August 2014 |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/increased-number-of-croc-hatchlings-in-bhitarkanika-114082600507_1.html|publisher=Business Standard|access-date=19 September 2014|agency=Press Trust of India }}&lt;/ref&gt;
೨೦೧೪ ರ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ]] ಮತ್ತು ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳು ಜನಿಸಿದವು.

೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Guinness World Records|ಗಿನ್ನೆಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯು]] ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ೭.೧ ಮೀ. (೨೩ ಅಡಿ ೪ ಇಂಚು), ೨,೦೦೦ ಕೆಜಿ (೪,೪೦೦ ಪೌಂಡ್) ಗಂಡು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=298369&amp;rel_no=1 |title=World's Largest Reptile Found in India |publisher=ohmynews.com |last=Mishra |first=Braja Kishore |date=14 June 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108203350/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=298369&amp;rel_no=1 |archive-date=8 January 2008 }}&lt;/ref&gt;  ದೊಡ್ಡ ಜೀವಂತ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಬಲೆಗೆ ಬೀಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಮಾಡುವ ತೊಂದರೆಯಿಂದಾಗಿ, ಈ ಆಯಾಮಗಳ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಲೋಕನಗಳು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೬ ರವರೆಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/06/13/bhitarkanika-is-home-largest-crocodiles-in-the-world-1150189626.html|title=Bhitarkanika is home to the largest Crocodiles in the world|publisher=oneindia.com|access-date=2015-06-03}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ವೀಕ್ಷಕರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆಯೇ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಟೇಪ್ ಮಾಪನಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/NATSCI/HERPETOLOGY/brittoncrocs/csp_cpor.htm |last=Britton |first=Adam |title=''Crocodylus porosus'' (Schneider, 1801) |publisher=The Crocodilian Species List |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060108113747/http://www.flmnh.ufl.edu/NATSCI/HERPETOLOGY/brittoncrocs/csp_cpor.htm |archive-date=8 January 2006 }}&lt;/ref&gt; ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಾನವನದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೩ ವಯಸ್ಕರು ಇದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ೧೬ ಮಂದಿ ೪.೯ ಮೀ. (೧೬ ಅಡಿ ೧ ಇಂಚು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಳತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/eco-news/rise-in-estuarine-crocodiles-population-in-bhitarkanika-odisha_1530670.html|title=Rise in estuarine crocodile populations in Bhitarkanika, Odisha|date=15 January 2015 |publisher=Zee News|access-date=2015-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bhitarkanika.org/crocodile.htm|title=Crocodile|work=Bhitarkanika.org}}&lt;/ref&gt; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೫ ೫.೫ ರಿಂದ ೬.೧ ಮೀ. (೧೮ ಅಡಿ ೧ ಇಂಚು ೨೦ ಅಡಿ ೦ ಇಂಚು), ಮತ್ತು ೩ ೬.೧ ಮೀ. (೨೦ ಅಡಿ ೦ ಇಂಚು), ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ತ ೬.೦ ಮೀ (೧೯ ಅಡಿ ೮ ಇಂಚು) ಮಾದರಿಯ ಮಾದರಿಯ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ.   ಹಾಗೂ ೫ ಮೀ. (೧೬ ಅಡಿ ೫ ಇಂಚು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಪರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಉದ್ಯಾನವನವು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;Grigg, G., &amp; Kirshner, D. (2015). ''[https://books.google.com/books?id=0mYlBgAAQBAJ Biology and Evolution of Crocodylians]''. CSIRO PUBLISHING.&lt;/ref&gt; ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಧಿಕೃತ ಉದ್ಯಾನವನದ ವರದಿಯು ವಯಸ್ಕ ಮೊಸಳೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ೩೦೮ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಫಲ ನೀಡಿದರೆ, ಈ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಬಹುದು.

೨೦೧೪ ರ [[ಸಸ್ತನಿ|ಸಸ್ತನಿಗಳ]] ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯಾನವನದ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಈ ರೀತಿಯ ೧,೮೭೨ ಚುಕ್ಕೆ [[ಜಿಂಕೆ|ಜಿಂಕೆಗಳು]] ಮತ್ತು ೧,೨೧೩ [[ಕಾಡುಹಂದಿ|ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು]] ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=3000 spotted deer and wild boars in Bhitarkanika|date=16 September 2014 |url=http://zeenews.india.com/news/sci-tech/3000-spotted-deet-and-wild-boars-in-bhitarkanika_1470802.html|publisher=Zee News|access-date=19 September 2014}}&lt;/ref&gt; ಇತರ ಸಸ್ತನಿಗಳ ಗಣತಿ ವಿಘಟನೆಯು [[ಮಂಗ|ಮಂಗಗಳು]]: ೧,೫೨೨, [[ನರಿ|ನರಿಗಳು]]: ೩೦೫, ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಾಂಗೂರ್: ೩೯, [[ನೀರುನಾಯಿ]]: ೩೮, ಸಾಂಬಾರ್ ಜಿಂಕೆ: ೧೭, [[ಕಾಡು ಬೆಕ್ಕು|ಕಾಡಿನ ಬೆಕ್ಕು]]: ೧೧, [[ಮುಂಗುಸಿ]]: ೭, [[ತೋಳ]]: ೭, ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಬೆಕ್ಕುಗಳು: ೧೨ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅವಿಫೌನಾ ಎಂಟು [[ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]] ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ೩೨೦ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಏಷ್ಯನ್ ಓಪನ್ ಬಿಲ್, ಕಾರ್ಮೊರಂಟ್ಸ್, ಡಾರ್ಟರ್ಸ್, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐಬಿಸ್ ಮತ್ತು ಎಗ್ರೆಟ್‌ಗಳಂತಹ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Migratory Birds arrive at Bhitarkanika National Park in Odisha|url=http://news.biharprabha.com/2014/06/migratory-birds-arrive-at-bhitarkanika-national-park-in-odisha/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=20 June 2014|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228140013/http://news.biharprabha.com/2014/06/migratory-birds-arrive-at-bhitarkanika-national-park-in-odisha/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಚಳಿಗಾಲಕ್ಕಾಗಿ ವಿದೇಶದಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨೦,೦೦೦ ಚಳಿಗಾಲದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ೮೦,೦೦೦ ನಿವಾಸಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು [[ಮಳೆಗಾಲ|ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ]] ಗೂಡುಕಟ್ಟಲು ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ.

೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ೧೭೯ [[:en:Mangrove pittas|ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪಿಟ್ಟಾಗಳನ್ನು]] ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhitarkanika home to 179 Mangrove Pitta birds |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2023/apr/18/bhitarkanika-home-to-179-mangrove-pitta-birds-2567062.html |access-date=20 April 2023 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;

==ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು==
[[file:White Crocodile at Bhitarkanika National Park.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಬಿಳಿ ಮೊಸಳೆಯ ದೃಶ್ಯ.]]

ದೈತ್ಯ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಮೊಸಳೆಗಳು ೨೩ ಅಡಿ ಉದ್ದದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಏಷ್ಯನ್ ವಾಟರ್ ಮಾನಿಟರ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಅರೆ-ಜಲವಾಸಿ [[ಸರೀಸೃಪ|ಸರೀಸೃಪಗಳು]] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಹಾವುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಆಕ್ಸಿಸ್ ([[ಚೀತಾ]]) ಮತ್ತು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಎಂಟು ವಿಧದ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನದೊಳಗೆ ಅನೇಕ ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಖೋಲಾದಿಂದ ದಂಗ್ಮಾಲ್‌ಗೆ ದೋಣಿ ವಿಹಾರವು ಸಾಕಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ''ಖೋಲಾ ಉದ್ಯಾನವನವು'' ಗೇಟ್‌ವೇಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ದಟ್ಟವಾದ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಕಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುವಾಗ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ತೊರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ನದೀಮುಖ]] ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಂದು ನೋಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತೊರೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸಮಯವೆಂದರೆ ಮುಂಜಾನೆ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು.

ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಉದ್ಯಾನವನವು ಅತ್ಯಂತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ''ಕನಿಕಾ'' ರಾಜನ ಬೇಟೆಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಬೇಟೆಯಾಡುವ [[ಗೋಪುರ|ಗೋಪುರಗಳು]] ಮತ್ತು ಕೃತಕ ನೀರಿನ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಟ್ರಯಲ್ ಮತ್ತು ದಂಗ್ಮಾಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇದು ಅಭಯಾರಣ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


{{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]</text>
      <sha1>t2hapl8x01ncw5rk3imssc7s7hdjszo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೈಸೂರ್ ಕನ್ಸರ್ನ್ಸ್, ಮಾಟುಂಗ, ಮುಂಬಯಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32780</id>
    <revision>
      <id>1378076</id>
      <parentid>1373046</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18367" sha1="ifmo9yf1h80wxol5bptvkjs9f8hh1c8" xml:space="preserve">{{Fanpov}}

'''ಮೈಸೂರ್ ಕನ್ಸರ್ನ್ಸ್''',&lt;ref&gt;[http://sampada.net/comment/173927 'ಮಾಟುಂಗಾ ಕನ್ನಡಿಗ್ರು ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಕಡಮೆ ಇಲ್ಲ' September 11, 2012]{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;'ಮುಂಬಯಿನ ಕಿಂಗ್ಸ್ ಸರ್ಕಲ್' (ಈಗ ಮಹೇಶ್ವರಿ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ) ನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಮಾರಾಟದಿಂದಲೇ ದಶಕಗಳಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ.'[[ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್]]' ರವರು ಇದರ ಸ್ಥಾಪಕರು. ಮೂಲತಃ ಮೈಸೂರಿನವರಾದ ಇವರು ದಶಕಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಕಾಫಿಪುಡಿ, ಕೊಯಮತ್ತೂರ್ ಬೆಣ್ಣೆ,, ಬಿಸ್ಕತ್ತು, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಮಾಡಿ ಹಣಸಂಪಾದಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರು. ಎಲ್ಲರಂತೆ ಇವರೂ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂಬಯಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ ಜಿ.ವಿ.ಸಹೋದರರಲ್ಲೊಬ್ಬರು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://travel.cnn.com/mumbai/drink/ireport/indian-filter-coffee-569688 |title=Where to grab Mumbai's best cup of 'kaapi' |access-date=2014-05-29 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314223704/http://travel.cnn.com/mumbai/drink/ireport/indian-filter-coffee-569688/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.
==ಉತ್ತಮ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ-ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರ ಆದ್ಯತೆಗಳಲ್ಲೊಂದು==
ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಮನಒಪ್ಪುವ ಒಳ್ಳೆಯ 'ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿಪುಡಿ'ಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.'[[ಉತ್ತಮ ಕಾಫಿ ತಯಾರಿಕೆ]]' ಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಉತ್ತಮ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ಅಗತ್ಯ ಬಹಳವಾಗಿತ್ತು. ಆಫೀಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಚಹಾಸೇವನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ 'ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ' ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸರಿಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನೀಗಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ''''ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್'''' ರವರದು. &lt;ref&gt; [https://kannada.oneindia.com/literature/articles/2004/071204rangaswamy.html 'ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಡಿಂಡಿಮ ಬಾರಿಸಿದ ಜಿ.ವಿ.ರಂಗಸ್ವಾಮಿ, 'ಒನ್ ಇಂಡಿಯ ಪತ್ರಿಕೆ',ಮಾರ್ಚ್,೧೪,೨೦೦೨, ಪ್ರೊ.ಜಿ.ವಿ.ಯವರ ಲೇಖನ] &lt;/ref&gt; ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿವಾರದವರು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಕಾಫಿಪುಡಿಯೊಂದನ್ನೇ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. 'ಕಾಫಿ ಬಿಸಿನೆಸ್' ಜೊತೆಗೆ 'ಚಲನಚಿತ್ರತಯಾರಿಕೆಯ ಗೀಳೂ' ಅವರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಮೈಸೂರು ಪ್ರಿಂಟಿಗ್ ಪ್ರೆಸ್ ನ ಮಾಲಿಕ, ಜಿ.ವಿ.ರಂಗಸ್ವಾಮಿ ಇವರ ಸೋದರ.

==ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಗೀಳು==
[[ಚಿತ್ರ:ScanFalicitation.jpg|thumb|left|250px|'ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಪಕ,ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್, ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ']]
[[ಚಿತ್ರ:ScanVaijayantimala.jpg|thumb|right|250px|'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರ ಕೈನಿಂದ ಚಿತ್ರದ ಉದ್ಘಾಟನೆ. ನಾಯಕ ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ನಾಯಕಿ ನಟಿ,ಮೀನಾಕ್ಷಿ']]
[[ಚಿತ್ರ:Latamangeshkar.jpg|thumb|right|250px|'ಲತಾಮಂಗೇಶ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ']]
[[ಚಿತ್ರ:Myscons3.jpg|thumb|right|250px|'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾರವರು 'ಆಶಾನಿರಾಶ ಚಿತ್ರ'ಕ್ಕೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಚಾಲನೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ']]
ಅಂದಿನ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ ದಿಗ್ಗಜರ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿದ್ದದ್ದು ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. 'ಕಾಫಿಪುಡಿ' ಮತ್ತು 'ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿವ್ಯಾಪಾರ' ಚೆನ್ನಾಗಿ ಲಾಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು ಒಂದಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದರು. ಒಂದು 'ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾ' ತಯಾರಿಸುವ ಆಲೋಚನೆ ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೋ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಸೋದರರರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ’ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ತಯಾರಿಕೆಗೆ 'ಸ್ಕೆಚ್' ಹಾಕಿದರು. ಹಾಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ’[[ಕರ್ನಾಟಕ ಆರ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಸಂಸ್ಥೆ]]'. ಆಗಿನ ಮುಂಬಯಿಯ ದಾದರ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ [[ರಣಜಿತ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]]ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಶುರುವಾಯಿತು. ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಮುಹೂರ್ತ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿಯಗಿ ಬಂದಿದ್ದವರು, ಅಂದಿನ ಸೂಪರ್ ಸ್ಟಾರ್ [[ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲಾ]] ರವರು. ಕ್ಯಾಮರಾ ಸ್ವಿಚ್ ಆನ್ ಮಾಡಿ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾದ ಚಾಲನೆನೀಡಿದವರು, '[[ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲ]]'ರವರು, ನಿರ್ಮಾಪಕ 'ಜಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟರಾಮ್ ಸೋದರಿಗೆ' ಶುಭ ಹರೈಸಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರದ ನಾಯಕ, ನಟಶೇಖರ್ ಚಿತ್ರದ ಖ್ಯಾತಿಯ [[ಕಲ್ಯಾಣಕುಮಾರ್]], ಮತ್ತು, ನಾಯಕಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬೆಡಗಿ,[[ಮೀನಾಕ್ಷಿ]],ಯವರು. ಅವರು, 'ತೀನ್ ಬತ್ತಿ ಚಾರ್ ರಾಸ್ತಾ' ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದರು. 'ಸಂಧ್ಯಾ', 'ವಿದ್ಯಾ', 'ಜಯಶ್ರೀ', 'ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಭಟ್', 'ಎಂ.ಎಸ್.ಮಾಧವರಾವ್', ಮೊದಲಾದವರು ತಾರಾಗಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಗಾಯಕಿ-ನಟಿ [[ಅಮೀರ್‍ಬಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕಿ]] ಸಹಿತ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಪಟ್ಕಥೆಯನ್ನು 'ಜಿ.ವಿ.ಹೊಯ್ಸಳ' ಬರೆದರು. ಸೋದರಿ 'ಎಸ್.ಪಿ.ಹೊಯ್ಸಳ', ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ದುಡಿದರು. ನಿರ್ದೇಶನ, 'ಎನ್.ಕೆ.ಇಂದ್ರಾ,' ಎನ್ನುವವರು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗ ಹೆಸರಾಂತ 'ಜೋಗನ್', 'ಪಾಪಿ' ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿ ಹೆಸರು  ಮಾಡಿದ [[ಬುಲೋನಿ ರಾಣಿ]]ಯವರು ಸಂಗೀತ ಒದಗಿಸಿದರು. ಇಂಥ ಹೆಸರಾಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮುಖಾಂತರ '[[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]]' ಮತ್ತು '[[ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]]'ಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ 'ವೆಂಕಟರಾಮ್' ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕಂಠದಾನಮಾಡಲು ಬಿನ್ನವಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯುಗಳ ಗೀತೆಯನ್ನು ಬರೆದವರು, 'ಬಾನಾಡಿ' ಮತ್ತು 'ಹರಿತಸ್';
'''ಇದರ ಸಾಲುಗಳು ಹೀಗಿವೆ.'''

&quot; ಇಂದೆಮಗೆ ಬಂದಿಹುದು ಮಧುರ

ಮಿಲನ ಸುದಿನ

ಜೀವನವು ಪ್ರೇಮಮಯ ಸವಿಯೇ

ಸುಧೆಯ ಪಾನ

ಈವನದ ತರುಲತೆಗಳಂತೆ ನಗುನಗುತಲಿ ನಲಿದಾಡೆ

ಭಾವಲಹರಿ ಸೆಳೆಯುತಿಹುದು ಪ್ರೇಮ ಲೋಕಕೆ ಎನ್ನ...&quot;

==ಕರ್ಮವೀರ ಪತ್ರಿಕೆ, ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದೆ==
'ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ ಸಚಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಂಥ'ದಲ್ಲೂ 'ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ' ಚಲನಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ, ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸನ್, ೧೯೫೪,ಜೂನ್ ೨೦, ರ,ಕರ್ಮವೀರ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿನ ಕನ್ನಡಿಗರೊಬ್ಬರ ಧೀರ ಕಾರ್ಯದಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗೆಗಿನ ಮೂಲ ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳ ದಾಖಲೆಗಳ 'ಝೆರಾಕ್ಸ್ ಕಾಗದಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಪತ್ರಕೆಗಳು, ದಿವಂಗತ, ಶ್ರೀ.ವೆಂಕಟರಾಮ್ ರವರ ಮಗ, 'ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ವೆಂಕಟರಾಮ್' ಹತ್ತಿರ, ಉಪಲಭ್ದವಿವೆ. ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮದ ಪ್ರಕಾರ,[[ಕ್ರಾಂತಿವೀರ ಸಂಗೊಳ್ಳಿರಾಯಣ್ಣ]] ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಬೆಳ್ಳನೆ ಬೆಳಗಾಯಿತು ಗೀತೆ', ಯನ್ನು ಲತಾರವರು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ’ಒಂದೇ ಬಳ್ಳಿಯ ಹೂಗಳು’ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ' ಯವರು ಕಂಠದಾನಮಾಡಿದ ’ನೀನೆಲ್ಲಿ ನಡೆವೆ ದೂರ', ಎಂಬ ಗೀತೆ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನತೆಯನ್ನು ಪುಳಕಿತಗೊಳಿಸಿವೆ.

=='ಡಾ.ವಿಜಯರವರ ಮಾಹಿತಿಗಳು'==
ಸನ್, ೧೯೫೪ ರಲ್ಲಿ 'ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸ ಪುಸ್ತಕ'ದ, ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪಾದಕರೊಬ್ಬರಲ್ಲದ [[ಡಾ.ವಿಜಯ]] 'ಆಶಾ ನಿರಾಶ' ಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚಿಲ್ಲಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಹಲವು ವಿಶಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ’ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದಿ ಗಾಯಕರೆನಿಸಿರುವ [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಮಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]] ಇವರು 'ಕರ್ನಾಟಕ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್' ರವರ ’[[ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ]]’ ವೆಂಬ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕುಮಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಮೀನಾಕ್ಷಿ]] ಇವರ ಬದಲಿಗೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದಿ ಗಾಯಕರು ಹಾಡಿದ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಹಾಡುಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರುವುದು ಇದೇ ಮೊದಲು. ಅದೆ ರೀತಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕಿ ಹಾಗೂ ನಟಿಯಾದ [[ಅಮೀರ್ ಬಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕಿ]]ಯವರು ಒಂದೆರಡು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು [[ಬಾಂಬೆಯ ಶ್ರೀ ಸೌಂಡ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]] ವಿನಲ್ಲಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ’ಬಾನಾಡಿ’ ಮತ್ತು ’ಹರಿತಸ್’ ಎನ್ನುವವರು ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೆಶಕರದ [[ಶ್ರೀ ಬುಲೋನಿ ರಾಣಿ]]ಯವರು ಈ ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರು’
=='ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ,' ಚಲನಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿತು==
'ಲತಾ' ಹಾಡಿರುವ ನೃತ್ಯಗೀತೆ, ಮತ್ತು  ಶೋಕಗೀತೆಗಳ ಸಹಿತ ಸಿ.ಡಿ.ಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಅಂದಿನ ಜಮಾನದ ’ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಈ ಗೀತೆಗಳು ಕೇಳುಗರನ್ನು ಅರ್ಥಶತಮಾನದಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಂತು, ಉಳಿದ ಭಾಗದ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಮದರಾಸ್ ಗೆ ಹೋಗುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತುಕಥೆಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ನಿರ್ದೇಶಕಿ 'ಎನ್.ಕೆ.ಇಂದ್ರ' ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನಿಂದ ಹೊರಗೆಬಂದು ಕನ್ನಡದ ನಟ-ನಿರ್ದೇಶಕ, 'ಎಚ್.ಎಲ್.ಎನ್.ಸಿಂಹ' ಮುಂದೆಬಂದರು. ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಕಥೆ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ವೆಂಕಟರಾಮ್ ರವರನ್ನು  ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ, 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ 'ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಮುಂಬಯಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಖರ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಈ ದುಬಾರಿ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳ್ಯಾವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ, [[ಚಿರಂಜೀವಿ]],[[ಸುಭದ್ರ]] ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡವು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಚಿತ್ರ, [[ಚಂದ್ರಹಾಸ]] ದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದರ್ಧ ಕೊಲ್ಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡವು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳು, 'ಮದ್ರಾಸ್', 'ಕೊಯಂಬತ್ತೂರ್', 'ಸೇಲಂ', ಹಾಗೂ 'ಮೈಸೂರ್' ಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದವು. ಮರಾಠಿ ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಪಕರೂ 'ಪುಣೆ' ಗೆ ಗುಳೆಹೋದ ಸಂಗತಿಗಳಿವೆ. 'ಆಶಾ ನಿರಾಶಾ' ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಎಲ್ಲ ಕಲಾವಿದರು ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರಾದ,  'ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲ', 'ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್', ಇವರಿಗೆ,ಚಿತ್ರನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೆನಪಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯಿಲ್ಲ. 'ಲತಾ','ರಫಿ' ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳ ಸಿ.ಡಿ.ಬಿಟ್ಟರೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗತಿಗಳು ಯಾರಿಗೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ.
==ಶ್ರೀಕಾಂತ್,ಈಗಿನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರು==
'ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ವೆಂಕಟರಾಮ್', ಮುಂಬಯಿನ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿಪುಡಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕಾಫಿಪುಡಿಯ ದರವನ್ನು ಬೇರೆ ಕಾಫಿಪುಡಿ ಅಂಗಡಿಯರು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಕಾಫಿಪುಡಿಯಷ್ಟೆ 'ಮೈಸೂರ್ ಕನ್ಸರ್ನ್ಸ್' ನ ಮಹತ್ವದ ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತು. ಮೊದಲು ಕೊಯಂಬತ್ತೂರ್ ಬೆಣ್ಣೆ, ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲ್ ಪಂಚಾಂಗ, ಬಿಸ್ಕತ್, ಚಾಕಲೇಟ್ಸ್, ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಮಾರಾಟಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲೂ ಕಾಫಿಪುಡಿಯನ್ನು ಮಾರಾಟಮಾಡುವ ಒಂದು ಶಾಖೆಯನ್ನು ತೆರೆದಿದ್ದಾರೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
&lt;References /&gt;

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ ಕನ್ನಡಿಗರು]]</text>
      <sha1>ifmo9yf1h80wxol5bptvkjs9f8hh1c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Warning</title>
    <ns>10</ns>
    <id>35210</id>
    <revision>
      <id>1377987</id>
      <parentid>1121621</parentid>
      <timestamp>2026-01-08T01:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;HouseBlaster</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>+{{[[TM:Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE|Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE]]}}</comment>
      <origin>1377987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1104" sha1="qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk" xml:space="preserve">{{Mbox
| name       = Warning
| demospace  = {{{demospace|}}}
| style      = {{#if:{{{style|}}} |{{{style}}} }}
| subst      = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| type       = content
| image      = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|{{{imagesize|40px}}}|Warning]] }}
| small      = {{{small|}}}
| smallimage = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|30px|Warning]]}}
| imageright = {{#if:{{{imageright|}}} |{{{imageright}}} |{{#if:{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}} |{{Ombox/shortcut|{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}}|{{{shortcut2|}}}|{{{shortcut3|}}}|{{{shortcut4|}}}|{{{shortcut5|}}}}}}} }}
| textstyle  = {{{textstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|{{{align|left}}}}};}}}
| text       = {{#if:{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}} |&lt;div style=&quot;{{{headstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|left}};}}}&quot;&gt;'''{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}}'''&lt;/div&gt;}}&lt;!--
            --&gt;{{{text|{{{content|{{{reason|{{{1}}}}}}}}}}}}
}}{{Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE}}&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata. --&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377988</id>
      <parentid>1377987</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Warning]]</comment>
      <origin>1377987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1104" sha1="qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk" xml:space="preserve">{{Mbox
| name       = Warning
| demospace  = {{{demospace|}}}
| style      = {{#if:{{{style|}}} |{{{style}}} }}
| subst      = &lt;includeonly&gt;{{subst:substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| type       = content
| image      = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|{{{imagesize|40px}}}|Warning]] }}
| small      = {{{small|}}}
| smallimage = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|30px|Warning]]}}
| imageright = {{#if:{{{imageright|}}} |{{{imageright}}} |{{#if:{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}} |{{Ombox/shortcut|{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}}|{{{shortcut2|}}}|{{{shortcut3|}}}|{{{shortcut4|}}}|{{{shortcut5|}}}}}}} }}
| textstyle  = {{{textstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|{{{align|left}}}}};}}}
| text       = {{#if:{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}} |&lt;div style=&quot;{{{headstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|left}};}}}&quot;&gt;'''{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}}'''&lt;/div&gt;}}&lt;!--
            --&gt;{{{text|{{{content|{{{reason|{{{1}}}}}}}}}}}}
}}{{Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE}}&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata. --&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾನ್ವಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37781</id>
    <revision>
      <id>1378066</id>
      <parentid>1358885</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18424" sha1="2mty44wyi8qze74awpy4buj2mg4yrs1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = ಮಾನ್ವಿ
| other_name                      = ಭತ್ತದ ನಾಡು ಮತ್ತು ದಾಸರ ಬೀಡು
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ನಗರ
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Karnataka
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = Location in Karnataka, India
| coordinates                     = {{coord|15.9833|N|77.05|E|display=inline,title}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Manvi.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Manvi |access-date=2024-11-29 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119163405/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Manvi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_type                = ದೇಶ
| subdivision_name                = {{Flag|ಭಾರತ}}
| subdivision_type1               = ರಾಜ್ಯ
| subdivision_name1               = [[ಕರ್ನಾಟಕ]]
| subdivision_type2               = ಜಿಲ್ಲೆ
| subdivision_name2               = ರಾಯಚೂರು
| subdivision_type3               = [[ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]]
| subdivision_name3               = [[ರಾಯಚೂರು]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 
| founder                         = 
| named_for_                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = ೧೦
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = ೩೬೧
| population_total                = ೪೬,೪೬೫
| population_as_of                = ೨೦೦೧
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = ೩೭೬೧.೩
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| demographics_type1              = ಭಾಷೆಗಳು
| demographics1_title1            = ಅಧಿಕೃತ
| demographics1_info1             = [[ಕನ್ನಡ]]
| timezone1                       = [[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐಎಸ್‌ಟಿ]]
| utc_offset1                     = +೫:೩೦
| postal_code_type                = [[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ (ಪಿನ್ ಕೋಡ್)|ಪಿನ್]]
| postal_code                     = ೫೮೪ ೧೨೩
| area_code_type                  = ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್
| area_code                       = ೦೮೫೩೮
| registration_plate              = ಕೆಎ-೩೬
| website                         = {{URL|http://www.manvitown.mrc.gov.in}}
| footnotes                       = 
| official_name                   = 
}}

'''ಮಾನ್ವಿ''' ಅಥವಾ ಮಾನುವೆ ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ]] [[ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಒಂದು ನಗರ. ಇದು ಮಾನ್ವಿ ತಾಲೂಕಿನ ಪುರಸಭೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಟಾಪ್ ೧೦ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನ್ವಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆ ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

ಮಾನ್ವಿ ನಗರ ಪಾಲಿಕೆಯಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ: ಹಜರತ್ ಸೈಯದ್ ಷಾ ಸಬ್ಜಾಲಿ ಸತ್ತಾರ್ ಕ್ವಾದ್ರಿ ರಾ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ್ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ಮತ್ತು ಮಾನ್ವಿ. ಮಾನ್ವಿಯು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾಧ್ವರಂತಹ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಹಲವಾರು ಧಾರ್ಮಿಕ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೀರ್ತನಕಾರ [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು]] ಹುಟ್ಟಿದ ಊರು.&lt;ref name=&quot;exoticindiaart.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/jagannath-dasa-his-life-and-works-rare-book-naj248/ | title=Jagannath Dasa (His Life and Works) - A Rare Book &amp;#124; Exotic India Art }}&lt;/ref&gt; ಇದು ಹಲವಾರು ಪುರಾತತ್ವ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ &quot;ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೋಟೆ&quot;, ಪ್ರಾಚೀನ ಸೇತುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಜುಮ್ಮಾ-ಮಸ್ಜಿದ್ ಮಸೀದಿ (ಶಾಹಿ-ಮಸ್ಜಿದ್). ಜುಮ್ಮಾ-ಮಸ್ಜಿದ್ ಭಾಮನಿ ಅಥವಾ ಆದಿಲ್ಶಾಹಿ ಅವಧಿಯ, ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಸೀದಿ. ಈ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಖಾಜಿ ಅಹ್ಮದ್ ಹುಸೇನ್ ಅವರ ಪೂರ್ವಜರ ತನಕ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಮಾನ್ವಿ ನಗರವು ಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವು [[ಯಾಮಿನಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ|ಯಾಮಿನಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ]] ಸೇರಿದೆ. ಮಾನವಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಮಾನವೀಯತೆ ಮೆರೆಯುವಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಮುಖ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಬ್ಜಾಲಿ ಸತ್ತಾರ್ ದರ್ಗಾ ಬೆಟ್ಟವು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಬೆಟ್ಟ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ ಬೆಟ್ಟ ಕ್ರೈಸ್ಟ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

==ಇತಿಹಾಸ==                               
ಮಾನುವೆ ಅಥವಾ ಈಗಿನ ಮಾನ್ವಿ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಟ್ಟಣ. ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಇತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ಒಂದನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಕಾಲದ ಮಹಾಮಂಡಲೇಶ್ವರ ದೇವರಸನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಸೂಚಿಸುವ ೧೦೫೨ ರ ಶಾಸನವಿದೆ. ಸೇವನರನ್ನು (ಯಾದವರು) ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಬಲ್ಲಾಳ ಮಾನುವೆಯವರೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಎಂದು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

==ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ==
ಮಾನ್ವಿಯು ಸರಾಸರಿ ೩೬೨ ಮೀಟರ್ (೧೧೮೭ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ೧೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೩.೮೬ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಆಡಳಿತ-ಮಿತಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

==ಹವಾಮಾನ==
ಮಾನವಿ ಬಯಲುಸೀಮೆ ಪ್ರದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಹವಾಮಾನ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

==ನೀರಾವರಿ==
ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಗಭದ್ರ ಎಡ ದಂಡೆ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಯ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ.

==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ==
೨೦೧೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-date=2004-06-16|title= Census of India 2011: Data from the 2011 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}&lt;/ref&gt; ಮಾನ್ವಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೫೧% ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ೪೯% ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಪಟ್ಟಣವು ಸರಾಸರಿ ೪೭% ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ೫೯.೫% ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ; ಪುರುಷರ ಸಾಕ್ಷರತೆ ೫೫% ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ೩೯%. ಮಾನ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೧೭% ಆರು ವರ್ಷದೊಳಗಿನವರು ಇದ್ದಾರೆ.

==ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು==
ಮಾನವಿ ನಗರದ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನ ೪೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೫ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದ್ದು  ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಪಾರ್ವತಿದೇವಿ ಶಂಕರಲಿಂಗ, ಎಮ್ಮೆ ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಮಾರುತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಈ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ತಾಲೂಕಿನ ನಿರಮಾನವಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಯಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಮಾನ್ವಿ ಪಟ್ಟಣದ ಸಿಂಧನೂರು ರಸ್ತೆಯ ಕಲ್ಮಠದ ಧ್ಯಾನ ಮಂದಿರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಶಿವರಾತ್ರಿಗೆ ಈ ಧ್ಯಾನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಗಾರಿಗೆ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಜಾತ್ರೆಯ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರೇ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಈ ಕಲ್ಮಠದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ದಸರಾ ಹಬ್ಬವನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಶಿಕ್ಷಣ==
ಬಾಶುಮಿಯನ್ ಸಾಹುಕಾರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು ಬಿಎ, ಬಿಎಸ್ಸಿ ಮತ್ತು ಬಿಕಾಂ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕಾಲೇಜು ಬಿಸಿಎ ಪದವಿಯ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 June 2023 |title=ಮಾನ್ವಿ: ಬಿಸಿಎ ಕೋರ್ಸ್ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಗ್ರಹಣ |trans-title=Manvi: Approval for the start of BCA course |url=https://www.prajavani.net/district/raichur/bca-course-not-started-at-manvi-govt-college-2305214 |access-date=2024-02-29 |website=Prajavani |language=kn}}&lt;/ref&gt;

==ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರಮುಖರು==
* [[ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು]], ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೀರ್ತನಕಾರರು &lt;ref name=&quot;exoticindiaart.com&quot;/&gt;
* ಚನ್ನಬಸವಪ್ಪ ಬೆಟ್ಟದೂರು, ಹಿರಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಹೋರಾಟಗಾರರು, ರೈತ ಹೋರಾಟಗಾರರು, ವಿಚಾರವಾದಿಗಳು
* ಶಂಕರಗೌಡ ಬೆಟ್ಟದೂರು, ಹಿರಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ಹೋರಾಟಗಾರರು 
* ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಮದ್ಲಾಪೂರು ಇವರು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದು ಯುವ ಸಾಹಿತಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಸುಮಾರು 500 ಹೆಚ್ಚು ಕವನ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಟಾಯು ಕಣ್ಣು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ, ಸಂಜೆವರದಿ, ಚಂದ್ರಪಥ ಕನ್ನಡ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
* ಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರಾದ ವಾಜೀದ್ ಸಾಜೀದ್ ಇವರ ಶಿಷ್ಯರಾದ ವೆಂಕೊಬ ದೊಡ್ಡಿ
* ಎನ್ ಬಿ ಓಡೆಯರಾಜ ಅರೋಲಿ, ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಅರೋಲಿ, ಶಾಂತಪ್ಪ ದೊಡ್ಡಿ, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಅರೋಲಿ, ರಾಮಣ್ಣ ಸಿರವಾರ, ದೇವರಾಜ ಗುಡಿ, ಯಲ್ಲಪ್ಪ ನಕ್ಕುಂದಿ, ಭೀಮಣ್ಣ ಕೋನಂಟಿ
* ಶ್ರೀ ಜಿ ಹಂಪಯ್ಯ ನಾಯಕ, ಶಾಸಕರು

==ಲೊಯೊಲ ಸಂಸ್ಥೆ==
ಕ್ರಿ. ಶ. ೧೫೪೦ ರಲ್ಲಿ ಇಗ್ನೇಶಿಯಸ್ ಲೊಯೊಲನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಯೇಸು ಸಭೆಯು ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ''ತಲುಪದವರನ್ನು ತಲುಪುವುದು'' ಎಂಬ ಗುರಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಕೊಂಡು, ಮಾನವಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ 'ಲೊಯೊಲ ಸಂಸ್ಥೆ' ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಬಡಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಒದಗಿಸುವಿಕೆ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯ.

==ಸಾರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ==
ಮಾನ್ವಿಯು ಬೆಂಗಳೂರು, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಮಾನ್ವಿಯು ಲಾರಿ ಮತ್ತು ಡಿಸಿಎಂಗಳ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾನ್ವಿ ಲಾರಿ ಸಂಘದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಆಟೋ ರಿಕ್ಷಾಗಳನ್ನು ನಗರದೊಳಗೆ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ (KSRTC) ಇತರ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಬಸ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ ಸೇವೆಗಳೂ ಇವೆ.

ರಾಯಚೂರು ಮಾನ್ವಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ರಾಯಚೂರು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ರೈಲುಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೊಸ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ, ಮುನಿರಾಬಾದ್-ಮಹಬೂಬ್‌ನಗರ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ಮಾನ್ವಿ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಮಾನ್ವಿ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಾನವಿ ನಗರವು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾದ [[ರಾಯಚೂರು|ರಾಯಚೂರಿನಿಂದ]] ಸುಮಾರು ೫೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೨೩ ಮಾನವಿ ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾಯ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಯಚೂರು ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ ಮಾನವಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

== ಬಾಹ್ಯ ಅ೦ತರ್ಜಾಲ ಸ೦ಪರ್ಕಗಳು ==
*[http://www.manvitown.gov.in ಮಾನವಿ ಪಟ್ಣಣದ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095948/http://www.manvitown.gov.in/ |date=2016-03-04 }}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ತಾಲೂಕುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]

{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}</text>
      <sha1>2mty44wyi8qze74awpy4buj2mg4yrs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಅದಲಜ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37970</id>
    <revision>
      <id>1378123</id>
      <parentid>1334536</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T10:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="ld2yjcugb17qcrlg9kn6l6jbybcpkwn" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯}}
{{Infobox settlement
| name          = ಅದಲಜ್
| native_name       = અડાલજ
| native_name_lang    = gu
| other_name       = 
| nickname        = 
| settlement_type     = city
| image_skyline      = 
| image_alt        = 
| image_caption      = 
|| coordinates_display   = inline,title
| subdivision_type    = ದೇಶ
| subdivision_name    = {{flag|ಭಾರತ}}
| subdivision_type1    = ರಾಜ್ಯ
| subdivision_name1    = [[ಗುಜರಾತ್]]
| subdivision_type2    = ಜಿಲ್ಲೆ
| subdivision_name2    = [[Gandhinagar district|ಗಾಂಧಿನಗರ]]
| established_title    = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date    = 
| founder         = 
| named_for        = 
| government_type     = 
| governing_body     = 
| unit_pref        = Metric
| area_footnotes     = 
| area_rank        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes   = 
| elevation_m       = 68
| population_total    = 9774
| population_as_of    = 2001
| population_rank     = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym   = 
| population_footnotes  = 
| demographics_type1   = Languages
| demographics1_title1  = Official
| demographics1_info1   = [[Gujarati language|Gujarati]], [[ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ|ಹಿಂದಿ]]
| timezone1        = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1       = +5:30
| postal_code_type    = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code       = 
| registration_plate   = 
| website         = 
| footnotes        = 
}}
[[File:Adalaj step-well.jpg|thumb|300px|ಅದಲಜ್‍ನ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಬಾವಿ]]
[[File:Queen Rudabai's Step Well, Adalaj, Gandhinagar, Gujarat State.JPG|thumb|ಅದಲಜ್‍ನ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಬಾವಿ -ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರದಿಂದ]]
'''ಅದಲಜ್''' ಇದು [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿದ್ದು]] ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಬಾವಿ ಇದೆ.
==ಭೌಗೋಳಿಕ==
ಅದಲಜ್ {{coord|23.17|N|72.58|E|}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Adalaj.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Adalaj |access-date=2015-08-12 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200613/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Adalaj.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಅಕ್ಷಾಂಶ,ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸರಾಸರಿ 68&amp;nbsp;metres (223&amp;nbsp;feet) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.
==ಮೆಟ್ಟಿಲು ಬಾವಿ==
ಅದಲಜ್ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಬಾವಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಗುಜರಾತ್‍ನ ರಾಜಧಾನಿ [[ಗಾಂಧಿನಗರ]]ದಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೮ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.ಇದನ್ನು ೧೪೯೯ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ರೂಡಾಬಾಯಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದಳು.ಇದು ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ನವಿರಾದ ಕೆತ್ತನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಹಲವಾರು ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ [[ಎಲೆ]]ಗಳು,[[ಹೂವು]],[[ಪಕ್ಷಿ|ಹಕ್ಕಿ]],[[ಮೀನು]] ಮುಂತಾದ ಜೀವಿಗಳ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ.ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಬಾವಿ ಹಲವಾರು ಯಾತ್ರಿಕರು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ದಾರಿಗುಂಟ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತಾಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.ಇದರಲ್ಲಿ ಐದು ಮಾಳಿಗೆಗಳಿದ್ದು, ಮೂರು ದ್ವಾರಗಳಿವೆ.ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಯ ಬಿಸಿಲು ಮಾಳಿಗೆಗಳಿವೆ.ಆನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು ವಿವಿಧ ಎತ್ತರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಒಟ್ಟು ಅಂದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮೆರಗನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}
{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಗುಜರಾತ್]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]]</text>
      <sha1>ld2yjcugb17qcrlg9kn6l6jbybcpkwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಅಬಿರಾಮಮ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39588</id>
    <revision>
      <id>1378125</id>
      <parentid>1334978</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T11:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="89pd1a5j4lddu3kjnjpxprjieugb8m9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name          = ಅಬಿರಾಮಮ್
| native_name       = 
| native_name_lang    = 
| other_name       = 
| nickname        = 
| settlement_type     = ಪಟ್ಟಣ
| image_skyline      = 
| image_alt        = 
| image_caption      = 
|| coordinates_display   = inline,title
| subdivision_type    = Country
| subdivision_name    = {{flag|India}}
| subdivision_type1    = [[States and territories of India|ರಾಜ್ಯ]]
| subdivision_name1    = [[ತಮಿಳು ನಾಡು]]
| subdivision_type2    = District
| subdivision_name2    = [[Ramanathapuram district|ರಾಮನಾಥ ಪುರ]]
| established_title    = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date    = 
| founder         = 
| named_for        = 
| government_type     = 
| governing_body     = 
| unit_pref        = Metric
| area_footnotes     = 
| area_rank        = 
| area_total_km2     = 
| elevation_footnotes   = 
| elevation_m       = 41
| population_total    = ೬೬೩೮
| population_as_of    = ೨೦೧೧
| population_rank     = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym   = 
| population_footnotes  = 
| demographics_type1   = Languages
| demographics1_title1  = Official
| demographics1_info1   = [[Tamil language|ತಮಿಳು]]
| timezone1        = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1       = +5:30
| postal_code_type    = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code       = 623601
| area_code_type     = Telephone code
| area_code        = 04576
| registration_plate   = 
| website         = 
| footnotes        = 
}}
'''ಅಬಿರಾಮಮ್''' ತಮಿಳು ನಾಡಿನ [[ರಾಮನಾಥಪುರ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ.
==ಭೂಗೋಳ==
ಅಬಿರಾಮಂ 9.47°N 78.45°E ನಲ್ಲಿದೆ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Abiramam.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Abiramam |access-date=2026-01-30 |archive-date=2026-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204041922/http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Abiramam.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ಇದು ಸರಾಸರಿ 41 ಮೀಟರ್ (135 ಅಡಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
==ಜನಸಂಖ್ಯೆ==
೨೦೦೧ ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns  (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}&lt;/ref&gt;  ಅಬಿರಾಮಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೬೬೩೬. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ೪೯% ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ೫೧% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅಬಿರಾಮಂನ ಸರಾಸರಿ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ೭೮% ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ೫೯.೫% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ೫೩% ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ೪೭% ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೧೦% ರಷ್ಟು ೬ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವರು.
==ಶಾಲೆಗಳು==
ಅಬಿರಾಮಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ - ಮುಸ್ಲಿಂ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆ (75 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹಳೆಯದು) ಮತ್ತು ಎಸ್.ಎನ್. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಮಿಡಲ್ ಶಾಲೆ.
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನಗರಗಳು]]</text>
      <sha1>89pd1a5j4lddu3kjnjpxprjieugb8m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Twinkle standard installation</title>
    <ns>10</ns>
    <id>44926</id>
    <revision>
      <id>1378068</id>
      <parentid>1300780</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42414-01</username>
        <id>100866</id>
      </contributor>
      <origin>1378068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="743" sha1="dwbz67c52kmyh1msvyv84zwvixyq5kt" xml:space="preserve">{{Mbox
| image = [[File:Twinkle logo.svg|50x40px|alt=Logo of Twinkle|link=]]
| text = Any [[Template:Twinkle standard installation#&quot;Breaking changes&quot;|breaking changes]] to this template, including moving it or nominating it for deletion, {{strong|must be communicated in advance}} to [[Wikipedia:Twinkle|Twinkle]]'s users and maintainers at [[Wikipedia talk:Twinkle]]. The standard installation of Twinkle relies on this template. ಧನ್ಯವಾದಗಳು.{{#if:{{{1|}}}|&lt;br&gt;
{{{1}}}}}}}&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{BASEPAGENAME}}|[[Category:Templates used by Twinkle|{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dwbz67c52kmyh1msvyv84zwvixyq5kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Endash</title>
    <ns>10</ns>
    <id>45025</id>
    <redirect title="ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:En dash" />
    <revision>
      <id>1378012</id>
      <parentid>355505</parentid>
      <timestamp>2025-03-29T21:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Andrybak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>move to [[Category:Typing-aid templates]] (same as [[Template:En dash]] (see categorization wikitext at the bottom of [[Template:En dash/doc]]))</comment>
      <origin>1378012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="8e99z4odko3baf7tek5qc9lktfnubm2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:En dash]]

{{R protected}}
[[Category:Typing-aid templates]]</text>
      <sha1>8e99z4odko3baf7tek5qc9lktfnubm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378013</id>
      <parentid>1378012</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Endash]]</comment>
      <origin>1378012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="8e99z4odko3baf7tek5qc9lktfnubm2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:En dash]]

{{R protected}}
[[Category:Typing-aid templates]]</text>
      <sha1>8e99z4odko3baf7tek5qc9lktfnubm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯ:Revi C.</title>
    <ns>2</ns>
    <id>48833</id>
    <revision>
      <id>1378095</id>
      <parentid>1253713</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>1185</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>1378095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="kp5m5s0wb6cjxxjcuvjbnw4jckuhtsh" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#babel:ko|en-3|kn-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]]
Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff&lt;!--(I am a Wikidata Admin! &lt;small&gt;([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;)--&gt;, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! &lt;small&gt;([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>kp5m5s0wb6cjxxjcuvjbnw4jckuhtsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48834</id>
    <revision>
      <id>1378093</id>
      <parentid>1253714</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>1185</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>1378093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

''' &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Uses infobox person</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48965</id>
    <revision>
      <id>1378020</id>
      <parentid>1221306</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T22:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Andrybak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Sandbox other]]</comment>
      <origin>1378020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="durg55ogyqq82ow5fb5vu0f4k7im52c" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template
    | {{Ombox
       | type = style
       | image = [[File:Ambox warning yellow.svg|40x40px|alt=|link=]]
       | text = '''This template is a customized [[Wikipedia:Wrapper templates|wrapper]] for {{tl|Infobox person}}'''. Any field from {{tld|Infobox person}} can work{{#if:{{{wrapped|}}}||&amp;#32;so long as it is added to this template first}}. It will also emit the same [[hCard]] and [[Geo (microformat)|Geo]] [[microformat]]s as {{tld|Infobox person}}. Questions? Just ask [[Template talk:{{BASEPAGENAME}}|here]] or over at [[Template talk:Infobox person]].
      }}&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{main|}}}
       | {{Ombox |text=This infobox wraps the [[Template:{{{main}}}|{{{main}}} template]]. See [[Template:{{{main}}}/doc]] for additional documentation.}}
      }}&lt;!--
   --&gt;&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||[[Category:Templates calling Infobox person|{{Remove first word|{{PAGENAME}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>durg55ogyqq82ow5fb5vu0f4k7im52c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378021</id>
      <parentid>1378020</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Uses_infobox_person]]</comment>
      <origin>1378020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="durg55ogyqq82ow5fb5vu0f4k7im52c" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template
    | {{Ombox
       | type = style
       | image = [[File:Ambox warning yellow.svg|40x40px|alt=|link=]]
       | text = '''This template is a customized [[Wikipedia:Wrapper templates|wrapper]] for {{tl|Infobox person}}'''. Any field from {{tld|Infobox person}} can work{{#if:{{{wrapped|}}}||&amp;#32;so long as it is added to this template first}}. It will also emit the same [[hCard]] and [[Geo (microformat)|Geo]] [[microformat]]s as {{tld|Infobox person}}. Questions? Just ask [[Template talk:{{BASEPAGENAME}}|here]] or over at [[Template talk:Infobox person]].
      }}&lt;!--
   --&gt;{{#if:{{{main|}}}
       | {{Ombox |text=This infobox wraps the [[Template:{{{main}}}|{{{main}}} template]]. See [[Template:{{{main}}}/doc]] for additional documentation.}}
      }}&lt;!--
   --&gt;&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||[[Category:Templates calling Infobox person|{{Remove first word|{{PAGENAME}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>durg55ogyqq82ow5fb5vu0f4k7im52c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಾಯಚೂರು</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52217</id>
    <revision>
      <id>1378084</id>
      <parentid>1361701</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="hyt7qutah778zu2j7n32mk6hsi5tzfn" xml:space="preserve">{{Infobox ಊರು|name=ರಾಯಚೂರು|native_name=|nickname=|settlement_type=ನಗರ|image_alt=|image_caption=ರಾಯಚೂರು ನಗರ|pushpin_map=India Karnataka #India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=Location in [[Karnataka]], India|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name=ಭಾರತ|subdivision_type1=ರಾಜ್ಯ|subdivision_name1=ಕರ್ನಾಟಕ|subdivision_type2=ಪ್ರದೇಶ|subdivision_name2=|subdivision_type3=ಜಿಲ್ಲೆ|subdivision_name3=ರಾಯಚೂರು|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=
| demographics_type1              = ಭಾಷೆ
| demographics1_title1            = ಅಧಿಕೃತ
| demographics1_info1             = [[ಕನ್ನಡ]]|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=ನಗರಸಭೆ|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=407|population_total=|population_rural=|population_metro=|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|population_demonym=ರಾಯಚೂರಿನವರು|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆ|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|timezone1=|utc_offset1=|postal_code_type=|postal_code=|area_code_type=|area_code=|registration_plate=KA 36|website={{URL|http://www.raichurcity.mrc.gov.in/}}|footnotes=|official_name=}}
'''ರಾಯಚೂರು'''  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://barry-lewis.com/research/cemeteries/raichur/|title=Raichur District}}&lt;/ref&gt; ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ  ಒಂದು ನಗರ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ರಾಯಚೂರು ನಗರವು ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಗಳ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ.  ಇದು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 409 ಕಿ.ಮಿ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ&amp;nbsp;

== ಭೂಗೋಳ ==

ರಾಯಚೂರು ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Raichur.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Raichur |access-date=2023-02-26 |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402073727/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Raichur.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸರಾಸರಿ 407 ಮೀಟರ್ (1335 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. &amp;nbsp;&amp;nbsp;

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಅತ್ಯಂತ  ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಗರಿಷ್ಠ  ತಾಪಮಾನವು  40&amp;nbsp;°C ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.&amp;nbsp; ಈ ನಗರದ ಮಳೆಗಾಲದ ಅವಧಿಯು ಮೇ ಯಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್  ತಿಂಗಳುಗಳು ಆಗಿವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ವರ್ಷದ ಬಹುಪಾಲು ಬಿಸಿಯಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

== ಜನಸಂಖ್ಯೆ ==

2001 ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|publisher=Census Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999|archive-date=16 June 2004|access-date=1 November 2008}}&lt;/ref&gt;

ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ 57.61% ರಷ್ಟು ಜನ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಶೇಕಡಾ 39.87% ರಷ್ಟು ಜನರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು 1.18%, ಜೈನ ಧರ್ಮವನ್ನು 0.94%, ಸಿಖ್ ಧರ್ಮವನ್ನು 0.08% ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು 0.08% ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸರಿಸುಮಾರು 0.29% 'ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

{{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}}
{{Interwikineeded}}</text>
      <sha1>hyt7qutah778zu2j7n32mk6hsi5tzfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:Suppress categories</title>
    <ns>828</ns>
    <id>56037</id>
    <revision>
      <id>1378049</id>
      <parentid>1257390</parentid>
      <timestamp>2025-08-13T00:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Pppery</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection settings for &quot;[[Module:Suppress categories]]&quot; ([Edit=Require template editor access] (indefinite) [Move=Require template editor access] (indefinite))</comment>
      <origin>443208</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1670" sha1="1q32hr238py5zckhzhojzbjzsdqguig" xml:space="preserve">-- This is a simple module to strip categories from wikitext. It does
-- not support nested links or magic words like __TOC__, etc. Even so,
-- it should still handle most categories.

local p = {}

-- Detects if a category link is valid or not. If it is valid,
-- the function returns the blank string. If not, the input
-- is returned with no changes.
local function processCategory( all, submatch )
    local beforePipe = mw.ustring.match( submatch, '^(.-)[%s_]*|[%s_]*.-$' )
    beforePipe = beforePipe or submatch
    if mw.ustring.match( beforePipe, '[%[%]&lt;&gt;{}%c\n]' ) then
        return all
    else
        return ''
    end
end

-- Preprocess the content if we aren't being called from #invoke,
-- and pass it to gsub to remove valid category links.
local function suppress( content, isPreprocessed )
    if not isPreprocessed then
        content = mw.getCurrentFrame():preprocess( content )
    end
    content = mw.ustring.gsub(
        content,
        '(%[%[[%s_]*[cC][aA][tT][eE][gG][oO][rR][yY][%s_]*:[%s_]*(.-)[%s_]*%]%])',
        processCategory
    )
    return content
end

-- Get the content to suppress categories from, and find
-- whether the content has already been preprocessed. (If the
-- module is called from #invoke, it has been preprocessed already.)
function p.main( frame )
    local content, isPreprocessed
    if frame == mw.getCurrentFrame() then
        content = frame:getParent().args[1]
        if frame.args[1] then
            content = frame.args[1]
        end
        isPreprocessed = true
    else
        content = frame
        isPreprocessed = false
    end
    return suppress( content, isPreprocessed )
end

return p</text>
      <sha1>1q32hr238py5zckhzhojzbjzsdqguig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378050</id>
      <parentid>1378049</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:Suppress_categories]]</comment>
      <origin>443208</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1670" sha1="1q32hr238py5zckhzhojzbjzsdqguig" xml:space="preserve">-- This is a simple module to strip categories from wikitext. It does
-- not support nested links or magic words like __TOC__, etc. Even so,
-- it should still handle most categories.

local p = {}

-- Detects if a category link is valid or not. If it is valid,
-- the function returns the blank string. If not, the input
-- is returned with no changes.
local function processCategory( all, submatch )
    local beforePipe = mw.ustring.match( submatch, '^(.-)[%s_]*|[%s_]*.-$' )
    beforePipe = beforePipe or submatch
    if mw.ustring.match( beforePipe, '[%[%]&lt;&gt;{}%c\n]' ) then
        return all
    else
        return ''
    end
end

-- Preprocess the content if we aren't being called from #invoke,
-- and pass it to gsub to remove valid category links.
local function suppress( content, isPreprocessed )
    if not isPreprocessed then
        content = mw.getCurrentFrame():preprocess( content )
    end
    content = mw.ustring.gsub(
        content,
        '(%[%[[%s_]*[cC][aA][tT][eE][gG][oO][rR][yY][%s_]*:[%s_]*(.-)[%s_]*%]%])',
        processCategory
    )
    return content
end

-- Get the content to suppress categories from, and find
-- whether the content has already been preprocessed. (If the
-- module is called from #invoke, it has been preprocessed already.)
function p.main( frame )
    local content, isPreprocessed
    if frame == mw.getCurrentFrame() then
        content = frame:getParent().args[1]
        if frame.args[1] then
            content = frame.args[1]
        end
        isPreprocessed = true
    else
        content = frame
        isPreprocessed = false
    end
    return suppress( content, isPreprocessed )
end

return p</text>
      <sha1>1q32hr238py5zckhzhojzbjzsdqguig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯ:Hym411</title>
    <ns>2</ns>
    <id>60414</id>
    <redirect title="ಸದಸ್ಯ:Revi C." />
    <revision>
      <id>1378096</id>
      <parentid>1253734</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>1185</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>1378096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User:Revi C.]]</text>
      <sha1>88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hym411</title>
    <ns>3</ns>
    <id>60415</id>
    <redirect title="ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Revi C." />
    <revision>
      <id>1378099</id>
      <parentid>1253735</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T01:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>1185</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>1378099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Revi C.]]</text>
      <sha1>o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62899</id>
    <revision>
      <id>1378097</id>
      <parentid>1364035</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17430" sha1="sws8liubrfhtb9xe18l64034hnlwizn" xml:space="preserve">'''ವಿಶ್ವಕೋಶ''' ಲೋಕಜ್ಞಾನದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.
&lt;ref&gt;ನಿಘಂಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿರುವಂತೆ ೧) {{url|http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/encyclopedia}}, ೨) {{url|http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/encyclopedia}}, ೩) {{url|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia}}&lt;/ref&gt;

[[File:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|ಚಿತ್ರ: ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ೧೫ನೇ ಆವೃತ್ತಿ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೯೭೪-೨೦೧೦)]]
[[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|thumbnail|right|ಚಿತ್ರ: ಇಂದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಂತರ್ಜಾಲದ ಮುಖೇನ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]

==ಉಗಮ==
'''ವಿಶ್ವಕೋಶ''' [ಇಂಗ್ಲಿಷ್: '''Encyclopedia''' /  '''Encyclopaedia''' ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪಿಡಿಯಾ] ಎನ್ನುವುದು ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಅಥವಾ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಷಯದ ಹಲವು ಅಂಶಗಳ ಮಾಹಿತಿಯ ಕುರಿತ ಲೇಖನಗಳ ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.

==ಚರಿತ್ರೆ==
[[Image:naturalishistoria.jpg|thumb|ಚಿತ್ರ: Naturalis Historiæ - ೧೬೬೯ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯ ಒಳಗಿನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಪುಟ]]
*ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಕೋಶದಂಥ ರಚನೆಗಳು ಸುಮಾರು ೨೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯಿಂದಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. [[ಕ್ರಿ.ಪೂ]] ೧೧೬-೨೭ ರಲ್ಲಿ ರೋಮ್‌ನ ಮಾರ್ಕಸ್ ಟೆರೆನ್ಸಿಅಸ್ ವಾರ್ರೋ (Marcus Terentius Varro) ಎಂಬಾತನು 'ನೈನ್ ಬುಕ್ಸ್ ಆಫ್ಹ್ ಡಿಸಿಪ್ಲೀನ್ಸ್' (Nine Books of Disciplines) ಎಂಬ ವಿಶ್ವಕೋಶದಂತ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇದು ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಕೋಶಕರ್ತರುಗಳಿಗೆ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಫ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ ಎಂಬಾತನಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಯಿತು.
*ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೭-೭೯ ರಲ್ಲಿ ರೋಮ್‌ನ ಫ್ಲಿನಿ ದಿ ಎಲ್ಡರ್ (Pliny the Elder) 'ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ' (Natural History, Naturalis Historia) ಎಂಬ ವಿಶ್ವಕೋಶದಂತ ರಚನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.ಕ್ರಿ.ಶ ೮೦೦ ರಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಟುಯು ಎಂಬಾತ ರಚಿಸಿದ್ದ ವಿಶ್ವಕೋಶದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ದವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಚೀನಾದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಕೋಶವೆನಿಸಿತು.
*ಕ್ರಿ.ಶ ೯೪೭-೧೦೦೨ ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಉಷು ಎಂಬಾತ ೩೦ ಸಂಪುಟಗಳ ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಚೀನಾ ದೇಶವನ್ನಾಳಿದ ಕ್ರಿ.ಶ ೧೫ನೇ ಶತಮಾನದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಯುಂಗಲೊ ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೮ನೇ  ಶತಮಾನದ ಕಾಂಗ್ ಹ್ಸಿ ಇವರಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು ನಿಘಂಟುಗಳ ವಿಕಸಿತ ರಚನೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೭-೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪತಾಳಿದವು.

[[Image:Britannica 1. baskı.JPG|220px|thumb|right|ಚಿತ್ರ: ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೭೬೮-೧೭೭೧) ನಕಲು]]
[[File:Houghton Typ 705.71.363 Encyclopaedia Britannica, 1771 - title page.jpg|thumb|right| ಚಿತ್ರ: ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೭೬೮-೧೭೭೧) ನಕಲಿನ ಒಳಗಿನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಪುಟ]]
[[File:Britannica 1st ed. page.jpg|thumb|right|ಚಿತ್ರ: ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿಯ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೭೬೮-೧೭೭೧) ನಕಲಿನ ಒಳಗಿನ ಒಂದು ಲೇಖನದ ಪುಟ]]
[[File:3rdBritannica.JPG|200px|thumb|right|ಚಿತ್ರ: ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಮೂರನೇ ಆವೃತ್ತಿ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೭೬೮-೧೭೯೧)]]
[[File:Brockhaus Lexikon.jpg|right|thumb|300px|ಚಿತ್ರ: Brockhaus Konversations Lexikon - ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ೧೪ನೇ ಆವೃತ್ತಿ (ಕ್ರಿ.ಶ 1896–1908)]]

==ವಿಧಗಳು==
# ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವಕೋಶ
# ಕನ್ನಡ ವಿಷಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
# ಜಾನಪದ ವಿಶ್ವಕೋಶ
# ಜಾನಪದ ವಿಷಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
# ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವಕೋಶ
# ಬಾಲಜ್ಞಾನ ಕೋಶ - ಇತ್ತಾದಿ

==ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು==
*[[:en:Encyclopædia Britannica|ಎನ್ಸೈಕ್ಲೊಪೀಡಿಯ ಬ್ರಿಟಾನಿಕ]]: ಇದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ (ಸಮಕಾಲೀನ) ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಶ್ವಕೋಶವಾಗಿದೆ . ಇದು ಮೊದಲು ಕ್ರಿಶ ೧೭೬೮ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
*[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ]]: ಇದು ಒಂದು [[ಅಂತರಜಾಲ]]-ಆಧಾರಿತ  ವಿಶ್ವಕೋಶವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇದರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ೪.೭ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲೇಖನಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ.

==ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳ ರಚನೆ==
# ಪೌರಾಣಿಕ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಾಟ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಜ್ಯೋತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ 'ಗರುಡ ಪುರಾಣ', 'ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ' ಮತ್ತು 'ನಾರದ ಪುರಾಣ'ಗಳನ್ನು &quot;ವಾಙ್ಮಯ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು&quot; ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
#'ಷಡ್ದರ್ಶನ ಸಮುಚ್ಚಯ' ಎಂಬ ಆಯುರ್ವೇದ ಗ್ರಂಥ ಸಹ ವಿಶ್ವಕೋಶ ಸ್ವರೂಪದ್ದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ 'ಆಗ್ನೇಯ ಪುರಾಣ'ವನ್ನು ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಸಂಗ್ರಹವೆಂದು ಕರೆದು ಅದರ ವಿಶ್ವಕೋಶ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
# ಕ್ರಿ.ಶ ೧೯೦೨-೧೯೧೧ ರಲ್ಲಿ  ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ರಂಗಲಾಲ್ ಮುಖರ್ಜಿ ಮತ್ತು ನಾಗೇಂದ್ರನಾಥಬಸು ಇವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಟವಾದ ಬಂಗಾಳಿಭಾಷೆಯ ೨೨ ಸಂಪುಟಗಳ ವಿಶ್ವಕೋಶವೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವಕೋಶ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.
# ಕ್ರಿ.ಶ ೧೯೧೩ ರಲ್ಲಿ ಕೊಮರಾಜು ವೆಂಕಟಲಕ್ಷ್ಮಣರಾವ್ ಎಂಬುವವರು ಎನ್ಸೈಕ್ಲೊಪೀಡಿಅ ಬ್ರಿಟಾನಿಕ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕೋಶ ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರು.
# ಕ್ರಿ.ಶ ೧೯೫೪-೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಚೆನೈನಲ್ಲಿರುವ ತಮಿಳು ಆಭಿವೃದ್ಧಿಸಂಸ್ಥೆಯು ೯ ಸಂಪುಟಗಳ ತಮಿಳು ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುತ್ತದೆ.
# ಕ್ರಿ.ಶ ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ ವಿಶ್ವಕೋಶ ಇಲಾಖೆಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ  ಸರ್ವವಿಜ್ಞಾನಕೋಶಮ್ ಎಂಬ ೨೦ ಸಂಪುಟಗಳ ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುತ್ತದೆ.
# ಕಾಶ್ಮೀರ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಒಡಿಶಾ, ಪಂಜಾಬ್, ಗುಜರಾತ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಬಂಗಾಳ ಮುಂತಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವುಗಳ ರಾಜ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿವೆ.

==ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳ ರಚನೆ==
# ಕ್ರಿ.ಶ ೧೫೦೦ ರಲ್ಲಿ ನಿಜಗುಣಶಿವಯೋಗಿ ರಚಿಸಿದ 'ವಿವೇಕ ಚಿಂತಾಮಣಿ' ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವಕೋಶದಂತ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.
# ಕ್ರಿಶ ೧೯೬೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೧ ರಂದು 'ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವಕೋಶ' ಸಂಪುಟಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==

{{reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು==
==Notes==
{{Reflist|30em}}

==References==
{{refbegin|30em}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&amp;searchmode=none EtymologyOnline]
* {{cite web |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia|title=Encyclopaedia|author= |work= Encyclopædia Britannica|quote= |accessdate=July 27, 2010}}
* {{cite book |title= Modern Lexicography|last= Béjoint|first= Henri |authorlink= |year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-19-829951-6|page= |pages= |url= |accessdate=|quote= }}
* {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-3-03911-799-4}}
* {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|year=2004|isbn=978-1-4039-6895-1|oclc=57669780}}
* {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|year=1966|edition=2nd|oclc=220101699}}
* {{cite book |title= The Oxford History of English Lexicography, Volume I|last= Cowie|first=Anthony Paul|year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= https://books.google.com/?id=nhnVF9Or_wMC&amp;printsec=frontcover&amp;q|accessdate=August 17, 2010|quote=}}
* {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|year=1979|isbn=0-674-08785-2}}
* {{cite book |title= Dictionary of Lexicography|last= Hartmann|first=R. R. K. |last2=James|first2=Gregory|coauthors= Gregory James|year= 1998|publisher= Routledge|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= https://books.google.com/?id=49NZ12icE-QC&amp;pg=PA49&amp;dq=%22encyclopedic+dictionary%22%2Bencyclopedia&amp;q=%22encyclopedic%20dictionary%22%2Bencyclopedia|accessdate=July 27, 2010|quote=}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1981|isbn=978-0-7294-0256-9|oclc=10645788}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1994|isbn=978-0-7294-0467-9|oclc=30787125}}
* {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|year=1986|volume=5 – Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=978-0-521-30358-3|oclc=59245877}}
* {{cite journal|last=Rosenzweig|first=Roy|authorlink=Roy Rosenzweig|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=https://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 | doi = 10.2307/4486062 }}
* Sideris, Athanasios (2006). [https://www.academia.edu/481168/The_Encyclopedic_Concept_in_the_Web_Era= &quot;The Encyclopedic Concept in the Web Era&quot;], in Ioannides M., Arnold D., Niccolucci F. and K. Mania (eds.), ''The e-volution of Information Communication Technology in Cultural Heritage. Where Hi-Tech Touches teh Past: Risks and Challenges for the 21st Century. VAST 2006'', Epoch, Budapest, pp.&amp;nbsp;192–197. ISBN 963-8046-74-0.
* {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|publisher=Bowker|location=New York|year=1968|page=270|oclc=577541}}
* {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|year=2001|isbn=978-0-521-65191-2|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/history-ideas-and-intellectual-history/encyclopaedic-visions-scientific-dictionaries-and-enlightenment-culture?format=HB}}
{{refend}}

==External links==
{{Commons category|Encyclopedias}}
{{Wiktionary|encyclopedia|encyclopaedia|encyclopedic}}
{{Wikisource portal|Encyclopedias}}
* [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} &lt;!-- Is this important enough to include in this article? --&gt;
* [http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] – Biographical errors in encyclopedias and almanacs
* [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia] – Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]].
* [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html De expetendis et fugiendis rebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – First Renaissance encyclopedia
* [http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/multivol/multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html |date=2001-07-18 }}
* [http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109213126/http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html |date=2013-11-09 }}&amp;nbsp;– [[CNET]] article
* [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin&amp;nbsp;– Stout listing by category
* [http://uwdc.library.wisc.edu/collections/HistSciTech/Cyclopaedia Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement
* [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;cc=moa&amp;key=title&amp;page=browse&amp;value=encyclop%C3%A6dia+americana&amp;Submit=Quick+Browse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey &amp; Co.) at the University of Michigan Making of America site
* [http://www.1902encyclopedia.com/ ''Encyclopædia Britannica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, articles and illustrations from 9th ed., 1875–89, and 10th ed., 1902–03.
* {{Wikisource-inline|list=
** {{Cite Collier's|wstitle=Cyclopædia|short=x |noicon=x}}
** {{Cite Americana|wstitle=Encyclopædia|short=x |noicon=x}}
** {{Cite NSRW|wstitle=Encyclopædia|short=x |noicon=x}}
** {{Cite EB1911|wstitle=Encyclopaedia|short=x |noicon=x}}
** {{Cite Nuttall|title=Encyclopædia|short=x |noicon=x}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಶ್ವಕೋಶ]]
[[ವರ್ಗ:ಮಾಹಿತಿ ಮಾದರಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಪುಸ್ತಕಗಳು]]</text>
      <sha1>sws8liubrfhtb9xe18l64034hnlwizn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77088</id>
    <revision>
      <id>1378092</id>
      <parentid>1363750</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22316" sha1="2q9zbujhf63fcgx79j3c5p5ebc41v3m" xml:space="preserve">{{copyedit}}

ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ [[File:LunaEFT.jpg|thumb|LunaEFT]]

[[ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ]] [[ಹಣಕಾಸು]] [[ವಗಾ೯ವಣೆ]](electronic funds transfer- EFT) ಎಂದರೆ ಹಣಕಾಸನ್ನು ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವನ್ನು [[ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ]] ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಥವಾ ಒಂದು ''ಹಣಕಾಸು''''ಓರೆ ಅಕ್ಷರಗಳು'' ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಗಣಕ ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕೂಡ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹಣವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡುವುದು. ಇದು ಪ್ರಪ೦ಚದಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವೇತನದಾರರ ವೇತನದ  ಠೇವಣಿ ನೇರವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ಹಣವನ್ನು ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಟಮಿ೯ನಲ್ ಮೂಲಕ, ಸಾಲದ ಕಾಡ್೯, ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ ಟೆಲ್ಲರ್, ಫೆಡ್ ತಂತಿ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟದ ವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಪಾವತಿ ಕಾಯ೯ಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Credit-cards.jpg|thumb|Credit-cards]]
[[File:Exchange Money Conversion to Foreign Currency.jpg|thumb|Exchange Money Conversion to Foreign Currency]]
[[File:Kosmos-electronic-system-I+II.jpg|thumb|Kosmos-electronic-system-I+II]]

ಈ ವಗಾ೯ವಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಗ೯ ಮಾಡಬಹುದಾದ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಪಾವತಿಗಳು-
ವೇತನ ಪಾವತಿಗಳು, ಪಾವತಿದಾರರ ನೇರ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಚೆಕ್ ಗಳು, ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್ ಗಳು, ಎನವೆಲಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾಗದ]]ದ ಬಿಲ್ ಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ [[ಅಂತರ್ಜಾಲ|ಅಂತಜಾ೯ಲದ]] ಮುಖಾಂತರ [[ವಿಶ್ವ]]ದಾದ್ಯಂತ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅನುಕೂಲಗಳು ಎಂದರೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪ೦ಚದಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲಾ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ದ [[ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಈ ಮುಖಾಂತರ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ರಿಸವ್೯ ಬೋಡ್೯ ಮುಖಾಂತರ ಅಮೇರಿಕ ಸಕಾ೯ರ ಈ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿವ೯ಹಿಸುತ್ತದೆ. ರಸೀತಿ, ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಗಳು, ಗ್ರಾಹಕರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಕಂಪನಿಗಳ ಹಣಕಾಸು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವುದು, ಮಾಹಿತಿಗಳ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[File:IBA-bank-cards.jpg|thumb|IBA-bank-cards]]

ಕಾಯ೯ ನಿವ೯ಹಣೆ-
ಯಾವುದೇ [[ವ್ಯಾಪಾರ]] ಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ನಮ್ಮ [[ಪಾವತಿ]] ಕಾಡ್೯ ಉಪಯೋಗಿಸಿ [[ವಸ್ತು]]ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತೇವೆ. [[ಗ್ರಾಹಕ]]ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ [[ಹಣ]] ನೇರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ಮಳಿಗೆಯ ಖಾತೆಗೆ ಪಾವತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ದಿನದೊಳಗೆ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ನಿವಾ೯ಹಣೆಗೆ ಅಥವ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾವತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನೇರ ಪಾವತಿ, ನೇರ ಹಣ ಪಡೆಯುವುದು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಈಗ ಸರಳೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ. [[File:Debit Card.JPG|thumb|Debit Card]]

ವಗಾ೯ವಣೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು-
ವ್ಯವಹಾರದ ಪಾವತಿಗಳು, ಗ್ರಾಹಕರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ [[ಸರಕು]] ಅಥವಾ ಸೇವೆಗಳ ವಗಾ೯ವಣೆ. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಜಾಲ ಸ್ವಿಫ಼್ಟ್(SWIFT). ಈ ಬಿಲ್ ಪಾವತಿ ಅಂತಜಾ೯ಲದ ಮುಖಾಂತರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕರೆನ್ಸಿ ಮೂಲಕ ಈ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮುಖಾಂತರ [[ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ]] ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಅಂತಜಾ೯ಲ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಮೇರಿಕಾದ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮುಖಾಂತರ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾವತಿಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗಳಿಗೆ ಒಂದು ದಿನದ ಒಳಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವ್ಯವಹಾರ, ಖಾತಾ ಸಂಖ್ಯೆ, ಪಾವತಿದಾರರ ಖಾತಾ ಸಂಖ್ಯೆ ಲಭ್ಯತೆ, ಪಾವತಿಯ ದಿನಾಂಕ, ಪಾವತಿ ತಲುಪಿದ ದಿನಾಂಕ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ವೀಸಾ, ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾಡ್೯ ಮುಖಾಂತರ ಐದು ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ವ್ಯವಹಾರ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಜನರ ಸಮಯ ಉಳಿತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸಗಾರರ ದಕ್ಷತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕಂಪನಿಗಳು ಕಾಗದದ ರಹಿತ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಬಹುದು. ಹಣ ಕಳ್ಳತನವಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ಚೆಕ್ ವ್ಯವಹಾರ ತಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ಸ್ವದೇಶಿ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳ ವ್ಯವಹಾರ, ಡಾಲರ್ಗಳಿಂದ [[ರೂಪಾಯಿ]]ಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಇದರ ಮುಖಾಂತರ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ತೆರಿಗೆ ಪಾವತಿ, ರಸೀತಿಗಳ ಪಾವತಿ ಇದರ ಮುಖಾಂತರ ಸರಳವಾಗಿದೆ.

ಲಕ್ಷಣಗಳು-
ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ೨೪ ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ೨ [[ಕೋಟಿ]]ಗಳಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಾವ೯ಜನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪಾವತಿದಾರ ಮತ್ತು ಫಲಾನುಭವಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಹಣ ವಗಾ೯ಯಿಸಬಹುದು. ಈ ವಗಾ೯ವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ಶುಲ್ಕ ಎಂದು ಪ್ರತಿ ವಗಾ೯ವಣೆಗೂ ೨೫ ರೂ. ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ೧೦ ರೂ. ಪಾವತಿದಾರನ ಖಾತೆಯಿಂದ, ೧೦ ರೂ. ಫಲಾನುಭವಿ ಖಾತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ರಿಸವ್೯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೫ ರೂ. ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. 

ಅನುಕೂಲಗಳು-
ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣ ವಗ೯ವಣೆಯು ಡಿಮ್ಯಾಂಡ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ವಗಾ೯ವಣೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ವಗಾ೯ವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ದಿನ ಹಣ ವಗಾ೯ಯಿಸಿದಿರೆ ಮೂರನೆ ದಿನವೇ ಹಣ ಹಿಂಪಡೆಯಬಹುದು.. ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ನಕಲಿ ಹಣ ಬಳಕೆ, ಹಣ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಇದು ಉಳಿತಾಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಹ. ತತ್ ಕ್ಷಣವೇ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮತ್ತು ಹಣ ಪಡೆಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತತೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಹಣದ [[ಗೌಪ್ಯತೆ]] ಕಾಪಾಡಬಹುದು.

ಅನಾನುಕೂಲತೆಗಳು-
ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಹ್ಯಾಕರ್ಸ್ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ತಂತ್ರಜ್ನಾನದಿಂದ ಯಂತ್ರದೊಳಗೆ ಇಣುಕಿ ಪಿನ್ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪಾಸ್ವಡ್೯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಹಣ ದುರುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪಿನ್ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಪಾಸ್ವಡ್೯ ಸಂಖ್ಯೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಕದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಖಾತಾ ಸಂಖ್ಯೆ ತಪ್ಪಿದ್ದಲ್ಲಿ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯ ಹೊಂದಿದ ಬಡವಗ೯ದವರು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ಹಣ ವಗ೯ವಣೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯುತ್ ಕಡಿತ, ದಾಖಲೆ ಕಳುವು, ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ತಂತ್ರಜ್ನಾನದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೇವೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲಗಳು-
ಚೆಕ್ ಬರೆಯುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಸುಂಕ ಪಾವತಿ ಈ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮುಖಾಂತರ ಸರಳೀಕೃತಗೊಂಡಿದೆ. ನಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಸುಂಕ ಪಾವತಿಸಬಹುದು. ಸರಿಯಾದ [[ಸಮಯ]]ಕ್ಕೆ ಪಾವತಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಂಚೆ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ದಂಡದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ. ನಮ್ಮ ಸಮಯದ ಉಳಿತಾಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಖಾತೆಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಪಾವತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಚೆ ಮುಖಾಂತರ ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ತಡವಾಗಿ ತಲುಪುವುದು, ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದು, ಇವುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ ಪಾವತಿಸುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ಅಜಿ೯ ತುಂಬಿಸುವ ತಾಪತ್ರೆಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. 
ಸುಂಕ ಪಾವತಿ ಕೊನೆ ದಿನಾಂಕ ಯಾವುದಾದರೂ ರಜಾ ದಿನ ಅಥವಾ ವಾರದ [[ದಿನ]]ವಾದಾಗ ಈ ವಗಾ೯ವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರನೆ ದಿನಕ್ಕೆ ತತ್ ಕ್ಷಣ ಪಾವತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಯಾವ ದಿನಕ್ಕೆ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸೂಚನೆ ಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತೇವೋ ಆ ದಿನಕ್ಕೆ ಪಾವತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಂಕ ಪಾವತಿ ತಡವಾದರೆ ದಂಡ ಕಟ್ಟುವ ಭಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. 

ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆಯ ವಿಧಗಳು-
೧) ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆ
೨) ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್(ACH)

೧)ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆ ಎಂದರೇನು?
ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆ ಅಥವಾ ಸಾಲ ವಗಾ೯ವಣೆ ಎಂದರೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ. ಇಂದು ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ವಗಾ೯ವಣೆ ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸು ಕಛೇರಿಯಿಂದ ನೇರ ನಗದು ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ. ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತಂತಿ ವಗಾ೯ವಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಮೇರಿಕದ ಫೆಡರಲ್ ರಿಸವ್೯ ಫೆಡ್ ತಂತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿಜ ಸಮಯ ಗ್ರಾಸ್ ಸೆಟಲ್ ಮೆಂಟ್(RTGS) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತಿದೆ. ಇದು ಹಣಕಾಸು ತ್ವರಿತ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ತತ್ ಕ್ಷಣವೇ ನೈಜ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಮಾಪಾ೯ಡು ಮಾಡಲಾಗದ೦ತಹ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. 

ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳು-
*ಚಿಲ್ಲರೆ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ
*ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ
*ಅಂತರಾಷ್ಹ್ಟ್ರೀಯ ಮುಖಾಂಡ ಕಾಡ್೯ ಹಾಗೂ 
*ಸ್ವಿಫ್ಟ್ (SWIFT)

ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು-
ಈ ವಿಧಾನಗಳ ಮುಖಾಂತರ ದೊಡ್ದ ಮಟ್ಟದ ಡಾಲರ್ ಮೊತ್ತ ಪಾವತಿ, ಒಂದೇ ಪಾವತಿ ವಗಾ೯ವಣೆ, ಅದೇ ದಿನ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ವಿಧಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಖಚಾ೯ಗುತ್ತದೆ.

೨)ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಎಂದರೇನು?
[[ಅಮೇರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯ. ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆಗಾಗಿ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಜಾಲ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ದ ಮಟ್ಟದ ಸಲ, ಪಾವತಿ ವಗಾ೯ವಣೆಯನ್ನು ಗುಂಪುಗಳ ಮುಖಾಂತರ ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ವಗಾ೯ಯಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ನೇರ ಹಣ ಪಾವತಿ, ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳ ಪಾವತಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಿಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಲ ಪಾವತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ವಿಧಾನ [[ಗಣಕಯ೦ತ್ರ]]ದ ಮುಖಾಂತರ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ೦ಚದ ಶೇ. ೬೦ರಷ್ಟು ಅಂತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗಳ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಉಳಿದ ಶೇ. ೪೦ರಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಪಾವತಿ [[ಜಾಲತಾಣ]]ದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಿಸವ್೯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮುಖಾಂತರ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಅಮೇರಿಕದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದೆ. [[File:Flag of the United States.svg|thumb|Flag of the United States]]

[[File:Gfp-dusty-screen-and-keyboard.jpg|thumb|Gfp-dusty-screen-and-keyboard]]
ಸ್ವಯ೦ಚಾಲಿತ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು-
*ಈ-ವಾಣಿಜ್ಯ ಪಾವತಿಗಳು
*ಫೆಡರಲ್ [[ರಾಜ್ಯ]] ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕರ ಪಾವತಿ
*ನೇರ ಪಾವತಿ
*ನೇರ ಹಣ ಪಾವತಿ
*ಒಂದು ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಂಪನಿಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿ

ಸ್ಚಯ೦ಚಾಲಿತ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು-
ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಡಾಲರ್ ಪಾವತಿ, ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಂಡದಿಂದ ತಂಡಕ್ಕೆ ಪಾವತಿ. ತಂತಿ ಮೂಲಕ ವಗಾ೯ವಣೆ ವಿಧಾನಕ್ಕಿಂತ ಈ ವಿಧಾನ ಮಿತವ್ಯಯ.

[[ಭಾರತ]]ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು- [[File:India flag 300.png|thumb|India flag 300]]
* ಗೋಲ್ದ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬಂಗಾರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ [[ಯೋಜನೆ]]
* ಗೋಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬಂಗಾರದ ದ್ರಾವಿಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಯೋಜನೆ
* ಗೋಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್ ನಿಫ್ಟಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಯೋಜನೆ
* ಗೋಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್ ನಿಫ್ಟಿ ಕಿರಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಯೋಜನೆ
* ಹೆಚ್.ಡಿ.ಎಫ್.ಸಿ. ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ಫಂಡಿನಿಂದ ಹೆಚ್.ಡಿ.ಎಫ.ಸಿ ಬಂಗಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಯೋಜನೆ
* ಕೋಟಕ್ ಮ್ಯೂಚಲ್ ಫಂಡಿನಿಂದ ಬಂಗಾರ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿನಿಮಯ ಯೋಜನೆ
* ಮೊಟ್ವಾಲ್ ಓಸ್ವಾಲ್ ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ಫಂಡ್ ಎಂ.೫೦ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣ ವಗಾ೯ವಣೆ
* ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ಫಂಡ್ 
* ಯೂನಿಟ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ(UTI) ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ಫಂಡ್ ಇತ್ಯಾದಿ

ಉಪಸ೦ಹಾರ-
ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹಣಕಾಸು ವಗಾ೯ವಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತಾ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ಹಣವಗಾ೯ವಣೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವ್ಯವಹಾರ ತಂಡದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯವಹಾರಸ್ಥ ಪಾಲುದಾರರಿಗೆ ಹಣವಗಾ೯ವಣೆ ೨೪ ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವಗಾ೯ವಣೆ ಅಂತಜಾ೯ಲದ ಮುಖಾಂತರ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ರಸೀತಿ ಸಹ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಸಲು ಸರತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಹಣ ವಗಾ೯ಯಿಸಲು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹಲವಾರು ಅನುಕೂಲಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಸಮಯದ ಉಳಿತಾಯ ಕೂಡ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


&lt;reference /&gt;&lt;ref&gt;http://searchwindowsserver.techtarget.com/definition/Electronic-Funds-Transfer-EFT&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://www.edd.ca.gov/payroll_taxes/electronic_funds_transfer.htm&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://www.allbusiness.com/the-benefits-of-electronic-funds-transfer-13624860-1.html&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ask.com/business-finance/disadvantages-electronic-funds-transfer-cd0a01426bf4e2a3 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-01-07 |archive-date=2016-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115140851/http://www.ask.com/business-finance/disadvantages-electronic-funds-transfer-cd0a01426bf4e2a3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://financialliteracy.bankofguyana.org.gy/about-us?id=136 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-01-07 |archive-date=2025-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823040647/http://financialliteracy.bankofguyana.org.gy/about-us?id=136 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://www.ask.com/business-finance/advantages-electronic-funds-transfer-c7de91166ea0ead4&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.osc.nc.gov/secp/About_SECP_EFTOverview.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-01-07 |archive-date=2015-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207000151/http://www.osc.nc.gov/secp/About_SECP_EFTOverview.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Interwikineeded}}</text>
      <sha1>2q9zbujhf63fcgx79j3c5p5ebc41v3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೈಕಲ್ ಕಾಲಿನ್ಸ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78388</id>
    <revision>
      <id>1378075</id>
      <parentid>1360101</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8856" sha1="3x7n5syxr55ubiyam1hjcx6vc98wvqr" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| nickname      = [[The Big Fellow]]
| name          = ಮೈಕಲ್ ಕಾಲಿನ್ಸ್&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{lang-ga|Mícheál Ó Coileáin}}&lt;/small&gt;
| image         = Michael Collins 1922.jpg
| image_size    = 250px
| caption       = 
| office2       = [[Chairman of the Provisional Government of the Irish Free State|Chairman of the Provisional Government]]&lt;ref name=oireachtas_db&gt;{{cite web|url=http://www.oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&amp;HouseNum=1&amp;MemberID=201&amp;ConstID=42|title=Mr. Michael Collins|work=Oireachtas Members Database|accessdate=1 June 2009|archive-date=26 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226043112/https://www.oireachtas.ie/en/members/tds/?term=%2Fie%2Foireachtas%2Fhouse%2Fdail%2F1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| termstart2     = January 1922
| termend2      = 22 August 1922
| preceded2     = New office
| succeeded2    = [[W. T. Cosgrave]]
| office3       = [[Minister for Finance (Ireland)|Minister for Finance]]
| termstart3    = 2 April 1919
| termend3      = 22 August 1922
| preceded3     = [[Eoin MacNeill]]
| succeeded3    = W. T. Cosgrave
| office4       = [[Minister for Justice and Equality|Minister for Home Affairs]]
| termstart4    = 22 January 1919
| termend4      = 1 April 1919
| preceded4     = New office
| succeeded4    = [[Arthur Griffith]]
| office5       = [[Teachta Dála]]
| termstart5    = May 1921
| termend5      = August 1922
| constituency5 = {{unbulleted list | [[Armagh (Dáil Éireann constituency)|Armagh]], | [[Cork Mid, North, South, South East and West (Dáil Éireann constituency)|Cork Mid, North, South, South East and West]] }}
| termstart6    = December 1918
| termend6      = May 1921
| constituency6 = [[South Cork (UK Parliament constituency)|Cork South]]
| birth_date    = {{Birth date|1890|10|16|df=y}}
| birth_place   = Sam's Cross, [[County Cork]], &lt;!-- NOTE: Please do NOT add United Kingdom of Great Britain and Ireland here, the established practice is to use geographic terms --&gt;Ireland
| death_date    = {{Death date and age|1922|8|22|1890|10|16|df=y}}
| death_place   = [[Béal na Bláth]], County Cork, Ireland {{KIA}}
| party         = [[Sinn Féin]]
| alma_mater    = [[King's College London]]
| religion      = [[Roman Catholicism]]
| signature     = Michael Collins signature.png
| allegiance    = {{unbulleted list | [[Irish Republic|Revolutionary Irish Republic]] | [[Irish Republican Brotherhood]] | [[Irish Volunteers]] | [[Irish Republican Army]] | [[National Army (Ireland)|National Army]] }}
| rank          = [[Commander-in-chief]]
| serviceyears  = 1909–22
| battles       = {{unbulleted list | [[Easter Rising]] | [[Irish War of Independence]] | [[Irish Civil War]] }}
}}


'''ಮೈಕಲ್ ಕಾಲಿನ್ಸ್'''(16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1890 - 22 ಆಗಸ್ಟ್ 1922) [[ಐರ್ಲೆಂಡ್|ಐರ್ಲೆಂಡಿನ]] ರಾಜಕೀಯ ಧುರೀಣ.
==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== 
ಕೌಂಟಿ ಕಾರ್ಕ್‍ನ ಕ್ಲೊನಾಕಿಲ್ಟಿಯದ ಹತ್ತಿರದ ಕಾರ್ಕ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರೈತ ಮನೆತನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದz. 1906ರಿಂದ 1916ರ ವರೆಗೆ ಲಂಡನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಅಂಚೆಯ ಗುಮಾಸ್ತನಾಗಿಯೂ.&lt;ref&gt;[http://search.ancestryinstitution.com/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&amp;MS_AdvCB=1&amp;db=BritiPSApoint&amp;rank=1&amp;new=1&amp;MSAV=2&amp;msT=1&amp;gss=angs-d&amp;gsfn=michael+j&amp;gsfn_x=1&amp;gsln=collins&amp;gsln_x=1&amp;msrpn_x=XO&amp;msrpn__ftp_x=1&amp;msydy=1906&amp;msydy_x=1&amp;msydm_x=1&amp;msydd_x=1&amp;gskw_x=1&amp;_810040 British Postal Service Appointment Books, 1737-1969 about Michael J Collins]&lt;/ref&gt;  ಕೆಲಕಾಲ ಸಲಹೆ ವಕೀಲನ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ.
==ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ==
ಐರಿಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ. ಆಗ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈತನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು 1917ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. 1918ರಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್ ಕಾರ್ಕ್ ಲೋಕಸಭಾ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಚುನಾಯಿತನಾದ. ಅನಂತರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ನೇತಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ. ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕಿಗಳೆಲ್ಲ ಜೈಲು ಸೇರಿದ್ದಾಗ ಕಾಲಿನ್ಸ್ ಸಮರ್ಥ ಗೂಢಚಾರರೆನಿಸಿದ್ದ ಐರಿಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯವರ ನಾಯಕನಾಗಿ ದೇಶದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಗೃಹಖಾತೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸುದ್ದಿಗಳು ಪಡೆದು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತಿದ್ದುದೇ ಕಾಲಿನ್ಸನ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಂಕನ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ನಾಯಕ ಎಮನ್ ಡಿ ವಲೆರನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಈತ ಕಾರಣನಾದ. ಈ ವರ್ತನೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕೆಂಪಾಗಿಸಿತು. ಕಾಲಿನ್ಸನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ 10,000 ಪೌಂಡುಗಳ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತು. ಆದರೂ ಈತ ಡಬ್ಲಿನ್‍ನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಕಲ್ ಮೇಲೆ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ.
ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಮನ್ ಡಿ ವಲೆರ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾದ. ಆಗ ಕಾಲಿನ್ಸ್ ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಾನ ನಡೆಸಿದ ಕಾರಣವಾಗಿ ಕೆಲವೂಂದು ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಿತು ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ವಲೆರನ ವಿರೋಧವಿತ್ತು. ಕಾಲಿನ್ಸ್ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾದ. ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ಕಾಲಿನ್ಸ್ ಈ ಮುತ್ಸದ್ಸಿತನವನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಒಳಯುದ್ಧ ಆರಂಭಿಸಿದರು. 1922ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತಿದ್ದ ಕಾಲಿನ್ಸ್‍ನನ್ನು ಉಗ್ರಪಕ್ಷದ ಶತ್ರುವರ್ಗದವರು ಸ್ಕಿಬೆರೀನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಕ್ ನಗರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹೊಂಚುಹಾಕಿ ಕಾದಿದ್ದು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದರು&lt;ref&gt;Sigerson, S M &quot;The Assassination of Michael Collins: What Happened at Béal na mBláth?&quot; KDP/Create Space 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Feehan, John M &quot;The Shooting of Michael Collins: Murder or Accident?&quot; Cork, Mercier 1981&lt;/ref&gt;
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}
==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು==
* {{youtube|id=jwNJ3aFZg44|title=Hang up your brightest colours - The life of Micheal Collins }}
* [http://www.generalmichaelcollins.com Michael Collins 22 Society webpage]
* [http://www.historynet.com/michael-collins-a-man-against-an-empire.htm A Man Against an Empire]
* [http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Cork/Coolcraheen/Woodfield/1162061/ Collins family in the 1901 Irish census, Michael aged 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129085658/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Cork/Coolcraheen/Woodfield/1162061/ |date=2017-01-29 }}
* [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01 }}, Klonakilty
* [http://www.irishgenealogy.ie Irish Genealogy Site]
{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕಾಲಿನ್ಸ್‌, ಮೈಕಲ್}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ]]
[[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್]]
[[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]]</text>
      <sha1>3x7n5syxr55ubiyam1hjcx6vc98wvqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಕೃಷಿ ಸಹಕಾರ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83816</id>
    <revision>
      <id>1378105</id>
      <parentid>1371944</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mbpujer</username>
        <id>100869</id>
      </contributor>
      <comment>/* ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಅವಧಿ */</comment>
      <origin>1378105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22022" sha1="9ujh9uoigthj6o4tz8mlssv9hyzssfp" xml:space="preserve">ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲರಾದವರು ಸಮಾನತೆಯ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮೇಲ್ಮೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಲಾದ ಸಹಕಾರ ಚಳುವಳಿ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. [[ಕೃಷಿ]] ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಘಟಕಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕವು. ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಯನಿರತರಾಗಿರುವವರು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿಯೂ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿಯೂ ಅಷ್ಟೇನೂ ಮುಂದುವರಿದವರಲ್ಲ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿರುವ ಈ ಮಂದಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಿರತರಂತೆ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿಲ್ಲ. ವ್ಯಕ್ತಿಶಃ ಇವರು ಸಬಲರಲ್ಲ. ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೂ ಇವರು ಅನೇಕರನ್ನು. ಲಾಭಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರು ಕೃಷಿಕರನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ವಂಚಿಸಬಹುದು. ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಶೋಷಿಸಬಹುದು. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ತಪ್ಪಿಸಲು ಇರುವ ಉಪಾಯವೊಂದೇ: ಅವರ ಸಂಘಟನೆ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಹಕಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿದೆ. ಕೃಷಿಕನಿಗೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಾಲ ನೀಡಿಕೆ, ಬೀಜ, ಗೊಬ್ಬರ ಉಪಕರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸರಬರಾಯಿ, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಸಂಗ್ರಹ, ಪರಿಷ್ಕರಣ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ, ಕೃಷಿಕನ ಋಣಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಜಮೀನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ನೆರವು, ಸಹಕಾರಿ ವ್ಯವಸಾಯ-ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಕೃಷಿಯ ಎಲ್ಲ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಸಹಕಾರದಿಂದ ರೈತ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಿ ತನ್ನ ಹಿತಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಬಂಡವಾಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸದಸ್ಯರಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;http://sahakara.kar.gov.in/krushisaal.html&lt;/ref&gt;

==ಕೃಷಿಕರ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು==
ಕೃಷಿಕರ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿ [[ಯೂರೋಪ್]] [[ಅಮೆರಿಕ]]ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುವು. ಅವುಗಳ ಕಲಾಪಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಸಾಧನಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಿದ್ದುವೋ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಉದ್ದರಿ, ವಿಮೆ, ಮಾರಾಟ, ಕೃಷಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಖರೀದಿ-ಇವು ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ನೀಡತೊಡಗಿದ ಸೇವೆಗಳು.
ಮೊತ್ತಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದ್ದುವು. ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೆಳೆದಂತೆ ಕೃಷಿಕರ ಅಗತ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗತೊಡಗಿದಾಗ ಸಹಕಾರವೂ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಗಳು ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದುವಲ್ಲದೆ ಚೌಕಾಸಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡುವು. 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವು ತಮ್ಮ ಖರೀದಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕಗೊಳಿಸಿದುವಲ್ಲದೆ, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಂವೇಷ್ಟಿಸುವ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುವ, ಕೃಷಿಕರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ನಿರತವಾದುವು. ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧಾನಂತರ ಕಾಲದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಿಸ್ತರಣದೊಂದಿಗೆ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು.


==ಇತಿಹಾಸ==
[[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಹು ಶೋಚನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಡತನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗತೊಡಗಿತ್ತು. ಸಾಗುವಳಿಯ ಭೂಮಿ ಧನಿಕರ ಕೈವಶವಾಗಹತ್ತಿತು. ಇಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆಗಿನ ಸರ್ಕಾರ 1904ರಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿ ಪತ್ತಿನ ಸಂಘಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದು ರೈತರಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮಾವಧಿ ಸಾಲವನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿತು. ಈ ಕಾಯಿದೆಯಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಸಹಕಾರ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು. ಮುಂದೆ 1912ರ ಕಾಯಿದೆಯನ್ವಯ ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದುವು. 1929-30ರವರೆಗೆ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದರೂ ಸಹಕಾರಿ ಆಂದೋಳನ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕುಂಠಿತಗೊಂಡರೂ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿತು.ಅಂದು ಪತ್ತು ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ಜನ್ಮತಾಳಿದ ಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿ ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಇಂದು ಕೃಷಿಕರ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ರೈತರು ದೊಡ್ಡ ರೈತರಷ್ಟು ಅನುಕೂಲಸ್ಥರಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಸುಬನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಕಷ್ಟು ಆದಾಯ ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತರಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಹಳ್ಳಿಯ ಅಥವಾ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಇಂಥ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಸಹಾಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೃಷಿ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇಂಥ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಬೇಸಾಯ ಸಹಕಾರ ಅಂದರೆ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಹಂತಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ಸಹಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಪಟ್ಟ ದುರ್ಬಲ ರೈತರಿಗೆ ಹಣದ ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಉತ್ಪಾದನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೊದಗಿಸುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೊರಕಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು, ಬೆಳೆದ ಫಸಲನ್ನು ಅನುಕೂಲ ಧಾರಣೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು-ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ರೈತರ ಉದ್ಯೋಗ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ. ಹಾಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಸಹಕಾರ ಸಂಘ, ಮೊಟ್ಟೆ ಮಾರಾಟ ಸಹಕಾರ ಸಂಘ-ಇವು ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಉತ್ಪಾದನಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಬೆಲೆಗೆ ಒದಗಿಸಿ, ಅವರ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿತರಣೆಗೆ ತಕ್ಕ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿ ಸದಸ್ಯರ ಆರ್ಥಿಕಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳಲು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ನೀರಾವರಿ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು, ಭೂಹಿಡುವಳಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮುಂತಾದವು ತಲೆ ಎತ್ತಿ ಕೃಷಿಕರಿಗೆ ಬಹಳ ನೆರವಾಗುತ್ತಿವೆ.

== ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಅವಧಿ==
ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅನಂತರ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ದೊರೆಯಿತು. ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು '''ಸರ್ಕಾರದ''' ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ರಂಗವಾಗಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೃಷಿಯ ಉನ್ನತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪತ್ತಿನ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಸೇವಾ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳಾಗಿ ರೈತರಿಗೆ ಬೆಳೆಸಾಲ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ, ಬೆಳೆಗಳ ರೋಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಔಷಧ. ಸಲಕರಣೆಗಳು, ಉತ್ತಮ ಬೀಜ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. 1967-68ರಲ್ಲಿ 1,71,800 ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಘಗಳು, 341 ಜಿಲ್ಲಾ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು 25 ರಾಜ್ಯ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನ್ನಬಹುದು. ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹತ್ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕರಣ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವು ದೇಶದಲ್ಲಿಯ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯ 1/3 ರಷ್ಟು ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ. ಈಗ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಹತ್ತಿ ಗಿರಣಿಗಳು, ಬತ್ತ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಗಿರಣಿಗಳು, ಎಣ್ಣೆ ಗಿರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು ತರಕಾರಿ ಸಂಸ್ಕರಣ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಹಾಲು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ನೀರಾವರಿ ಮುಂತಾದ ಸಂಘಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ.ಕೃಷಿ ಸಹಕಾರದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ. ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡಿ, ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರ ಬೇಸಾಯದ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯದ ಮೂಲತತ್ವ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಸ್ತಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ, ಆದರೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬೇಸಾಯದ ಫಲ ದೊರಕುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಇದರಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆಯ್ದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ 10 ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿರುವ ಪಥದರ್ಶಕ ಪರಿಯೋಜನೆಗಳನ್ನು (ಪೈಲಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ಸ್) ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.

==ಸಹಕಾರ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿ==
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕುಂಠಿತವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು: 1 ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸಂಘಕ್ಕೆ ರೈತ ತನ್ನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರುವ ಜಮೀನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಅವನ ಜೀವನದ ಯಾವ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿರುವ, ಅವನ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಆಸರೆಯಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಗೆ ಅವನು ತುಂಬ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. 2 ಹೆಚ್ಚು ಇಳುವರಿ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಈಗ ಇರುವ ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸಂಘಗಳು ವಿಫಲವಾಗಿವೆ. ಉತ್ತಮ ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಈ ಸಂಘಗಳನ್ನು ನಿದರ್ಶನವಾಗಿಸಲಾಗದು. ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆ ಬಂದ ಹೊರತು ಒಬ್ಬ ರೈತ ತನ್ನ ಜಮೀನಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅಂದರೆ ಅದರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಲಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ರೈತ ತನ್ನ ಜಮೀನನ್ನು ಒಂದು ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ಸಣ್ಣ ಬೇಸಾಯಗಾರನ ಕೃಷಿಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ದಕ್ಷವಾಗಿರಬೇಕು. 3 ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸ್ವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು. ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿಯೇನೂ ಇದು ಸರಿ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ರೈತರೂ ಸ್ವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲವಾದ ಕಾರಣ ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. 4 ಸಹಕಾರಿ ಬೇಸಾಯ ಕ್ರಮ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿಲ್ಲದ ಹಿಡುವಳಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಏಕೈಕ ಪರಿಹಾರ ಮಾರ್ಗ-ಎನ್ನುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಿಜವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಆರ್ಥಿಕವಲ್ಲದ ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕಂಡು ಹಿಡಿದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಸಾಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವೇಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೂ ಇಳುವರಿಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ವಿಚಾರ. 5 ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಸಹಕಾರ ಬೇಸಾಯವೆಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಸಹಕಾರಕಾರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಕಾರ ಬೇಸಾಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಸಹಕಾರದ ಉಳಿದ ಅಂಶಗಳಾದ ಸಹಕಾರ ಉದ್ದರಿ, ಮಾರಾಟ ಸಹಕಾರ, ಸೇವಾ ಸಹಕಾರ ಮುಂತಾದುವು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಬೇಕು.&lt;ref&gt;http://vijaykarnataka.indiatimes.com/topics/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF-%E0%B2%B8%E0%B2%B9%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0-%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%98{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ಸಹಕಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ==
ಈಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಆಶಾದಾಯಕವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಹಕಾರ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಉದ್ದರಿ, ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಫಲ್ಯ ಗಳಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವು ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿ ವಿಫಲವಾದರೆ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಾರತದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಆಶೆಯೇ ನಷ್ಟವಾದಂತೆ. ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಸಾಧ್ಯ. ಅದರಿಂದ ರೈತನ ಏಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ದೇಶದ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಫಲ ದೊರೆಯಲು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ.ಇದು ಜನತೆಯ ಸಹಕಾರ ಆಂದೋಲನವಾಗದೆ ಬಹುಪಾಲು ಸರ್ಕಾರದ ಆಂದೋಲನವಾಗಿಯೇ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ದೇಶದ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ, ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಣೆ, ಸಮನ್ವಯ, ನಿಸ್ವಾರ್ಥತೆ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಮುಂದಾಳುತನ ಇವುಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಬಾಧಿತವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿಪರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಜನರ ಏಳ್ಗೆಗೆ ಸಹಕಾರ ಸಹಾಯವಾಗಬಲ್ಲುದು.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]]</text>
      <sha1>9ujh9uoigthj6o4tz8mlssv9hyzssfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸರೋವರ ಕ್ಷೇತ್ರ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87637</id>
    <revision>
      <id>1378110</id>
      <parentid>1377501</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15085" sha1="9kzl9pp1q4qydvuxlikxriwvtijhiae" xml:space="preserve">{{Short description|Hindu temple in Kerala, India}}
{{Use dmy dates|date=December 2019}}
{{Use Indian English|date=December 2019}}
{{Infobox Hindu temple
| image              =Anantapura Lake Temple.jpg
| alt                = 
| caption            = ಸರೋವರ ಕ್ಷೇತ್ರ
| map_type        = India Kerala
| map_caption        = Location in [[Kerala]]
| coordinates        = {{coord|12.5842449|74.979776|type:landmark|display=inline,title}}
| country            = [[India]]
| state              = [[Kerala]]
| district           = [[Kasaragod district]]
| location           = Naikap, [[Kumbla]]
| elevation_m        = 
| deity              = [[Anantha Padmanabhaswamy]]
| architecture       = [[Hindu architecture]]
| temple_quantity    = 1
| website            = {{URL|http://ananthapuratemple.com/}}
}}

{{databox}}

[[File:Ananthapuram lake temple.jpg|thumb|ಸರೋವರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಅನಂತಪುರ]]
[[ಕೇರಳ]]ದ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅನಂತಪುರ ಎನ್ನುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆರೆಯ ನಡುವೆ ಇರುವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಅನಂತಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಇದನ್ನು ಜನರು '''ಸರೋವರ ಕ್ಷೇತ್ರ'''  ಅನಂತಪುರ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕೇರಳದ ತಿರುವಂತಪುರ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನ.

ಶ್ರೀ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರದಾನ ದೇವರು. ಕಾಸರಗೋಡು ಪೇಟೆಯಿಂದ ೧೨ ಕಿ.ಮಿ ಬಡಗು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಕುಂಬಳೆ ಪೇಟೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಬದಿಯಡ್ಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ೪ ಕಿ.ಮಿ ಬಂದಾಗ ನಾಯ್ಕಪು ಎನ್ನುವ ಜಾಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ೧ ಕಿ. ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುವ  ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆರೆಯ ನಡುವೆ ರಾರಾಜಿಸುವ ಪುರಾತನ ದಿವ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿ ಅನಂತಪುರ. ಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿ.ಮೀ ತೆಂಕು ಭಾಗಕ್ಕೆಬಂದಾಗ ಕುಂಬಳೆ ಪೇಟೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗು [[ಪುತ್ತೂರು]]-ಬದಿಯಡ್ಕ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kannada.eenaduindia.com/Rainbow/TravelTalk/2016/02/27122242/Beautiful-lake-temple-Tiruvanathapura.vpf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2017-06-12 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228085328/http://kannada.eenaduindia.com/Rainbow/TravelTalk/2016/02/27122242/Beautiful-lake-temple-Tiruvanathapura.vpf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
=== ಇತಿಹಾಸ ===
ಅನಂತಪುರ ಶ್ರೀ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ತುಳುನಾಡಿನ  ಪುರಾತನ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರ. ವಿಶಾಲ ಕೆರೆಯ ನಡುವೆ ೫ ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶ ದೂರ ದೂರ ಒಂದು ಎರಡು ಮನೆ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡ ಪಾದೆಕಲ್ಲಿನ  ನಡುವೆ ಇರುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣ ಗೋಡೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೆಂಪು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ  ಕಟ್ಟಿದ ಪುರಾತನ ಸರ್ಪಕಟ್ಟ್ ಶೈಲಿಯ ಮೂರು ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಆವರಣದ ಗೋಡೆ. ಸರ್ಪಕಟ್ಟ್ ಶೈಲಿಯ ಆವರಣ ಗೋಡೆಗೆ ಸರ್ಪಕ್ಕೂ ಸಮೇತ ಹತ್ತಲು ಸಾದ್ಯ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಂತೆ ಹಾಗಾಗಿ  ಇದನ್ನು ಸರ್ಪಕಟ್ಟ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆವರಣ ಗೋಡೆ ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಬಲಿಕಲ್ಲಿನ ದರ್ಶನ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆನಂತರ ಹಲವು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಇಳಿದು  ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ಗೋಪುರ ಸಿಗುತ್ತದೆ.  ಗೋಪುರಕ್ಕೂ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಂಟಪಕ್ಕು ನಡುವೆ ಇರುವ ನೀರ ಮೇಲಿನ ಚಿಕ್ಕ ಸೇತುವೆಯಲ್ಲಿ ಹೋದರೆ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಗೆ ನೋಡುವಾಗ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿಯ ದರ್ಶನ.&lt;ref&gt;https://traveltriangle.com/blog/ananthapura-lake-temple/&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.keralatraveltourism.com/kerala-pilgrimage-destinations/ananthapura-lake-temple.html |title=Ananthapura Lake Temple, Travel to Ananthapura Lake Temple, Ananthapura Lake Temple Travel, Travel to Ananthapura Lake Temple in Kerala |publisher=Keralatraveltourism.com |access-date=2013-06-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229114005/http://www.keralatraveltourism.com/kerala-pilgrimage-destinations/ananthapura-lake-temple.html |archive-date=2012-12-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kamalkapoor.com/hindu-spiritual-places/ananthapura-temple.asp |title=Ananthapura Temple, Indian Ananthapura Lake Temple, Kerala Ananthapura Lake Temple, Ananthapura Lake Temple travel guide, Ananthapura Lake Temple Kasargod Kerala |publisher=Kamalkapoor.com |access-date=2013-06-17 |archive-date=13 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713133748/http://www.kamalkapoor.com/hindu-spiritual-places/ananthapura-temple.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Ananthapura Lake Temple,kerala.jpg|thumb|ಅನಂತಪುರ ಕೆರೆ ದೇವಾಲಯವು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡಿನಲ್ಲಿರುವ ೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೂ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಕೆರೆ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಮತ್ತು ತಿರುವನಂತಪುರದ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ದೇವತೆಯ ಮೂಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಾನ (ಮೂಲಸ್ಥಾನಂ) ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.]]

== ವಿಶೇಷ ಮೂರ್ತಿಗಳು ==
ಕೆರೆಯ ನಡುವೆ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಡ ಬಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀದೇವಿ, ಭೂಮಿದೇವಿಯರ ನಡುವೆ ಶ್ರೀಸ್ವಾಮಿಯ ದಿವ್ಯ ವಿಗ್ರಹ. ಎದುರುಗಡೆ ಗರುಡ, ಹನುಮಂತ ಮೊಣಕಾಲೂರಿ  ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಹಾಗು ನಾಗಕನ್ನಿಕೆಯರ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು ೭ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಇದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಕಡುಶರ್ಕರ ಪಾಕದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೬೪ ಬಗೆಯ ಸಸ್ಯಜನ್ಯ  ಹಾಗು ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಿದ ಮದ್ದಿನ ಗುಣದ ಅಪೂರ್ವ ಪಾಕದಿಂದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಒಳಗಡೆಯಲ್ಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಿಗ್ರಹಗಳು ನೋಡಲು ತುಂಬಾ ಸುಂದರ. ಕದಿರಮರದ ತಿರುಳಿನಿಂದ  ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ ತಯಾರಿಸಿ  ಅದನ್ನು ಸುರುವಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಶೂಲ ಪ್ರತಿಷ್ಟೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆನಂತರ  ಕಡುಶರ್ಕರ ಪಾಕವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಲೇಪಸಿ  ವಿಗ್ರಹದ ತಯಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಡು ಶರ್ಕರ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಮದ್ದಿನ ಸತ್ವ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಇದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿಗ್ರಹ ನಿರ್ಮಿಸಲು ತುಂಬಾ  ಜನರ ಶ್ರಮ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಕಡುಶರ್ಕರ ಪಾಕದ ವಿಶೇಷ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಕೇರಳದ ಮೂರು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯ. ಒಂದು ಕಣ್ಣೂರಿನ ಮಾಡಾಯಿಕಾವು ಭಗವತಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ತಿರುವನಂತಪುರದ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಈ ಅನಂತಪುರ ಸರೋವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ.
== ದೇವರ ಮೊಸಳೆ ==
ಅನಂತಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಶಾಲ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು '''ಬಬಿಯ''' ಎನ್ನುವ  ಮೊಸಳೆ ಇದೆ. ಈ ಮೊಸಳೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ಮೊಸಳೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಬಬಿಯ ಸಸ್ಯಹಾರಿ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ಸಂಗತಿ. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಅಲ್ಲಿ ಟೆಂಟ್ ಹಾಕಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆ ಇರುವುದು  ಗೊತ್ತಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಬೇಕೆಂದು ಬಬಿಯ ಎಂದು ಕರೆದು ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಕೊಂದ ಬ್ರಿಟೇಷ್ ಅಧೀಕಾರಿ ಸ್ವಲ್ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿವಸದಲ್ಲೆ ವಿಷದ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.  ಆದರೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಇನ್ನೊಂದು ಮೊಸಳೆ   ಆ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಪೂಜಾರಿ ಬಬಿಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ  ಮೊಸಳೆಗೆ  ಪ್ರತಿದಿನ ಮದ್ಯಾಹ್ನ ಮಹಾಪೂಜೆ ಆದ ಮೇಲೆ ನೈವೇದ್ಯ ಕೊಡುವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಬಿಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಸುರಂಗದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು  ನೈವೇದ್ಯ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ  ಮೊಸಳೆಗೆ ಜನರು ಹರಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಕೂಡಾ ಇದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಸಲ ಬಬಿಯಾ ಕೆರೆಯಿಂದ  ಮೇಲೆ ಬಂದು ಮಲಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು  ನೋಡಿದ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/vegetarian-temple-crocodile-babiya-dies-kerala-kasaragode-anandapadmanabha-swamy-2283347|title=Vegetarian temple crocodile babiya dies Kerala kasargode anandapadmanabha swamy|access-date=24 October 2022}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ವಿಶೇಷ  ಸುರಂಗ ==
ಅನಂತಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಶೇಷ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದರೆ  ತಿರುವನಂತಪುರದ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು  ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. ಆದರೆ ಈ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗದ ಇನ್ನೊಂದು  ಬಾಗಿಲು ಮೊಗ್ರಲ್ ಕರಾವಳಿಯ ನಾಂಗುಯಿ ಎನ್ನುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ತಿಳಿದ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.  ಕೆಲವು ಸಲ ಬಬಿಯಾ ಮೊಸಳೆ ಈ ಸುರಂಗದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತದೆ.

== ಅನಂತಪುರ ಶಾಸನ ==
ಅನಂತಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ  ಸುಮಾರ್ ೯೦೦ ವರ್ಷ ಹಳೆಯ [[ತುಳು]] ಶಾಸನವೆ ಅನಂತಪುರ ಶಾಸನ. ಶಾಸನದಲ್ಲಿರುವ [[ತುಳು ಲಿಪಿ]]ಗಳು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದ್ದು ಮೊಗೆರೆರು ಈ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಉಂಬಳಿ  ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಬಗೆಗಿನ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಳೆಯ ಜಯಸಿಂಹ ಎನ್ನುವ ರಾಜ ಸುಮಾರು ೧೫ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿರುವ ಶಾಸನ [[ಅನಂತಪುರ ಶಾಸನ|ಅನಂತಪುರ]] ಶಾಸನವೆಂದೆ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು [[ತುಳು]]ವಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಶಾಸನ ಹಾಗು ತುಳುಲಿಪಿಯಲ್ಲೆ ಇರುವುದು ಇದರ  ವಿಶೇಷತೆ.

== ಪರಿವಾರ ದೈವ ದೇವರು ==
ಅನಂತಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬೇರೆ ಉಪದೇವರುಗಳಾದ ಮಹಾಗಣಪತಿ, ಮಹಿಷಮರ್ದಿನಿ, ವನಶಾಸ್ತರ ಗೋಶಾಲೆಕೃಷ್ಣ ಹಾಗು ಉಳ್ಳಾಕುಳು ದೈವಗಳ ಅರಾಧನೆಯು ಇದೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
 {{Reflist}}

==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು==
*https://en.wikipedia.org/wiki/Bekal_Fort
*https://en.wikipedia.org/wiki/Madhur_Temple
*https://en.wikipedia.org/wiki/Kanipura_Sri_Gopalakrishna_Temple

{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]]</text>
      <sha1>9kzl9pp1q4qydvuxlikxriwvtijhiae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Suppress categories</title>
    <ns>10</ns>
    <id>90673</id>
    <revision>
      <id>1378047</id>
      <parentid>1257388</parentid>
      <timestamp>2025-08-13T00:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Pppery</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection settings for &quot;[[Template:Suppress categories]]&quot; ([Edit=Require template editor access] (indefinite) [Move=Require template editor access] (indefinite))</comment>
      <origin>1257387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="3oxh93hkpfc6xuovaazrofb0pdxpc3w" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Suppress categories|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3oxh93hkpfc6xuovaazrofb0pdxpc3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378048</id>
      <parentid>1378047</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Suppress_categories]]</comment>
      <origin>1257387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="3oxh93hkpfc6xuovaazrofb0pdxpc3w" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Suppress categories|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3oxh93hkpfc6xuovaazrofb0pdxpc3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಕೈಫ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95587</id>
    <revision>
      <id>1378078</id>
      <parentid>1360331</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="5f960cfq2qitdlhduyuhao5p4inqet2" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer|name=ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಕೈಫ್|image=|caption=|birth_date={{Birth date and age|1980|12|01|df=yes}}|birth_place=[[ಅಲಹಾಬಾದ್]], [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]|death_date=|death_place=|batting=ಬಲಗೈ|bowling=ಬಲಗೈ [[Off spin|off break]]|role=[[Batsman (cricket)|Batsman]]|family=Mohammad Tarif (Father)&lt;br/&gt; [[Mohammad Saif (cricketer, born 1976)|Mohammad Saif]] (Brother)|international=true|country=India|testcap=228|testdebutagainst=South Africa|testdebutdate=2 March|testdebutyear=2000|lasttestagainst=West Indies|lasttestdate=30 June|lasttestyear=2006|odicap=142|odidebutagainst=England|odidebutdate=28 January|odidebutyear=2002|lastodiagainst=South Africa|lastodidate=29 November|lastodiyear=2006|odishirt=11|club1=[[Uttar Pradesh cricket team|Uttar Pradesh]]|year1=1998–2014|year2=2014–2016|club2=[[Andhra cricket team|Andhra]]|year3=2008–2009|club3=[[Rajasthan Royals]]|year4=2010|club4=[[Kings XI Punjab]]|year5=2011–2013|club5=[[Royal Challengers Bangalore]]|year6=2016–present|club6=[[Chhattisgarh cricket team|Chhattisgarh]]|columns=4|column1=[[ಟೆಸ್ಟ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್|ಟೆಸ್ಟ್]]|column2=[[One Day International|ODI]]|column3=[[First-class cricket|FC]]|column4=[[Twenty20|T20]]|matches1=13|matches2=125|matches3=129|matches4=49|runs1=624|runs2=2753|runs3=7581|runs4=723|bat avg1=32.84|bat avg2=32.01|bat avg3=41.88|bat avg4=20.65|100s/50s1=1/3|100s/50s2=2/17|100s/50s3=15/45|100s/50s4=0/4|top score1=148*|top score2=111*|top score3=202*|top score4=68|deliveries1=18|deliveries2=–|deliveries3=1472|deliveries4=–|wickets1=–|wickets2=–|wickets3=20|wickets4=–|bowl avg1=–|bowl avg2=–|bowl avg3=35.45|bowl avg4=–|fivefor1=–|fivefor2=–|fivefor3=–|fivefor4=–|tenfor1=–|tenfor2=n/a|tenfor3=–|tenfor4=–|best bowling1=–|best bowling2=–|best bowling3=3/4|best bowling4=–|catches/stumpings1=14/0|catches/stumpings2=55/0|catches/stumpings3=116/0|catches/stumpings4=23/0|source=http://content.cricinfo.com/india/content/player/29990.html|date=9 October|year=2017|internationalspan=2000-2006|religion=[[Islam]]|deliveries=balls}}'''ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಕೈಫ್'''  ([[ಚಿತ್ರ:Loudspeaker.svg|link=ಚಿತ್ರ:Mohammed_Kaif.ogg|11x11px| ]]) (ಜನನ 1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1980) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ. ಅವರು 2000 ರ ಅಂಡರ್ -19 ತ೦ಡದ ನಾಯಕನಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಕಪ್ನಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದ ನ೦ತರ ರಾಷ್ಟೀಯ ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. 

ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಎಸೆಯುವ ಕೌಶಲ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ  ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು.

೨೦೦೨ರ [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]] ವಿರುದ್ದದ [[ನ್ಯಾಟ್ವೆಸ್ಟ್ ಸರಣಿ]]ಯ ಫೈನಲ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ೩೨೬ ರನ್ ಗುರಿಯನ್ನು ಚೇಸ್ ಮಾಡುವಾಗ, ಕೈಫ್  87 * (75 ಎಸೆತಗಳಲ್ಲಿ) ರನ್ ಗಳಿಸಿ ಪ೦ದ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.

== ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ ==
ಕೈಫ್ ಅವರು [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]ದ [[ಅಲಹಾಬಾದ್ನ]]ಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1, 1980 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.  ಅವರ ತಂದೆ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ತಾರಿಫ್ [[ರೈಲ್ವೇಸ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡ]] ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡದ ಪರವಾಗಿ ಆಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಸಹೋದರ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಸೈಫ್ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ

25 ಮಾರ್ಚ್ 2011 ರಂದು  ಕೈಫ್, [[ನೊಯ್ಡಾ]] ಮೂಲದ ಪತ್ರಕರ್ತೆ  ಪೂಜಾ ಯಾದವ್ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು . &lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/The-details/articleshow/7806259.cms&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://indianexpress.com/article/india/politics/mohd-kaif-owns-assets-worth-over-rs-10-crore/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://creative.sulekha.com/muslim-husbands-and-hindu-wives_591006_blog |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-01-11 |archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729112311/http://creative.sulekha.com/muslim-husbands-and-hindu-wives_591006_blog |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.currentweek.net/2011/03/mohammad-kaif-married-noida-girl-who-is.html|title=Mohammad Kaif Married a Journalist|access-date=2018-01-11|archive-date=2012-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421204906/http://www.currentweek.net/2011/03/mohammad-kaif-married-noida-girl-who-is.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 

=== ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ===
ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪಕ್ಷದಿ೦ದ 2014 ರ [[ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ [[ಫುಲ್ಪುರ]]ದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ]]ಯ ಕೇಶವ ಪ್ರಸಾದ್ ಮೌರ್ಯ ಎದುರು ಸೋಲನುಭವಿಸಿದರು..&lt;ref name=&quot;toik&quot;&gt;{{Cite news|url=http://m.timesofindia.com/india/Congress-releases-first-list-of-candidates-for-Lok-Sabha-polls/articleshow/31682561.cms|title=Congress’s first list for LS polls: Rahul, Sonia, Nilekani among 194 candidates named|date=2014-03-08|access-date=2014-03-08|publisher=[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]]|agency=PTI}}&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{reflist|2}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]]</text>
      <sha1>5f960cfq2qitdlhduyuhao5p4inqet2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಶ್ಯೆಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111733</id>
    <revision>
      <id>1378102</id>
      <parentid>1365277</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269244" sha1="6xrw2ve4t8csp0wl1rqt0dhfjyvs981" xml:space="preserve">{{ಯಂತ್ರಾನುವಾದ}}

'''ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು''' &quot;ಸೂಕ್ತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು, ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಕಲಿಕೆ]] ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಅಭ್ಯಾಸ&quot;.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ದೈಹಿಕ ಯಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ.  ಇದು ಕಲಿಕೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ , ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ, ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆ, ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, [[ಎಂ ಕಲಿಕೆ|ಎಮ್-ಕಲಿಕೆ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ವಲಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಅಂತೆಯೇ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಹಲವಾರು ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಶಗಳಿವೆ:

* ಕಲಿಕೆಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಧಾನಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ. 
* ತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉಪಕರಣ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಸಂವಹನದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವ ಬೃಹತ್ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ , ಮತ್ತು ಅದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿನಿಮಯ.  'ಎಡೆಕ್' ಪದವನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಜನರು ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. 
* ಕಲಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಎಲ್ಎಂಎಸ್), ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ನಿರ್ವಹಣಾ ಉಪಕರಣಗಳು, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (ಇಎಂಐಎಸ್). 
* ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬಜೆಟ್ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು , ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಕಲಿಕೆಗಾಗಿ ಕಲಿಕೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಸ್ಟೋರ್ (ಎಲ್ಆರ್ಎಸ್) ಗಳಂತಹ ಬ್ಯಾಕ್-ಆಫೀಸ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ಎಂದು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ. 
* ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯ ಸ್ವತಃ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ; ಅಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣಗಳನ್ನು &quot;ಗಣಕಯಂತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ&quot; ಅಥವಾ &quot; ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಸಿಟಿ)&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು.

== ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ==
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಂಘ (ಎಇಸಿಟಿ) ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು &quot;ಸೂಕ್ತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು, ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಅಭ್ಯಾಸ&quot; ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Richey2008&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;ರಿಚಿ, ಆರ್ಸಿ (2008). &quot;ರಿಫ್ಲೆಕ್ಷನ್ಸ್ ಆನ್ ದಿ 2008 AECT ಡೆಫಿನಿಶನ್ಸ್ ಆಫ್ ದ ಫೀಲ್ಡ್&quot;. ''ಟೆಕ್ಟ್ರೆಂಡ್ಸ್'' . '''52''' (1): 24-25. doi : [[doi:10.1007/s11528-008-0108-2|10.1007 / s11528-008-0108-2]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಇದು ಸೂಚನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು &quot;ವಿನ್ಯಾಸ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಬಳಕೆ, ನಿರ್ವಹಣೆ, ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ&quot; ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Garrison2003&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation book&quot;&gt;ಡಿ. ರಾಂಡಿ ಗ್ಯಾರಿಸನ್; ಟೆರ್ರಿ ಆಂಡರ್ಸನ್; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಭಾಷಾ ಸಮಿತಿ (2003). [https://books.google.com/?id=UZOG5KEoiCQC&amp;pg=PA33&amp;dq=define-instructional-technology ''ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಇನ್ ದ 21 ಸೆಂಚುರಿ: ಎ ಫ್ರೇಮ್ವರ್ಕ್ ಫಾರ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಆಂಡ್ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸ್'']  . ರೌಟ್ಲೆಡ್ಜ್. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0-415-26346-7|978-0-415-26346-7]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Januszewski2007&quot;&gt;&lt;div&gt; ಅಲ್ ಜನುಸ್ವೆಸ್ಕಿ ಎ .; ಮೊಲೆಂಡಾ ಮೈಕೆಲ್. (2007) ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ: ಎ ಡೆಫಿನಿಶನ್ ವಿತ್ ಕಾಮೆಂಟರಿ &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot; /&gt; [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0805858617|978-0805858617]] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lowenthal2010&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;ಲೊವೆಂಥಾಲ್, PR; ವಿಲ್ಸನ್, ಬಿಜಿ (2010). &quot;ಲೇಬಲ್ಗಳು ವಿಷಯವಲ್ಲ! ಕ್ಷೇತ್ರದ AECT ನ ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ವಿಮರ್ಶೆ&quot;. ''ಟೆಕ್ಟ್ರೆಂಡ್ಸ್'' . '''54''' (1): 38-46. [[CiteSeerX]] &amp;nbsp; &lt;span title=&quot;Freely accessible&quot; class=&quot;cs1-lock-free&quot;&gt;[//citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.408.648 10.1.1.408.648]&lt;/span&gt; . doi : [[doi:10.1007/s11528-009-0362-y|10.1007 / s11528-009-0362-y]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಅಂತಹ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲಾ ಮಾನ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಅನ್ವಯಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಾದ ಸಲಕರಣೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದ ಪಡೆದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ, ಕ್ರಮಾವಳಿ ಅಥವಾ ಹ್ಯೂರಿಸ್ಟಿಕ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು: ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ದೈಹಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒಂದು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯು ಹೇಗೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ವಸ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ''ಮತ್ತು'' [[ಕಲಿಕೆ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕ್ಷಣ|ಬೋಧನೆಗೆ]] ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಅಡಿಪಾಯಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಸೇರಿದೆ.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಇದು ಮಿಶ್ರಿತ, ಮುಖಾಮುಖಿ, ಅಥವಾ ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ತರಗತಿಯ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.edweek.org/ew/issues/technology-in-education/|title=Technology in Education: An Overview - Education Week|website=www.edweek.org|access-date=2016-10-31}}&lt;/ref&gt;

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವರು.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಕಲಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು, ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು, ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಸೀಲ್ಸ್, ಬಿಬಿ, ಮತ್ತು ರಿಚೆ, ಆರ್ಸಿ (1994). ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ: ಕ್ಷೇತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಡೊಮೇನ್ಗಳು. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, DC: AECT. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ''ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞರು'' ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಕ್ಕೂಟ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆಯಾದರೂ, ''ಕಲಿಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞರು'' ಸಮಾನಾರ್ಥಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಯುಕೆ &lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಗೆಂಗ್, ಎಫ್. (2014). ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ: # ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್, ಕಲಿಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಜ್ಞ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಜ್ಞ, ... @A_L_T ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್, ಯುಕೆ. https://blogs.it.ox.ac.uk/fawei/2014/07/29/confusing-terminologies-e-learning-learning-technologist-educational-technologistdiscussed-by-a_l_t-members/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805083223/https://blogs.it.ox.ac.uk/fawei/2014/07/29/confusing-terminologies-e-learning-learning-technologist-educational-technologistdiscussed-by-a_l_t-members/ |date=2018-08-05 }} &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ಜೊತೆಗೆ ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಸಮಾಜದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Selwyn2011&quot;&gt;&lt;div&gt; ಸೆಲ್ವಿನ್, ಎನ್. (2011) ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ: ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗಳು. ಲಂಡನ್: ಕಂಟಿನ್ಯಂ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಶಿಕ್ಷಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಸಿಟಿ), ಎಡೆಕ್, ಕಲಿಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ ಕಲಿಕೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ವರ್ಧಿತ ಕಲಿಕೆ (ಟಿಇಎಲ್), ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಧಾರಿತ ಸೂಚನಾ (ಸಿಬಿಐ) ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ (ಸಿಬಿಟಿ) ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನೆರವಿನಿಂದ ಸೂಚನಾ ಅಥವಾ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನೆರವಿನ ಸೂಚನಾ (ಸಹ CAI),&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Computer-managed instruction: an alternative teaching strategy.|last=Day|first=R|last2=Payne|first2=L|journal=J Nurs Educ|issue=1|year=1987|volume=26|pages=30–6|pmid=3029349}}&lt;/ref&gt; ಅಂತರಜಾಲ ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ (IBT), ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲಿಕೆ, ವೆಬ್ ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ (WBT), ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಹಯೋಗ, ವಿತರಣೆ ಕಲಿಕೆಯ , ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಸಂವಹನ , ಸೈಬರ್-ಕಲಿಕೆ, ಮತ್ತು ಬಹು-ಮಾದರಿಯ ಸೂಚನಾ, ವಾಸ್ತವ ಶಿಕ್ಷಣ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರಗಳು, ಜಾಲಬಂಧ ಕಲಿಕೆ , ವರ್ಚುವಲ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರಗಳು (VLE) (ಇದನ್ನು ಕಲಿಕೆ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ಗಳು ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ), [[ಎಂ ಕಲಿಕೆ|ಮೀ-ಕಲಿಕೆ]] , ಸರ್ವತ್ರ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ .

ಈ ಹಲವಾರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅದರ ಸಮರ್ಥಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;Moore&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;ಮೂರ್, ಜೆಎಲ್; ಡಿಕ್ಸನ್-ಡೀನ್, ಸಿ .; ಗ್ಯಾಲಿನ್, ಕೆ. (2011). &quot;ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್, ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆ, ಮತ್ತು ದೂರದ ಕಲಿಕಾ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ: ಅವು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆಯೇ?&quot;. ''ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ'' . '''14''' (2): 129-135. doi : [[doi:10.1016/j.iheduc.2010.10.001|10.1016 / j.iheduc.2010.10.001]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಆದಾಗ್ಯೂ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಫಿಡ್ಲರ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಮರ್ಶೆಯು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರದ ಅಂಶಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೊರತೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.  ಇದಲ್ಲದೆ, ಮೂರ್ ಈ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಲ್ಲದೆ ಡಿಜಿಟೈಸೇಷನ್ ವಿಧಾನಗಳು, ಘಟಕಗಳು ಅಥವಾ ವಿತರಣಾ ವಿಧಾನಗಳಂತಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದನು.&lt;ref name=&quot;Moore&quot; /&gt;  ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಎಂ ಕಲಿಕೆ|m- ಲರ್ನಿಂಗ್]] ಚಲನಶೀಲತೆಗೆ ''ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತದೆ'' , ಇದು ಬದಲಾಗುವ ಸಮಯ, ಸ್ಥಾನ, ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನಾ ''ತತ್ವಗಳು'' ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಂತಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Moore&quot; /&gt;

ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮುಂದುವರೆದಂತೆ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಒತ್ತಿಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ &quot;ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ&quot; ಪರಿಭಾಷಾತ್ಮಕ ಅಂಶವು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Moore&quot;/&gt;  ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, &quot;ವರ್ಚುಯಲ್ ಲರ್ನಿಂಗ್&quot; ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಒಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ ಸಂಜ್ಞಾ ಪರಿಸರ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್ ಒಂದು ಒ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸೂಚಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ ಜಗತ್ತಿನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಪಘಾತಾನಂತರದ ಒತ್ತಡದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ (ಪಿಟಿಎಸ್ಡಿ).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.govtech.com/education/Universities-Use-Second-Life-to-Teach.html|title=Universities Use Second Life to Teach Complex Concepts|publisher=[[Government Technology]]|access-date=2013-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.army.mil/article/50751/|title=DoD gives PTSD help 'second life' in virtual reality &amp;#124; Article &amp;#124; The United States Army|publisher=Army.mil|access-date=2013-10-22}}&lt;/ref&gt;  ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ, &quot;ವರ್ಚುವಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್&quot; ಎನ್ನುವುದು ಯಾವುದೇ ಸೂಚನಾ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠ ಭಾಗವನ್ನು [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್ನೆಟ್]] ಮೂಲಕ ತಲುಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  &quot;ವರ್ಚುವಲ್&quot; ಅನ್ನು ತರಗತಿ ಮುಖಾ ಮುಖಿಯಾಗಿ ಕಲಿಸಲಾಗದ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ವಿಶಾಲವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಬದಲಿ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತರಗತಿ ಬೋಧನೆಯೊಂದಿಗೆ &quot;ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ&quot; ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು, ಅಂದರೆ ಜನರು ಜನರಿಗೆ ಹೊಂದಿರಬೇಕಿಲ್ಲ ಕಲಿಯಲು ದೈಹಿಕ ತರಗತಿಗೆ ಹೋಗಿ.  ಅಂತೆಯೇ, ವರ್ಚುವಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳು , [[ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ]] ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋಕಾನ್ಫರೆನ್ಸಿಂಗ್ಗಳಂತಹ ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಕೋರ್ಸ್ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗುವ [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣದ]] ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಕುರ್ಬೆಲ್, ಕಾರ್ಲ್: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು 'ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವತೆ: ಎ ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ; ICEF ಬರ್ಲಿನ್ ಜಿಎಂಬಿಹೆಚ್ (ಸಂಪಾದಕರು), ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬೆಂಬಲಿತ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಕುರಿತು 7 ನೇ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್ &amp;nbsp; - ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ; ಬರ್ಲಿನ್, ಜರ್ಮನಿ; ನವೆಂಬರ್ 2001, ಪುಟಗಳು 133-136 &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ವರ್ಚುವಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಟಗಳು ಅಥವಾ ವಿಭಜನೆಗಳಂತಹ ಕೃತಕ ಕಲಿಕೆ ಅವಕಾಶಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತರಗತಿಯ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=How people learn: Brain, mind, experience|publisher=National Academies Press|year=2000|isbn=|editor-last=J. Bransford|location=Washington, DC|pages=206–230|chapter=Technology to support learning|editor-last2=A. Brown|editor-last3=R. R. Cocking|authors=}}&lt;/ref&gt;

ವಸ್ತುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಕಲಿಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸುತ್ತಲೂ.&lt;ref name=&quot;Teaching English as a Second/Foreign Language in a Ubiquitous Learning Environment: A Guide for ESL/EFL Instructors&quot;&gt;{{Cite book|url=http://csuchico-dspace.calstate.edu/bitstream/handle/10211.4/184/5%209%202010%20Abdulrahman%20Alsheail.pdf?sequence=1|title=Teaching English as a Second/Foreign Language in a Ubiquitous Learning Environment: A Guide for ESL/EFL Instructors|last=Alsheail|first=Abdulrahman|publisher=(Master's Project)|year=2010|access-date=2019-01-31|archive-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140207152602/http://csuchico-dspace.calstate.edu/bitstream/handle/10211.4/184/5%209%202010%20Abdulrahman%20Alsheail.pdf?sequence=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲಿಕೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಕಾ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. .&lt;ref name=&quot;Hwang2014&quot;&gt;&lt;div&gt; ಹ್ವಾಂಗ್, ಜಿಜೆ (2014). ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಫ್ರೇಮ್ವರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಷಯಗಳು-ಒಂದು ಸಂದರ್ಭ-ಅರಿವು ಸರ್ವತ್ರ ಕಲಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರಗಳು, 1 (1), 1-14. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kinshuk2016&quot;&gt;{{Cite journal|title=Evolution Is not enough: Revolutionizing Current Learning Environments to Smart Learning Environments|last=Kinshuk|last2=Chen|first2=Nian-Shing|date=17 February 2016|journal=International Journal of Artificial Intelligence in Education|issue=2|doi=10.1007/s40593-016-0108-x|volume=26|pages=561–581|last3=Cheng|first3=I-Ling|last4=Chew|first4=Sie Wai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Conceptualizing the emerging field of smart learning environments|last=Spector|first=Jonathan Michael|date=16 October 2014|journal=Smart Learning Environments|issue=1|doi=10.1186/s40561-014-0002-7|volume=1}}&lt;/ref&gt;  ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಲಿಕೆಯು ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/268774144|title=2014 International Conference on Web and Open Access to Learning (ICWOAL)|last=Andone|first=Diana|last2=Holotescu|first2=Carmen|last3=Grosseck|first3=Gabriela|date=26 November 2014|isbn=978-1-4799-5739-2|pages=1–4|doi=10.1109/ICWOAL.2014.7009244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Modelling the smart city performance|last=Lombardi|first=Patrizia|last2=Giordano|first2=Silvia|date=June 2012|journal=Innovation: The European Journal of Social Science Research|issue=2|doi=10.1080/13511610.2012.660325|volume=25|pages=137–149|last3=Farouh|first3=Hend|last4=Yousef|first4=Wael}}&lt;/ref&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
[[ಚಿತ್ರ:19th_century_classroom,_Auckland_-_0795.jpg|thumb|19 ನೇ ಶತಮಾನದ ತರಗತಿಯ, ಆಕ್ಲೆಂಡ್]]
ಗುಹೆ ಗೋಡೆಗಳ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮುಂತಾದ ಮುಂಚಿನ ಪರಿಕರಗಳ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಗೆ ಸುಲಭ, ವೇಗವಾದ, ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Molenda&quot;&gt;&lt;div&gt; ಮೊಲೆಂಡಾ, ಎಮ್. (2008). &quot;ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಡಿಪಾಯ&quot;. ಎಮ್ಜೆ ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್, ಎಮ್ಡಿ ಮೆರಿಲ್, ಜೆ. ಮೆರಿನ್ಬೊರ್, ಮತ್ತು ಎಂಪಿ ಡಿಸಿಸ್ಕೋಲ್ (ಸಂಪಾದಕರು), ''ಹ್ಯಾಂಡ್ಬುಕ್ ಆಫ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಆನ್ ಎಜುಕೇಶನಲ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ'' (ಥರ್ಡ್., ಪುಟಗಳು 3-20). ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, NY: ಲಾರೆನ್ಸ್ ಅರ್ಲ್ಬಾಮ್ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ಸ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ನೈಯ್, ಡಿ. (2007). ''ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯಗಳು: ಬದುಕಲು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು.'' ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ MA: MIT ಪ್ರೆಸ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ [[ಅಬ್ಯಾಕಸ್]] ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.  ಬರವಣಿಗೆಯ ಸ್ಲೇಟ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಹಲಗೆಯನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಸಹಸ್ರಮಾನದವರೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/stream/alberunisindiaac01biru#page/182/mode/2up|title=Alberuni's India. An account of the religion, philosophy, literature, geography, chronology, astronomy, customs, laws and astrology of India about A.D. 1030|last=Biruni, Muhammad ibn Ahmad|last2=Sachau, Eduard|publisher=K. Paul, Trench, Trübner &amp; Co.|year=1910|location=London}}&lt;/ref&gt;  ಅವರ ಪರಿಚಯ, ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಕರಪತ್ರಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ.  ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ, ತರಗತಿಯ ಅಥವಾ ಮನೆ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಸಣ್ಣ ನಕಲು ರನ್ಗಳನ್ನು (ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ 10-50 ಪ್ರತಿಗಳು) ತಯಾರಿಸಲು ಮಿಮೆಗ್ರಾಫ್ ಮತ್ತು ಗೆಸ್ಟೆನರ್ ಸ್ಟೆನ್ಸಿಲ್ ಸಾಧನಗಳಂತಹ ನಕಲು ಮಾಡುವ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮದ ಬಳಕೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 20 ನೇ ಶತಮಾನದ &lt;ref name=&quot;Saettler&quot;&gt;&lt;div&gt; ಸೈಟ್ಲರ್, ಪಿ. (1990). ''ಅಮೆರಿಕನ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವಿಕಾಸ.'' ಎಂಗಲ್ವುಡ್, CO: ಲೈಬ್ರರೀಸ್ ಅನ್ಲಿಮಿಟೆಡ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ಮೊದಲ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಿತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯದೊಂದಿಗೆ (1900) ಮತ್ತು ಸಿಡ್ನಿ ಪ್ರೆಸ್ಸಿಯ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಬೋಧನಾ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು (1920 ರ ದಶಕ) ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.  ಮೊದಲ ಎಲ್ಲಾ ಬಹು ಆಯ್ಕೆ , ದೊಡ್ಡ-ಪ್ರಮಾಣದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಆರ್ಮಿ ಆಲ್ಫಾವಾಗಿದ್ದು , ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಸಮರ I ಮಿಲಿಟರಿ ನೇಮಕಾತಿಗಳ ಅಪೂರ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು.  ಓವರ್ಹೆಡ್ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕಗಳಂತಹ [[ಸಿನಮಾ|ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] ಮತ್ತು ಇತರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ WWII ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಸೈನಿಕರು ತರಬೇತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.  ಹೈಪರ್ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು 1945 ರಲ್ಲಿ ವನ್ನೇವರ್ ಬುಷ್ ಅವರಿಂದ ಮೆಮೆಕ್ಸ್ನ ವಿವರಣೆಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 
[[ಚಿತ್ರ:Cuisenaire-Rods-2.png|thumb|ಕ್ಯೂಸೆನೇರ್ ರಾಡ್ಗಳು]]
1960 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ಸಪುಸ್ ಮತ್ತು ರಿಚರ್ಡ್ ಸಿ ಅಟ್ಕಿನ್ಸನ್ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ]] ಪಾಲೋ ಆಲ್ಟೋ ಯೂನಿಫೈಡ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಟೆಲಿಟೈಪ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂಕಗಣಿತದ ಮತ್ತು ಕಾಗುಣಿತವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://suppes-corpus.stanford.edu/articles/comped/54-5.pdf|title=Arithmetic drills and review on a computer-based teletype|last=Suppes, P.|last2=Jerman, M.|journal=The Arithmetic Teacher|issue=4|year=1966|volume=13|pages=303–309|last3=Groen, G.|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305160358/http://suppes-corpus.stanford.edu/articles/comped/54-5.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Computer Assisted Instruction at Stanford|date=May 19, 1971|author=Suppes, P.|url=http://suppes-corpus.stanford.edu/techreports/IMSSS_174.pdf|access-date=ಜನವರಿ 31, 2019|archivedate=ಜುಲೈ 17, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717203424/http://suppes-corpus.stanford.edu/techreports/IMSSS_174.pdf}}&lt;/ref&gt;  ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಯೂತ್ಗಾಗಿ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಫೋರ್ಡ್ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಆ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ.

1960 ರಲ್ಲಿ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.  ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಅನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ರಚಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಪರ್ಕಿತ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಗ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.  ಮೊದಲ ಆನ್ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ 1986 ರಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಫಾರ್ ಡಾಸ್ ಮತ್ತು ಕೊಮೊಡೊರ್ 64 ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಅಸಿಸ್ಟೆಡ್ ಕಲಿಕೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಜವಾದ ಸಂವಾದದೊಂದಿಗೆ ನೀಡಿತು.  2002 ರಲ್ಲಿ, [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಎಮ್ಐಟಿ]] ಆನ್ಲೈನ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಲಾರಂಭಿಸಿತು.  2009 ರ   , ಸುಮಾರು 5.5 ಮಿಲಿಯನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರ್ಗವನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.  ಪ್ರಸ್ತುತ, ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಕನಿಷ್ಟ ಒಂದು ಆನ್ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (ಪ್ರಾಮಿಸಸ್ ಮತ್ತು ಮೋಸಗಳು).  ಡಿವಿರಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ , ಎಲ್ಲಾ ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪದವಿ ಗಳಿಸಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ 80% ರಷ್ಟು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ (ಪ್ರಾಮಿಸಸ್ ಮತ್ತು ಪಿಟ್ಫಾಲ್ಸ್).  2014 ರಲ್ಲೂ, ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ 5.8 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ 2.85 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕೋರ್ಸುಗಳನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಮಿಸಸ್ ಮತ್ತು ಪಿಟ್ಫಾಲ್ಸ್) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.  ಈ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ, ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/research/promises-and-pitfalls-of-online-education/|title=Promises and pitfalls of online education|date=2017-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt; https://www.petersons.com/articles/online-degrees/online-education-history {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319084900/https://www.petersons.com/articles/online-degrees/online-education-history |date=2018-03-19 }} &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; 
[[ಚಿತ್ರ:Alliance_Française_de_Moldavie_-_Médiathèque_et_espace_multimédia.jpg|thumb|ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ ಸ್ಪೇಸ್ ಮೋಲ್ಡೊ ಅಲಯನ್ಸ್ ಫ್ರಾಂಕಾಯಿಸ್.]]
1971 ರಲ್ಲಿ, ಇವಾನ್ ಇಲಿಚ್ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವೀ ಪುಸ್ತಕವಾದ ಡೆಸ್ಶಾಲಿಂಗ್ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು , ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು &quot;ಕಲಿಕೆ ವೆಬ್ಗಳನ್ನು&quot; ಜನರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಲಿಕೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು.  1970 ಮತ್ತು 1980 ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುರ್ರೆ ಟುರೊಫ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾರ್ ರೊಕ್ಸನ್ನೆ ಹಿಲ್ಟ್ಜ್ ನ್ಯೂ ಜೆರ್ಸಿ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ &lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಹಿಲ್ಟ್ಜ್, ಎಸ್. (1990). &quot;ವರ್ಚುಯಲ್ ಕ್ಲಾಸ್ರೂಮ್ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ&quot;. ಹರಾಸಿಮ್ನಲ್ಲಿ, ಎಲ್. (ಸಂಪಾದಿತ) ''ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ: ಒಂದು ಹೊಸ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್ಸ್'' . ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಪ್ರೆಜರ್, ಪುಟಗಳು 133-169. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ಹಾಗೆಯೇ ಕೆನಡಾದ ಗುಯೆಲ್ಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು.&lt;ref name=&quot;Mason. R 1989&quot;&gt;&lt;div&gt; ಮೇಸನ್. ಆರ್. ಮತ್ತು ಕೇಯ್, ಎ. (1989). ''ಮೈಂಡ್ವೇವ್: ಸಂವಹನ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ದೂರದ ಶಿಕ್ಷಣ'' . ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್, ಯುಕೆ: ಪೆರ್ಗಮೋನ್ ಪ್ರೆಸ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಯುಕೆ ನಲ್ಲಿ, ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಫಾರ್ ಎಜುಕೇಷನಲ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಎಡೆಡೆಡ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.edtechhistory.org.uk/history/the_1970s/ndpcal.html|title=Educational Technology v1 Feb 2014|publisher=|access-date=31 ಜನವರಿ 2019|archive-date=6 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106233448/http://www.edtechhistory.org.uk/history/the_1970s/ndpcal.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (1973-77) ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ (1980-86) ನಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ .

1980 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.  ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆ / ತರಬೇತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆರಂಭಿಕ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರಂಕುಶಾಧಿಕಾರದ ಬೋಧನಾ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿವೆ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ನ ಪಾತ್ರವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳ ಬೆಂಬಲಿತ ಸಹಯೋಗದ ಕಲಿಕೆ (ಸಿಎಸ್ಸಿಎಲ್) ), ಇದು ಜ್ಞಾನದ ಹಂಚಿಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು.

ಇಂದು ತಿಳಿದುಬಂದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ ವೀಡಿಯೊಕಾನ್ಫರೆನ್ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಮುಖ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ.  ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಶಿಕ್ಷಣದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕೆಲಸವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.  ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, 2008-2009ರಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 20,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ವೀಡಿಯೊಕಾನ್ಫರೆನ್ಸಿಂಗ್ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.  ಈ ರೀತಿಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅನಾನುಕೂಲಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ: ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಪಿಕ್ಸೆಲ್ ಆಗಿದೆ; ವಿಡಿಯೋಕಾನ್ಫರೆನ್ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಮಿನಿ-ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋವನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಳವು ಸಮಸ್ಯೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಒದಗಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಲಕರಣೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಕ್ರೌ, ಡಬ್ಲ್ಯೂಬಿ &amp; ಡಿನ್, ಹೆಚ್. (2009). ''ಪ್ಲೇಸ್ ಅಥವಾ ಟೈಮ್ನಿಂದ ಅನ್ಬೌಂಡ್: ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆ'' . ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, DC: ಅಮೇರಿಕನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್, 9-10. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಬ್ರಿಟನ್ನಲ್ಲಿ &lt;ref name=&quot;Mason. R 1989&quot;/&gt; ಮತ್ತು ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕೊಲಂಬಿಯ (ವೆಬ್ ಸಿಟಿ, ಈಗ ಬ್ಲಾಕ್ ಬೋರ್ಡ್ ಇಂಕ್ ಒಳಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು ಮೊದಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು) ಕಲಿಕೆಯ ತಲುಪಿಸಲು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು,&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಬೇಟ್ಸ್, ಎ. (2005). ''ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಮತ್ತು ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ'' . ಲಂಡನ್: ರೌಟ್ಲೆಡ್ಜ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ವೆಬ್ ಭಾರೀ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ, ಆನ್ಲೈನ್ ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಚರ್ಚೆ.&lt;ref name=&quot;eurodl2007&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.eurodl.org/index.php?tag=120&amp;article=151&amp;article=251|title=Dialogue and the construction of knowledge in e-learning: Exploring students' perceptions of their learning while using Blackboard's asynchronous discussion board|last=Johnson, Henry M|journal=European Journal of Open, Distance and E-Learning|accessdate=2013-10-22|issue=1|year=2007|volume=10}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  ಹರಾಸಿಮ್ (1995) &lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಹರಾಸಿಮ್, ಎಲ್., ಹಿಲ್ಟ್ಜ್, ಎಸ್., ಟೆಲೆಸ್, ಎಲ್. ಮತ್ತು ಟ್ರೊಫ್, ಎಮ್. (1995). ''ಕಲಿಕೆ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ಸ್: ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ಗೆ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ'' . ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್, ಎಮ್ಎ: ಎಮ್ಐಟಿ ಪ್ರೆಸ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ನಂತಹ ಚಿಕಿತ್ಸಕರು ಕಲಿಕಾ ಜಾಲಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು.

1990 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್|ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್ನ]] ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ, ಪಠ್ಯ-ಆಧಾರಿತ ಆನ್ಲೈನ್ ವರ್ಚುವಲ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ಗಳು, ಅದರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸರಳವಾದ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೋರ್ಸ್ ವೆಬ್ಸೈಟ್ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮಲ್ಟಿ-ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ ಆಧಾರಿತ ಸೈಟ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. .

1994 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಮೊದಲ ಆನ್ಲೈನ್ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.  1997 ರಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಜಿಯಾಡಿಯು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ಆಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ, ಅದು ಪೋರ್ಟಬಲ್, ಪುನರಾವರ್ತನೀಯ, ಸ್ಕೇಲೆಬಲ್, ಒಳ್ಳೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ವೆಚ್ಚ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Graziadei&quot;&gt;&lt;div&gt; ಗ್ರ್ಯಾಜಿಯೇಡಿ, ಡಬ್ಲ್ಯೂಡಿ, ಎಟ್ ಅಲ್., 1997. [http://horizon.unc.edu/projects/monograph/CD/Technological_Tools/Graziadei.html ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಅಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಅಂಡ್ ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಟೀಚಿಂಗ್-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ಸ್: ಎಕ್ಸ್ಪ್ಲೋರಿಂಗ್ ಎ ಕೋರ್ಸ್ / ಕ್ಲಾಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್] . &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

ಸುಧಾರಿತ [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್ನೆಟ್]] ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತೆಯು [[ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ]] ಅಥವಾ ವೆಬ್ಕ್ಯಾಮ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳ ಸಂವಹನವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು.  2002 ರಿಂದ 2005 ರವರೆಗೆ 65 ದೂರದಲ್ಲಿ ಆನ್ಲೈನ್ ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ K-12 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಮ್ಯತೆ, ಶಿಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಂವಹನ ಸುಲಭವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನಿಯೋಜನೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ K-12 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ.

2006-2007ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆ ನಡೆಸಿದ 2008 ರ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಹಣಕಾಸು ನೆರವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪೋಸ್ಟ್ಸೆಂಡಿನರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳ 66% ರಷ್ಟು ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ದಾಖಲೆಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಾಲದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ 77% ನಷ್ಟು ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.     ಇಸವಿ 2008 ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನು ಇಯುದಾದ್ಯಂತ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/EREC1836.htm|title=Recommendation 1836 (2008)|website=Realising the full potential of e-learning for education and training|publisher=Council of Europe|access-date=7 May 2013|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322020711/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FAdoptedText%2Fta08%2FEREC1836.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಗಣಕ-ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಸಂವಹನ (ಸಿಎಮ್ಸಿ) ಕಲಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಬೋಧಕರಿಗೆ ನಡುವೆ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ನಿಂದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಾಗಿದೆ.  ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಸಿಬಿಟಿ / ಸಿಬಿಎಲ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು (ಸ್ವಯಂ-ಅಧ್ಯಯನ) ಕಲಿಕೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಿಎಮ್ಸಿ ಶಿಕ್ಷಕ / ಬೋಧಕ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲಿಕೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.  ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಆಧುನಿಕ ಐಸಿಟಿ ಕಲಿಕಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಜ್ಞಾನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿರಂತರವಾದ ಸಾಧನಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವಿವಿಧ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Students' voices about learning with technology|last=Geer|first=R.|last2=Sweeney|first2=T.|journal=Journal of Social Sciences|issue=2|year=2012|volume=8|pages=294–303}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://oro.open.ac.uk/37518/3/97E20EDA.pdf|title=Childhood in a digital age: creative challenges for educational futures|last=Craft|first=Anna|date=July 2012|journal=London Review of Education|issue=2|doi=10.1080/14748460.2012.691282|volume=10|pages=173–190|language=en}}&lt;/ref&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಹೈಟೆಕ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹಣ ನೀಡಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/22/technology-in-schools-wei_n_772674.html|title=Technology In Schools: Weighing The Pros And Cons|date=May 25, 2011|work=Huffington Post}}&lt;/ref&gt;

ಖಾಸಗಿ ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆನ್ಲೈನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆನ್ ಲೈನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೊದಲ ವರ್ಷವೇ 2015.  2015 ರ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕನಿಷ್ಟ ಒಂದು ಆನ್ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ನಲ್ಲಿ 6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usnews.com/higher-education/online-education/articles/2017-05-03/study-online-learning-enrollment-rising-fastest-at-private-nonprofit-schools|title=Study: Online Course Enrollment Rising Rapidly at Private Nonprofits|last=|first=|date=3 May 2017|website=U.S. News|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=3 May 2017}}&lt;/ref&gt;

== ಸಿದ್ಧಾಂತ ==
ವಿವಿಧ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಅಥವಾ ಕಲಿಕಾ ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.  ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಈ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ.  ಈ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಶಾಲೆಗಳು ಅಥವಾ ತಾತ್ವಿಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: ನಡವಳಿಕೆ , ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ರಚನಾತ್ಮಕವಾದ .

=== ವರ್ತನೆವಾದ ===
ಈ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು [[ಇವಾನ್ ಪೆಟ್ರೋವಿಚ್ ಪಾವ್ಲೋವ್|ಇವಾನ್ ಪಾವ್ಲೋವ್]] , ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಥೋರ್ನ್ಡೈಕ್ , ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸಿ. ಟೋಲ್ಮನ್ , ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಎಲ್. ಹಲ್ , ಮತ್ತು [[ಬಿ.ಎಫ್. ಸ್ಕಿನ್ನರ್|ಬಿಎಫ್ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ ಅವರ]] ಪ್ರಾಣಿ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 20 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.  ಅನೇಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾನವ ಕಲಿಕೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಒಂದು ಅಂಶವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.  ವರ್ತನೆಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ತರಬೇತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ.  ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಜನರು ಪ್ರತಿಫಲ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಅದು ತರಬೇತಿ ಜನರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The activities of teaching|last=Green|first=Thomas|publisher=McGraw Hill|year=1971|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

[[ಬಿ.ಎಫ್. ಸ್ಕಿನ್ನರ್|ಬಿಎಫ್ ಸ್ಕಿನ್ನರ್]] ಅವರು ಮೌಖಿಕ ನಡವಳಿಕೆ &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=The science of learning and the art of teaching|last=Skinner|first=B.F.|journal=Harvard Educational Review|issue=|year=1954|volume=24|pages=86–97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Teaching machines|last=Skinner|first=B.F.|journal=Science|issue=3330|doi=10.1126/science.128.3330.969|year=1958|volume=128|pages=969–77|bibcode=1958Sci...128..969S|pmid=13592277}} and others see http://www.bfskinner.org/f/EpsteinBibliography.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217104146/http://www.bfskinner.org/f/EpsteinBibliography.pdf |date=2008-12-17 }}&lt;/ref&gt; ಅವರ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬೋಧನೆಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು &quot;ದಿ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಆಫ್ ಟೀಚಿಂಗ್&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The technology of teaching|last=Skinner BF|journal=Proc R Soc Lond B Biol Sci|issue=989|doi=10.1098/rspb.1965.0048|year=1965|volume=162|pages=427–43|bibcode=1965RSPSB.162..427S|pmid=4378497}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The technology of teaching|last=Skinner|first=B.F.|publisher=New York: Appleton-Century-Crofts|year=1968|id=Library of Congress Card Number 68-12340 E 81290}}&lt;/ref&gt; ತನ್ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ಡ್ ಸೂಚನಾ ಎಂದು ಕರೆದರು.  ಓಗ್ಡೆನ್ ಲಿಂಡ್ಸ್ಲೆಯವರು ಸೆಲೆಶನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಲಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು, ಅದು ನಡವಳಿಕೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ಕೆಲ್ಲರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕಿನ್ನರ್ನ ಮಾದರಿಗಳಿಂದ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು.

=== ಕಾಗ್ನಿಟಿವಿಸ್ಮ್ ===
ಅರಿವಿನ ವಿಜ್ಞಾನವು 1960 ಮತ್ತು 1970 ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು, ಕೆಲವರು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ &quot;ಅರಿವಿನ ಕ್ರಾಂತಿ&quot; ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ತನಾವಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|title=Handbook of Educational Theories|last=Irby|first=Beverly|last2=Brown|first2=Genevieve|last3=Lara-Alecio|first3=Rafael|last4=Jackson|first4=Shirley|publisher=IAP|year=2013|isbn=9781617358661|location=Charlotte, NC|pages=105}}&lt;/ref&gt;  ವರ್ತನಾವಾದದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಅರಿವಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಮಾನವ ಜ್ಞಾನವು ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಮಿದುಳಿನ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನೋಡುತ್ತವೆ.  &quot;ಎಲ್ಲಾ ಸಂವೇದನಾ ಇನ್ಪುಟ್ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಕಡಿಮೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮರುಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ&quot; ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ಕಲಿಯುವುದನ್ನು ಇದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=An Introduction to the History of Psychology|last=Hergenhahn|first=B.R.|publisher=Wadsworth Cengage Learning|year=2008|isbn=9780495506218|location=Belmont, CA|pages=627}}&lt;/ref&gt;  ಅಟ್ಕಿನ್ಸನ್-ಶಿಫ್ರಿನ್ ಮೆಮೊರಿ ಮಾದರಿ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡೆಲಿಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.  ಕಾಗ್ನಿಟಿವ್ ಸೈನ್ಸ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ.  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಮರಣೆಯ ಜ್ಞಾನದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು (ಮುಂಚಿನ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಮೆಮೊರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ-ಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಗಳನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಕಾಗ್ನಿಟಿವ್ ಸೈನ್ಸ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ [[ನೋಅಮ್ ಚಾಮ್ಸ್ಕೀ|ನೋಮ್ ಚಾಮ್ಸ್ಕಿ]] ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭಾವ.  ಇಂದು ಸಂಶೋಧಕರು ಅರಿವಿನ ಲೋಡ್ , ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮದ ಮನಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.  ಈ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು [[ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ|ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು]] ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Cognitive Load Theory, Educational Research, and Instructional Design: Some Food for Thought|last=deJong|first=T.|journal=Instructional Science: An International Journal of the Learning Sciences|year=2010|page=38}}&lt;/ref&gt;

ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣವಾದ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಅರಿವಿನ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿವೆ.  ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಚಿಂತನೆ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರಿವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|title=Theory and Research for Academic Nurse Educators: Application to Practice|last=Utley|first=Rose|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning LLC|year=2010|isbn=9780763774134|location=Sudbury, MA|pages=23}}&lt;/ref&gt;  ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಎರಡು ಶಾಲೆಗಳು, ಕಲಿಕೆಯು ಒಂದು ನಡವಳಿಕೆ ಬದಲಾವಣೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆದರೆ ಕಲಿಯುವವರು ಬಳಸುವ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

=== ರಚನಾತ್ಮಕವಾದ ===
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹಲವಾರು ವಿಧದ ರಚನಾತ್ಮಕವಾದದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ: ಪಿಯಾಗೆಟ್ರ ಅರಿವಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ , ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನಾತ್ಮಕತೆಯಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯ (ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ) ರಚನಾತ್ಮಕವಾದತೆ .  ಈ ರಚನೆಯ ರಚನೆಯು ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ಕಲಿಯುವವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಗಮನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ರಿಯಾಲಿಟಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ತರುವ ಇತರ ಕಲಿಯುವವರ ಜೊತೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.  ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಟಿವ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ, ಸಂಬಂಧಿತ, ಮತ್ತು / ಅಥವಾ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (ಟರ್ಮೋಸ್, 2012 &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Does the Classroom Performance System (CPS) Increase Students' Chances for Getting a Good Grade in College Core Courses and Increase Retention?|last=Termos|first=Mohamad|date=2012|journal=International Journal of Technologies in Learning|issue=1|doi=10.18848/2327-0144/cgp/v19i01/49144|volume=19|pages=45–56}}&lt;/ref&gt; ).  ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕನ ಪಾತ್ರವು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುವವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು.  ಕನ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಟಿವ್ ಶಿಕ್ಷಣವು ಮೊದಲು ಕಲಿಕೆಯ ಅನುಭವಗಳು ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ಕಲಿಸಿದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.  ಜೊನಾಸ್ಸೆನ್ (1997) &quot;ಉತ್ತಮವಾಗಿ-ರಚನಾತ್ಮಕ&quot; ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಅನನುಭವಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು &quot;ಕೆಟ್ಟ-ರಚನಾತ್ಮಕ&quot; ಪರಿಸರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ನಿರ್ಣಾಯಕ ಚಿಂತನೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನೈಜ ಪ್ರಪಂಚದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕಲಿಯುವವರ ಕೇಂದ್ರಿತ [[ಸಮಸ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆ]] , ಯೋಜನಾ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಕ್ರಿಯ ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಬಹುದು.  1980 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಾಕ್ಷರತೆಯಲ್ಲಿ ರಚನಾತ್ಮಕವಾದ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣ ಕಲಿಕೆಯ ನಿಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಉದಾಹರಣೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಕಲಿಕೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Rosenberg&quot;&gt;{{Cite book|title=The Social Impact of Computers|last=Rosenberg|first=Richard|publisher=Elsevier Academic Press|year=2004|isbn=978-0-12-597121-8|location=Amsterdam}}&lt;/ref&gt; {{Rp|224}}  ''ಲೋಗೋ'' , ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಭಾಷೆ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಪಿಯಾಗೆಟನ್ನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Rosenberg&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Book Ends: The Changing Media Environment of American Classrooms|last=Cassidy|first=Margaret|publisher=Hampton Press, Inc.|year=2004|isbn=978-1-57273-492-0|location=Cresskill, NJ|pages=223}}&lt;/ref&gt;  ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ, ಭರವಸೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳು, ವಿಭಾಗಗಳಾದ್ಯಂತ &quot;ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ-ಪರಿಹರಿಸುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು&quot; ಎಂಬ &quot;ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಹಕ್ಕು&quot; ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು.&lt;ref name=&quot;Rosenberg&quot; /&gt; {{Rp|238}}  ಹೇಗಾದರೂ, ''ಲೋಗೋ'' ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅರಿವಿನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Rosenberg&quot; /&gt; {{Rp|238}}  ವಕೀಲರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು &quot;ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಆಗಿಲ್ಲ&quot;, ಇದು &quot;ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ತರ್ಕಬದ್ಧತೆ&quot; ಎಂದು ಸವಲತ್ತು ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ''LOGO-'' ಆಧಾರಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಚಿಂತನೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Book Ends: The Changing Media Environment of American Classrooms|last=Cassidy|first=Margaret|publisher=Hampton Press, Inc.|year=2004|isbn=978-1-57273-492-0|location=Cresskill, NJ|pages=224}}&lt;/ref&gt;  1980 ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ''LOGO'' ಮತ್ತು ಇತರ ರೀತಿಯ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮಿಂಗ್ ಭಾಷೆಗಳು ತಮ್ಮ ನವೀನತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಟೀಕೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಒತ್ತಿಹೇಳಿದವು.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Social Impact of Computers|last=Rosenberg|first=Richard|publisher=Elsevier Academic Press|year=2004|isbn=978-0-12-597121-8|location=Amsterdam|pages=219}}&lt;/ref&gt;

ಒಂದು ರಚನಾತ್ಮಕವಾದ ವಿಧಾನದಿಂದ, [[ಸಂಶೋಧನೆ|ಸಂಶೋಧನೆಯು]] ಮಾನವ ಕಲಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪೀಟರ್ ಬೆಲೋಹ್ಲೆವೆಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು , ವ್ಯಕ್ತಿಯು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ಸೌಕರ್ಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು, ಕಲಿಕೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ferro|first=María Laura|date=2003-01-05|title=Teoría Unicista: Otra manera de aprender|magazine=Revista Nueva|location=Nº 599, p. 10-12|publisher=Agrupación Diarios del Interior}}&lt;/ref&gt;  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವಾಗಿ, ಏಕವಚನ ಪ್ರತಿಫಲನ ಚಾಲಿತ ಕಲಿಕೆಯು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುತ್ತದೆ: &quot;ಕ್ರಿಯೆ-ಪ್ರತಿಬಿಂಬ-ಕ್ರಮ&quot; ಒಂದು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಒಂದು ಚಕ್ರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=Economista cria centro de estudo empresarial|last=Caldas|first=Sérgio Túlio|date=1990-08-30|work=O Estado de São Paulo|access-date=|location=Economia, p. 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssrn.com/abstract=3161708|title=Unicist Reflection Driven Learning for Superior Education|last=Belohlavek|first=Peter|date=2018-04-12|website=|publisher=SSRN|access-date=2018-09-29|quote=}}&lt;/ref&gt;

== ಅಭ್ಯಾಸ ==
ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅಸಿಸ್ಟ್ಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್|ಆನ್ಲೈನ್]] [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ಕಲಿಕೆಯಿಂದ]] ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Bates2003&quot;&gt;&lt;div&gt; ಬೇಟ್ಸ್, ಎ. ಮತ್ತು ಪೂಲ್, ಜಿ. ಎಫೆಕ್ಟಿವ್ ಟೀಚಿಂಗ್ ವಿತ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಇನ್ ಹೈಯರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ: ಜೋಸೆಸಿ-ಬಾಸ್ / ಜಾನ್ ವಿಲೇ, 2003 &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಒಇಸಿಡಿ (2005) ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಇನ್ ಟೆರ್ಟರಿ ಎಜುಕೇಶನ್: ವೇರ್ ಡು ವಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್? ಪ್ಯಾರಿಸ್: ಓಇಸಿಡಿ &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಯಾವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ವಿವಿಧ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ (ಸ್ವಲ್ಪ ಅಸಮಂಜಸ).  ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಕಲಿಕೆ' ಅಥವಾ ' [[ಸಂಯೋಜಿತ ಕಲಿಕೆ|ಮಿಶ್ರಿತ ಕಲಿಕೆ]] ' ತರಗತಿಯ ತರಗತಿಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ಟಾಪ್ಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತರಗತಿಯ ಸಮಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/865569876/Blended-learning-teachers-plus-computers-equal-success.html?pg=all|title=Blended learning: Teachers plus computers equal success|last=Baker|first=Celia|date=2013-01-04|publisher=Desert News|access-date=30 January 2014|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023134021/http://www.deseretnews.com/article/865569876/Blended-learning-teachers-plus-computers-equal-success.html?pg=all|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/answer-sheet/post/three-fears-about-blended-learning/2012/09/22/56af57cc-035d-11e2-91e7-2962c74e7738_blog.html|title=Three fears about blended learning|last=Strauss|first=Valerie|date=2012-09-22|work=The Washington post}}&lt;/ref&gt;  'ವಿತರಣೆ ಕಲಿಕೆ' ಹೈಬ್ರಿಡ್ ವಿಧಾನದ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಘಟಕವನ್ನು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆನ್ಲೈನ್ [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ಅಂತರ ಕಲಿಕಾ]] ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Bates2003&quot; /&gt;

=== ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಮತ್ತು ಅಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ===
ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಅಥವಾ ಅಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಆಗಿರಬಹುದು.  ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಕಲಿಕೆ ನಿಜಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅಸಮಕಾಲಿಕ ಕಲಿಕೆಯು ಸ್ವಯಂ-ಗತಿಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಭಾಗಿಗಳ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅವಲಂಬನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಯ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಕಲಿಕೆಯು ಒಂದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಮುಖಾಮುಖಿ ಚರ್ಚೆ, ಆನ್ಲೈನ್ ನೈಜ-ಸಮಯ ಲೈವ್ ಶಿಕ್ಷಕ ಸೂಚನಾ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಸ್ಕೈಪ್ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು, ಮತ್ತು ಚಾಟ್ ಕೊಠಡಿಗಳು ಅಥವಾ ವರ್ಚುವಲ್ ತರಗತಿ ಕೊಠಡಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಸಿಂಕ್ರೊನೈಸ್ಡ್ ಕಲಿಕೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ತೆರೆದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.  ಸಿಂಕ್ರೊನೈಸ್ಡ್ ಕಲಿಕೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಬರವಣಿಗೆ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Online Teaching: Navigating Its Advantages, Disadvantages and Best Practices|last=Al-Asfour|first=A|journal=Tribal College Journal of American Indian Higher Education|issue=|year=2012|volume=23|page=3}}&lt;/ref&gt;

ಅಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಕಲಿಕೆ ಕಲಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು , [[ಇ-ಅಂಚೆ|ಇಮೇಲ್]] , [[ಬ್ಲಾಗ್|ಬ್ಲಾಗ್ಗಳು]] , ವಿಕಿಗಳು , ಮತ್ತು ಚರ್ಚಾ ಮಂಡಳಿಗಳು , [[ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ವೆಬ್|ವೆಬ್-]] ಬೆಂಬಲಿತ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳು,&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಲೌಚ್ಕೊ, ಐರಿ; ಕುರ್ಬೆಲ್, ಕಾರ್ಲ್; ಪಾಕೊಮೊವ್, ಅಲೆಕ್ಸಿ: ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಆಧರಿತ ವಾಸ್ತವ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ ಕೋರ್ಸ್ಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆ; ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ &quot;ನೆಟ್ವರ್ಕ್ಡ್ ಕಲಿಕೆ ಇನ್ ಎ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್: ಚಾಲೆಂಜಸ್ ಅಂಡ್ ಸೊಲ್ಯೂಶನ್ಸ್ ಫಾರ್ ವರ್ಚುಯಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್&quot;, ಬರ್ಲಿನ್, ಜರ್ಮನಿ, ಮೇ 1 &amp;nbsp; - 4, 2002 &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ಹೈಪರ್ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ್, ಆಡಿಯೋ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.appstate.edu/~koppenhaverd/rcoe/5532/read/podcast/robinson09.pdf|title=PODCASTS IN EDUCATION: WHAT, WHY AND HOW?|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927071851/http://www.appstate.edu/~koppenhaverd/rcoe/5532/read/podcast/robinson09.pdf|archive-date=September 27, 2013|dead-url=yes|access-date=8 December 2012}}&lt;/ref&gt; ವೀಡಿಯೊ ಕೋರ್ಸ್ಗಳು ಮತ್ತು ವೆಬ್ 2.0 ಅನ್ನು ಬಳಸುವ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾಣ|ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್ಗಳಂತಹ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು]] .  ವೃತ್ತಿಪರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ತರಬೇತಿಯ ವಾಸ್ತವ ಕಾರ್ಯ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು .  ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಥವಾ ಮಗುವಿನ ಆರೈಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅಸಮಕಾಲಿಕ ಕಲಿಕೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.  ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.&lt;ref name=&quot;eurodl2007&quot;/&gt;  ''ಅಸಮಕಾಲಿಕ'' ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿರಿ.  ಅವರು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ಒಂದು ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಅವರು ಉಳಿದ ವರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.  ಆನ್ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ಗಳ ಮೂಲಕ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಡಿಪ್ಲೋಮಾಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಗಳಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಕಿರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುಜುಗರವಿಲ್ಲದೇ ವಿಫಲ ಶಿಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಬಹುದು.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪುಷ್ಟೀಕರಣ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣ, ಇಂಟರ್ನ್ಶಿಪ್ಗಳು, ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವರ ವರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಪದವೀಧರರಾಗಬಹುದು.

=== ಲೀನಿಯರ್ ಕಲಿಕೆ ===
ಗಣಕ-ಆಧರಿತ ತರಬೇತಿ (ಸಿಬಿಟಿ) ಒಂದು [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್]] ಅಥವಾ ಹ್ಯಾಂಡ್ಹೆಲ್ಡ್ ಸಾಧನ ಅಥವಾ ಟ್ಯಾಬ್ಲೆಟ್ ಅಥವಾ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಫೋನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ-ಗತಿಯ ಕಲಿಕೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.  ಸಿಬಿಟಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿ-ರಾಮ್ ಮೂಲಕ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿತರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆನ್ಲೈನ್ ಪುಸ್ತಕ ಅಥವಾ ಕೈಪಿಡಿಯನ್ನು ಓದುವಂತೆಯೇ ವಿಷಯವನ್ನು ರೇಖಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿತು.  ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಗಣಿತದ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸುವಂತಹ ಸ್ಥಿರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಸಿಬಿಟಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ ವೆಬ್ ಆಧಾರಿತ ತರಬೇತಿ (ಡಬ್ಲ್ಯೂಬಿಟಿ) ಅನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಅಂತರಜಾಲ|ಇಂಟರ್ನೆಟ್]] ಮೂಲಕ ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸರ್ ಅನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಿಬಿಟಿ ಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು, ಡ್ರ್ಯಾಗ್-ಮತ್ತು-ಡ್ರಾಪ್, ರೇಡಿಯೋ ಬಟನ್, ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್ ಅಥವಾ ಇತರ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನಗಳಂತಹ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ನಿಂದ ಗಳಿಸಬಹುದಾದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳು.  ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣವೇ ಅಂತಿಮ-ಬಳಕೆದಾರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಬಳಕೆದಾರರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ, ಕೈಪಿಡಿ, ಅಥವಾ ತರಗತಿ ಆಧಾರಿತ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮೀರಿ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಚೋದನೆಯನ್ನು CBT ಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.  ಸಿಬಿಟಿಗಳು ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ವೀಡಿಯೊಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಅನಿಮೇಷನ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮುದ್ರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಬಹುದು, ಕಲಿಕೆಯ ವರ್ಧನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

ಸಹಾಯ, ಸಿಬಿಟಿಗಳು ಕೆಲವು ಕಲಿಕಾ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತವೆ.  ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಸಿಬಿಟಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಅಗಾಧ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.  ವಿಷಯದ ತಜ್ಞ ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗಿಂತ CBT ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.  ಮಾನವ ಸಂವಹನದ ಕೊರತೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಬಹುದಾದಂತಹ ವಿಷಯದ ವಿಧ ಮತ್ತು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯ ವಿಧವನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಚರ್ಚೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರಬೇಕು.

=== ಸಹಯೋಗದ ಕಲಿಕೆ ===
ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಬೆಂಬಲಿತ ಸಹಯೋಗದ ಕಲಿಕೆ (ಸಿಎಸ್ಸಿಎಲ್) ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕಲಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಅಥವಾ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸೂಚನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲಿಕೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಪರಿಭಾಷೆ, &quot;ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ 2.0&quot; &lt;ref&gt;E-Learning 2. 0 Technologies and Web Applications in Higher Education (2013) Jean-Eric Pelet IGI Global {{ISBN|978-1466648760}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು &quot;ನೆಟ್ವರ್ಡ್ಡ್ ಕಲಿಕೆ ಕಲಿಕೆ&quot; (ಎನ್ಸಿಎಲ್) ಗೆ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿ CSCL ಇರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;Trentin G. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/235930117_Networked_Collaborative_Learning_social_interaction_and_active_learning?fulltextDialog=true/ ''Networked Collaborative Learning: social interaction and active learning''], Woodhead/Chandos Publishing Limited, Cambridge, UK, {{ISBN|978-1-84334-501-5}}.{{pn|date=January 2019}}&lt;/ref&gt;  ವೆಬ್ 2.0 ಪ್ರಗತಿಗಳ ಮೂಲಕ, ನೆಟ್ವರ್ಕ್ನಲ್ಲಿನ ಬಹುಜನರ ನಡುವಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Crane2009&quot;&gt;&lt;div&gt; ಕ್ರೇನ್ ಬಿ &quot;K-12 ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ವೆಬ್ 2.0 ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು&quot;. ನೀಲ್-ಶೂಮನ್ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್, Inc., 2009 &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; {{Rp|1}} &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.isedj.org/6/64/|title=Web 2.0 Matters: An Analysis of Implementing Web 2.0 in the Classroom|last=Sendall|first=P|last2=Ceccucci, W.|date=December 2008|journal=Information Systems Education Journal|issue=64|volume=6|last3=Peslak, A.}}&lt;/ref&gt;  ಅದರ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅದು &quot;ಸೃಜನಶೀಲ ಮತ್ತು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ತಾಣವಾಗಿದೆ&quot;.&lt;ref name=&quot;Crane2009&quot; /&gt; {{Rp|2}}  ಕಲಿಕೆ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.  ಈ ಸಹಕಾರಿ ಕಲಿಕೆ ಬೋಧಕರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.  &quot;ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ 1.0&quot; ನವಜಾತತೆ ಆರಂಭಿಕ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ (ಸಿಬಿಎಲ್) ಬಳಸುವ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ವಿಷಯದ ರೇಖಾತ್ಮಕ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಬೋಧಕನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನೇರವಾಗಿ, CSCL [[ಬ್ಲಾಗ್|ಬ್ಲಾಗ್ಗಳು]] , ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ, ವಿಕಿಗಳು , ಪಾಡ್ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ಗಳು , ಮೋಡ-ಆಧಾರಿತ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ ಪೋರ್ಟಲ್ಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವ ಜಗತ್ತುಗಳಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://ipts.jrc.ec.europa.eu/publications/pub.cfm?id=2059|title=Review of Learning 2.0 Practices: Study on the Impact of Web 2.0 Innovations on Education and Training in Europe|last=Redecker|first=Christine|journal=JRC Scientific and Technical Report|issue=EUR 23664 EN&amp;nbsp;– 2009|year=2009|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161207052509/http://ipts.jrc.ec.europa.eu/publications/pub.cfm?id=2059|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಈ ವಿದ್ಯಮಾನವು ಲಾಂಗ್ ಟೈಲ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Minds on Fire&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://net.educause.edu/ir/library/pdf/ERM0811.pdf|title=Minds on Fire:Open Education, the Long Tail, and Learning 2.0|last=Seely Brown|first=John|authorlink=John Seely Brown|last2=Adler|first2=Richard P.|journal=Educause Review|issue=January/February 2008|year=2008|pages=16–32|access-date=2019-01-31|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811194141/https://net.educause.edu/ir/library/pdf/ERM0811.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಏನಾದರೂ ಕಲಿಯುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ ಅದು ಇತರರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದು ಎಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಮರ್ಥಕರು.&lt;ref name=&quot;Minds on Fire&quot; /&gt;  ಪರೀಕ್ಷಾ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವಿಷಯಗಳ ಸುತ್ತ ಆನ್ಲೈನ್ ಕಲಿಕೆ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್-ನೆರವಿನ ಭಾಷಾ ಕಲಿಕೆ (MALL) ಎಂಬುದು ಭಾಷಾ ಕಲಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು ಅಥವಾ ಸೆಲ್ ಫೋನ್ಗಳ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ಸಹಕಾರಿ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಆಟಗಳು ನಂತರ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲು ಒಂದು ಮೋಜಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ಅನುಭವವು ಆನಂದದಾಯಕವಾಗಿದ್ದಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.  ಆಟಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿಯ ಒಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.uci.edu/press-releases/ucis-imeded-initiative-named-a-2012-13-apple-distinguished-program/|title=UCI's iMedEd Initiative named a 2012-13 Apple Distinguished Program|date=2013-02-11|website=news.uci.edu|access-date=2015-11-11}}&lt;/ref&gt;

ತರಗತಿ 2.0 ಯು ಆನ್ಲೈನ್ ಮಲ್ಟಿ-ಯೂಸರ್ ವರ್ಚುವಲ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ಗಳನ್ನು (MUVEs) ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಭೌಗೋಳಿಕ ಗಡಿನಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ.  &quot;ETwinning&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಬೆಂಬಲಿತ ಸಹಯೋಗದ ಕಲಿಕೆ (CSCL) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕಲಿಯುವವರು ಒಂದು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ite.educacion.es/es/escuela-20|title=Escuela 2.0|publisher=Ite.educacion.es|access-date=2013-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scuola-digitale.it/classi-2-0|title=Scuola Digitale &quot; Cl@ssi 2.0|publisher=Scuola-digitale.it|access-date=2013-10-22|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072320/http://www.scuola-digitale.it/classi-2-0/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Facilitating critical thinking using the C-QRAC collaboration script: Enhancing science reading literacy in a computer-supported collaborative learning environment|last=Lee|first=Yuan-Hsuan|date=October 2015|journal=Computers &amp; Education|doi=10.1016/j.compedu.2015.05.004|volume=88|pages=182–191}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧಕರು ಗುಂಪು ಕಲಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ವಿಧಾನಗಳ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ರೋಚೆಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಟೀಸ್ಲೇ (1995) ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, &quot;ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರದ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿ&quot;, ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ &quot;ಪರಸ್ಪರ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸಂಘಟಿತ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು. &quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spiral.ac/support/faq/what-is-collaborative-learning|title=What is collaborative learning?|website=spiral.ac|access-date=2016-06-05|archive-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803201335/https://spiral.ac/support/faq/what-is-collaborative-learning|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ಫ್ಲಿಪ್ಡ್ ತರಗತಿಯ ===
ಇದು ಕಂಪ್ಯೂಟರಿನ ನೆರವಿನ ಬೋಧನೆಯು ತರಗತಿ ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಸೂಚನಾ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ.  ತರಗತಿಗಿಂತ ಬದಲಾಗಿ ತರಗತಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಮೂಲಭೂತ ಅಗತ್ಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯವು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ತರಗತಿ ಹೊರಗೆ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ.  ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ತರಗತಿಯ ಸಮಯವನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uq.edu.au/teach/flipped-classroom/what-is-fc.html|title=About Flipped Classrooms|access-date=19 March 2017}}&lt;/ref&gt;

== ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Teaching_sliderule_comparison.jpg|thumb|ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಾತ್ರದ ಮಾದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ 2.5 ಮಿ ಬೋಧನೆ ಸ್ಲೈಡ್ ನಿಯಮ]]
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು:

* ಕಾರ್ಯ ರಚನೆ ಬೆಂಬಲ: ಒಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದರ ಸಹಾಯ (ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು), 
* ಜ್ಞಾನ ನೆಲೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ (ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ) 
* ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಪರ್ಯಾಯ ರೂಪಗಳು (ಜ್ಞಾನದ ಅನೇಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳು, ಉದಾ. ವಿಡಿಯೋ, ಆಡಿಯೋ, ಪಠ್ಯ, ಚಿತ್ರ, ಡೇಟಾ)

ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಭೌತಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ:&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಫೋರ್ಹ್ಯಾಂಡ್, ಎಮ್. (2010). ಬ್ಲೂಮ್ನ ಟ್ಯಾಕ್ಸಾನಮಿ. ಕಲಿಯುವಿಕೆ, ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ. [http://projects.coe.uga.edu/epltt/ Http://projects.coe.uga.edu/epltt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012345/http://projects.coe.uga.edu/epltt/ |date=2008-07-05 }} ನಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 25, 2012 ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://treeves.coe.uga.edu/edit6900/BertelsmannReeves98.pdf|title=The Impact of Media and Technology in Schools|last=Reeves|first=Thomas C.|date=February 12, 1998|accessdate=9 October 2013|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020044220/http://treeves.coe.uga.edu/edit6900/BertelsmannReeves98.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ವೀಡಿಯೋ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ಪರಸ್ಪರ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ ಉಪಕರಣಗಳು, ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಸಿಡಿ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕಗಳು.  ಈ ತಂತ್ರಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯು [[ಬ್ಲಾಗ್|ಬ್ಲಾಗ್ಗಳು]] , ಸಹಕಾರಿ ತಂತ್ರಾಂಶ , ಇಪಾರ್ಟೋಫೋಯೊಗಳು ಮತ್ತು [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ವರ್ಚುವಲ್]] ಕ್ಲಾಸ್ ರೂಮ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ವಯಗಳ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿನ್ಯಾಸವು ಅರಿವಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಉಪಕರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಈ ವೇದಿಕೆಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಯಾವ ಆಪ್ಟಿಮೈಸ್ಗಳನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Cognitive Processing of an Educational App with EEG and 'Eye Tracking'|last=Cuesta-Cambra|first=Ubaldo|last2=Niño-González|first2=José-Ignacio|date=1 July 2017|journal=Comunicar|issue=52|doi=10.3916/c52-2017-04|volume=25|pages=41–50|last3=Rodríguez-Terceño|first3=José}}&lt;/ref&gt;

=== ಆಡಿಯೋ ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋ ===
ವಿಡಿಯೊ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Evaluating Video Models of Evidence-Based Instructional Practices to Enhance Teacher Learning|last=Dieker|first=Lisa A.|last2=Lane|first2=Holly B.|date=7 April 2009|journal=Teacher Education and Special Education: The Journal of the Teacher Education Division of the Council for Exceptional Children|issue=2|doi=10.1177/0888406409334202|volume=32|pages=180–196|last3=Allsopp|first3=David H.|last4=O'Brien|first4=Chris|last5=Butler|first5=Tyran Wright|last6=Kyger|first6=Maggie|last7=Lovin|first7=LouAnn|last8=Fenty|first8=Nicole S.}}&lt;/ref&gt; ವಿಹೆಚ್ಎಸ್ ಟೇಪ್ಗಳು ಮತ್ತು ಡಿವಿಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಸರ್ವರ್ ಅಥವಾ ವೆಬ್-ಆಧಾರಿತ ಆಯ್ಕೆಗಳಾದ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಮಾಡಿದ ವೀಡಿಯೊ ಮತ್ತು ವೆಬ್ಕ್ಯಾಮ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೀಡಿಯೊದೊಂದಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.  ಟೆಲಿಕಮ್ಯುಟಿಂಗ್ ಮಾಡುವವರು ಮಾತನಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಇತರ ತಜ್ಞರ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಬಹುದು.  ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೀಡಿಯೋ ಆಟಗಳನ್ನು ಕೆ -12 ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://educationtech.ca/2011/03/24/games-in-the-classroom/|title=Games in the Classroom|last=Biocchi|first=Michael|website=Gaming in the Classroom|access-date=24 March 2011|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815120845/http://educationtech.ca/2011/03/24/games-in-the-classroom/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಅಂತರಜಾಲದ ಮೂಲಕ ವೆಬ್ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಪಾಡ್ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಡಿಯೋವನ್ನು ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಸಮಕಾಲಿಕವಾಗಿರಬಹುದು , ಆದರೆ ರೇಡಿಯೋ ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಾಹನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ತರಗತಿ ಮೈಕ್ರೊಫೋನ್ಗಳು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವೈರ್ಲೆಸ್, ಕಲಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ಸ್ಕ್ರೀನ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಬಳಕೆದಾರರು ತಮ್ಮ ಪರದೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಬ್ರೌಸರ್ನಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಇತರ ವೀಡಿಯೊ ವೀಕ್ಷಕರು ನೇರವಾಗಿ ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಮಾಡಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ipark.hud.ac.uk/content/screencasting|title=Screencasting &amp;#124; Teaching and Learning Innovation Park|publisher=Ipark.hud.ac.uk|access-date=2013-10-22|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055528/http://ipark.hud.ac.uk/content/screencasting|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಪ್ರೆಸೆಂಟರ್ ಹೀಗೆ ಸರಳವಾದ ಪಠ್ಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಲೋಚನೆಗಳ ಹರಿವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.  ಆಡಿಯೊ ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊ ಸಂಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಶಿಕ್ಷಕ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು-ಮೇಲೆ-ಒಂದು ಅನುಭವವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬಹುದು.  ಕಲಿಯುವವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು, ವಿರಾಮ ಮತ್ತು ರಿವೈಂಡ್ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವೆಬ್ಕ್ಯಾಮ್ಗಳು ಮತ್ತು ವೆಬ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ಗಳು [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ವರ್ಚುವಲ್ ಪಾಠದ ಕೊಠಡಿಗಳು]] ಮತ್ತು ವರ್ಚುವಲ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.inxpo.com/casting-calls/bid/70527/Why-Virtual-Classrooms-Are-Excellent-Learning-Venues|title=Why Virtual Classrooms Are Excellent Learning Venues|last=Shiao|first=Dennis|publisher=INXPO|access-date=18 May 2013|archive-date=5 ನವೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105090737/http://web.inxpo.com/casting-calls/bid/70527/Why-Virtual-Classrooms-Are-Excellent-Learning-Venues|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಕೃತಿಚೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವೆಬ್ಕ್ಯಾಮ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

=== ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು, ಮಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:Students_working_on_class_assignment_in_computer_lab.jpg|right|thumb| ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ]]
ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಕಲಿಕೆಯು ಕಲಿಕೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅಥವಾ ಕಲಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಕಲಿಯುವವರು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘಟಿತ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗುಂಪು ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.  ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಫೋನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆಧುನಿಕ ಮೊಬೈಲ್ಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶೇಖರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳ ಮುಂದುವರಿದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಅನೇಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಡೆವಲಪರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು ಸಹಕಾರಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಫೋನ್ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಬ್ಲೆಟ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ವೆಬ್ಸೈಟ್ಗಳು ಮತ್ತು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳು ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಗಾರರನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.  ಅನೇಕ ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳು [[ಎಂ ಕಲಿಕೆ|ಎಮ್-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು]] ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು [[ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಫೋನ್|ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಫೋನ್ಗಳಂತಹ]] ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://editlib.org/p/32314|title=Educating the Mobile Generation – using personal cell phones as audience response systems in post-secondary science teaching.|last=Tremblay|first=Eric|journal=Journal of Computers in Mathematics and Science Teaching|accessdate=2010-11-05|issue=2|year=2010|volume=29|pages=217–227|archive-date=2010-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031222518/http://www.editlib.org/p/32314|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಮೊಬೈಲ್ ಕಲಿಕೆ ಸಮಯ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾಪನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದು, ಕಾರ್ಯಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸೂಚನಾ ಕೈಪಿಡಿಗಳು.&lt;ref name=&quot;Terras&quot;&gt;{{Cite journal|title=The five central psychological challenges facing effective mobile learning|last=Terras|first=Melody M.|last2=Ramsay|first2=Judith|date=September 2012|journal=British Journal of Educational Technology|issue=5|doi=10.1111/j.1467-8535.2012.01362.x|volume=43|pages=820–832}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Designing support to facilitate learning in powerful electronic learning environments|last=Kester|first=Liesbeth|last2=Kirschner|first2=Paul|date=May 2007|journal=Computers in Human Behavior|issue=3|doi=10.1016/j.chb.2006.10.001|volume=23|pages=1047–1054|last3=Corbalan|first3=Gemma}}&lt;/ref&gt;

IStimulation Practice Report ಪ್ರಕಾರ, ಅಂಗವಿಕಲತೆಗೆ (ದೃಷ್ಟಿಹೀನ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ವಿಕಲಾಂಗತೆಗಳೊಂದಿಗೆ) ಮಕ್ಕಳ ಸಂವಹನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ [[ಐಪ್ಯಾಡ್|ಐಪ್ಯಾಡ್ಗಳಂತಹ]] ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=iStimulation: Apple iPad Use with Ch|last=Campaña|first=Laura V.|last2=Ouimet|first2=Donald A.|date=Jan–Feb 2015|journal=Journal of Visual Impairment &amp; Blindness|issue=1|volume=109|pages=67–72}}&lt;/ref&gt;

=== ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲಿಕೆ ===
ಗ್ರೂಪ್ ವೆಬ್ಪುಟಗಳು, [[ಬ್ಲಾಗ್|ಬ್ಲಾಗ್ಗಳು]] , ವಿಕಿಗಳು , ಮತ್ತು [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟರ್]] ಕಲಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು ಒಂದು ವೆಬ್ಸೈಟ್ನ ಆಲೋಚನೆಗಳು, ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳನ್ನು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Courts, B. 2012&quot;&gt;&lt;div&gt; ಕೋರ್ಟ್ಸ್, ಬಿ., ಮತ್ತು ಟಕರ್, ಜೆ. (2012). ಡೈನಾಮಿಕ್ ತರಗತಿ ಅನುಭವವನ್ನು ರಚಿಸಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುವುದು. ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಕಾಲೇಜ್ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ (ಟಿಎಲ್ಸಿ), 9 (2), 121-128. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nea.org/home/32641.htm|title=NEA - Can Tweeting Help Your Teaching?|website=NEA|access-date=2019-01-31|archive-date=2015-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416010741/http://www.nea.org/home/32641.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಚಾಟ್, ಇನ್ಸ್ಟೆಂಟ್ ಮೆಸೇಜ್, ವಿಡಿಯೋ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್, ಅಥವಾ ಬ್ಲಾಗ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ [[ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾಣ|ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಾಗಿವೆ]] .&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.cobses.info/Oenbring/engl282/downloads/article2.pdf|title=Social Networking Goes Abroad|last=Murray|first=Kristine|last2=Rhonda Waller|date=May–June 2007|journal=Education Abroad|issue=3|volume=16|pages=56–59|access-date=2019-01-31|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005024420/http://www.cobses.info/Oenbring/engl282/downloads/article2.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಬೋರ್ಡ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆನ್ಲೈನ್ ಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ 96% ರಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 50% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.  ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.pelinks4u.org/articles/beagle0609.htm|title=Social Networking in Education|last=Beagle|first=Martha|last2=Don Hudges}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವಯಂ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದ ಪ್ರೇರಕ ಸಾಧನವಾಗಿರಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=2c06f666-8633-47b9-9568-ff3911341e18%40sessionmgr14&amp;vid=9&amp;hid=9|title=Learning Through Facebook: A Potential Tool for Educators|last=Pilgrim|first=Jodi|last2=Christie Bledsoe|date=September 1, 2011|journal=[[Delta Kappa Gamma]]}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
[[ಚಿತ್ರ:Combo_whiteboard_and_bulletin_board.JPG|thumb|ಕಾಂಬಿನೇಶನ್ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಬುಲೆಟಿನ್ ಬೋರ್ಡ್]]

=== ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳು ===
[[ಚಿತ್ರ:Interactive_whiteboard_at_CeBIT_2007.jpg|thumb|2007 ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ಯಾಕ್ಟಿವ್ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್]]
ಮೂರು ವಿಧದ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳು ಇವೆ.&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;&lt;div&gt; ಕಾರ್ಪೆಂಟರ್ ಎಸ್. [http://searchnetworking.techtarget.com/definition/whiteboard ''ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್'']  [http://searchnetworking.techtarget.com/definition/whiteboard] . ಟೆಕ್ ಟಾರ್ಗೆಟ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಆರಂಭಿಕ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳು , ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ, 1950 ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಬಂದವು.  ವೈಟ್ಫೋರ್ಡ್ ಪದವು ಅಲಂಕಾರಿಕವಾಗಿ ವೈಟ್ಫೋರ್ಡ್ಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ವರ್ಚುವಲ್ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು ಬರೆಯುವ ಅಥವಾ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ ಮೂಲಕ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.  ವರ್ಚುವಲ್ ಸಭೆ, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಇನ್ಸ್ಟೆಂಟ್ ಮೆಸೇಜಿಂಗ್ಗಾಗಿ ಗುಂಪುವೇರ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.  ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ಗಳು ಕಲಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಬೋಧಕರಿಗೆ ಟಚ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಪರದೆಯ ಮಾರ್ಕ್ಅಪ್ ಖಾಲಿ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪರದೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿರಬಹುದು.  ಅನುಮತಿ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಈ ದೃಶ್ಯ ಕಲಿಕೆಯು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಆಗಿರಬಹುದು, ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನಿಪುಲೇಟ್ ಮಾಡುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ.&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot; /&gt;

=== ವಾಸ್ತವ ತರಗತಿಯ ===
ಒಂದು ಕಲಿಕೆಯ ವೇದಿಕೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವರ್ಚುವಲ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರ (VLE), ಹಲವಾರು ಸಂವಹನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ವಾಸ್ತವ ತರಗತಿಯ ಅಥವಾ ಸಭೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.  ವೆಬ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸಿಂಗ್ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ವೆಬ್ಕ್ಯಾಮ್, ಮೈಕ್ರೊಫೋನ್, ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ನಲ್ಲಿ ನೈಜ ಸಮಯ ಚಾಟ್ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಧಕರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.  ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಕೈಗಳನ್ನು, ಉತ್ತರದ ಮತದಾನಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.  ಬೋಧಕರಿಂದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವೈಟ್ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಪರದೆಯ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಪಠ್ಯ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು, ಮೈಕ್ರೊಫೋನ್ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಮೌಸ್ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Keeping an Online Class Interesting and Interactive|last=Farwell|journal=Distance Learning|issue=3|year=2013|volume=10|pages=27–32}}&lt;/ref&gt;

ಒಂದು ವರ್ಚುಯಲ್ ತರಗತಿಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಹವಾದ ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ ನೇರ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ತ್ವರಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬೋಧಕರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.  ವರ್ಚುವಲ್ ತರಗತಿಯು ತರಗತಿಗಳ ರಚನಾತ್ಮಕ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಕಲಿಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅಗಾಧವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲದು.  ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ವರ್ಚುವಲ್ ತರಗತಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ &quot;ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ&quot; ತರಗತಿಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾಸ್ತವ ತರಗತಿಯ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್ಗಳು ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಗವನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವರ್ನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಶಾಲಾ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಗದ ತ್ವರಿತ ಪ್ಲೇಬ್ಯಾಕ್ಗೆ ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.  ಮುಂಬರುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಪ್ಪಿದ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಇದು ತುಂಬಾ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.  ಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧಕರು ಯಾವುದೇ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಪರಿಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಲಿಯುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅವರು ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಒಂದು ವರ್ಚುವಲ್ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರ (ವಿಎಲ್ಇ) ಅನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಎಮ್ಐಎಸ್) ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಸ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ಥಿರ ಬಳಕೆದಾರ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.  ಶಾರೀರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆನ್ಲೈನ್-ಮಾತ್ರ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮೂಲಕ ಆಯ್ದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೆಲವು ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ತರಗತಿಗಳು ಅಥವಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅನೇಕವುಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.  ಆನ್ಲೈನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಬೆಂಬಲ ಸೇವೆಗಳು, ಆನ್ಲೈನ್ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ನೋಂದಣಿ, ಇ-ಸಮಾಲೋಚನೆ, ಆನ್ಲೈನ್ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ ಖರೀದಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಲವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ವರ್ಧಿತ ರಿಯಾಲಿಟಿ (ಎಆರ್) ನೈಜ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ಮಾಡಲು, ವರ್ಚುವಲ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ನೈಜ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಹಿತಿಯ ಲೇಯರ್ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.  ಸಾಕಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ವಿವಿಧ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಇವೆ.

ಮಾಧ್ಯಮ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ಕಲಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಎಲ್ಎಂಎಸ್) ಎಂಬುದು ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು, ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಬಳಸುವ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಆಗಿದೆ.  ಇದು ಹಾಜರಾತಿ, ಕೆಲಸದ ಸಮಯ, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪ್ರಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಡೇಟಾವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ.  ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವವರು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು, ದರ್ಜೆಯ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಬಹುದು, ಕೋರ್ಸ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಮತ್ತು ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಬಹುದು.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು, ಚರ್ಚೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬಹುದು, ಮತ್ತು ರಸಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Courts, B. 2012&quot;/&gt;  ವಿವಿಧ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು LMS ಶಿಕ್ಷಕರು, ನಿರ್ವಾಹಕರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಸಲಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು (ಪೋಷಕರು, ಸೂಕ್ತವಾದರೆ) ಅನುಮತಿಸಬಹುದು.  ಇಂಟರ್ನೆಟ್ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಹಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ತರಬೇತಿ / ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ಗೆ LMS ಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ.  ಸಮಗ್ರ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಷಯದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾನವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಆರಂಭಿಕ ಮತ್ತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.  ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುವಾದ ಜ್ಞಾನದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೂಡಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;tarasowa-2013-csedu&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.bibsonomy.org/bibtex/2d6735d1e8ca41e72ba1cd2be64aca72e/aksw|title=Crowd Learn: Crowd sourcing the Creation of Highly-structured E-Learning Content|last=Sarasota|first=Darya|last2=Ali Khalid|journal=5th International Conference on Computer Supported Education CSEDU 2013|year=2013|last3=Sören Auer|last4=Jörg Unbehauen}}&lt;/ref&gt;

ಅಂತರಜಾಲ ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ , ಬ್ಲಾಕ್ಬೋರ್ಡ್ ಇಂಕ್ ಮತ್ತು [[ಮೂಡಲ್|ಮೂಡಲ್ ಸೇರಿವೆ]] .  ಈ ವಿಧದ ಎಲ್ಎಂಎಸ್ ಶಿಕ್ಷಕರು ಕಲಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆನ್ಲೈನ್, ಅಸಮಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಕಲಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಗುರಿಗಳ ಒಂದು ರೇಖಾತ್ಮಕವಲ್ಲದ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತವೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಕಲಿತ ಆಯ್ಕೆಯು ಕಲಿತಿದೆ.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;  ಕೆ -12 ಶಿಕ್ಷಣ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ, ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ಲಾಕ್ಬೋರ್ಡ್ ಬಳಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.blackboard.com/|title=Blackboard International &amp;#124; EMEA|publisher=Blackboard.com|access-date=2012-10-24|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327133436/http://www.blackboard.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  [[ಮೂಡಲ್]] ಒಂದು ಉಚಿತ-ಡೌನ್-ಡೌನ್ ಓಪನ್ ಸೋರ್ಸ್ ಕೋರ್ಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಮಿಶ್ರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಕೋರ್ಸ್ಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moodle.org|title=open-source community-based tools for learning|publisher=Moodle.org|access-date=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;  Eliademy ಎಂಬುದು ಒಂದು ಉಚಿತ ಮೋಡದ ಆಧಾರಿತ ಕೋರ್ಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಸಿಸ್ಟಮ್, ಅದು ಹಿತವಾದ ಕಲಿಕೆಯ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು [[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಕೋರ್ಸ್ಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

==== ವಿಷಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲಿಕೆ ====
ಕಲಿಕೆಯ ವಿಷಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (LCMS) ಎಂಬುದು ಲೇಖಕ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಆಗಿದೆ (ಕೋರ್ಸ್ಗಳು, ಪುನರ್ಬಳಕೆಯ ವಿಷಯ ವಸ್ತುಗಳು).  ಎಲ್ಎಂಎಸ್ನಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿಸಲು LCMS ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮೀಸಲಿಡಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅದು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಬಹುದು.  ಏವಿಯೇಶನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಬೇಸ್ಡ್ ಟ್ರೇನಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿ (ಎಐಸಿಸಿ) ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆಯು ಎಲ್ಎಂಎಸ್ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡುವ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

LCSM ಗಳ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಕ್ರೌಡ್ಸೋರ್ಸಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವುದು (cf.  ಸ್ಲೈಡ್ವಿಕಿ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.aksw.org/2013/first-public-beta-of-slidewiki-org/|title=First Public Beta of SlideWiki.org|last=Auer|first=Sören|access-date=22 February 2013|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130220234541/http://blog.aksw.org/2013/first-public-beta-of-slidewiki-org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ).

==== ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಸಹಾಯದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ====
ಗಣಕ-ಸಹಾಯದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ( ಇ-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ) ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಬಹು-ಆಯ್ಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.  ಕೆಲವು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಪ್ಪುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕಲಿತ ಅಥವಾ ಕಲಿತದ್ದಲ್ಲದಂತೆ ಅನುಕರಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿಯ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ನ್ಯಾವಿಗೇಟ್ ಮಾಡಬಹುದು.  ರಚನಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ತಪ್ಪಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನಂತರ ಶಿಕ್ಷಕ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಕಲಿಯುವವರು ನಂತರ ಔಟ್ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅಭ್ಯಾಸ.  ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಲಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

==== ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನೆ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ====
ಬ್ಯಾರಿ ರೇಬೌಲ್ಡ್ ಪ್ರಕಾರ, &quot;ಸಂಯೋಜಿತ ಮಾಹಿತಿ, ಸಲಹೆ, ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಆಧರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು&quot; ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನೆ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಇಪಿಎಸ್ಎಸ್) ಆಗಿದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ರೇಬಾಲ್ಡ್, ಬಿ. (1991). &quot;ಆನ್ ಇಪಿಎಸ್ಎಸ್ ಕೇಸ್ ಸ್ಟಡಿ: ಪ್ರೈಮ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್&quot;. ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮೆನ್ಸ್ ಸಪೋರ್ಟ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್, ಅಟ್ಲಾಂಟಾ, GA, 1992 ನಲ್ಲಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಪತ್ರ. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

==== ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ====
ಬೋಧಕ-ನೇತೃತ್ವದ ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಒಂದು ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಆಗಿದೆ.  ಯೋಜನಾ (ತರಬೇತಿ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಬಜೆಟ್ ಮುಂದಾಲೋಚನೆ), ಜಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆ), ಹಣಕಾಸು (ವೆಚ್ಚ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್, ಲಾಭದಾಯಕತೆ) ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಸಸ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್ (ಇಆರ್ಪಿ) ಯಂತೆಯೇ, ಇದು ಬ್ಯಾಕ್ ಕಛೇರಿ ಪರಿಕರವಾಗಿದೆ. ), ವರದಿ ಮಾಡುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಲಾಭದ ತರಬೇತಿ ಒದಗಿಸುವವರು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hr.com/en/magazines/training_development_excellence_essentials/march_2017_training_development/technology-enabled-learning-more-than-elearning---_izscecpc.html|title=Technology-enabled learning: More than e-Learning - Part 1: What does technology-enabled training management look like?|publisher=Training Development Excellence Essentials}}&lt;/ref&gt;  ಚಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬೋಧಕರು, ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆ ಮಾಡಲು, ತರಬೇತಿ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿಸಲು, ತರಬೇತಿ ಯೋಜನೆ ರಚಿಸಿ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಬಜೆಟ್ಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲು, ವಿವಿಧ ತಂಡಗಳ ನಡುವೆ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆ ಡೇಟಾವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.

ಬೋಧಕ-ನೇತೃತ್ವದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಗಮನಹರಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಒಂದು ಎಲ್ಎಂಎಸ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬಹುದು.  ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು LMS ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ತರಬೇತಿ ತರಬೇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಐಎಲ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಕ್-ಆಫೀಸ್ ಬಜೆಟ್ ಯೋಜನೆ, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ವರದಿ ಮಾಡುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hr.com/en/magazines/training_development_excellence_essentials/april_2017_training_development/instructor-led-training-and-elearning-part-ii-whic_j15w9l2o.html|title=Instructor-Led Training and e-Learning: which technology for which learning delivery?|publisher=Training Development Excellence Essentials}}&lt;/ref&gt;

=== ಕಲಿಯುವಿಕೆ ವಸ್ತುಗಳು ===

==== ವಿಷಯ ====
ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಮರು-ಬಳಕೆ ಸೇರಿವೆ.  ಒಂದು ವಿಧಾನವು ಐದು ಅಂಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ:&lt;ref&gt;Clark, R. C., Mayer, R. E. (2007). ''eLearning and the Science of Instruction.'' San Francisco: Pfeiffer. {{ISBN|978-0787986834}}&lt;/ref&gt;

* ಸತ್ಯ - ಅನನ್ಯ ಡೇಟಾ (ಉದಾ ಎಕ್ಸೆಲ್ ಫಾರ್ಮುಲಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಅಥವಾ ಕಲಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುವ ಭಾಗಗಳು) 
* ಪರಿಕಲ್ಪನೆ - ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ವರ್ಗ (ಉದಾ  ಎಕ್ಸೆಲ್ ಸೂತ್ರಗಳು, ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ / [[ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ|ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸದ]] ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು) 
* ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ - ಈವೆಂಟ್ಗಳು ಅಥವಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಒಂದು ಹರಿವು (ಉದಾ: ಒಂದು ಸ್ಪ್ರೆಡ್ಷೀಟ್ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ADDIE ಯಲ್ಲಿ ಐದು ಹಂತಗಳು) 
* ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ - ಹಂತ-ಹಂತದ ಕಾರ್ಯ (ಉದಾ. ಸ್ಪ್ರೆಡ್ಷೀಟ್ಗೆ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅಥವಾ ADDIE ಯಲ್ಲಿ ಹಂತವೊಂದರಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಹಂತಗಳು) 
* ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ತತ್ತ್ವ - ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯ (ಉದಾ. ಒಂದು ಸ್ಪ್ರೆಡ್ಷೀಟ್ನಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಬಳಸಿ)

==== ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯಗಳು ====
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯಗಳ ರಚನೆಗಳು ಅಥವಾ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಂಶಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಅವರು ವಿತರಿಸಬೇಕಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.  ಈ ಘಟಕಗಳು ಆದರೂ ಘಟಕವನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು ಮಾಡಬಹುದು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ರಚನೆಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ, ವೆಬ್ ಪುಟ, '''ಅಲ್ಲ''' ಅರ್ಥ, ಸ್ವರೂಪ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದು ವೀಡಿಯೊ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ , ಪಾಡ್ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ , ಪಾಠ, ಹುದ್ದೆ, ಬಹು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ರಸಪ್ರಶ್ನೆ, ಚರ್ಚಾ ಗುಂಪು ಅಥವಾ ಕೇಸ್ ಸ್ಟಡಿ, ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿತರಣೆಯ ಸಾಧ್ಯ ವಿಧಾನಗಳಾಗಿವೆ.

==== ವಸ್ತುಗಳು ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ====
ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಆಧಾರಿತ ಬೋಧನಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮರುಬಳಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.  ಇವುಗಳು ಸ್ವಯಂ-ಹೊಂದಿದ ಘಟಕಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದು ಕೀವರ್ಡ್ಗಳನ್ನು, ಅಥವಾ ಇತರ [[ಮೆಟಾಡೇಟಾ|ಮೆಟಾಡೇಟಾದೊಂದಿಗೆ]] ಸರಿಯಾಗಿ ಟ್ಯಾಗ್ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ XML ಫೈಲ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.  ಕೋರ್ಸ್ ರಚಿಸುವುದರಿಂದ ಕಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.  ಮರ್ಲೋಟ್ ರೆಪೊಸಿಟರಿಯಂತಹ ಕಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ, ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ, ಪೀರ್-ರಿವ್ಯೂಡ್ ರೆಪೊಸಿಟರಿಗಳೆರಡೂ ಇವೆ.  ಶಾರ್ಬಲ್ ವಿಷಯ ವಸ್ತು ಉಲ್ಲೇಖದ ಮಾದರಿ (SCORM) ಎಂಬುದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವೆಬ್-ಆಧಾರಿತ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.  ಶಾಲೆಗಳ ಫ್ರೇಮ್ವರ್ಕ್ನಂತಹ ಇತರ ವಿಶೇಷಣಗಳು     ಕಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಸಾಗಣೆಗೆ ಅಥವಾ ಮೆಟಾಡೇಟಾ ( LOM ) ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ .

== ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ಗಳು &amp; ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ==
ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮಾಧ್ಯಮದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಾರಗಳು ಪ್ರಿಸ್ಕೂಲ್ ಜೀವನದ ಒಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Rideout&quot;&gt;{{Cite report|author1=Rideout, V.|author2=Vanderwater, E.|author3=Wartella, E.|title=Zero to six: Electronic media in the lives of infants, toddlers, and preschoolers|location=Menlo Park, CA|publisher=The Henry J. Kaiser Family Foundation|year=2003|url=http://kff.org/other/report/zero-to-six-electronic-media-in-the/}}&lt;/ref&gt;  ಪೋಷಕರು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಅನುಭವವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯಾದರೂ, ಅಂತಹ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ.&lt;ref name=&quot;Rideout&quot; /&gt;

ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಗುವಿನಂತಹ ಸೆಲ್ಫೋನ್ ಅಥವಾ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ನಂತಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಗುವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ವಯಸ್ಸು ಸ್ವೀಕೃತ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜೀನ್ ಪಿಯಾಗೆಟ್ರಿಂದ ಲೇಬಲ್-ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಹಂತಗಳಂತಹ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/12/technology/personaltech/12basics.html?_r=1&amp;em&amp;ex=1213761600&amp;en=10ad107a6e1221f4&amp;ei=5087%0A|title=So Young, and So Gadgeted|last=Warren Buckleitner|date=2008-06-12|work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]}}&lt;/ref&gt;  ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಏಕಕಾಲೀನ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ನಿಯತಾಂಕಗಳನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kqed.org/assets/pdf/education/earlylearning/kidswatch/kidswatch-choosingmedia-english.pdf|title=Choosing media for children checklist|last=Meidlinger, K.|website=KQED.org (adapted from Rogow, F.)|publisher=Kids Watch Monthly|location=San Francisco|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060931/http://www.kqed.org/assets/pdf/education/earlylearning/kidswatch/kidswatch-choosingmedia-english.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹಲವು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಬಹುದು.  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು, ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮತ್ತು ತರಗತಿ ಕೊಠಡಿಗಳಲ್ಲಿನ ಆಡಿಯೋ ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಬಳಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; https://study.com/academy/lesson/technology-in-the-preschool-classroom.html [ಆರ್ಟಿಕಲ್ ಸ್ಟಡಿ] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಯುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಅಥವಾ ಪಾಠಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ವರ್ಧನೆಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಲು ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ.  ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಕೆಲವು ಆಯ್ಕೆಗಳು ವೀಡಿಯೊ-ಅಥವಾ ಆಡಿಯೋ-ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್ ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ವೆಬ್ಸೈಟ್ಗಳನ್ನು ಬ್ರೌಸ್ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅಂತರಜಾಲದ ಬಳಕೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿವೆ, ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ-ನಿಶ್ಚಿತ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ,&lt;ref&gt;&lt;div&gt; https://www.naeyc.org/resources/topics/technology-and-media/preschoolers-and-kindergartner{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [ಲೇಖನ ಶೀರ್ಷಿಕೆ NAEYC] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವೀಡಿಯೊಗಳು.&lt;ref name=&quot;earlychildhoodteacher.org&quot;&gt;&lt;div&gt; https://www.earlychildhoodteacher.org/blog/ece-technology-10-trending-tools-for-teachers [ಆರ್ಟಿಕಲ್ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ECE ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ: ಶಿಕ್ಷಕರ 10 ಟ್ರೆಂಡಿಂಗ್ ಪರಿಕರಗಳು &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಪ್ರಿಸ್ಕೂಲ್ ಮಕ್ಕಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗುರಿಪಡಿಸುವ ಅನೇಕ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಪಾವತಿಸುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವೆಬ್ಸೈಟ್ ಮತ್ತು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು ಇವೆ.  ಸ್ಟಾರ್ಫಲ್, ಎಬಿಸಿ ಮೌಸ್,&lt;ref name=&quot;earlychildhoodteacher.org&quot; /&gt; ಪಿಬಿಎಸ್ ಕಿಡ್ಸ್ ವಿಡಿಯೋ, ಟೀಚ್ಮೆ, ಮತ್ತು ಮಾಂಟೆಸ್ಸರಿ ಕ್ರಾಸ್ವರ್ಡ್ಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; https://www.icanteachmychild.com/the-10-best-iphoneipad-apps-for-preschoolers [ಲೇಖನ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಟಾಪ್ 10 ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಫಾರ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಪುಸ್ತಕಗಳ [109] ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಿಸ್ಕೂಲ್ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಂದು ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಶೇಖರಿಸಿ, ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕೈಯಿಂದ ಕಣ್ಣಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು, ಭಾಷಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಗಮನವನ್ನು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆಗೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಮಾಡದಿರುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; https://digiparenthood.wordpress.com/2013/08/23/10-benefits-of-exposing-young-children-to-modern-technology/ [ಲೇಖನ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 10 ಯುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಯುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಪ್ರಿಸ್ಕೂಲ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಹಲವಾರು ಕೀಲಿಗಳಿವೆ: ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕು, ಕಲಿಕೆ ಅವಕಾಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಅನುಮತಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಪಾಲಕರ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಇತರ ವಯಸ್ಕರ ಸಂವಹನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು, ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇರಬೇಕು ಸೂಕ್ತ.&lt;ref name=&quot;tech.ed.gov&quot;&gt;&lt;div&gt; https://tech.ed.gov/earlylearning/principles/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106092903/https://tech.ed.gov/earlylearning/principles/ |date=2018-11-06 }} [ಅರ್ಲಿ ಕಲಿಯುವವರ ಜೊತೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಲೇಖನ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು] &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಕಲಿಕೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು, ದ್ವಿಭಾಷಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಕಲಿಯಲು ಅವಕಾಶ, STEM ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊರತೆ ಮಗುವಿನ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ.&lt;ref name=&quot;tech.ed.gov&quot; /&gt;

=== ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ===
[[ಚಿತ್ರ:03212012Matitec_entrega_dispositivos_santafe083.jpg|thumb|ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ನಗರದ ಸಾಂತಾ ಫೆನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶಿಕ್ಷಕ.]]
ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೆ -12 ಶಾಲೆಗಳು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.  ಕೆಲವು ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಪರಿಸರಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಇತರರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮನೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ.  ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ಗಾಗಿ ವರ್ಚುವಲ್ ಶಾಲಾ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ.  ವರ್ಚುವಲ್ ಶಾಲೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಿಂಕ್ರೊನಸ್ ಕಲಿಕೆ ಅಥವಾ ಅಸಮಕಾಲಿಕ ಕಲಿಕೆ ಕೋರ್ಸುಗಳಿಗೆ ಲಾಗ್ ಇನ್ ಮಾಡಲು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.

ತೀವ್ರ ಅಲರ್ಜಿಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು, ಶಾಲಾ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಬೆದರಿಸುವ ಭಯ ಮತ್ತು ಪೋಷಕರು ಹೋಮ್ಸ್ಕೂಲ್ಗೆ ಇಷ್ಟಪಡುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಆದರೆ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thenewatlantis.com/publications/the-rise-of-cyber-schools|title=The Rise of Cyber-Schools|last=publications|publisher=The New Atlantis|access-date=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;  ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆಗಳು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಧಾಮವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.  ಆನ್ಲೈನ್ ಚಾರ್ಟರ್ ಶಾಲೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಚಾರ್ಟರ್ ಶಾಲೆಗಳಂತೆ ಸ್ಥಳ, ಆದಾಯ ಮಟ್ಟ ಅಥವಾ ವರ್ಗ ಗಾತ್ರದಿಂದ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.edweek.org/ew/issues/charter-schools/|title=Research Center: Charter Schools|publisher=Edweek.org|access-date=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;

ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.  ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕೌಶಲ್ಯದ ಹೊರಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರತಿಭೆ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅಥವಾ ಗ್ರೇಡ್ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಲು ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.kqed.org/mindshift/2014/05/for-frustrated-gifted-kids-a-world-of-online-opportunities/|title=For Frustrated Gifted Kids, A World of Online Opportunities|last=publications|publisher=KQED|access-date=2014-05-24|archive-date=2014-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140524064408/http://blogs.kqed.org/mindshift/2014/05/for-frustrated-gifted-kids-a-world-of-online-opportunities/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಕೆಲವು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವೆಬ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಬೋಧಕರೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ತರಗತಿಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.  ಚಾರ್ಟರ್ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಾಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಇದು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ಅವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ಅನುಮತಿಸಬಹುದು.  ಈ ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಾಲೇಜು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಕೆ -12 ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಚುವಲ್ ಶಿಕ್ಷಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವರ್ಚುವಲ್ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವರ್ಚುವಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ವರ್ಚುವಲ್ ಶಾಲೆಗಳು &quot;ಸೈಬರ್ ಚಾರ್ಟರ್ ಶಾಲೆಗಳು &quot; &lt;ref name=&quot;Cavanaugh&quot;&gt;{{Cite journal|url=|title=Effectiveness of cyber charter schools: A review of research on learnings|last=Cavanaugh|first=C|journal=TechTrends|issue=4|doi=10.1007/s11528-009-0302-x|year=2009|volume=53|pages=28–31}}&lt;/ref&gt; ಆಗಿದ್ದು ನವೀನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೋರ್ಸ್ ಡೆಲಿವರಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Cavanaugh&quot; /&gt;

ಶಿಕ್ಷಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಅವರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಯುವಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ವಿಧಾನವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Virtual Reality|last=Benno|first=Mark|date=29 November 2016|journal=Gifted Child Today|issue=1|doi=10.1177/107621759802100104|volume=21|pages=12–14}}&lt;/ref&gt;  ಇದು ಶಾಲಾ-ನಂತರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಅಥವಾ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ-ಸಂಯೋಜಿತ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಿಸಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ: [[ವರ್ಚುಯಲ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ|ವರ್ಚುವಲ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ]] ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಕೋರ್ಸ್ಗಳು (ವಿಆರ್ಐಸಿ) ಅನ್ನು ಅಂತಹ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಲು ಯಾವುದೇ ಕೋರ್ಸ್ಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Bridging Realty to Virtual Reality: Investigating gender effect and student engagement on learning through video game play in an elementary school classroom|last=Annetta|first=Leonard|last2=Mangrum|first2=Jennifer|date=12 May 2009|journal=International Journal of Science Education|issue=8|doi=10.1080/09500690801968656|volume=31|pages=1091–1113|bibcode=2009IJSEd..31.1091A|last3=Holmes|first3=Shawn|last4=Collazo|first4=Kimberly|last5=Cheng|first5=Meng‐Tzu}}&lt;/ref&gt; [[ಮೂರು ಆಯಾಮದ ಮುದ್ರಣ|ಡಿ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್]] ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಕೋರ್ಸ್ಗಳು (3 ಡಿಪಿಐಸಿ) ಸಹ ಯುವಕರನ್ನು ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://digitalcommons.imsa.edu/stratinnov_pr/4/|title=Technology Education for High-Ability Students|last=Heine|first=Carl|date=2015|journal=Publications &amp; Research|issue=Chapter 14|volume=The Handbook of Secondary Gifted Education|page=369–392}}&lt;/ref&gt;  ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಡಿ ಮಾಂಟ್ರಿಯಾಲ್ನ ಪ್ರೊಜೆಟ್ SEUR &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://seur.qc.ca/wp-content/uploads/2017/03/rapport-17-18-compressed.pdf|title=Projet SEUR|last=Brochu|first=Michèle|date=2018|journal=Rapport d'Activités|accessdate=2 January 2019|page=37|archive-date=2 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102094552/http://seur.qc.ca/wp-content/uploads/2017/03/rapport-17-18-compressed.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಕ್ಯಾಲೆಜ್ ಮಾಂಟ್-ರಾಯಲ್ ಮತ್ತು ಲಾ ವೇರಿಯಬಲ್ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://collegemont-royal.qc.ca/ateliers-douance-9-12-ans-samedi,154,271|title=Ateliers de douance 9-12 ans du samedi|first=|website=Collège Mont-Royal|publisher=Collège Mont-Royal|access-date=2 January 2019|archive-date=2 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102050503/http://collegemont-royal.qc.ca/ateliers-douance-9-12-ans-samedi,154,271|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ===
ಆನ್ಲೈನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಕೋರ್ಸ್ ದಾಖಲಾತಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ದಾಖಲಾತಿಗೆ 29% ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಅಂದಾಜು 6.7 ದಶಲಕ್ಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Teaching Online: A Guide to Theory, Research, and Practice|last=Major|first=Claire|date=2015|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Maryland}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/what-we-know-online-course-outcomes.html|title=What we know about online course outcomes (research overview)|last=Jaggars, S. S.|last2=Edgecombe, N.|journal=Community College Research Center|year=2013|last3=Stacey, G. W.|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404222234/http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/what-we-know-online-course-outcomes.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  2009 ರಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ-ನಂತರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪೈಕಿ 44 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಕೋರ್ಸುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇದು 2014 ರ ವೇಳೆಗೆ 81 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಏರಿಕೆಯಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ambientinsight.com/Reports/eLearning.aspx|title=US Self-paced e-Learning Market|last=Ambient Insight Research|year=2009|publisher=Ambient Insight Research|location=Monroe WA|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402054107/http://www.ambientinsight.com/Reports/eLearning.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ [[ವ್ಯಾಪಾರ|ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ]] ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈಗ ಆನ್ಲೈನ್ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕೇವಲ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಖಾಸಗಿ, ಲಾಭರಹಿತ ಶಾಲೆಗಳು ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.  ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆನ್-ಲೈನ್ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.  ಸರಿಯಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕೂಡ ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನೇಮಕ ಮಾಡಬೇಕು.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/235930053|title=Faculty Training for Web-Enhanced Learning|publisher=[[Nova Science Publishers, Inc.]]|year=2011|isbn=978-1-61209-335-2|editor-last=Repetto, M.|location=Hauppauge, NY|editor-last2=Trentin, G.}}&lt;/ref&gt;  ಈ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸದಸ್ಯರು ವಿಷಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ಅಂತರಜಾಲದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು.  ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದವು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.stthomas.edu/rimeonline/vol5/hebert.htm|title=Five Challenges and Solutions in Online Music Teacher Education|last=Hebert|first=D. G.|journal=Research and Issues in Music Education|issue=1|year=2007|volume=5|access-date=2019-01-31|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831104447/http://www.stthomas.edu/rimeonline/vol5/hebert.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಬೃಹತ್ ಮುಕ್ತ ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ (MOOCs) ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://chronicle.com/article/Why-Online-Education-Wont/133531/|title=Why Online Education Won't Replace College--Yet|last=Youngberg|first=David|date=August 13, 2012|work=The Chronicle of Higher Education}}&lt;/ref&gt; ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.  [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|MIT]] , [[ಸ್ಟ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಫೋರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸ್ಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕಾಲೇಜು ಕ್ರೆಡಿಟ್ಗೆ ಅಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/11/04/education/edlife/massive-open-online-courses-are-multiplying-at-a-rapid-pace.html?pagewanted=all&amp;_r=0|title=The Year of the MOOC|last=Pappano|first=Laura|date=2012-11-02|work=New York Times|access-date=12 February 2013}}&lt;/ref&gt;  [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] ಮತ್ತು [[ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಎಡಿಎಕ್ಸ್ ನಂತಹ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ-ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಯಾವುದೇ ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇತರರು ಯಾವುದೇ ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲದೆ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಆಡಿಟ್ ಮಾಡಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮಾನ್ಯತೆಗಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಶುಲ್ಕ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.  ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ MOOC ಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನಂತರ ನಿರಾಕರಿಸಿದವು, ಆದರೆ ಕೆಲವು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://chronicle.com/blogs/wiredcampus/conventional-online-higher-education-will-absorb-moocs-2-reports-say/52603?cid=wc|title=Conventional Online Higher Education Will Absorb MOOCs, 2 Reports Say|last=Kolowich|first=Steve|date=May 15, 2014|work=[[The Chronicle of Higher Education]]|access-date=May 15, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ===
ವಿತರಣಾ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಹರಡುವ ಕಂಪನಿಗಳು ಸಿಬ್ಬಂದಿ [[ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ದಿ|ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ]] ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ಉತ್ಪನ್ನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲು.  ವೃತ್ತಿಪರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದು (ಸಿಪಿಡಿ) ನಿಯಂತ್ರಕ ಅನುಸರಣೆ ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಯುತ ಕೆಲಸದ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ.  ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಗಾಗಿ, ಸಂಕೀರ್ಣ (ಮೊಬೈಲ್) ಕಲಿಕೆ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ನೇರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಲು ಸ್ಕೋರಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{citation|title=A Holistic Approach to Scoring in Complex Mobile Learning Scenarios|year=2016|surname1=Gebbe, Marcel|surname2=Teine, Matthias|surname3=Beutner, Marc}}&lt;/ref&gt;

=== ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ===
ಇತ್ತೀಚಿನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ, ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ-ಗುಣಮಟ್ಟದ ಆರೋಗ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Toward wellness: Women seeking health information|last=Warner|first=Dorothy|last2=Procaccino|first2=J. Drew|date=June 2004|journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology|issue=8|doi=10.1002/asi.20016|volume=55|pages=709–730}}&lt;/ref&gt;  ಪೂರೈಕೆದಾರರು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ಅಗತ್ಯತೆ, ಮಾಹಿತಿಯ ಏಕೈಕ ಶೋಧಿಸಬಹುದಾದ ಪೋರ್ಟಲ್, ಮತ್ತು ಬೂದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Troubles with information overload—Moving from quantity to quality in information provision|last=Simpson|first=C.W.|last2=Prusak|first2=L.|date=December 1995|journal=International Journal of Information Management|issue=6|doi=10.1016/0268-4012(95)00045-9|volume=15|pages=413–425}}&lt;/ref&gt;  ಮೆಥರ್ನಲ್ ಅಂಡ್ ಚೈಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ (ಎಂಸಿಎಚ್) ಲೈಬ್ರರಿ ಯುಎಸ್ ಮೆಟರ್ನಲ್ ಮತ್ತು ಚೈಲ್ಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಬ್ಯೂರೊದಿಂದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಎಂ.ಕೆ.ಸಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಗೆ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಅಧಿಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.  ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅನ್ವಯವು ಎಮ್ಹೆಲ್ತ್ (ಮೊಬೈಲ್ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುವುದು) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.  ಧನಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸವಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ನವಜಾತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎಂಹೆಲ್ತ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.  ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, &quot;ಆರೋಗ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಎಮ್ಎಚ್ಲ್ತ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತುರ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನಗಳು, ಪಾಯಿಂಟ್ ಆಫ್ ಕೇರ್ ಬೆಂಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಡೇಟಾ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Special delivery: an analysis of mHealth in maternal and newborn health programs and their outcomes around the world|journal=Maternal and Child Health Journal|issue=5|doi=10.1007/s10995-011-0836-3|year=2012|volume=16|pages=1092–1101|pmid=21688111}}&lt;/ref&gt;  ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಆದಾಯದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಡೇಟಾವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು, ಎಂಹೆಲ್ತ್ತ್ ಅನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯ ಸಂದೇಶಗಳು ಅಥವಾ ಫೋನ್ ಜ್ಞಾಪಕಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Mobile health (mHealth) approaches and lessons for increased performance and retention of community health workers in low- and middle-income countries: a review|last=Källander, K|last2=Tibenderana, JK|journal=Journal of Medical Internet Research|issue=1|doi=10.2196/jmir.2130|year=2013|volume=15|pages=e17|pmc=3636306|pmid=23353680|last3=Akpogheneta, OJ|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

== ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ==
ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮಾಡುವಂತೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಕೆಯು ಅನೇಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಆಧಾರಿತ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ (ಉದಾ. ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ವಿಷಯ, ಪದೇ ಪದೇ ಪರೀಕ್ಷೆ, ತಕ್ಷಣದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಇತ್ಯಾದಿ) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Ross, S. 2010&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.cedtech.net/articles/11/112.pdf|title=Educational technology research past and present: balancing rigor and relevance to impact learning|last=Ross, S.|last2=Morrison, G.|journal=Contemporary Educational Technology|issue=1|year=2010|volume=1|page=17|last3=Lowther, D.}}&lt;/ref&gt;  ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು ಅಥವಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೋರ್ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಕನು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು, ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ನಡೆಸುವುದು, ಅಥವಾ ಇತರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Ross, S. 2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Technology in today's classroom: Are you a tech-savvy teacher?|last=Hicks, S.D.|journal=The Clearing House|issue=5|doi=10.1080/00098655.2011.557406|year=2011|volume=84|pages=188–191}}&lt;/ref&gt;  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಶಿಕ್ಷಣವು ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೂ ಉತ್ತಮವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=Kronholz, J.|year=2011|title=Getting at-risk teens to graduation|magazine=Education Next|volume=11|issue=4|url=http://search.proquest.com/docview/1237831598}}&lt;/ref&gt;

ಆಧುನಿಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಪೂರ್ಣ ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Zameer&quot;&gt;{{Cite journal|title=Virtual Education System (Current Myth &amp; Future Reality in Pakistan)|last=Ahmad, Zameer|date=November 16, 2010|publisher=Ssrn.com|ssrn=1709878}}&lt;/ref&gt;  ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯಲ್ಲದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ,&lt;ref name=&quot;Zameer&quot; /&gt; ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಧಕರಿಗೆ ನಡುವೆ ಸುಧಾರಿತ ಸಂವಹನಗಳಿಗೆ ಇದು ಉತ್ತಮ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Dalsgaard&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.eurodl.org/materials/contrib/2006/Christian_Dalsgaard.htm|title=Social software: E-learning beyond learning management systems|last=Dalsgaard|first=Christian|website=eurodl.org|publisher=University of Aarhus|access-date=31 March 2013|archive-date=20 ಮೇ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520105838/http://www.eurodl.org/materials/contrib/2006/Christian_Dalsgaard.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಕಲಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರದ ಕಲಿಯಲು ಬಳಸಬಹುದು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nsba.org/sbot/toolkit/tuie.html|title=Technology Uses in Education|date=2011-12-09|publisher=Nsba.org|access-date=2014-03-22|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706183412/http://www.nsba.org/sbot/toolkit/tuie.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಪಠ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸುಲಭ.&lt;ref name=&quot;num1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nsba.org/sbot/toolkit/tiol.html|title=Technology Impact on Learning|date=2011-12-09|publisher=Nsba.org|access-date=2014-03-22|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701042623/http://www.nsba.org/sbot/toolkit/tiol.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  2010 ರಲ್ಲಿ, 70.3% ರಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ ಕುಟುಂಬದವರು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=New technology and digital worlds: analyzing evidence of equity in access, use and outcomes|last=Warschauer, M.|last2=Matuchniak, T.|journal=Review of Research in Education|doi=10.3102/0091732X09349791|year=2010|volume=34|pages=179–225}}&lt;/ref&gt;  ಕೆನಡಾದ ರೇಡಿಯೋ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿಕಮ್ಯೂನಿಕೇಶನ್ ಕಮಿಷನ್ ಕೆನಡಾದ ಪ್ರಕಾರ 2013 ರಲ್ಲಿ 79% ಮನೆಗಳು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.crtc.gc.ca/eng/com100/2013/r130926.htm#.UmQJuBY_5UQ|title=CRTC issues annual report on the state of the Canadian communication system|date=2013-09-27|publisher=CRTC|access-date=2014-03-22|archive-date=2014-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227160248/http://www.crtc.gc.ca/eng/com100/2013/r130926.htm#.UmQJuBY_5UQ|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಲವಾರು ಆನ್ಲೈನ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.  ಆನ್ಲೈನ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ.  [[ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|MIT]] ನಂತಹ ಶಾಲೆಗಳು ಕೆಲವು ಕೋರ್ಸ್ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಉಚಿತ ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-02-13/mit-begins-offering-free-online-course-with-certificate.html|title=MIT Begins Offering Free Online Course With Certificate|last=Theen, Andrew|date=February 12, 2012|publisher=[[ಬ್ಲೂಮ್‍ಬರ್ಗ್|Bloomberg]]|access-date=November 24, 2014}}&lt;/ref&gt;  ತರಗತಿಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಈ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರ ಮೂಲಕ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಸಹ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾದ ಪರಿಕರಗಳು.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಪಾವತಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್ನ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮುಖಾಮುಖಿ ಕಲಿಕೆ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Face-to-face or face-to-screen? Undergraduates' opinions and test performance in classroom vs. online learning|last=Kemp|first=Nenagh|last2=Grieve|first2=Rachel|date=2014-01-01|journal=Educational Psychology|doi=10.3389/fpsyg.2014.01278|volume=5|pages=1278|pmc=4228829|pmid=25429276}}&lt;/ref&gt;

ಸೂಚನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಜೇಮ್ಸ್ ಕುಲಿಕ್ರ ಪ್ರಕಾರ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್-ಆಧಾರಿತ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಆಧಾರಿತ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಧನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Dalsgaard&quot;/&gt;  ತೊಂದರೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ನಿರ್ಮಿತ ವಯಸ್ಸಿನ-ಆಧಾರಿತ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಲ್ಲ, ಅಂದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗಬಹುದು.  ಪದ ಸಂಸ್ಕಾರಕಗಳ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಲಿಖಿತ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಪ್ರಕಾರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಅವರು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ನಲ್ಲಿ ವಿನಿಮಯಗೊಂಡ ಲಿಖಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಟೀಕಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;num1&quot;/&gt;  &quot;ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತೀವ್ರ&quot; ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ, ಸಹಕಾರಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಆದೇಶ ಕಲಿಕೆ, ಬರಹ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು, ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರ, ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://marianrosenberg.wiki.westga.edu/file/view/AnYCreatingTechnology.pdf|title=Creating Technology-Enhanced, Learner-Centered Classrooms: K–12 Teachers' Beliefs, Perceptions, Barriers, and Support Needs|last=An, Y. J.|last2=Reigeluth, C.|journal=Journal of Digital Learning in Teacher Education|issue=2|doi=10.1080/21532974.2011.10784681|year=2011|volume=28|pages=54–62|issn=2153-2974|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705033732/http://marianrosenberg.wiki.westga.edu/file/view/AnYCreatingTechnology.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಇದಲ್ಲದೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಪೋಷಕರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರ ಮೂಲಕ ಕಲಿಕೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ವರ್ತನೆಗಳು ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ.

[[ದೂರಶಿಕ್ಷಣ|ಆನ್ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣದ]] ಉದ್ಯೋಗದಾತರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;shrm.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.shrm.org/research/surveyfindings/articles/pages/hiringpracticesandattitudes.aspx|title=Hiring Practices and Attitudes: Traditional vs. Online Degree Credentials SHRM Poll|date=2010-08-19|access-date=December 19, 2014|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423203814/https://www.shrm.org/research/surveyfindings/articles/pages/hiringpracticesandattitudes.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  50% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರು ಎಸ್.ಆರ್.ಆರ್.ಎಂ ಆಗಸ್ಟ್ 2010 ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದರು. ಅದೇ ಮಟ್ಟದ ಅನುಭವದ ಇಬ್ಬರು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಪಡೆದ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಾಲೆ.  ಕಳೆದ 12 ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಆನ್ಲೈನ್ ಡಿಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತು ಪ್ರತಿಶತ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.  ಆದರೆ 66% ಜನರು ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡಿಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಿ ಅರ್ಜಿದಾರರಾಗಿ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.&lt;ref name=&quot;shrm.org&quot; /&gt;

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳ ಬಳಕೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಲಿಕೆಗೆ ಧನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.  ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಧನೆಯ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/02/20/study-ipads-improve-kindergarten-literacy-scores/|title=Study: iPads improve Kindergarten literacy scores|website=Engadget|access-date=2015-11-11}}&lt;/ref&gt;  ಕೆಲವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗುಂಪು ಕೆಲಸವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಮೂರನೇ ಪ್ಯಾರಾಗ್ರಾಫ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.  ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್-ಸಹಾಯದ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ವಯಸ್ಸಿನ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಐಪ್ಯಾಡ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಕಿಂಡರ್ಗಾರ್ಟನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇರ್ವಿನ್ನಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಐಪ್ಯಾಡ್ ಅನ್ನು ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ 23% ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

== ಅನಾನುಕೂಲಗಳು ==
ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ, ಬದಲಾವಣೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಗಾರ-ಡೆವಲಪರ್ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಪ್ರಮುಖ ನಿಗ್ರಹಗಳಾಗಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/brandfeatures/venture-capital/article?id=11353|title=Global E-Learning Market 2017 to Boom $275.10 Billion Value by 2022 at a CAGR of 7.5% – Orbis Research|access-date=2019-01-31|archive-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119072941/https://www.reuters.com/brandfeatures/venture-capital/article?id=11353|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಯು.ಎಸ್., ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಫೆಡರಲ್ ಸರಕಾರಗಳು ಹಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯಮ ಬಂಡವಾಳವು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ.  ಹೇಗಾದರೂ, 2013 ರಂತೆ   , ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಹೂಡಿಕೆ (ROI) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಲಾಭವನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.americanprogress.org/wp-content/uploads/2013/06/UlrichEducationTech-brief-3.pdf|title=Are Schools Getting a Big Enough Bang for Their Education Technology Buck?|last=Boser|first=U.|date=2013|publisher=www. americanprogress. org|pages=1–12|access-date=2014-05-15|archive-date=2014-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517122406/http://www.americanprogress.org/wp-content/uploads/2013/06/UlrichEducationTech-brief-3.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಪ್ರಚೋದನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿವರ್ತಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಬದಲಿಸಲು ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಮೂಕ ಚಲನಚಿತ್ರ, ಪ್ರಸಾರ ರೇಡಿಯೋ, ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ, ಔಪಚಾರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ದಿನನಿತ್ಯದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=A retrospective on twenty years of education technology policy|last=Culp|first=K.M.|last2=Honey, M.|journal=Journal of Educational Computing Research|issue=3|doi=10.2190/7W71-QVT2-PAP2-UDX7|year=2005|volume=32|pages=279–307|last3=Mandinach, E.}}&lt;/ref&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಅದರಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೂ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮೂಲಭೂತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ.&lt;ref name=&quot;Lai 2008 215–230&quot;&gt;{{Cite book|title=ICT supporting the learning process: The premise, reality, and promise. In International handbook of information technology in primary and secondary education|last=Lai|first=K.W.|date=2008|publisher=Springer US|pages=215–230}}&lt;/ref&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗಿನ ಕಲಿಯುವವರ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು-ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಲ್ಲ.  &quot;ಸಂಯೋಜನೀಯ&quot; ಅಥವಾ &quot;ಕಳೆಯುವಿಕೆಯ&quot; ಬದಲಿಗೆ &quot;ಪರಿಸರ&quot; ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.  ಈ ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಟ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Postman, N. 1992&quot;&gt;{{Cite book|title=Technopoly: the surrender of culture to technology. New York|last=Postman|first=N.|date=1992|publisher=Vintage Books|isbn=978-0679745402|location=New York, NY}}&lt;/ref&gt;

ಬ್ರಾನ್ಫೋರ್ಡ್ ಎಟ್ ಅಲ್ ಪ್ರಕಾರ, &quot;ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಲಿಕೆಗೆ ಖಾತರಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ&quot; ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲದ ಬಳಕೆ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;  ಶಿಶು ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ಕುರಿತು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬೇಬಿ ಡಿವಿಡಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಜಾರಿಬೀಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.  ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಮಿನ್ನೇಸೋಟದಲ್ಲಿ 1,000 ಪೋಷಕರ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದ ಶಿಶುಗಳ ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ಕುರಿತು 2007 ರ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಪೀಡಿಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ'' ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.  8-16 ತಿಂಗಳ ವಯಸ್ಸಿನ ಶಿಶುಗಳು ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೂ ಅವರು ನೋಡಿದ ಡಿವಿಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳು ನೋಡದ ಶಿಶುಗಳಿಗಿಂತ 90 ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೇಬಿ ಪದಗಳ 6-8 ಕಡಿಮೆ.  ಈ ಅಧ್ಯಯನದ ಸಮೀಕ್ಷಕ ಆಂಡ್ರೂ ಮೆಲ್ಟ್ಜೋಫ್ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಗುವಿನ 'ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸಮಯ' ಜನರು ಮಾತನಾಡುವ ಬದಲು ಡಿವಿಡಿ ಮತ್ತು ಟಿವಿ ಮುಂದೆ ಖರ್ಚುಮಾಡಿದರೆ, ಶಿಶುಗಳು ಒಂದೇ ಭಾಷಾ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.  ಬೇಬಿ ಡಿವಿಡಿಗಳು ಯಾವುದೇ ಮೌಲ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಪುರಾವೆಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಮತ್ತೊಂದು ಸಮೀಕ್ಷಕ ಡಾ. ಡಿಮಿತ್ರಿ ಚಿಸ್ಟಾಕಿಸ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.washington.edu/alumni/uwnewslinks/200709/videos.html|title=Baby DVDs, Videos May Hinder, Not Help, Infants' Language Development|date=August 7, 2007|website=UW Press Release|publisher=University of Washington Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215122133/http://www.washington.edu/alumni/uwnewslinks/200709/videos.html|archive-date=February 15, 2015|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1650352,00.html|title=Baby Einsteins: Not So Smart After All|date=6 August 2007|website=TIME.com|access-date=31 ಜನವರಿ 2019|archive-date=4 ಜನವರಿ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104004731/http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1650352,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1882560,00.html|title=TV for Babies: Does It Help or Hurt?|date=3 March 2009|website=TIME.com|access-date=31 ಜನವರಿ 2019|archive-date=4 ಜನವರಿ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104004304/http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1882560,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/parenting-first-time-through/2012/jun/8/no_television_for_babies_tv_bad/|title=No television for babies: Why TV is bad for young children|last=Moret, B.|date=June 8, 2012|website=Washington Times Communities|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104010241/http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/parenting-first-time-through/2012/jun/8/no_television_for_babies_tv_bad/|archive-date=January 4, 2015|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ಅಡಾಪ್ಟಿವ್ ಸೂಚನಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಸ್ಕೋರ್ಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಹಯೋಗಿಯಾಗಿ (ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ) (ಕ್ರೂಸ್, 2013).  ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ ಆದರೆ ಹೈಟೆಕ್ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವಿನ ನಂಬಿಕೆ, ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ರಾಜಿ ಮಾಡಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=High-Tech Schools and Low-Tech Teaching|last=Cuban, L.|journal=Journal of Computing in Teacher Education|issue=2|doi=10.1080/10402454.1998.10784333|doi_brokendate=2019-01-02|year=1998|volume=14|pages=6–7}}&lt;/ref&gt;

ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೂ (ಹೆಚ್ಚು US ನಲ್ಲಿ), ಬೃಹತ್ ಮುಕ್ತ ಆನ್ಲೈನ್ ಕೋರ್ಸ್ಗಳು (MOOCs), ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ-ಆದಾಯದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲ.  MOOC ಗಳ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಡಿಮೆ-ಅದೃಷ್ಟದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು (ಅಂದರೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ) US- ಶೈಲಿಯ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅವಕಾಶ.  ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇವಲ 3% ನಷ್ಟು ನೋಂದಣಿದಾರರು ಕಡಿಮೆ-ಆದಾಯದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಕೋರ್ಸ್ಗಳಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿಯಾಗಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೇವಲ 5-10% ರಷ್ಟು ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=HarvardX and MITx: The first year of open online courses|last=Ho, A. D.|last2=Reich, J.|journal=HarvardX and MITx Working Paper No. 1|doi=10.2139/ssrn.2381263|year=2014|ssrn=2381263|last3=Nesterko, S.|last4=Seaton, D. T.|last5=Mullaney, T.|last6=Waldo, J.|last7=Chuang, I.}}&lt;/ref&gt;  ಕೆಲವು ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಉತ್ತಮವಾದವು ಎಂದು MOOC ಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರೂಢಿಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು (ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ ತೊಳೆಯುವುದು).&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಟ್ರುಕಾನೋ, ಎಮ್. (2013, ಡಿಸೆಂಬರ್ 11). MOOC ಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು. ಎಡುಟೆಕ್: ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಐಸಿಟಿ ಬಳಕೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬ್ಲಾಗ್ &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ಸೈಡ್ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಬಳಕೆಯು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಹ, ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸದೆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ.  ಮತ್ತೊಂದು ಅನನುಕೂಲವೆಂದರೆ ಮೋಸಕ್ಕೆ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.  ಅಡಗಿಸಿಡಲು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ಮಾರ್ಟ್ಫೋನ್ಗಳು ತುಂಬಾ ಸುಲಭ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವರ ಬಳಕೆ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ.  ಈ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು.

=== ಅತಿ ಉದ್ದೀಪನ ===
ಸೆಲ್ಫೋನ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳಂತಹ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನಗಳು ಮೂಲಗಳ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ಗೆ ತ್ವರಿತ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಕರ್ಸರ್ ಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.  ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ನ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಬೋಸ್ಟನ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮೈಕೆಲ್ ರಿಚ್, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪೀಳಿಗೆಯ ಕುರಿತು, &quot;ಅವರ ಮಿದುಳುಗಳು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಹಾರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಚಿಂತೆ ನಾವು ಮಕ್ಕಳ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪರದೆಯ ಮುಂದೆ ಮಿದುಳುಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ತಂಪಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. &quot; &lt;ref name=&quot;Ritchel, Matt 2010&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/21/technology/21brain.html?pagewanted=all&amp;_r=0|title=Growing up Digital, Wired for Distraction|last=Ritchel|first=M.|work=The New York Times|access-date=21 November 2010}}&lt;/ref&gt;  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಸೆಲ್ಫೋನ್ಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸವಾಲಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಡೇಟಾದ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.  ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರೂ, ತಮ್ಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಮಿದುಳುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ರೂಢಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯುವಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Ritchel, Matt 2010&quot; /&gt;  ತೀರಾ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಹಿತಿ, ತುಂಬಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದೆ, ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಬೇಗ್ಲೆ, ಶರೋನ್. [http://www.newsweek.com/2011/02/27/i-can-t-think.html &quot;ದಿ ಸೈನ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೇಕಿಂಗ್ ಡಿಸಿಶನ್ಸ್&quot;] . ''ನ್ಯೂಸ್ವೀಕ್'' 27 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011. ವೆಬ್. 14 ಮಾರ್ಚ್. 2011. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು &quot;ನಮ್ಮ ಮಿದುಳುಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಗಾಢವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.&quot; &lt;ref name=&quot;Small2008&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;ಸಣ್ಣ, ಜಿ .; ವರ್ಗನ್, ಜಿ. (2008). &quot;ನಿಮ್ಮ ಐಬ್ರೈನ್ ಮೀಟ್&quot;. ''ಸೈಂಟಿಫಿಕ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮೈಂಡ್'' . '''5''' (19): 42-49. doi : [[doi:10.1038/scientificamericanmind1008-42|10.1038 / scientamericanmind1008-42]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಟ್ಟಗಳು ಮಿದುಳಿನ ಜೀವಕೋಶದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನರಸಂವಾಹಕಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಇದು ಕೆಲವು ನರಮಂಡಲದ ಹಾದಿಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಇತರರ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.  ಇದು ಮೆದುಳಿನ ಮೇಲೆ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು ಒತ್ತಡದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಮೊದಲಿಗೆ, ಶಕ್ತಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ, ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೆಮೊರಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ಸಂವೇದನವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ, ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್, ಅಮಿಗ್ಡಾಲಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಫ್ರಂಟಲ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್ನ ನರವ್ಯೂಹದ ವಿದ್ಯುನ್ಮಂಡಲವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.  ಮನಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೆದುಳಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇವು.  ಗುರುತಿಸದಿದ್ದರೆ, ಮೆದುಳಿನ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ರಚನೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Ritchel, Matt 2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Small2008&quot; /&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಚೋದನೆಯು ತುಂಬಾ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಬಹುದು.  ಏಳು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಳಂಬವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಕಲಿಕೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅದು &quot;ಪರಿಶೋಧನೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ನುಡಿಸುತ್ತದೆ&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.urosario.edu.co/urosario_files/28/28745b9b-7870-4676-9b0e-a84b26278639.pdf|title=Oversold and underused: Computers in the classroom|last=Cuban|first=L.|date=2001|work=Harvard University Press|access-date=2019-01-31|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809070340/http://www.urosario.edu.co/urosario_files/28/28745b9b-7870-4676-9b0e-a84b26278639.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಮಾಧ್ಯಮ ಮನಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ವಿಶೇಷ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

=== ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಟೀಕೆ ===
ಲೈ ಪ್ರಕಾರ, &quot;ಕಲಿಕೆಯ ಪರಿಸರವು ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯು ಕಲಿಕೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technopoly: the surrender of culture to technology|last=Lai|first=K.W.|date=2008|publisher=Springer US|location=New York|pages=215–230}}&lt;/ref&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆತರಬೇಕಾದರೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಚಾಲಿತ ಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೆಟ್ಟಿಂಗ್ಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವಿಲ್ಲದೆ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು.  ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಒಂದು ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯಗೊಳಿಸಿದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು &quot;ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಜೀವನವು ಆಲೋಚಿಸಬಹುದಾದಂತಹವು&quot; ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Winner, L. 1986&quot;&gt;{{Cite news|title=The Whale and the Reactor|last=Winner|first=L.|date=1986|work=The University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt;

ಲಿಯೋ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಎಂಬ ಪದವು &quot;ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ&quot; ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Technology: The Emergence of a Hazardous Concept|last=Marx|first=L|journal=Technology and Culture|issue=3|doi=10.1353/tech.2010.0009|year=2010|volume=51|pages=561–577}}&lt;/ref&gt; ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು &quot;ಫ್ಯಾಂಟಮ್ ಆಬ್ಜೆಕ್ಟಿವಿಟಿ&quot; ಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ, ಇದು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಮಾನವನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದದ್ದು ಎಂದು ಮರೆಮಾಡುತ್ತದೆ.  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುವಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಒಳ್ಳೆಯದು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದ್ದಲ್ಲದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲದೆ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಈ ಕಲ್ಪನೆಯು ಜಟಿಲಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.  ಲ್ಯಾಂಗ್ಡನ್ ವಿಜೇತರು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯು ನಮ್ಮ ಪ್ರವಚನದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸರಳವಾದ ಇಳಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ತಂತ್ರಗಳ &quot;ಬಳಕೆ&quot; ಗಳ ವಿರುದ್ಧ &quot;ತಯಾರಿಕೆ&quot; ಯ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದೇ ರೀತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಿರಿದಾದ ಗಮನ &quot;ಬಳಕೆಯ&quot; ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ನೈತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥವೆಂದು ನಂಬಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Winner, L. 1986&quot;/&gt; {{Rp|ix–39}}  &quot;ನಾವು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪಾತ್ರ ಅಥವಾ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು?&quot; ಎಂದು ಕೇಳದೆ, &quot;ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಯಾವುವು?&quot;

ವಿಜೇತರು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು &quot;ಜೀವನ ರೂಪ&quot; ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದು ಆ ಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮರುರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Winner, L. 1986&quot;/&gt; {{Rp|ix–39}}  ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿನ ರೋಬೋಟ್ಗಳ ಬಳಕೆಯು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವು ಕೂಡಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತವೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಅಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ &quot;ಕೆಲಸ&quot; ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದು.  ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮಾಣಕವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ವಾದಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಪ್ರಪಂಚದ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ 0, 100 ಮತ್ತು 0 ನಡುವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಾವು ವಿರಳವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತೇವೆ.  ವಿಜೇತನ ಪ್ರಕಾರ, ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ನಮೂನೆಗಳು ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅದು ನಾವು ಲಘುವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಲಿಯುತ್ತೇವೆ.  ವಿಜೇತ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, &lt;blockquote&gt; ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಕ್ಷಾಂಶದವರೆಗೂ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಧನ, ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ತಂತ್ರವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ.  ವಸ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸಲು ಕಾರಣ, ಆರಂಭಿಕ ಬದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ನಮ್ಯತೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.  ಆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ, ಅದು ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆದೇಶದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. (ಪುಟ 29) &lt;/blockquote&gt; ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ, &quot;ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು&quot; ಒಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅವಕಾಶವಿರಬಹುದು.  ಸೆಮೌರ್ ಪಾಪರ್ಟ್ (ಪು. &amp;nbsp; 32) ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಒಂದು (ಕೆಟ್ಟ) ಆಯ್ಕೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ: QWERTY ಕೀಬೋರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ನಮ್ಮ &quot;ಆಯ್ಕೆ&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/PPP240/%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%B1/MNDSTORMS%20Children,%20Computers,%20and%20Powerful%20Ideas.%20Papert.pdf|title=Mindstorms: Children computers and powerful ideas|last=Papert, S.|publisher=Basic Books|year=1980|location=New York, NY|access-date=2019-01-31|archive-date=2015-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106063306/http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/PPP240/%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%B1/MNDSTORMS%20Children,%20Computers,%20and%20Powerful%20Ideas.%20Papert.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಕೀಬೋರ್ಡ್ ಮೇಲೆ ಅಕ್ಷರಗಳ QWERTY ಜೋಡಣೆ ಮೂಲತಃ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಟೈಪ್ ಮಾಡಲು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮುಂಚಿನ ಬೆರಳಚ್ಚುಯಂತ್ರಗಳು ಜಾಮ್ಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಕಾರಣ, ಪಕ್ಕದ ಕೀಲಿಗಳು ತ್ವರಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಗ.  ಈಗ ಆ ಟೈಪಿಂಗ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕ್ಯೂಡಬ್ಲ್ಯೂಆರ್ಟಿಐ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತದೆ, ಒಂದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ.

ನೀಲ್ ಪೋಸ್ಟ್ಮ್ಯಾನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು, ತರಗತಿಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸೇರಿದಂತೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೋಧನೆಗೆ ಸಾಧನವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Postman, N. 1992&quot;/&gt;  ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ, ಪೋಸ್ಟ್ಮ್ಯಾನ್ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ (ಪು. &amp;nbsp; 19): &lt;blockquote&gt; ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಬೋಧನಾ ಸಾಧನವಾಗಿ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.  ಕಲಿಕೆಯ ನಮ್ಮ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಯಾವ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಇದು ಶಾಲೆಯ ಹಳೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. &lt;/blockquote&gt; ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಊಹೆಯಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಹಾಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಡೇನಿಯಲ್ ವಿಲ್ಲಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ನಡೆಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ.  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮಾಧ್ಯಮವು ಯಾವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಿಷಯವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ ಇಲ್ಲವೇ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Have Technology and Multitasking Rewired How Students Learn?|last=Willingham|first=Daniel|date=Summer 2010|journal=American Educator|volume=Summer 2010|pages=23–28}}&lt;/ref&gt;

==== ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವಿಭಜನೆ ====
ಡಿಜಿಟಲ್ ವಿಭಜನೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಡಿಜಿಟಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದವರ ನಡುವಿನ ಅಂತರವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Wei, L 2011&quot;&gt;{{Cite journal|url=|title=Does the Digital Divide Matter More? Comparing the Effects of New Media and Old Media Use on the Education-Based Knowledge Gap|last=Wei|first=L.|last2=Hindman|first2=D.|journal=Mass Communication and Society|issue=1|doi=10.1080/15205431003642707|year=2011|volume=14|pages=216–235}}&lt;/ref&gt;  ಪ್ರವೇಶ ವಯಸ್ಸು, ಲಿಂಗ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆದಾಯ, ಜನಾಂಗೀಯತೆ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Wei, L 2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot;&gt;&lt;div&gt; ಜೆಂಕಿನ್ಸ್, ಎಚ್. (2009). ''ಭಾಗವಹಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು: 21 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಿಕ್ಷಣ'' . ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್, ಎಮ್ಎ: ದಿ ಎಂಐಟಿ ಪ್ರೆಸ್. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

==== ದತ್ತಾಂಶ ರಕ್ಷಣೆ ====
ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ನ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಡೇಟಾವನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಹುಟ್ಟಿದ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನಾಂಕ, ಈ ಮಾಹಿತಿಯು ಮಗುವಿನ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್ ಇತಿಹಾಸ, ಹುಡುಕಾಟ ಪದಗಳು, ಸ್ಥಳ ಡೇಟಾ, ಸಂಪರ್ಕ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ಮತ್ತು ನಡವಳಿಕೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Alim&quot;&gt;&lt;div&gt; ಫ್ರಿಡಾ ಆಲಿಮ್, ನೇಟ್ ಕಾರ್ಡೊಜೊ, ಜೆನ್ನೀ ಗೆಭಾರ್ಟ್, ಕರೆನ್ ಗುಲೋ, ಅಮುಲ್ ಕಾಲಿಯಾ, [https://www.eff.org/files/2017/04/13/student-privacy-report.pdf ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಹುಗಾರಿಕೆ. ಶಾಲಾ-ವಿತರಿಸಿದ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಗೌಪ್ಯತೆ] , 13 ಏಪ್ರಿಲ್ 2017, ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಾರಾಂಶ. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; {{Rp|5}}  ಪಾಲಕರು ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ ಅಥವಾ, ತಿಳಿಸಿದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಆಯ್ಕೆ ಇಲ್ಲ.&lt;ref name=&quot;Alim&quot; /&gt; {{Rp|6}}  ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಈ ನಿರಂತರ ಕಣ್ಗಾವಲು &quot;ಮಕ್ಕಳ ಗೌಪ್ಯತೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ವರ್ಪ್, ಸ್ವಯಂ ಸೆನ್ಸಾರ್ಗೆ ದಾರಿ, ಮತ್ತು ಅವರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ&quot;.&lt;ref name=&quot;Alim&quot; /&gt; {{Rp|7}}

== ಶಿಕ್ಷಕರ ತರಬೇತಿ ==
ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇದು ಸಾಧಿಸಬಹುದಾದ ಒಂದು ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ, ಶಿಕ್ಷಣವು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಉತ್ತಮ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು.  ತರಗತಿಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Using instructional technologies to enhance teaching and learning for the 21st century pre K-12 students: The case of a professional education programs unit|last=Oliver|first=A.|last2=Osa|first2=J. O.|journal=International Journal of Instructional Media|issue=4|year=2012|volume=39|pages=283–295|last3=Walker|first3=T. M.}}&lt;/ref&gt;

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವಿಕಾಸದ ಸ್ವಭಾವವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ನವಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಅನುಭವಿಸುವಂತಹ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Harris, J. 2009&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://punya.educ.msu.edu/publications/HarrisMishraKoehler-JRTESumm09.pdf|title=Teachers' Technological Pedagogical Integration Reframed|last=Harris, J.|last2=Mishra, P.|journal=Journal of Research on Technology in Education|issue=4|doi=10.1080/15391523.2009.10782536|year=2009|volume=41|pages=393–416|last3=Koehler, M.|access-date=2019-01-31|archive-date=2016-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910082044/http://punya.educ.msu.edu/publications/HarrisMishraKoehler-JRTESumm09.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ತರಗತಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಕಷ್ಟ.  ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ದಿನಗಳು ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;Harris, J. 2009&quot; /&gt;

ಜೆಂಕಿನ್ಸ್ ಪ್ರಕಾರ, &quot;ಪ್ರತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು, ಪರಿಸರ ಸಂವಹನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು ಉತ್ತಮವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲಿದ್ದೇವೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಸಂವಹನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಳೆಯುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವರು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು.&quot; &lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot;/&gt;  ಜೆನೆಕಿನ್ಸ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರಕ ಎಂದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು.&lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot; /&gt;  ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂದಿನ ಕಾರ್ಮಿಕರ ತಂಡಗಳು ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು, ವಿವಿಧ ಪರಿಣತಿಗಳ ಸೆಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸಹಯೋಗ ಮಾಡುವಂತೆ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot; /&gt;  ಕಲಿಕೆಯ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿವೆ, ಮತ್ತು &quot;ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಗದ್ಯದ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಹೊರಗೆ ಲಾಕ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ&quot;.&lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot; /&gt;  ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥದ ಮೂಲಕ ಸಾಧಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://jcacs.journals.yorku.ca/index.php/jcacs/article/view/31334/28979|title=Ludic Epistemology: What Game-Based Learning Can Teach Curriculum Studies|last=De Castell, S.|journal=Journal of the Canadian Association for Curriculum Studies|issue=2|year=2011|volume=8|pages=19–27}}&lt;/ref&gt;  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಕಲಿಕೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite AV media}}&lt;/ref&gt;

== ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ==
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ''ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ'' ನಿರ್ಧಾರಣೆ: ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳಿವೆ &lt;ref name=&quot;Jenkins, H. 2009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Information Literacy: Essential Skills for the Information Age|last=Eisenberg|first=M|journal=Journal of Library &amp; Information Technology|issue=2|doi=10.14429/djlit.28.2.166|year=2008|volume=28|pages=39–47}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ''ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ'' ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ.&lt;ref name=&quot;Fletcher 2013&quot;&gt;{{Cite journal|url=|title=Machine Learning|last=Fletcher|first=S|journal=Scientific American|issue=2|doi=10.1038/scientificamerican0813-62|year=2013|volume=309|pages=62–68|bibcode=2013SciAm.309b..62F}}&lt;/ref&gt;

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ''ನಿರ್ಧಾರಣೆಗಳು'' ಸೇರಿದ್ದಾರೆ ''ಮೂಲಕ ಅನುಸರಿಸಿ'' ಯೋಜನೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ''ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ'' ಈಡು ಮಾಡಬಹುದು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಿಕೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ .  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ಕಲಿಸುವವರು ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.  ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಶಿಕ್ಷಕರು ಶಿಕ್ಷಕರು ಉತ್ತಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ರಚನಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿಪೂರ್ಣ ರೂಪವು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕಲಿಕೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ರಚನಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತರಗತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ (ಸಿಆರ್ಎಸ್).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|url=|title=Technology-Enhanced Formative Assessment: A Research-Based Pedagogy for Teaching Science with Classroom Response Technology|last=Beatty|first=Ian D|last2=Gerace|first2=William J|date=Jan 2009|journal=Journal of Science and Technology|issue=2|doi=10.1007/s10956-008-9140-4|volume=18|pages=146|bibcode=2009JSEdT..18..146B|pmid=}}&lt;/ref&gt;  ಸಿಆರ್ಎಸ್ ಎನ್ನುವುದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು, ಶಿಕ್ಷಕ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ನೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.  ಬೋಧಕನು ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ ಅಥವಾ ನಿಜವಾದ ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  ಬಳಸಿದ ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಅನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನಂತರ ನಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕ ತಪ್ಪು ಏನು ಗಮನಹರಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=Classroom Response Systems: A Review of the Literature|last=Fies|first=Carmen|last2=Marshall|first2=Jill|date=March 2006|journal=Journal of Science Education and Technology|issue=1|doi=10.1007/s10956-006-0360-1|volume=15|pages=101|bibcode=2006JSEdT..15..101F|pmid=}}&lt;/ref&gt;

ಸಮಗ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳು ಪಾಠದ ಕೊಠಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಅಥವಾ ಯೋಜನೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.  ಟೆಕ್-ಆಧಾರಿತ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ.  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಈ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಅವರು ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸುಧಾರಿಸಲು ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತರುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|url=|title=The use of on-line summative assessment in an undergraduate financial accounting course|last=Marriott|first=Pru|last2=Lau|first2=Alice|date=2008|journal=Journal of Accounting Education|doi=|pmid=}}&lt;/ref&gt;  ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ  ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಳು, ವೀಡಿಯೊಗಳು ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಕ / ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಏನಾದರೂ ಬರಬಹುದೆಂಬ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಾರಾಂಶದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕಾಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಸಹ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಇದು ವಿಭಿನ್ನ ಕಲಿಯುವವರು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಲಿತದ್ದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಾಂಕಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಮಾಡಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಯೋಜನೆ ಏನೆಂಬುದು ಉತ್ತಮ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು]] ಬಳಸುತ್ತದೆ.  ಇದು ಗಣನೀಯ ವರ್ಗೀಕರಣ ಪರೀಕ್ಷೆ , ಕಂಪ್ಯೂಟರೀಕೃತ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ , [[ಪರೀಕ್ಷೆ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪರೀಕ್ಷೆ]] ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸುವಂತಹ ಕಲಿಕೆಯ ನಿರಂತರತೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಸಂಭಾವ್ಯ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಶಿಕ್ಷಕ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.  ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಎನ್ನುವುದು ಇ-ಪರೀಕ್ಷೆ, ಅಥವಾ ಇ-ಕಲಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಇ-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪರೀಕ್ಷಕನ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿದೆ.  ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಅಥವಾ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಬದಲಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಆನ್ಲೈನ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮಾರ್ಕರ್ಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.

ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬಹುದಾದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ, ಬರೆಯುವ ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊ ಸಲ್ಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಅನ್ವಯಗಳೊಂದಿಗೆ.  ಇ-ಗುರುತು ಮಾಡುವ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಸಹ ಹೊರಹೊಮ್ಮಬಹುದು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂನಲ್ಲಿ ಎ ಮಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು GCSE ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಮತ್ತು ಯು.ಎಸ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜು ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎಸ್ಎಟಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಇಕ್ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆಫ್ಕ್ವಾಲ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.

2014 ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (ಎಸ್ಕ್ಯುಎ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ 5 ಪ್ರಶ್ನೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಇ-ಮಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sqa.org.uk/sqa/files_ccc/IntroductioneMarkingMFI.pdf|title=An Introduction to E-marking|website=SQA|publisher=SQA|access-date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt;

ಜೂನ್ 2015 ರಲ್ಲಿ, [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ 2016 ರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ಲಸ್ II ಪೇಪರ್ಗಳಿಗಾಗಿ ಇ-ಮಾರ್ಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/E-marking-for-all-streams-from-2016/articleshow/47510723.cms|title=State government of India announces that it would be using e-marking for all streams from 2016|website=Times of India|publisher=Times of India|access-date=15 October 2015|ref=TI}}&lt;/ref&gt;

== ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ==
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಉಪಕರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವಯಂ-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಮಹತ್ವವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.  ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ತಮ್ಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;nzqa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nzqa.govt.nz/providers-partners/self-assessment/what-is-self-assessment/|title=What is Self Assessment?|publisher=nzqa|access-date=7 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unsw&quot;&gt;{{Cite web|url=https://teaching.unsw.edu.au/self-assessment|title=Student Self-Assessment|publisher=unsw|access-date=7 June 2016|archive-date=13 ಆಗಸ್ಟ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813220905/https://teaching.unsw.edu.au/self-assessment|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  ಶಿಕ್ಷಣ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಸ್ವಯಂ-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಅನನ್ಯ ಪರಿಕರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ.  ಅನಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದು ಕಲಿಕೆಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಗ್ರಾಫ್ಗಳಂತಹ ದತ್ತಾಂಶ ದೃಶ್ಯೀಕರಣದ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೂಲಕ ಮಾನ್ಯವಾದ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.  ಕಲಿಕೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಕಲಿಕೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮತ್ತು ವರದಿ ಮಾಡುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.

== ವೆಚ್ಚ ==
ಇ-ಕಲಿಕೆ ಉದ್ಯಮದ ಐದು ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಸಲಹಾ, ವಿಷಯ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು, ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ನ್ಯಾಗಿ, ಎ. (2005). ದಿ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್, ಇನ್: ಬ್ರಕ್, ಪಿಎ; ಬುಕೊಲ್ಜ್, ಎ .; ಕರ್ಸ್ಸೆನ್, ಝಡ್ .; ಝೆರ್ಫಾಸ್, ಎ. (ಎಡ್). ಇ-ವಿಷಯ: ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಾಗಿ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್ಸ್. ಬರ್ಲಿನ್: ಸ್ಪ್ರಿಂಗರ್-ವೆರ್ಲಾಗ್, ಪುಟಗಳು 79-96 &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ, ಇ-ಕಲಿಕೆ ಕನ್ಸರ್ವೇಟಿವ್ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ 2000 ರಲ್ಲಿ $ 48 ಬಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಇಸಿ (2000). ಆಯೋಗದಿಂದ ಸಂವಹನ: ಇ-ಕಲಿಕೆ &amp;nbsp; - ನಾಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ &quot;ನಾಯಿಟ್ನಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್&quot; ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವುದು. ಬ್ರಸೆಲ್ಸ್: ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಮಿಷನ್ &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಚುರುಕಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;docebo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.docebo.com/landing/contactform/elearning-market-trends-and-forecast-2014-2016-docebo-report.pdf|title=E-Learning Market Trends &amp; Forecast 2014 - 2016 Report|website=www.docebo.com|publisher=Docebo|access-date=2 December 2014|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228222949/https://www.docebo.com/landing/contactform/elearning-market-trends-and-forecast-2014-2016-docebo-report.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt; ಮ್ಯಾಕ್ಕ್ಯೂ, ಟಿಜೆ. [https://www.forbes.com/sites/tjmccue/2014/08/27/online-learning-industry-poised-for-107-billion-in-2015/ &quot;ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿ, ಒಂದು ಉದ್ಯಮ ತಯಾರಿಗಾಗಿ ಒಂದು 107 ಬಿಲ್ನೆಸ್ ಡಿ Dolores ಎನ್ 2015&quot;] . ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್ .ಕಾಂ'' . ಫೋರ್ಬ್ಸ್. 2014 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1 ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  2014, ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕಳೆದ ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ $ 6 ಬಿಲಿಯನ್ ವೆಂಚರ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು,&lt;ref name=&quot;docebo&quot; /&gt; {{Rp|38}} ರಲ್ಲಿ $ 35.6 ಬಿಲಿಯನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸ್ವಯಂ ಗತಿಯ ಕಲಿಕೆ ಜೊತೆ {{Rp|38}} 2011 &lt;ref name=&quot;docebo&quot; /&gt; {{Rp|4}}  ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಇ-ಕಲಿಕೆ 2013 ರಲ್ಲಿ $ 23.3 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ, ಮೋಡದ ಆಧಾರಿತ ಲೇಖಕ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ಗಳಲ್ಲಿ ಇದು 9% ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;docebo&quot; /&gt; {{Rp|19}}

== ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು ==
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮೂಲಭೂತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕಲಿಕೆ ಅಥವಾ ಸೂಚನೆಯ ಪುರಾವೆ ಆಧಾರಿತ ಅನ್ವಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ (ಅಥವಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ) ಆಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮನಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರಿವಿನ ಮನಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪದವಿ (ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್, ಡಾಕ್ಟರೇಟ್, ಪಿಎಚ್ಡಿ, ಅಥವಾ ಡಿ.ಫಿಲ್.) ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ಸೂಚನಾ ಅಥವಾ ಮಾನವ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ [[ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ]] .  ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ವೃತ್ತಿಗಾರರಿಂದ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ|ಸೂಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸಕರು]] , ತಾಂತ್ರಿಕ ತರಬೇತುದಾರರು , ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂವಹನ ತಜ್ಞರು, [[ತಾಂತ್ರಿಕ ಲೇಖಕ|ತಾಂತ್ರಿಕ ಬರಹಗಾರರು]] , ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಹಂತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜು [[ಶಿಕ್ಷಕ|ಶಿಕ್ಷಕರು]] .  ಕುಟೀರ ಉದ್ಯಮದಿಂದ ವೃತ್ತಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಶರ್ವಿಲ್ಲೆ ಎಟ್ ಆಲ್ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Shurville2009&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;ಶರ್ವಿಲ್ಲೆ, ಎಸ್ .; ಬ್ರೌನೆ, ಟಿ .; ವಿಟಾಕರ್, ಎಮ್. (2009). &quot;ಅಕೌಸ್ಟಿಂಗ್ ದಿ ನ್ಯೂಫೌಂಡ್ ಥ್ರೊಟೆಕ್ಟೀವ್ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದೊಳಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಜ್ಞರು: ಎ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ&quot;. ''ಕ್ಯಾಂಪಸ್-ವೈಡ್ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್'' . '''26''' (3): 201-231. doi : [[doi:10.1108/10650740910967384|10.1108 / 10650740910967384]] .&lt;/cite&gt; &lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>6xrw2ve4t8csp0wl1rqt0dhfjyvs981</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113233</id>
    <revision>
      <id>1378118</id>
      <parentid>1368433</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11072" sha1="h6rszllr41nxda0swwsv5kzd0up9p6a" xml:space="preserve">[[File:Smitha Amrutha Raj 04.jpg|thumb|ಕನ್ನಡದ ಸೃಜನಶೀಲ ಬರಹಗಾರ್ತಿ ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್]]
'''ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್''' ಸಂಪಾಜೆ ಕನ್ನಡದ ಸೃಜನಶೀಲ ಬರಹಗಾರ್ತಿ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ |url=https://www.bookbrahma.com/author/smita-amritaraj |website=www.bookbrahma.com |language=en |access-date=2021-11-16 |archive-date=2021-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116070044/https://www.bookbrahma.com/author/smita-amritaraj |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ಸುಳ್ಯ ತಾಲೂಕಿನ [[ಸಂಪಾಜೆ]]ಯ ಚೆಂಬುವಿನ ಕುಯಿಂತೋಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ.  ಗೃಹಿಣಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಕ ಮಹಿಳೆ. ಕನ್ನಡ ಎಂ.ಎ. ಪದವೀಧರೆ. ಅಂಗಳದಂಚಿನ ಕನವರಿಕೆಗಳು, ಒಂದು ವಿಳಾಸದ ಹಿಂದೆ, ನೆಲದಾಯ ಪರಿಮಳ ಎಂಬ ಮೂರು ಲಲಿತ ಪ್ರಬಂಧಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾಲ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ತುಟಿಯಂಚಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಕವಿತೆಗಳು, ಮಾತು ಮೀಟಿ ಹೋಗುವ ಹೊತ್ತು, ಅವರೆ ಚಪ್ಪರದ ಹಾಡು ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು  ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಪರಿಚಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಒಂಭತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ. .&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ ಕವಿತೆ- ರೂಪಾಂತರ {{!}} ಅವಧಿ । AVADHI |url=https://avadhimag.in/%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE-%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D-%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%86-%E0%B2%B0%E0%B3%82/ |website=avadhimag.in |date=10 August 2020 |access-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2021 |archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116070044/https://avadhimag.in/%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE-%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D-%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%86-%E0%B2%B0%E0%B3%82/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2021ರಲ್ಲಿ [[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದಿ]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹೊರನಾಡ ಕನ್ನಡಿಗರ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ, [[ರಾಯಚೂರು|ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ, ಹಾವೇರಿಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಂಡನೆ, ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ, ಹಾಸನದ ಹೊಯ್ಸಳೋತ್ಸವದ ಕವಿಗೋಷ್ಟಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಲಿಟರೇಚರ್ ಪೆಸ್ಟಿವಲ್, ಬುಕ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಲಿಟರೇಚರ್ ಪೆಸ್ಟಿವಲ್, ಮಂಗಳೂರು ಲಿಟ್ ಫೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಕವಿತೆ, ಒಂದು ಪ್ರಬಂಧ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪಠ್ಯವಾಗಿದೆ.  [[ಮೈಸೂರು]] ಕವಿಗೋಷ್ಠಿ, [[ಮಡಿಕೇರಿ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಆಕಾಶವಾಣಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿತೆ ವಾಚನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕೆಲವು ಕತೆ, ಕವಿತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಗಳಿಗೆ ಬಹುಮಾನಗಳು ಸಂದಿವೆ. ಇವರ ಕೆಲ ಕವಿತೆಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ತೆಲುಗು, ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ.  ಎರಡು ಕತೆಗಳು  [[ತಮಿಳು]] ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ. ಇವರ ಕೆಲವು ಕವಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಗಳಿಗೆ ಬಹುಮಾನಗಳು ಸಂದಿವೆ. 

ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಸಂದಿವೆ.  ಇವರು 2019-2022ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಅರೆಭಾಷೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]]ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.

== ಹುಟ್ಟು ==
ಸ್ಮಿತಾ ರವರು 1978 ಜನವರಿ 08 ಜನಿಸಿದರು.  ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಸುಳ್ಯ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಪಂಜ]] ಗ್ರಾಮದ ಪಳಂಗಾಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಇವರು [[ಕೊಡಗು|ಕೊಡಗಿನ]] ಸಂಪಾಜೆ ಬಳಿಯ ಚೆಂಬುವಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಡಿಕೇರಿಯ ಮೇಕೇರಿ ಶಾಲೆ, ಪ್ರೌಡ ಶಿಕ್ಷಣ ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜು,ಮಡಿಕೇರಿ, ಪಿ.ಯು.ಸಿ.ಸಂತ ಪಿಲೋಮಿನ ಕಾಲೇಜು.ಪುತ್ತೂರು, ಪದವಿ - ನೆಹರು ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಕಾಲೇಜು.ಸುಳ್ಯ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ - [[ಮಂಗಳೂರು]] ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ.

== ಕೃತಿಗಳು ==

=== ಕವನ ಸಂಕಲನ ===
ಸ್ಮಿತಾ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಕನ್ನಡದ ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ |url=https://www.prajavani.net/author/smitaa-amrtraaj |website=Prajavani |language=kn}}&lt;/ref&gt;
# ಕಾಲ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ 
# ತುಟಿಯಂಚಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಕವಿತೆಗಳು
# ಮಾತು ಮೀಟಿ ಹೋಗುವ ಹೊತ್ತು
# ಅವರೆ ಚಪ್ಪರದ ಹಾಡು

=== ಲಲಿತ ಪ್ರಬಂಧಗಳು ===
# ಅಂಗಳದಂಚಿನ ಕನವರಿಕೆಗಳು 
# ಒಂದು ವಿಳಾಸದ ಹಿಂದೆ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ ಅವರ ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಕಲನ ಬಹುಮಾನಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆ - Shakthi Daily |url=https://www.shakthidaily.info/2021/05/25/ಸ್ಮಿತಾ-ಅಮೃತರಾಜ್-ಅವರ-ಪ್ರಬಂಧ-ಸಂಕಲನ-ಬಹುಮಾನಕ್ಕೆ-ಆಯ್ಕೆ-59083 |website=www.shakthidaily.info |language=en}}&lt;/ref&gt;
# ನೆಲದಾಯ ಪರಿಮಳ

=== ಕಥಾ ಸಂಕಲನ ===
# ಹಾಯ್ ಮೆಟಾಯ್

=== ಅನುವಾದ ===
# ಸಾರ್ಥ ಕಾದಂಬರಿಯ ಸಂಗ್ರಹಾನುವಾದವನ್ನು ಅರೆಭಾಷೆಗೆ ಅನುವಾದ

=== ಪುಸ್ತಕ ಪರಿಚಯ ===
# ಹೊತ್ತಗೆ ಹೊತ್ತು

== ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ==
# ಮುಂಬೈಯ ಸುಶೀಲಾ ಸೀತಾರಾಮ ಶೆಟ್ಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# [[ಕೊಡಗಿನ ಗೌರಮ್ಮ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ&lt;ref&gt;https://vijaykarnataka.indiatimes.com/district/kodagu/smita-was-selected-gowramma-award/articleshow/48332789.cms&lt;/ref&gt;  
# ಸಾಹಿತ್ಯ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 
# ಕಾಯಕ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ  
# ಸುಳ್ಯದ ಚಂದನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# [[ಬಿ. ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ|ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ]] ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ದಾರಿ ದೀಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.
# ಗುರುಕುಲ ಶರಭ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 2021
# ಅಡ್ವೈಸರ್ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 2021
# ಸಾಭಿಮಾನಿ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 2021
# ಸಮರ್ಥ ಕನ್ನಡಿಗ
# ಬುದ್ದ ಬಸವ ಗಾಂಧಿ 
# ಅಪ್ಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ಡಾ. ಲತಾ ರಾಜಶೇಖರ್ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 
# ವಿಜಯಾ ವಿಷ್ಣು ಭಟ್ ದತ್ತಿಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ಕನ್ನಡ ಪಯಸ್ವಿನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ಕರ್ನಾಟಕ ಲೇಖಕಿಯರ ಸಂಘದ ತ್ರಿವೇಣಿ ದತ್ತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
# ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಗೌರಮ್ಮ ಹಾರ್ನಳ್ಳಿ ದತ್ತಿ  ಬಹುಮಾನ

== ಗೌರವ ==
[[ಕರ್ನಾಟಕ ಅರೆಭಾಷೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]]ಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.

== ಉಲ್ಲೇಖ ==
{{reflist|30em}}

== ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ನೋಡಿ ==
# ಸಂಪಿಗೆ ಕವಯಿತ್ರಿ ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ | https://www.youtube.com/watch?v=jY1qpR6QOwU 
# ಶ್ರೀಮತಿ ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ ಸಂಪಾಜೆ ಕೃತಿ - ಒಂದು ವಿಳಾಸದ ಹಿಂದೆ |https://www.youtube.com/watch?v=zNGv0DtSRco
# https://www.kendasampige.com/ಸ್ಮಿತಾ-ಅಮೃತರಾಜ್-ಬರೆದ-ದಿನ
# https://sangaati.in/?p=12910 | ಸ್ಮಿತಾರವರ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳು
# ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್ | https://www.sallapa.com/2025/01/blog-post_81.html 
# ಕವನ ಸುಂದರಿ: ಸ್ಮಿತಾ ಅಮೃತರಾಜ್: ಒಂದು ಖಾಲಿ ಜಾಗ |https://www.kannadaprabha.com/sanchaya/poems/2022/Jan/04/kavana-sundari-smitha-amruthraj-poem-ondu-khaali-jaaga-461491.html
# ನಸುಕು.ಕಾಮ್ | https://nasuku.com/ನುಕ್ಕುಳನ್ನು-ಹುಡ್ಕಿಕಂಡ್/

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಲೇಖಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಬರಹಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ಅರೆಭಾಷೆ ಬರಹಗಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿಯ ಲೇಖಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರ್ತಿ]]</text>
      <sha1>h6rszllr41nxda0swwsv5kzd0up9p6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಭವಿನ್ ತುರಾಖಿಯಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116444</id>
    <revision>
      <id>1377978</id>
      <parentid>1356777</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T13:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22329" sha1="gmpb9kjteahuz1b1b5dje875pyvwind" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ಭವಿನ್ ತುರಾಖಿಯಾ
| image              = Bhavin Turakhia.jpg
| image_size         = 
| caption            = ಭವಿನ್ ತುರಾಖಿಯಾ
| birth_date         = {{Birth date and age|1979|12|21|df=yes}}
| birth_place        = [[ಮುಂಬೈ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಭಾರತ]]
| nationality        = 
| alma_mater         = ಆರ್ಯ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ&lt;br /&gt;ಡಿ.ಜಿ. ರುಪಾರೆಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಸೈನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಕಾಮರ್ಸ್&lt;br /&gt;ಸಿಡೆನ್ಹ್ಯಾಮ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್
| occupation         = {{unbulleted list| ಡೈರೆಕ್ಟಿಯ ಸಿಇಒ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಕ, [[ಟೈಟಾನಿಕ್|ಟೈಟಾನ್]], ಹಿಂಡು, ರಾಡಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ರಿಂಗೂ | ಝೀಟಾದ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ }}
| known_for          = ಸಿಇಒ ಟೈಟಾನ್, ರಾಡಿಕ್ಸ್, ರಿಂಗೊ, ವ್, ಝೀಟಾ ಮತ್ತು ಕೋಡ್‌ಚೆಫ್
| website            = 
| footnotes          = 
| relations          = 
}}

'''ಭವಿನ್ ತುರಾಖಿಯಾ''' (ಜನನ ೨೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೯) ಒಬ್ಬ [[ಉದ್ಯಮಿ]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Video I followed my father's advice and became a billionaire |url=https://www.bbc.com/news/av/business-50268357/i-followed-my-father-s-advice-and-became-a-billionaire |work=[[BBC]] |date=6 November 2019}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು [[ಟೈಟನ್ ಕಂಪನಿ|ಟೈಟಾನ್]], ಫ್ಲೋಕ್, ರಾಡಿಕ್ಸ್, ಕೋಡ್ ಚೆಫ್ ಮತ್ತು ಝೀಟಾದ ಸ್ಥಾಪಕರು.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2021-08-03 |title=Automattic Values Business-Email Startup Titan at $300 Million |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-03/automattic-values-business-email-startup-titan-at-300-million |access-date=2022-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bhavin Turakhia to invest $25 mn in Flock, an enterprise team messenger|url=http://www.thehindubusinessline.com/markets/bhavin-turakhia-to-invest-25-mn-in-flock-an-enterprise-team-messenger/article9587411.ece|newspaper=[[The Hindu Business Line]]|date=15 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AsianAge&quot;&gt;{{cite news|last1=Banerjee|first1=Sudeshna|title=The winner takes it all|url=http://www.asianage.com/people/winner-takes-it-all-181|publisher=[[Asian Age]]|date=4 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ET&quot;&gt;{{cite news|last1=Mendonca|first1=Jochelle|title=Directi, founded by brothers Bhavin and Divyank Turakhia, to buy 1 lakh sq feet building|url=http://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/directi-founded-by-brothers-bhavin-and-divyank-turakhia-to-buy-1-lakh-sq-feet-building/articleshow/54287458.cms|publisher=[[The Economic Times|Economic Times]]|date=19 September 2016}}&lt;/ref&gt;  ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ [[ಬಿಲಿಯನ್|ಬಿಲಿಯನೇರ್]] ಭವಿನ್ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Family matters: Bhavin Turakhia credits his father, humble beginnings for success |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/family-matters-bhavin-turakhia-credits-his-father-humble-beginnings-for-success/articleshow/72341438.cms |publisher=The Economic Times |date=Dec 3, 2019}}&lt;/ref&gt; [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ೯೫ ನೇ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|last1=Raghunathan|first1=Anuradha|title=Meet the technology whiz kids Bhavin and Divyank Turakhia|url=http://www.forbesindia.com/article/india-rich-list-2016/meet-the-technology-whiz-kids-bhavin-and-divyank-turakhia/44959/1|newspaper=[[Forbes India]]|date=1 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Singh|first1=Rajiv|title=Bootstrapping – running a startup without equity funding is the better way forward|url=http://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/bootstrapping-running-a-startup-without-equity-funding-is-the-better-way-forward/articleshow/50605934.cms|publisher=[[The Economic Times]]|date=18 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=इस गुजराती ने 18 साल की उम्र में ही कर ली 8700 करोड़ की कमाई|url=http://www.bhaskar.com/news/GUJ-AHM-OMC-the-success-story-of-two-brother-bhavin-turakhia-and-divyank-turakhia-news-hindi-5465152.html|publisher=[[Daily Bhaskar]]|date=23 November 2016|language=hi}}&lt;/ref&gt;  ಅವರು ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆ|ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯ]] ಯುವ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sanjay Chandra,11 other Indians among WEF Young Global Leaders|url=http://www.deccanherald.com/content/144514/sanjay-chandra11-indians-among-wef.html|publisher=[[Deccan Herald]]|date=9 March 2011|location=Geneva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=12 Indians among WEF's Young Global Leaders|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-twelve-indians-among-wef-young-global-leaders/20110314.htm#13|work=[[rediff.com]]|date=14 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=World Economic Forum names Bhavin Turakhia 'Young Global Leader 2011'|url=http://www.business-standard.com/article/press-releases/world-economic-forum-names-bhavin-turakhia-young-global-leader-2011-111031800125_1.html|publisher=[[Business Standard]]|date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;

==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ==
ಭವಿನ್‌ರವರು [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು [[ಬಾಂದ್ರ ಸ್ಕೈವಾಕ್'|ಬಾಂದ್ರಾದ]]&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;/&gt; ಆರ್ಯ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Nair|first1=Sulekha|title=Never give up, take risks, hire best talent: Business lessons from Bhavin Turakhia|url=http://www.firstpost.com/business/never-give-up-take-risks-hire-best-talent-business-lessons-from-bhavin-turakhia-2997564.html|publisher=[[Firstpost]]|date=12 September 2016}}&lt;/ref&gt; ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಡಿ.ಜಿ.ರುಪಾರೆಲ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಶಾಲೆಯನ್ನು ತೊರೆದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/successful-entrepreneurs-who-were-college-drop-outs-bhavin-turakhia-314210.html|title=Successful Entrepreneurs Who Were College Drop Outs - Bhavin Turakhia|date=2017-12-04|work=[[India Times]]|access-date=2020-05-07|language=en-US}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  ನಂತರ ಸಿಡೆನ್ಹ್ಯಾಮ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಪದವಿ]] ಪಡೆದರು.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kurian|first1=Boby|last2=Sharma|first2=Samidha|title=Brothers born and bred in city sell e-firm for $900m|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31804&amp;articlexml=Brothers-born-and-bred-in-city-sell-e-23082016001057|work=[[The Times of India]]|date=23 August 2016|location=Mumbai|access-date=24 March 2017|archive-date=25 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325031112/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31804&amp;articlexml=Brothers-born-and-bred-in-city-sell-e-23082016001057|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India's Internet billionaires|url=https://www.telegraphindia.com/1160912/jsp/you/story_107607.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916123149/http://www.telegraphindia.com/1160912/jsp/you/story_107607.jsp|url-status=dead|archive-date=16 September 2016|publisher=[[Telegraph India]]|date=12 September 2016}}&lt;/ref&gt; ೨೦೧೭ ರಿಂದ ಅವರು [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 June 2017 |title=Bhavin Turakhia: The man who is building a Slack killer |url=https://archive.factordaily.com/bhavin-turakhia-flock-slack/ |accessdate=16 January 2023 |website=[[FactorDaily]]}}&lt;/ref&gt;

==ವೃತ್ತಿಜೀವನ==
೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಭವಿನ್ ತುರಾಖಿಯಾರವರು ತಮ್ಮ ೧೮ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ₹ ೨೫,೦೦೦ ಬಂಡವಾಳದೊಂದಿಗೆ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.deccanherald.fjfhcbxbc.com/content/587154/strength-start-ups.html|title=The strength of start-ups|last1=Bose|first1=Hiren|date=18 December 2016|publisher=[[Deccan Herald]]}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://money.bhaskar.com/news/MON-INDU-STA-these-two-siblings-become-billionaires-after-selling-their-company-business-news-540237.html मुंबई के दो भाइयों ने 25 हजार को बनाया 9 हजार करोड़, 16 की उम्र बने थे बि‍जनेसमैन...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325031659/http://money.bhaskar.com/news/MON-INDU-STA-these-two-siblings-become-billionaires-after-selling-their-company-business-news-540237.html |date=25 March 2017 }} [[Daily Bhaskar]]. Retrieved 24 August 2016&lt;/ref&gt;(೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಯುಎಸ್ $ ೬೭೫ ಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ) ಸಹೋದರ ದಿವ್ಯಾಂಕ್ ತುರಾಖಿಯಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ [[ಉದ್ಯಮ|ಟೆಕ್ ಉದ್ಯಮ]] ಡೈರೆಕ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;ET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ZeeNews&quot;&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/know-how-these-two-mumbai-brothers-turned-rs-25-thousand-into-rs-9000-crores_1922704.html|title=Know how these two Mumbai brothers turned Rs 25 thousand into Rs 9,000 crores|date=26 August 2016|publisher=[[Zee News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sabharwal|first1=Punita|title=10 Takes From Bhavin Turakhia On Tech|url=https://www.entrepreneur.com/article/283186|publisher=[[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]|date=2 October 2016|access-date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2024|archive-date=17 ಜನವರಿ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117193425/https://www.entrepreneur.com/article/283186|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಭವಿನ್ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಾಂಕ್ ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕು ವೆಬ್ ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಬಿಗ್ರಾಕ್, ಲಾಜಿಕ್ ಬಾಕ್ಸ್, ರೀಸೆಲ್ಲರ್ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ವೆಬ್-ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್.ಇನ್‌ ಅನ್ನು ವೆಬ್-ಹೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂಡ್ಯೂರೆನ್ಸ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ರೂಪ್ಗೆ ೧೬೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರು.

[[ಜುಲೈ]] ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಅವರ [[ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pymnts.com/news/investment-tracker/2021/zeta-closes-250m-softbank-funding/|title=Zeta Closes $250 Million SoftBank Funding At $1.5 Billion Valuation|date=24 May 2021|website=www.pymnts.com|accessdate=16 January 2023}}&lt;/ref&gt; ಉದ್ಯಮ ಝೀಟಾ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zeta.tech/us/|title=Home|website=Zeta US|accessdate=16 January 2023}}&lt;/ref&gt; ಸೊಡೆಕ್ಸೊದಿಂದ $ ೩೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2019/07/23/zeta-300m-sodexo/|title=Fintech firm Zeta's valuation climbs to $300M in its first external funding round|first=Manish|last=Singh|date=23 July 2019|website=[[TechCrunch]]|accessdate=16 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/start-ups/fintech-platform-zeta-valued-at-300-mn-in-its-series-c-round-led-by-sodexo-1563900056601.html|title=Fintech platform Zeta valued at $300 mn in its Series C round led by Sodexo|first=Salman|last=S.H|date=23 July 2019|website=Livemint}}&lt;/ref&gt; ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಝೀಟಾ ಸಾಫ್ಟ್ಬ್ಯಾಂಕ್ ವಿಷನ್ ಫಂಡ್ ೨ ರಿಂದ $ ೨೫೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.

ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://titan.email/|title=Titan Email for Professionals and Businesses.|website=[[ETitan (email)|Titan]]|accessdate=16 January 2023}}&lt;/ref&gt; ಭವಿನ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಪರ ಇಮೇಲ್ ಸೇವೆಯಾದ ಟೈಟಾನ್ ಆಟೋಮ್ಯಾಟಿಕ್‌ನಿಂದ $ ೩೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಇದರ ಮೌಲ್ಯವು [[ಟೈಟನ್ ಕಂಪನಿ|ಟೈಟಾನ್]] ಅನ್ನು $ ೩೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

೨೦೨೨ ರಿಂದ ಭವಿನ್ ಟೈಟಾನ್,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bagchi |first=Sohini |date=2021-08-04 |title=How Bhavin Turakhia's Titan is Disrupting Business Email Market |url=https://www.cxotoday.com/news-analysis/how-bhavin-turakhias-titan-is-disrupting-business-email-market/ |access-date=2022-06-14 |website=CXOToday.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ಫ್ಲೋಕ್,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shaikh |first1=Shadma |date=16 March 2017 |title=Bhavin Turakhia invests $25 mn in enterprise messenger Flock for expansion |url=http://economictimes.indiatimes.com/small-biz/money/bhavin-turakhia-invests-25-mn-in-enterprise-messenger-flock-for-expansion/articleshow/57654006.cms |access-date=24 March 2017 |publisher=[[The Economic Times|Economic Times]]}}&lt;/ref&gt; ರಾಡಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಝೀಟಾ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 July 2015 |title=Personally Tech With Ringo Founder-CEO Bhavin Turakhia |url=http://gadgets.ndtv.com/apps/features/personally-tech-with-ringo-founder-ceo-bhavin-turakhia-719339 |publisher=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mendonca |first1=Jochelle |date=12 September 2016 |title=Directi's Bhavin Turakhia to invest $110 million in newer ventures |url=http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/directis-bhavin-divyank-turakhia-to-invest-110m-to-grow-its-4-new-ventures/54286207 |publisher=[[The Economic Times|Economic Times]] |access-date=24 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |archive-date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928022845/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/directis-bhavin-divyank-turakhia-to-invest-110m-to-grow-its-4-new-ventures/54286207 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು==
* [[ಫೋರ್ಬ್ಸ್]] [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ೧೦೦ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ (೨೦೧೬) ೧.೩ ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್ ನಿವ್ವಳ ಮೌಲ್ಯದೊಂದಿಗೆ #೯೫ ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sunkara|first1=Keshav|title=Patanjali's Balkrishna, Turakhia brothers enter Forbes rich list; Flipkart founders exit|url=http://www.vccircle.com/news/finance/2016/09/22/patanjali-s-balkrishna-turakhia-brothers-enter-forbes-rich-list-flipkart|publisher=[[VCCircle]]|date=22 September 2016|access-date=24 ಆಗಸ್ಟ್ 2024|archive-date=29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029072520/http://www.vccircle.com/news/finance/2016/09/22/patanjali-s-balkrishna-turakhia-brothers-enter-forbes-rich-list-flipkart|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Karmali|first1=Naazneen|title=As India's Richest Make Big Gains, The Entry Price To The Top 100 Touches $1.25 Billion|url=https://www.forbes.com/sites/naazneenkarmali/2016/09/21/as-indias-richest-make-big-gains-the-entry-price-to-the-top-100-touches-1-25-billion/#27e143363f81|newspaper=[[Forbes India]]|date=21 September 2016}}&lt;/ref&gt;
* ವರ್ಷದ ಸರಣಿ ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಉದ್ಯಮಿ ಗೌರವ (೨೦೧೬).&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Jain|first1=Samiksha|title=Here Are The Winners Of The Prestigious 6th Annual Entrepreneur India Awards 2016|url=https://www.entrepreneur.com/article/281909|publisher=[[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]|date=5 September 2016|access-date=24 ಆಗಸ್ಟ್ 2024|archive-date=9 ಮೇ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509170148/https://www.entrepreneur.com/article/281909|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;THBL&quot;&gt;{{cite news|last1=Kurup|first1=Rajeesh|title=The Turakhia brothers are now worth $1.4 billion|url=http://www.thehindubusinessline.com/info-tech/the-turakhia-brothers-are-now-worth-14-billion/article9022424.ece|newspaper=[[The Hindu Business Line]]|date=23 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bhosale|first1=Akshay|title='Serial Entrepreneur' Bhavin Turakhia Bags Dual Awards At Annual Entrepreneur India Awards 2016!|url=http://digitalconqurer.com/news/serial-entrepreneur-bhavin-turakhia-bags-dual-awards-annual-entrepreneur-india-awards-2016/|publisher=DigitalConqurer|date=25 August 2016}}&lt;/ref&gt;
* ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ನಿಂದ ಇಟಿಪಾನಾಚೆ ಟ್ರೆಂಡ್ ಸೆಟ್ಟರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೧೬).&lt;ref&gt;{{cite news|title=ETPanache Trendsetter Awards 2016: Ananya Birla, Dipa Karmakar, Karan Johar emerge winners|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/etpanache-trendsetter-awards-2016-ananya-birla-dipa-karmakar-karan-johar-emerge-winners/articleshow/54708195.cms|publisher=[[The Economic Times]]|date=18 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ET Panache Fetes Young Trendsetters|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31816&amp;articlexml=ET-Panache-Fetes-Young-Trendsetters-17102016001076|publisher=[[Times of India]]|date=17 October 2016|location=Mumbai|access-date=24 March 2017|archive-date=25 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325030706/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31816&amp;articlexml=ET-Panache-Fetes-Young-Trendsetters-17102016001076|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Search for News, Stock Quotes &amp; NAV's The winners of the ETPanache Trendsetter Awards 2016|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/people/the-winners-of-the-etpanache-trendsetter-awards-2016/etpanache-trendsetter-awards-the-more-the-merrier/slideshow/54894122.cms|publisher=[[The Economic Times]]|date=17 October 2016}}&lt;/ref&gt;
* ಜಿನೀವಾದಲ್ಲಿ (೨೦೧೧) ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯ (ಡಬ್ಲ್ಯುಇಎಫ್) ಯುವ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=List of 2011 Young Global Leaders Honourees|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_YGL_Honourees_2011.pdf|publisher=[[World Economic Forum]]|date=20 April 2011|access-date=24 ಆಗಸ್ಟ್ 2024|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809111550/http://www3.weforum.org/docs/WEF_YGL_Honourees_2011.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ಭಾರ್ತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಶೀಲತಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ವರ್ಷದ ಭಾರತಿ ಉದ್ಯಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೦೫).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Talent needs opportunity (annual review of activities (2005 - 2006) - Airtel)|publisher=[[Bharti Foundation]]|page=15|url=http://www.bhartifoundation.org/wps/wcm/connect/ba49ca09-19b6-4e5e-b20e-53cc7218856d/Bharti+Foundation+Annual+Report+2005-2006.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=ba49ca09-19b6-4e5e-b20e-53cc7218856d}}{{Dead link|date=October 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=BCEI invites nominations for the Bharti Entrepreneur of the Year Award 2008|url=http://www.business-standard.com/article/press-releases/bcei-invites-nominations-for-the-bharti-entrepreneur-of-the-year-award-2008-108112401107_1.html|publisher=[[Business Standard]]|date=24 November 2008}}&lt;/ref&gt;
* ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಫಾರ್ ಅಸೈನ್ಡ್ ನೇಮ್ಸ್ ಅಂಡ್ ನಂಬರ್ಸ್  ನ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Registrar Constituency Statement|url=https://www.icann.org/en/system/files/files/registrar-constituency-lux-11jul05-en.pdf|publisher=Icann.org|date=12 July 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=New|first1=William|title=ICANN's Process For Strategic Plan,.Net Domain Renewal Questioned|url=https://www.ip-watch.org/2005/07/13/icanns-process-for-strategic-plan-net-domain-renewal-questioned/|publisher=Ip-watch.org|date=13 July 2015}}&lt;/ref&gt;

== ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ ==
* [[:en:List of Indian entrepreneurs|ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ]]
* [[:en:List of Internet entrepreneurs|ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ]]

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]</text>
      <sha1>gmpb9kjteahuz1b1b5dje875pyvwind</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Izamela</title>
    <ns>3</ns>
    <id>120277</id>
    <revision>
      <id>1378086</id>
      <parentid>945332</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MBq</username>
        <id>46664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MBq [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wildtierreservat]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Izamela]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Wildtierreservat|Wildtierreservat]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Izamela|Izamela]]&quot;</comment>
      <origin>945332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="pinn45zx2w284al7n2tm2ms28xvu4wr" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Wildtierreservat}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೨೭, ೧೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ (UTC)</text>
      <sha1>pinn45zx2w284al7n2tm2ms28xvu4wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಮಾಧಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120345</id>
    <revision>
      <id>1378109</id>
      <parentid>1366254</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="f2c4rufr3nuikdfrhca1ge68gap9e19" xml:space="preserve">{{underconstruction}}
[[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]], [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]], [[ಜೈನ ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು ಯೋಗಿಕ ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ '''ಸಮಾಧಿ''' ಪದವು ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯೋಗಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು [[ಧ್ಯಾನ]]ದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾದ ವಿಚಾರಯುತ ಮಗ್ನತೆ ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ.{{Sfn|Sarbacker|2012}}

ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಇದು [[ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳು|ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ]] ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎಂಟನೇ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The eight limbs, The core of Yoga|url=http://www.expressionsofspirit.com/yoga/eight-limbs.htm|journal=Expressions of Spirit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=8 Limbs of Yoga: Samādhi|url=http://www.families.com/blog/8-limbs-of-yoga-sam%C4%81dhi|journal=families|access-date=2019-10-12|archive-date=2023-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074324/http://www.families.com/blog/8-limbs-of-yoga-sam%C4%81dhi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಸಮಾಧಿಯು ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನದ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶದ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಸಮಾಧಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳದ್ದಾಗಿದೆ, ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶದ ಆಸರೆ ಇರುವಂಥದ್ದು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವಂಥದ್ದು:
* ''ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ'' ಅಥವಾ ''ಸವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ'' ಅಥವಾ ''ಸಬೀಜ ಸಮಾಧಿ.'' ಇದು ಉದ್ದೇಶದ ಆಸರೆಯಿಲ್ಲದ ಧ್ಯಾನ. ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಯು ವಿವೇಚನೆ, ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆ, ಆನಂದ, ನನ್ನತನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
* ''ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ'' ಅಥವಾ ''ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ'' ಅಥವಾ ''ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿ'': ಇದು ಉದ್ದೇಶವಿರದ ಧ್ಯಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಂಶವಾದ ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

==ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು==
#ಸರ್ಬಕರ್: ಸಮಾಧಿ ಎಂದರೆ ಧ್ಯಾನದ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ.

==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ==
===ಸಂಸ್ಕೃತ===

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು]]</text>
      <sha1>f2c4rufr3nuikdfrhca1ge68gap9e19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:High-use</title>
    <ns>828</ns>
    <id>123172</id>
    <revision>
      <id>1377989</id>
      <parentid>1377258</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Andrybak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Set `approx_num_total_pages = 66000000` (66 million). [[Special:Statistics]] shows 65,988,696 right now. We don't need a lot of precision here. Next update can be at 67 million.</comment>
      <origin>1377989</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9348" sha1="qkt57qdst1ol2kbo88d4jxkr0ibiuy4" xml:space="preserve">require('strict')

local p = {}
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs

local _fetch = require('Module:Transclusion_count')._fetch -- _fetch looks at the 'demo' argument
local yesno = require('Module:Yesno')

local lang_obj = mw.getContentLanguage() -- this here because the language object is used multiple places in the module
local large_count_cutoff = 100000
local approx_num_total_pages = 66000000

local user_subpage_info_page = 'Wikipedia:User pages#SUB'
local sandbox_module_page = 'Module:Sandbox'
local system_messages_cat = 'Pages used in system messages needing protection'
local sandbox_word = 'sandbox'
local testcases_word = 'testcases'
local doc_word = 'doc'

local function count_from_args(args)
	if tonumber(args.count) then -- check if function has already been used
		return tonumber(args.count) -- early exit if so
	end
	
	local count
	
	if yesno(args['fetch']) ~= false then
		count = _fetch(args) -- fetch transclusion count
	end
	
	-- use explicitly-provided count when fetch fails
	if count == nil and args[1] ~= nil and args[1] ~= '' then
		-- convert local language number string to a number understandable by Lua
		count = mw.ustring.gsub(args[1], '+$', '')
		count = lang_obj:parseFormattedNumber(args[1])
	end
	
	-- in case someone writes a non-positive number
	if count and count &gt; 0 then
		return count
	end
	
	return nil
end

-- Actions if there is a large (greater than or equal to 100,000) transclusion count
local function risk_boolean(args)
	if args.risk == true or args.risk == false then
		return args.risk
	elseif args[1]  == 'risk' then
		return true
	else
		local count = count_from_args(args)
		if count and count &gt;= large_count_cutoff then
			return true
		end
	end
	return false
end

-- function retained for backwards compatibility
function p._risk(args)
	return risk_boolean(args) and 'risk' or ''
end

-- function retained for backwards compatibility
function p.risk(frame)
	return p._risk(getArgs(frame))
end

-- count and no_percent arguments retained for backwards compatibility
function p._num(args, count, no_percent)
	if count == nil then
		count = count_from_args(args)
	end
	args.count = count
	args.risk = risk_boolean(args)
	
	-- Build output string
	local return_value = ''
	if args.count == nil and args.risk then
		return 'a very large number of'
	elseif args.count == nil then
		return 'many'
	else
		-- Use 2 significant figures for smaller numbers and 3 for larger ones
		local sigfig = 2
		if args.count &gt;= large_count_cutoff then
			sigfig = 3
		end
		
		-- Prepare to round to appropriate number of sigfigs
		local f = math.floor(math.log10(args.count)) - sigfig + 1
		
		-- Round and insert 'approximately' or '+' when appropriate
		if yesno(args[2]) == true or (type(args[1]) == 'string' and (mw.ustring.sub(args[1], -1) == '+')) then
			-- Round down
			return_value = string.format('%s+', lang_obj:formatNum(math.floor( (args.count / 10^(f)) ) * (10^(f))) )
		else
			-- Round to nearest
			return_value = string.format('approximately&amp;#x20;%s', lang_obj:formatNum(math.floor( (args.count / 10^(f)) + 0.5) * (10^(f))) )
		end
		
		-- Insert percentage of pages if that is likely to be &gt;= 1% and when |no-percent= not set to yes
		no_percent = yesno(no_percent or args['no-percent'])
		if args.count and args.count &gt;= approx_num_total_pages/100 and not no_percent then
			local num_total_pages = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('NUMBEROFPAGES', 'R')
			local total_percent = math.floor( ( ( args.count/num_total_pages ) * 100) + 0.5)
			
			if total_percent &gt;= 1 then
				return_value = string.format('%s&amp;#x20;pages, or roughly %s%% of all', return_value, total_percent)
			end
		end	
	end
	
	return return_value
end

-- used by [[Template:Stub documentation]] and other pages
-- count argument retained for backwards compatibility
function p.num(frame, count)
	return p._num(getArgs(frame), count)
end

-- count argument retained for backwards compatibility
function p._text(args, count)
	--[=[
		Only show the information about how this template gets updated
		if someone is actually editing the page and maybe trying to update the count.
	]=]
	local bot_text = (mw.getCurrentFrame():preprocess('{{REVISIONID}}') == '') and (&quot;\n\n----\n'''Preview message''':&quot; .. ' Transclusion count updated automatically ([[Template:High-use/doc#Technical details|see documentation]]).') or ''
	
	if count == nil then
		count = count_from_args(args)
	end
	args.count = count
	args.risk = risk_boolean(args)
	
	-- trim /doc, /sandbox and /testcases
	local title = args.title or (args.demo and args.demo ~= '' and mw.title.new(args.demo, 'Template')) or mw.title.getCurrentTitle()
	if title.subpageText == doc_word or title.subpageText == sandbox_word or title.subpageText == testcases_word then
		title = title.basePageTitle
	end
	
	-- use /testcases of base template
	local testcases_page = mw.title.new(title.prefixedText .. '/' .. testcases_word)
	-- exists is expensive
	while testcases_page.basePageTitle.isSubpage and not testcases_page.exists do
		testcases_page = mw.title.new(testcases_page.basePageTitle.basePageTitle.prefixedText .. '/' .. testcases_word)
	end
	
	local systemMessages = (args['system'] or '') ~= ''
	
	-- This retrieves the project URL automatically to simplify localization.
	local templateCount = ('on [https://linkcount.toolforge.org/?project=%s&amp;page=%s#transclusions %s pages]'):format(
		title:fullUrl():gsub('//(.-)/.*', '%1'),
		mw.uri.encode(title.fullText), p._num(args))
	local used_on_text = &quot;'''This &quot; .. (title:inNamespace('Module') and 'Lua module' or 'template') .. ' is used '
	if systemMessages then
		used_on_text = used_on_text .. args['system'] ..
			((args.count and args.count &gt; 2000) and (&quot;''', and &quot; .. templateCount) or (&quot;'''&quot;))
	else
		used_on_text = used_on_text .. templateCount .. &quot;'''&quot;
	end
	
	local sandbox_text = ('%s\'s [[%s/sandbox|/sandbox]] or [[%s|/testcases]] subpages, or in your own [[%s]]. '):format(
		title:inNamespace('Module') and 'module' or 'template',
		title.fullText,
		testcases_page.fullText,
		title:inNamespace('Module') and (sandbox_module_page .. '|module sandbox') or (user_subpage_info_page .. '|user subpage')
	)
	
	local infoArg = args['info'] ~= '' and args['info']
	if (systemMessages or args.risk) then
		local info = '.'
		if systemMessages then
			info = info .. '&lt;br /&gt;Changes to it can cause immediate changes to the ' .. mw.site.namespaces.Project.name .. ' user interface.'
		end
		if infoArg then
			info = info .. '&lt;br /&gt;' .. infoArg
		end
		sandbox_text = info .. '&lt;br /&gt; To avoid major disruption' ..
			(args.count and args.count &gt;= large_count_cutoff and ' and server load' or '') .. -- should this use args.risk?
			', any changes should be tested in the ' .. sandbox_text ..
			'The tested changes can be added to this page in a single edit. '
	else
		sandbox_text = (infoArg and ('.&lt;br /&gt;' .. infoArg .. ' C') or ' and c') ..
			'hanges may be widely noticed. Test changes in the ' .. sandbox_text
	end
	
	local discussion_text = systemMessages and 'Please discuss changes ' or 'Consider discussing changes '
	if args[2] ~= nil and args[2] ~= '' and yesno(args[2]) == nil then
		discussion_text = string.format('%sat [[%s]]', discussion_text, args[2])
	else
		discussion_text = string.format('%son the [[%s|talk page]]', discussion_text, title.talkPageTitle.fullText)
	end
	
	return used_on_text .. sandbox_text .. discussion_text .. ' before implementing them.' .. bot_text
end

-- used by [[Template:R from high-use template]]
-- count argument retained for backwards compatibility
function p.text(frame, count)
	return p._text(getArgs(frame), count)
end

-- nocat argument retained for backwards compatibility
function p._main(args, nocat)
	args.count = count_from_args(args)
	args.risk = risk_boolean(args)
	args.title = (args.demo and args.demo ~= '' and mw.title.new(args.demo, 'Template')) or mw.title.getCurrentTitle()
	
	local image = 'Ambox warning yellow.svg'
	local type_param = 'style'
	local epilogue = ''
	
	if args['system'] and args['system'] ~= '' then
		image = 'Ambox important.svg'
		type_param = 'content'
		if yesno(nocat or args['nocat']) ~= true and not args.title.isRedirect then
			local protection_action = (args.title:inNamespace('File') and 'upload') or 'edit'
			local protection_level = require('Module:Effective protection level')._main(protection_action, args.title.fullText)
			
			if protection_level ~= 'sysop' and protection_level ~= 'templateeditor' and protection_level ~= 'interfaceadmin' then
				epilogue = mw.getCurrentFrame():expandTemplate {
					title = 'sandbox other',
					args = {
						[2] = '[[Category:' .. system_messages_cat .. ']]'
					}
				}
			end
		end
	elseif args.risk then
		image = 'Ambox warning orange.svg'
		type_param = 'content'
	end
	
	image = '[[File:' .. image .. '|40px|alt=Warning|link=]]'
	if args['form'] == 'editnotice' then
		return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{
				title = 'editnotice',
				args = {
						['image'] = image,
						['text'] = p._text(args),
						['expiry'] = (args['expiry'] or '')
				}
		} .. epilogue
	else
		return require('Module:Message box').main('ombox', {
			type = type_param,
			image = image,
			text = p._text(args),
			expiry = (args['expiry'] or '')
		}) .. epilogue
	end
end

function p.main(frame)
	return p._main(getArgs(frame))
end

return p</text>
      <sha1>qkt57qdst1ol2kbo88d4jxkr0ibiuy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377990</id>
      <parentid>1377989</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:High-use]]</comment>
      <origin>1377989</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9348" sha1="qkt57qdst1ol2kbo88d4jxkr0ibiuy4" xml:space="preserve">require('strict')

local p = {}
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs

local _fetch = require('Module:Transclusion_count')._fetch -- _fetch looks at the 'demo' argument
local yesno = require('Module:Yesno')

local lang_obj = mw.getContentLanguage() -- this here because the language object is used multiple places in the module
local large_count_cutoff = 100000
local approx_num_total_pages = 66000000

local user_subpage_info_page = 'Wikipedia:User pages#SUB'
local sandbox_module_page = 'Module:Sandbox'
local system_messages_cat = 'Pages used in system messages needing protection'
local sandbox_word = 'sandbox'
local testcases_word = 'testcases'
local doc_word = 'doc'

local function count_from_args(args)
	if tonumber(args.count) then -- check if function has already been used
		return tonumber(args.count) -- early exit if so
	end
	
	local count
	
	if yesno(args['fetch']) ~= false then
		count = _fetch(args) -- fetch transclusion count
	end
	
	-- use explicitly-provided count when fetch fails
	if count == nil and args[1] ~= nil and args[1] ~= '' then
		-- convert local language number string to a number understandable by Lua
		count = mw.ustring.gsub(args[1], '+$', '')
		count = lang_obj:parseFormattedNumber(args[1])
	end
	
	-- in case someone writes a non-positive number
	if count and count &gt; 0 then
		return count
	end
	
	return nil
end

-- Actions if there is a large (greater than or equal to 100,000) transclusion count
local function risk_boolean(args)
	if args.risk == true or args.risk == false then
		return args.risk
	elseif args[1]  == 'risk' then
		return true
	else
		local count = count_from_args(args)
		if count and count &gt;= large_count_cutoff then
			return true
		end
	end
	return false
end

-- function retained for backwards compatibility
function p._risk(args)
	return risk_boolean(args) and 'risk' or ''
end

-- function retained for backwards compatibility
function p.risk(frame)
	return p._risk(getArgs(frame))
end

-- count and no_percent arguments retained for backwards compatibility
function p._num(args, count, no_percent)
	if count == nil then
		count = count_from_args(args)
	end
	args.count = count
	args.risk = risk_boolean(args)
	
	-- Build output string
	local return_value = ''
	if args.count == nil and args.risk then
		return 'a very large number of'
	elseif args.count == nil then
		return 'many'
	else
		-- Use 2 significant figures for smaller numbers and 3 for larger ones
		local sigfig = 2
		if args.count &gt;= large_count_cutoff then
			sigfig = 3
		end
		
		-- Prepare to round to appropriate number of sigfigs
		local f = math.floor(math.log10(args.count)) - sigfig + 1
		
		-- Round and insert 'approximately' or '+' when appropriate
		if yesno(args[2]) == true or (type(args[1]) == 'string' and (mw.ustring.sub(args[1], -1) == '+')) then
			-- Round down
			return_value = string.format('%s+', lang_obj:formatNum(math.floor( (args.count / 10^(f)) ) * (10^(f))) )
		else
			-- Round to nearest
			return_value = string.format('approximately&amp;#x20;%s', lang_obj:formatNum(math.floor( (args.count / 10^(f)) + 0.5) * (10^(f))) )
		end
		
		-- Insert percentage of pages if that is likely to be &gt;= 1% and when |no-percent= not set to yes
		no_percent = yesno(no_percent or args['no-percent'])
		if args.count and args.count &gt;= approx_num_total_pages/100 and not no_percent then
			local num_total_pages = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('NUMBEROFPAGES', 'R')
			local total_percent = math.floor( ( ( args.count/num_total_pages ) * 100) + 0.5)
			
			if total_percent &gt;= 1 then
				return_value = string.format('%s&amp;#x20;pages, or roughly %s%% of all', return_value, total_percent)
			end
		end	
	end
	
	return return_value
end

-- used by [[Template:Stub documentation]] and other pages
-- count argument retained for backwards compatibility
function p.num(frame, count)
	return p._num(getArgs(frame), count)
end

-- count argument retained for backwards compatibility
function p._text(args, count)
	--[=[
		Only show the information about how this template gets updated
		if someone is actually editing the page and maybe trying to update the count.
	]=]
	local bot_text = (mw.getCurrentFrame():preprocess('{{REVISIONID}}') == '') and (&quot;\n\n----\n'''Preview message''':&quot; .. ' Transclusion count updated automatically ([[Template:High-use/doc#Technical details|see documentation]]).') or ''
	
	if count == nil then
		count = count_from_args(args)
	end
	args.count = count
	args.risk = risk_boolean(args)
	
	-- trim /doc, /sandbox and /testcases
	local title = args.title or (args.demo and args.demo ~= '' and mw.title.new(args.demo, 'Template')) or mw.title.getCurrentTitle()
	if title.subpageText == doc_word or title.subpageText == sandbox_word or title.subpageText == testcases_word then
		title = title.basePageTitle
	end
	
	-- use /testcases of base template
	local testcases_page = mw.title.new(title.prefixedText .. '/' .. testcases_word)
	-- exists is expensive
	while testcases_page.basePageTitle.isSubpage and not testcases_page.exists do
		testcases_page = mw.title.new(testcases_page.basePageTitle.basePageTitle.prefixedText .. '/' .. testcases_word)
	end
	
	local systemMessages = (args['system'] or '') ~= ''
	
	-- This retrieves the project URL automatically to simplify localization.
	local templateCount = ('on [https://linkcount.toolforge.org/?project=%s&amp;page=%s#transclusions %s pages]'):format(
		title:fullUrl():gsub('//(.-)/.*', '%1'),
		mw.uri.encode(title.fullText), p._num(args))
	local used_on_text = &quot;'''This &quot; .. (title:inNamespace('Module') and 'Lua module' or 'template') .. ' is used '
	if systemMessages then
		used_on_text = used_on_text .. args['system'] ..
			((args.count and args.count &gt; 2000) and (&quot;''', and &quot; .. templateCount) or (&quot;'''&quot;))
	else
		used_on_text = used_on_text .. templateCount .. &quot;'''&quot;
	end
	
	local sandbox_text = ('%s\'s [[%s/sandbox|/sandbox]] or [[%s|/testcases]] subpages, or in your own [[%s]]. '):format(
		title:inNamespace('Module') and 'module' or 'template',
		title.fullText,
		testcases_page.fullText,
		title:inNamespace('Module') and (sandbox_module_page .. '|module sandbox') or (user_subpage_info_page .. '|user subpage')
	)
	
	local infoArg = args['info'] ~= '' and args['info']
	if (systemMessages or args.risk) then
		local info = '.'
		if systemMessages then
			info = info .. '&lt;br /&gt;Changes to it can cause immediate changes to the ' .. mw.site.namespaces.Project.name .. ' user interface.'
		end
		if infoArg then
			info = info .. '&lt;br /&gt;' .. infoArg
		end
		sandbox_text = info .. '&lt;br /&gt; To avoid major disruption' ..
			(args.count and args.count &gt;= large_count_cutoff and ' and server load' or '') .. -- should this use args.risk?
			', any changes should be tested in the ' .. sandbox_text ..
			'The tested changes can be added to this page in a single edit. '
	else
		sandbox_text = (infoArg and ('.&lt;br /&gt;' .. infoArg .. ' C') or ' and c') ..
			'hanges may be widely noticed. Test changes in the ' .. sandbox_text
	end
	
	local discussion_text = systemMessages and 'Please discuss changes ' or 'Consider discussing changes '
	if args[2] ~= nil and args[2] ~= '' and yesno(args[2]) == nil then
		discussion_text = string.format('%sat [[%s]]', discussion_text, args[2])
	else
		discussion_text = string.format('%son the [[%s|talk page]]', discussion_text, title.talkPageTitle.fullText)
	end
	
	return used_on_text .. sandbox_text .. discussion_text .. ' before implementing them.' .. bot_text
end

-- used by [[Template:R from high-use template]]
-- count argument retained for backwards compatibility
function p.text(frame, count)
	return p._text(getArgs(frame), count)
end

-- nocat argument retained for backwards compatibility
function p._main(args, nocat)
	args.count = count_from_args(args)
	args.risk = risk_boolean(args)
	args.title = (args.demo and args.demo ~= '' and mw.title.new(args.demo, 'Template')) or mw.title.getCurrentTitle()
	
	local image = 'Ambox warning yellow.svg'
	local type_param = 'style'
	local epilogue = ''
	
	if args['system'] and args['system'] ~= '' then
		image = 'Ambox important.svg'
		type_param = 'content'
		if yesno(nocat or args['nocat']) ~= true and not args.title.isRedirect then
			local protection_action = (args.title:inNamespace('File') and 'upload') or 'edit'
			local protection_level = require('Module:Effective protection level')._main(protection_action, args.title.fullText)
			
			if protection_level ~= 'sysop' and protection_level ~= 'templateeditor' and protection_level ~= 'interfaceadmin' then
				epilogue = mw.getCurrentFrame():expandTemplate {
					title = 'sandbox other',
					args = {
						[2] = '[[Category:' .. system_messages_cat .. ']]'
					}
				}
			end
		end
	elseif args.risk then
		image = 'Ambox warning orange.svg'
		type_param = 'content'
	end
	
	image = '[[File:' .. image .. '|40px|alt=Warning|link=]]'
	if args['form'] == 'editnotice' then
		return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{
				title = 'editnotice',
				args = {
						['image'] = image,
						['text'] = p._text(args),
						['expiry'] = (args['expiry'] or '')
				}
		} .. epilogue
	else
		return require('Module:Message box').main('ombox', {
			type = type_param,
			image = image,
			text = p._text(args),
			expiry = (args['expiry'] or '')
		}) .. epilogue
	end
end

function p.main(frame)
	return p._main(getArgs(frame))
end

return p</text>
      <sha1>qkt57qdst1ol2kbo88d4jxkr0ibiuy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127303</id>
    <revision>
      <id>1378063</id>
      <parentid>1358643</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14531" sha1="6zd5n2mvhczhrqi0ew0i9ub09cz6axy" xml:space="preserve">[[File:Mahendra Kumar.jpg|thumb|ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್]]
'''ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್''' (ಜನನ1973 ;ನಿಧನ 25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020)&lt;ref&gt;thehindu.com  APRIL 25, 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vijaykarnataka.com/news/karnataka/hd-kumaraswamy-mourns-for-death-of-social-worker-mahendra-kumar/articleshow/75372643.cms ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ನಿಧನಕ್ಕೆ ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿದ ಎಚ್‌ಡಿಕೆ]&lt;/ref&gt; ಭಾರತದ ಹಿಂದೂ ಯುವ ಸಂಘಟನೆಯಾದ ಭಜರಂಗದಳದ ಶಾಖೆಯ [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ವಿಭಾಗದ ಕನ್ವೀನರ್ ಆಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ಉದಾರವಾದಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. 
==42 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಜೈಲು==
*2008 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14 ರಂದು ದಕ್ಷಿಣ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಅಶೋಕ್ ಬಿ. ಹಿಂಚಿಗೇರಿ ಅವರು 25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008 ರಂದು ಷರತ್ತುಬದ್ಧ ಜಾಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ 42 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. &quot;ಚರ್ಚ್ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಂಘ ಪರಿವಾರದ ನಾಯಕರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮುಜುಗರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]]ದ ಆಡಳಿತವು ಇವರನ್ನು ಬಲಿಪಶುವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.&quot; &lt;ref&gt;[&quot;Ex-Bajrang Dal chief gets conditional bail&quot;. The Hindu. 25 October 2008. Retrieved 8 December 2011.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.webcitation.org/mainframe.php |title=‘I went to jail to save govt blushes, on Sangh Parivar’s instructions’ Bangalore Mirror. 31 January 2011. Archived from the original on 6 March 2012. |access-date=28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020 |archive-date=1 ಆಗಸ್ಟ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801100414/https://www.webcitation.org/mainframe.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ದಾಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚುಗಳು ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೊಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಆರೋಪವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನ್ಯೂ ಲೈಫ್ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೆಲವು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ.  ಭಜರಂಗದಳವು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಬಲವಂತದ ಮತಾಂತರಗಳಿಂದ ಮನನೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕುಮಾರ್ ಈ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರು.  ನಂತರದ ದಿನಾಂಕದಂದು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರು ದಾಳಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಇಲ್ಲವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=13221&amp;size=A |title=Karnataka: 20 churches attacked, Christians accuse police of inaction by Nirmala Carvalho; 9/15/2008, |access-date=2020-04-28 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921143302/http://www.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=13221&amp;size=A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Bangalore/Church-attacks-Bajrang-Dal-denies-hand/Article1-338982.aspx |title=Church attacks: Bajrang Dal denies hand;Bangalore, September 19, 2008 |access-date=2012-03-03 |archive-date=2014-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305013705/http://www.hindustantimes.com/India-news/Bangalore/Church-attacks-Bajrang-Dal-denies-hand/Article1-338982.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ಹಿನ್ನೆಲೆ==
* ಅವರ ಹುಟ್ಟೂರು [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಕೊಪ್ಪ]]. ಅವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಪ್ರೌಢ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರುಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಮುಂಬಯಿಗೆ ತೆರಳಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಳ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಸ್ವಂತ ಊರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಸ್ವಂತ ಉದ್ದಿಮೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಭಜರಂಗದಳ ಸೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು, ಜಿಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯ ಸಂಚಾಲಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‍ಗಲಮೇಲೆ ಧಾಳಿಯಾದ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ೪೨ ದಿನಗಳಕಾಲ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಜಾಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಾಜಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ ಗೋವಿಂದೇಗೌಡರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಜೈಲಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಬಳಿಕ ಭಜರಂಗದಳ ಮತ್ತು ಆರ್‍ಎಸ್‍ಎಸ್‍ನಿಂದ ದೂರವಾದರು. ಆನಂತರ ಅವರು ಆರ್‍ಎಸ್‍ಎಸ್‍ನ ನೀತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಮಾಜವಾದದಕದೆ ತಿರುಗಿ ಜನತಾದಳ(ಜ್ಯಾತ್ಯಾತೀತ) ಸೇರಿದರು.  ಕೆಲವು ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಕೊಪ್ಪದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಜ್ಯತ್ಯಾತೀತ ಜನತಾದಳವನ್ನೂ ತೊರೆದರು. ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಜ್ಯಾತ್ಯಾತೀತ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೋಡಿಸುವ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಚಳುವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ತಮ್ಮನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ತಲ್ಲಣ್ಣಗಲಿಗೆ ದನಿ ಕೊಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.&quot;ನಮ್ಮಧ್ವನಿ&quot; ಬಳಗವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ ಪ್ರಗತಿಪರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಿಎಎ ಮತ್ತು ಎನ್‍ಆರ್‍ಸಿ ವಿರುದ್ಧದಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://m.varthabharati.in/article/2020_04_25/241377  ಎ. 25: ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಪ್ರಗತಿಪರ ಚಿಂತಕ, ಖ್ಯಾತ ವಾಗ್ಮಿ ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್(47) ನಿಧನ]&lt;/ref&gt;
==ಪರಿವರ್ತನೆ==
*ತನ್ನ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ- ಆದರೆ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಿಂದೂ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಕುಮಾರ್ 2008 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1 ರಂದು ಭಜರಂಗದಳಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. &quot;ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜೀವನವು ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ನಾನು ಅರಿತುಕೊಂಡ ಸಮಯ ಅದು. ಜೀವನದ ಸುಧಾರಣೆಗಾಗಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜೀವನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಿಸುವ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕನಸು. ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಓದಿದ್ದೇನೆ ಹಲವಾರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು. ನಾನು ಯುವಕರನ್ನು ಉತ್ತಮ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಭಜರಂಗದಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡೆ, ಆದರೆ ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿವೆ.'' ಎಂದರು. &quot;&lt;ref&gt;[&quot;I went to jail to save govt blushes, on Sangh Parivar's instruction&quot;. Bangalore Mirror. 31 January 2011]&lt;/ref&gt; 
*ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 ರಲ್ಲಿ, ದಾಳಿಯ ಆಯೋಗದ ವರದಿಗಳ ನಂತರ ಪ್ರಕಟವಾದ, ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ಸರ್ಕಾರದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಆರೋಪ ಮಾಡಿದರು. 21 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 ರಂದು ಅವರು ಜನತಾದಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ (ಜೆಡಿಎಸ್) ಸೇರಿಕೊಂಡರು, &quot;ನಾನು ಇಂದು ಕೋಮು ಸೌಹಾರ್ದತೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಲು ಕೋಮುವಾದದ ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಜೆಡಿಎಸ್ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ&quot; ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಅವರು ಭಜರಂಗದಳದ ರಾಜ್ಯ ಕನ್ವೀನರ್ ಆಗಿ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ಅವರ ನಂತರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;[http://m.varthabharati.in/article/bengaluru/241377 ಖ್ಯಾತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ನಿಧನ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/former-state-convener-of-bajrang-dal-passes-away/article31434541.ece  Mr. Kumar, 47, was shifted to the hospital after he complained of chest pain, but passed away ]&lt;/ref&gt;

==ನಿಧನ==
*ಕುಮಾರ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ 25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020 ರಂದು ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.&lt;ref&gt;[https://www.thehindu.com/archive/  The Hindu. 29 January 2011. Retrieved 9 December 2011.]&lt;/ref&gt;'ನಮ್ಮ ಧ್ವನಿ' ಸಂಘಟನೆ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದ ಮಹೇಂದ್ರಕುಮಾರ್ ಈ ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಜೀವಪರ ನಿಲುವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಕಾಲಿಕ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬ  ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತ ಕರುಣಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ದಕ್ಕಲಿ ಎಂದು [[ಹೆಚ್.ಡಿ.ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]], [[ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯ]], ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಬಿ.ಎಸ್. ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ|ಯಡೆಯೂರಪ್ಪ]] ಅವರು ಹಾರೈಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[https://vijaykarnataka.com/news/karnataka/hd-kumaraswamy-mourns-for-death-of-social-worker-mahendra-kumar/articleshow/75372643.cms ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿದ ಎಚ್‌ಡಿಕೆ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kannadaprabha.com/karnataka/2020/apr/25/mahendra-kumar-passe ಪ್ರಗತಿಪರ ಚಿಂತಕ ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ನಿಧನಕ್ಕೆ  ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಿಎಸ್ ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ ಅವರು ಸಂತಾಪ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*ಅವರು ಪತ್ನಿ ಸುಮಾ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಾದ ಶಾಂತನು ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಇವರನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/city/mysuru/activist-mahendra-kumar-dies-of-heart-attack/articleshow/75383110.cms Activist Mahendra Kumar dies of heart attack;TNN | Apr 26, 2020,]&lt;/ref&gt;

==ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ==
*[https://www.prajavani.net/columns/anuranana/namma-dhwani-mahendra-kumar-death-chikmagalur-723245.html ನಮ್ಮ ಧ್ವನಿ’ ಮಹೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್: ಪ್ರಶ್ನಾತೀತರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನ;ನಾರಾಯಣ ಎ.;d: 28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist|2}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜ ಸೇವೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು]]</text>
      <sha1>6zd5n2mvhczhrqi0ew0i9ub09cz6axy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಟನ್ ಕರಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128072</id>
    <revision>
      <id>1378030</id>
      <parentid>1357769</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3339" sha1="ovg5xq4va11epo3s7rywmyuny9quhoe" xml:space="preserve">[[ಚಿತ್ರ:Gulai kambing masakan Padang.JPG|thumb]]

'''ಮಟನ್ ಕರಿ''' ('''ಕೋಶಾ ಮಾಂಗ್‍ಶೋ''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbcgoodfood.com/recipes/2369636/goat-curry|title=Goat curry|last=Cooking time Prep: 25 mins Cook: 3 hrs|date=|publisher=BBC Good Food|access-date=5 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indianfood.about.com/od/meatdishes/r/Goat-Curry-Mutton-Curry.htm|title=Goat (Mutton) Curry Recipe|date=|publisher=Indianfood.about.com|access-date=5 September 2015|archive-date=6 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906142611/http://indianfood.about.com/od/meatdishes/r/Goat-Curry-Mutton-Curry.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಕುರಿಮಾಂಸ (ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೇಕೆ ಮಾಂಸ) ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಭಾರತೀಯ [[ಮೇಲೋಗರ]] ಖಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.odt.co.nz/lifestyle/food-wine/152843/flavours-home|title=Video: How to make Indian-style mutton curry|last=Smith|first=Charmian|date=23 March 2011|publisher=[[Otago Daily Times]]|access-date=8 May 2015|archive-date=11 ಜುಲೈ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711101214/https://www.odt.co.nz/lifestyle/food-wine/152843/flavours-home|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಈ ಖಾದ್ಯವು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳು, ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ್ಯಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಮಟನ್ ಕರಿಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ಉರಿ ಹಚ್ಚಿ ದೊಡ್ಡ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಈಗ ಪ್ರೆಷರ್ ಕುಕರ್ ಮತ್ತು ನಿಧಾನ ಕುಕರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2014/09/29/mutton-curry-and-coconut-prawn-recipes-for-the-durga-pujo-festival/|title=Mutton Curry and Coconut Prawn Recipes for the Durga Pujo Festival|last=Sen|first=Rajyasree|date=29 September 2014|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=8 May 2015}}&lt;/ref&gt; ಮಟನ್ ಕರಿಯನ್ನು ಅನ್ನದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ [[ನಾನ್]] ಅಥವಾ ಪರೋಟಾದಂತಹ ಭಾರತೀಯ ಬ್ರೆಡ್‍ಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಡಿಸಬಹುದು.&lt;ref name=&quot;Ray&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/features/blink/takeaway/food-mutton-of-the-matter/article6887376.ece|title=Mutton of the matter|last=Ray|first=Bikramjit|date=13 February 2015|work=[[The Hindu Business Line]]|access-date=8 May 2015}}&lt;/ref&gt; ಈ ಖಾದ್ಯವನ್ನು [[ರಾಗಿ]]ಯೊಂದಿಗೂ ಬಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ, ತಿನಿಸು]]</text>
      <sha1>ovg5xq4va11epo3s7rywmyuny9quhoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130904</id>
    <revision>
      <id>1378073</id>
      <parentid>1359837</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16104" sha1="b6104lkvmgo4abt89xs29qv3pu1p9xn" xml:space="preserve">{{Infobox person
|image = Mrinalini Sarabhai.jpg|
|name =  ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್
|caption = ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್
|birth_date = {{birth date|df=yes|1918|5|11}}
|birth_place = [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ
|death_date = {{Death date and age|df=yes|2016|1|21|1918|5|11}}
|death_place = [[ಅಹ್ಮೆದಾಬಾದ್]], [[ಗುಜರಾತ್]], ಭಾರತ
|residence =  ಭಾರತ
|nationality = ಭಾರತೀಯ 
|spouse  = [[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯ್]]
|children = [[ಮಲ್ಲಿಕಾ ಸಾರಾಭಾಯ್]] &lt;br/&gt; [[ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಸಾರಾಭಾಯ್]]
|field     =
|work_institution =
|alma_mater   = 
|known_for  =dancer/choreographer
|prizes     =
|religion   =
|footnotes =
|spouse    =[[ವಿಕ್ರಂ ಸಾರಾಭಾಯ್]]
|relatives  = [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹ್ಗಲ್]] (ಸೋದರಿ)
}}

'''ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ''',&lt;ref&gt; [http://www.thefamouspeople.com/profiles/mrinalini-sarabhai-5493.php Famous people, Dancers : Mrinalini Sarabhai] &lt;/ref&gt; [[ಭರತನಾಟ್ಯ]], [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಹಾಗೂ [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]]ನಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿದ್ದರು. 'ದರ್ಪಣ'&lt;ref&gt;[http://darpanaacademy.blogspot.in/ 'Darpana dance academy', established by Mrinalini and Vikram Sarabhai in 1949] &lt;/ref&gt; ಎಂಬ ನೃತ್ಯಶಾಲೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಪತಿ [[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯಿ| ವಿಕ್ರಂ ಸಾರಾಭಾಯಿ]]&lt;ref&gt;[http://self.gutenberg.org/article/WHEBN0001104242/Vikram%20Sarabhai Vikram sarabhai]&lt;/ref&gt; ಯವರ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ೧೯೪೮-೪೯ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅವರ ಮಗಳು [[ಮಲ್ಲಿಕಾ ಸಾರಾಭಾಯ್]]&lt;ref&gt;[http://self.gutenberg.org/article/WHEBN0000290952/Mallika%20Sarabhai Mallika sarabhai]&lt;/ref&gt; ಜೊತೆ ಸೇರಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಗ 'ಕಾರ್ತಿಕೇಶ ಸಾರಾಭಾಯ್' ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ. 'ದರ್ಪಣ ನೃತ್ಯಶಾಲೆ' ನೃತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆ ಕಲಿಕಾ ನೃತ ನಾಟಕಗಳು, ಸಂಗೀತ,ಬೊಂಬೆಯಾಟ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರದರ್ಶನಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತರಪೇತಿಕೊಡುವ ಪ್ರಮುಖಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತು ಹೊರಬಂದು ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಡಿ ಹೆಸರುಮಾಡಿದ ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ೧೮ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರು ವಿಶ್ವಕವಿ [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಯೋಜನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾತೃ ಡಾ.[[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯ್]] ಅವರ ಪತಿ. ಮೃಣಾಲಿನಿ ಅವರ ಪುತ್ರಿ, [[ಮಲ್ಲಿಕಾ ಸಾರಾಭಾಯ್]] ರವರು ಕೂಡಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://creative.sulekha.com/dr-mrunalini-sarabhai-is-no-more_627716_blog |title=Sulekha.com, Famous Bharatanatyam Dancer Of Yester Years Mrinalini Sarabhai, Is No More |access-date=2022-08-08 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120100653/http://creative.sulekha.com/dr-mrunalini-sarabhai-is-no-more_627716_blog |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ಯವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರಿ [[ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸೆಹೆಗಲ್]]ರವರು [[ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್]] ರವರ ನೇತೃತ್ವದ [[ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಮಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು.
==ಜನನ,ಬಾಲ್ಯ,ವಿದ್ಯಾಬ್ಯಾಸ==
'''ಮೃಣಾಲಿನಿ''', ೧೯೧೮ ರ,ಮೇ,೧೧ ರಂದು,ಮದ್ರಾಸ್ ಲಾ ಕಾಲೇಜ್ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್,[[ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಅಯ್ಯರ್]], ಹಾಗೂ ಸ್ವಾತಂತ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ ಮಾಜಿ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯೆ,ಅಮ್ಮುರವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರು 'ಸ್ವಿಟ್ಸರ್ ಲ್ಯಾಂಡ್'&lt;ref&gt;[http://self.gutenberg.org/articles/mrinalini_sarabhai ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಪದವಿಗಳು]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನುಗಳಿಸಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಧ್ವನಿಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿ ತರಪೇತಿಗಳಿಸಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾದರು. ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಗುರು ಮೀನಾಕ್ಷಿಸುಂದರಂ ಪಿಳ್ಳೈರವರ ಹತ್ತಿರ ಭರತನಾಟ್ಯವನ್ನೂ, ಕಂಚು ಕುರೂಪ್ ರವರ ಬಳಿ ಕಥಕ್ಕಳಿ ನೃತ್ಯವನ್ನೂ ಕಲಿತು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದರು.&lt;ref&gt; [http://vijaykarnataka.indiatimes.com/news/india/mrinalini-dance/articleshow/50673535.cms ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ, ಜನವರಿ,೨೨,೨೦೧೬] &lt;/ref&gt;

==ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರ ಮದುವೆ==
ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರು, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ತಾತಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಸಿ.ವಿ.ರಾಮನ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ [[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯಿ]] ರವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದರು. ಮುಂದೆ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ ಸಂಸ್ಕರಣ ದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಗಳಿಸಿದರು. ಜಾವಾ,ಬಾಲಿ ದ್ವಿಫಗಳಿಗೆ ಹೇಟಿ ಆಗ್ನೇಯ ನೃತ್ಯಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಜಾವಾದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರ 'ತೇಝಜೋ ಕುಸುಮ್' ರವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜ್ನಾನಭಂಡಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿದರು. &lt;ref&gt;[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%A8%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B2%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B2%A6-%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%96%E0%B2%B0-%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%86-%E0%B2%85%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%A4 prajavani rajya, ನೃತ್ಯಲೋಕದ ಪ್ರಖರ ತಾರೆ ಅಸ್ತಂಗತ, ಪ್ರೊ.ಮೈಸೂರು ವಿ.ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ, 01-22-2016] &lt;/ref&gt; ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯ ಕಲೆಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಭಾಜನರಾದರು ಗಣ್ಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜಕಿ, ಮೃಣಾ,                                                             

* ವಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣ,
* ಗೀತಗೋವಿಂದ,
* ಟ್ಯಾಗೋರ್ ರವರ ಭಾನುಸಿಂಗರ್ ಪದಾವಳಿ, ಮೊದಲಾದ ೫೦ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕಗಳ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.
ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಡಾನ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೊ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದ, ರಾಮ್ ಗೋಪಾಲ್ ಜೊತೆ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನೃತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟು, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹೋಗಿ, ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರು. '''ಅವುಗಳ ವಿವರಗಳು ಹೀಗಿವೆ :''' 
# ಮೆಮೊರಿ,
# ಸ್ತ್ರೀಮತ್ತು ನೀಲ,
ದೃಷ್ಯನಾಟಕಗಳು  ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಹೆಸರಾದವು. ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರು, ಅಮೆರಿಕ, ಚೀನ, ರಷ್ಯ,ಜಪಾನ್ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಶಾರೀರಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಿ, ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುನೀಡಿದ್ದರಿಂದ '''ನೃತ್ತ''' ಮತ್ತು '''ಮುಖಿಜ''' ಅಭಿನಯಗಳಿಗೆ ಹೊಸಮಜಲು ದೊರೆಯುವಂತಾಯಿತು.

==ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಹುದ್ದೆಗಳು==
* ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯಕರಕುಶಲ ಕಲೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೈಮಗ್ಗದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿನಿಗಮದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.
* ಸರ್ವೋದಯ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನ ಟ್ರಸ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರು.
* ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿ ದುಡಿದರು.
*'The Voice of the Heart'&lt;ref&gt;[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/45104/7/chapter%204.pdf Language without Speech]&lt;/ref&gt;ಎಂಬ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದರು.&lt;ref&gt; https://books.google.co.in/books/about/The_Voice_of_the_Heart.html?id=19UZAAAACAAJ&amp;redir_esc=y  The voice of the heart-An autobiography by Mrinalini sarabhai]&lt;/ref&gt;

==ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೌರವಗಳು==
* ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, 
* 'French Archives Internationales de la Danse ಸಂಸ್ಥೆಯ ಡಿಪ್ಲೊಮ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್ ಗಳಿಸಿದ ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆ',
* ೧೯೯೦ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ Executive Committee of the International Dance Council, ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿಗೆ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.  
* ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ, ಪಂ.ಓಂಕಾರನಾಥ್ ಠಾಕೂರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ,
* ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, 
* ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ 'ಸಂಗೀತ್ ನಾಟಕ್ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಶಿಪ್' ದೊರೆಯಿತು. 
* ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ನಾರ್ವಿಚ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಈಸ್ಟ್ ಆಂಗ್ಲಿಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ 'Degree of Doctor of Letters, honoris causa (LittD) ಪದವಿ'&lt;ref&gt;[http://self.gutenberg.org/articles/mrinalini_sarabhai#Awards ಅವಾರ್ಡ್ ಗಳು, ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ, ಇತ್ಯಾದಿ]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಗಳಿಸಿದರು. 
* 'Ballet Folklorico of Mexico' ಎಂಬ ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟ ಮೃಣಾಲಿನಿಯವರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ, ಮೆಕ್ಸಿಕೋದೇಶದ ಸರ್ಕಾರ ಬಂಗಾರದ ಪದಕವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡಿತು. 
* ಡಿಸೆಂಬರ್, ೨೮, ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ 'ದರ್ಪಣ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಬಂಗಾರದ ಹಬ್ಬ'ವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 'ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಫಾರ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸೆ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಶಿಸಲಾಯಿತು.
* ೧೯೯೬-೯೭ರ [[ಕಾಳಿದಾಸ ಸಮ್ಮಾನ್]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ.

==ನಿಧನ==
ಹಿರಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಕಲಾವಿದೆ ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ &lt;ref&gt;[http://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B3%83%E0%B2%A3%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%A8%E0%B2%BF-%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%BF-%E0%B2%87%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2 ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, ೦೧-೨೨-೨೦೧೬, ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯಿ ಇನ್ನಿಲ್ಲ] &lt;/ref&gt;
(೯೭) ೨೧, ಗುರುವಾರ, ಜನವರಿ, ೨೦೧೬ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು ವಯೋವೃದ್ಧೆ ಮೃಣಾಲಿನಿ,ಯವರನ್ನು ಅಹಮದಾಬಾದಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ತಾಯಿ ತಮ್ಮ ನೃತ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಉಳಿಸಿ ನಮ್ಮನ್ನಗಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮಲ್ಲಿಕಾ ಅವರು 'ಫೇಸ್ ಬುಕ್' ಪುಟದಲ್ಲಿ ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

'ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್' ರವರ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗುಜರಾತಿನ ಗಾಂಧಿನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೇಥಪುರ ಗ್ರಾಮ &lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/mrinalini-sarabhai-ammas-last-journey-with-ghungroo-on-feet/ : January 22, 2016, Indian express, Lakshmi ajay,  Mrinalini Sarabhai: Amma’s last journey with ghungroo on feet]&lt;/ref&gt; ದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಚಿತೆಗೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಹಾಗೂ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಸ್ಪರ್ಷಮಾಡಿದರು.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
&lt;References /&gt; 
==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು==  
{{commons category|Mrinalini Sarabhai}}
# [http://www.rediff.com/news/column/mrinalini-sarabhai-transformed-gujarats-cultural-life/20160122.htm Rediff.com. jan, 2, 16 Mrinalini Sarabhai transformed Guajrat's cultural life]
# [http://www.hindustantimes.com/music/legendary-dancer-mrinalini-sarabhai-dies-at-97/story-yK1nU4KJxvixLGMHbxUUMK.html hindustan times, 21, jan, 16 Legendary dancer Mrinalini Sarabhai dies at 97]
 
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಭರತನಾಟ್ಯ ಕಲಾವಿದರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕಲಾವಿದರು]]
[[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]]
[[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]]
[[ವರ್ಗ:೧೯೧೮ ಜನನ]]
[[ವರ್ಗ:೨೦೧೬ ನಿಧನ]]</text>
      <sha1>b6104lkvmgo4abt89xs29qv3pu1p9xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Marriage</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131871</id>
    <revision>
      <id>1378006</id>
      <parentid>1329340</parentid>
      <timestamp>2026-03-19T22:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Wbm1058</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>blank out &quot;Unknown&quot; P570 value to prevent error transclusion. see [[Template talk:Marriage#Unexplained error template transclusion]] for detailed explanation.</comment>
      <origin>1378006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8593" sha1="d8v27pumig0xzpxubzn15mbfdvxymlg" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Template:Marriage/styles.css&quot;/&gt;
{{#if:{{{1|}}}||{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}}
 |{{#ifeq:{{{1|+}}}|{{{1|-}}}|&lt;div class=&quot;marriage-line-margin3px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|Z{{PAGENAME}}]]}}}}}}}}
&lt;div class=&quot;marriage-display-inline&quot;&gt;{{#if:{{{1|}}}
 |{{trim|{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}
  |&lt;div style=&quot;display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{{2|}}}{{in string|source={{{1}}}|target=&lt;br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/div&gt;
   {{#if:{{{2|}}}
    |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|&lt;div class=&quot;marriage-line-margin2px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;}}
    |{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=&lt;br|plain=true|nomatch=}}
     |&lt;div class=&quot;marriage-line-margin2px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;
     |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20
      |3=&lt;div class=&quot;marriage-line-margin2px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;}}
  }}}}
  |&lt;div style=&quot;display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=&lt;br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/div&gt;
   {{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=&lt;br|plain=true|nomatch=}}
    |&lt;div class=&quot;marriage-line-margin2px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;
    |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}
     |3=&lt;div class=&quot;marriage-line-margin2px&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;}}}}
  }}}}}}&amp;#32;&lt;div style=&quot;display:inline-block;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=&lt;br|plain=true|nomatch=}}|margin-bottom:1px;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-bottom:1px;|4={{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|margin-bottom:1px;}}}}}}}}&quot;&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;&amp;#40;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{2|}}}
  |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|+}}}}}}|
   |{{#switch:{{{3|}}} | = after&amp;nbsp;}}
   |{{abbr|m.|married}}&amp;nbsp;}}{{#ifeq:{{{2|}}}|{{YEAR|{{{2|}}}}}
   |{{{2|}}}
   |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{2|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}}|{{YEAR|{{{2|}}}}}}}|2={{{2|}}}}}
  }}
 |{{#if:{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#property:P570}}||{{main other|[[Category:Marriage template errors|N{{PAGENAME}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|B{{PAGENAME}}]]}}before&amp;nbsp;{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} |{{error-small|date missing}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}|&amp;#44;&amp;#32;}}}}}}
  }}{{#if:{{{3|}}}
  |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|}}}}}}| 
   |{{#if:{{{2|}}}|&amp;#x2060;&amp;#8211;&amp;#x2060;|{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}}
    |{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}} | until | before }}
    |{{#ifeq:{{{reason|+}}}|{{{reason|-}}} | until | before }}}}&amp;nbsp;}}
   |{{#if:{{{2|}}}
    |&amp;#59;&amp;#32;
   }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}
    | d | d. | died = died&amp;nbsp;&lt;!-- this used to be {{abbr|d.|died}} but caused confusion with &quot;divorced&quot; --&gt;
    | div | div. | divorce | divorced = {{abbr|div.|divorced}}&amp;nbsp;
    | sep | sep. | separated = {{abbr|sep.|separated}}&amp;nbsp; &lt;!-- commonly used reason for end --&gt;
    | ann | ann. | annulled | annulment = {{abbr|ann.|annulled}}&amp;nbsp; &lt;!-- commonly used reason for end --&gt;
    | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died&amp;nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|&quot;{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}&quot; is deprecated; use &quot;died&quot; instead.}}&amp;nbsp;}}
    | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died&amp;nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|&quot;{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}&quot; is deprecated; use &quot;died&quot; instead.}}&amp;nbsp;}}
    | w | w. | wid | wid. | widow | widowed = {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason}}&amp;nbsp;
    | = &lt;!--(reason marriage ended not supplied)--&gt;
    | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}}&amp;nbsp;
   }}
  }}{{#ifeq:{{{3|}}}
   |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4
    |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} &gt;= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}
     |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}
      |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}
       |{{YEAR|{{{3|}}}}}
       |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}}
      |{{YEAR|{{{3|}}}}}
      }}
     |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} &gt;= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}}
     }}}}
    |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} &gt;= {{YEAR|{{{3|}}}}}
     |{{YEAR|{{{3|}}}}}
     |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} &gt;= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}}
     }}}}
    }}
   |{{{3|}}}
   |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{3|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}}
   |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4
    |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} &gt;= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}
     |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}
      |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}
       |{{YEAR|{{{3|}}}}}
       |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}}
      |{{YEAR|{{{3|}}}}}
      }}
     |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} &gt;= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}}
     }}}}
    |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} &gt;= {{YEAR|{{{3|}}}}}
     |{{YEAR|{{{3|}}}}}
     |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|&lt;var&gt;{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} &gt;= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}&lt;/var&gt;|{{YEAR|{{{3|}}}}}
     }}}}
    }}}}|2={{{3|}}}}}
  }}
   |{{#if:{{{2|}}}
    |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|&amp;#44;&amp;#32;|}}
   }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}
    | d | d. | died = died
    | div | div. | divorce | divorced = divorced
    | sep | sep. | separated = separated
    | ann | ann. | annulled | annulment = annulled
    | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|&quot;{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}&quot; is deprecated; use &quot;died&quot; instead}}}}
    | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|&quot;{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}&quot; is deprecated; use &quot;died&quot; instead}}}}
    | w | w. | wid | wid. | widow | widowed =  {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason&amp;nbsp}}
    | = &lt;!--(reason marriage ended not supplied)--&gt;
    | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}}
   }}
 }}&amp;#41;&lt;wbr /&gt;&amp;#8203;&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Parameter validation|validateparams|module_options = Module:Parameter validation/default config}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d8v27pumig0xzpxubzn15mbfdvxymlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378007</id>
      <parentid>1376949</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Marriage]]</comment>
      <origin>1376949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="3oj0mtq3knxv6r5mxwregcv698gpfl4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}} }}({{#if:{{{2|}}}|m. {{#time:Y|{{{2}}}}} }}{{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|; |– }}}}{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason}}}}}}}}|died|d.=died|divorced|div.=divorced|separated|sep.=separated|annulled|ann.=annulled|#default={{{end|{{{reason}}}}}}}} }}{{#time:Y|{{{3}}}}}}})&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>3oj0mtq3knxv6r5mxwregcv698gpfl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134013</id>
    <revision>
      <id>1378085</id>
      <parentid>1361870</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="29y2e6ocprt2ekvgravc11nt87fk9vn" xml:space="preserve">{{ಚುಟುಕು}}

'''ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್'''(ನಿಜ ನಾಮಧೇಯ: '''ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಅಯ್ಯರ್''') ಒಬ್ಬ ಕನ್ನಡಿಗ ಬರಹಗಾರ [[ಪತ್ರಕರ್ತ]] ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ. ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆ/ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸುಮಾರು ೩೭೫ರಷ್ಟು ತಿರಸ್ಕಾರ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಣದಿಂದ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನೇ ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್ ಎಂದು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡ ಒಬ್ಬ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿ.

==ಜನನ==
ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೮, ೧೯೫೦ರಂದು ಕೋಲಾರದಲ್ಲಿ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

==ದಾಖಲೆಗಳು==
೧೯೬೪ರಲ್ಲಿ [[ಬಿಜಾಪುರ]]ದ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ಛಾಯಾಚಿತ್ರವನ್ನು, ಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಬರೆದು ಬಿಜಾಪುರದ ಖ್ಯಾತ ಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆ '''ಜನವಾಣಿ'''ಗೆ ಕಳಿಸಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾರುತ್ತರ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಇದು ಅಯ್ಯರ್ ಅವರು ಮೊದಲ ಸಲ ಪಡೆದ ತಿರಸ್ಕಾರ ಪತ್ರ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian man who changed his name to Regret |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-42091967 |website=BBC.com |publisher=BBC |accessdate=20 December 2020}}&lt;/ref&gt;. ಮಾರ್ಚ್ ೨, ೧೯೯೦ರವರೆಗೆ ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರು ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆ/ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಒಟ್ಟು ತಿರಸ್ಕಾರ ಪತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೩೭೫. ಈ ರೀತಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ತಿರಸ್ಕಾರ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರು ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇವರ ಈ ದಾಖಲೆ ಇಂಡಿಯಾ ಬುಕ್ ಆಫ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maximum Number of Regret Slips Received |url=https://indiabookofrecords.in/maximum-number-of-regret-slips-received/#more-1820 |website=indiabookofrecords.in/ |publisher=India Book of Records |accessdate=20 December 2020}}&lt;/ref&gt;.

==ಪ್ರಶಸ್ತಿ==
ರಿಗ್ರೆಟ್ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರನ್ನು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಟಿ.ಎಸ್.ಸತ್ಯನ್ ಸ್ಮಾರಕ ಜೀವಮಾನದ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ&lt;ref&gt;{{cite web |title=T.S. SATYAN Awards for Photojournalists |url=https://indianjournalismreview.com/2011/12/14/t-s-satyan-memorial-award-for-photojournalists/ |website=indianjournalismreview.com |publisher=indianjournalismreview.com |access-date=2020-12-20 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125002455/https://indianjournalismreview.com/2011/12/14/t-s-satyan-memorial-award-for-photojournalists/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}
{{Interwikineeded}}</text>
      <sha1>29y2e6ocprt2ekvgravc11nt87fk9vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:En dash</title>
    <ns>10</ns>
    <id>135980</id>
    <revision>
      <id>1378008</id>
      <timestamp>2017-04-10T20:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Lectonar</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection level for &quot;[[Template:En dash]]&quot;: request at rfpp ([Edit=Require template editor access] (indefinite) [Move=Require template editor access] (indefinite))</comment>
      <origin>1378008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="lj1htdpd2efpghaq7wtfxbxrzwnfgso" xml:space="preserve">–&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lj1htdpd2efpghaq7wtfxbxrzwnfgso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378009</id>
      <parentid>1030459</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:En_dash]]</comment>
      <origin>1030459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="lj1htdpd2efpghaq7wtfxbxrzwnfgso" xml:space="preserve">–&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lj1htdpd2efpghaq7wtfxbxrzwnfgso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಕೊಲ್ಲಂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140406</id>
    <revision>
      <id>1378036</id>
      <parentid>1377051</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>/* ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು */</comment>
      <origin>1378036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15601" sha1="7ygu64tr2rk6otleezu8pp96n75u94j" xml:space="preserve">'''ಕೊಲ್ಲಂ''' ಭಾರತದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಬಂದರು ಮತ್ತು [[ನಗರ]]ವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ]]ದ ಮಲಬಾರ್ ತೀರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kollam|title=Kollam - Encyclopaedia Britannica|publisher=Britannica|access-date=7 February 2020}}&lt;/ref&gt; ಇದು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರದಿಂದ]] 66 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/travel/heritage-walk-explores-kollam-tangasseri-regions/article24892273.ece|title=Kollam on the itinerary|date=14 September 2018|website=The Hindu|access-date=14 September 2018}}&lt;/ref&gt; ಈ ನಗರವು [[ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಲೇಕ್|ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಸರೋವರ]] ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಡ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://www.kerala-tourism.net/kerala-cities.html Cities of Kerala]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kerala-tour-package.net/Kerala_Cities.htm|title=Kerala Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124153004/http://www.kerala-tour-package.net/Kerala_Cities.htm|archive-date=24 November 2014|access-date=19 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/13/a/K |title=Alphabetical listing of Places in State of Kerala |access-date=2021-10-14 |archive-date=2023-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628082033/http://www.fallingrain.com/world/IN/13/a/K/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಅರಬ್ಬರು, ಫೀನಿಷಿಯನ್ನರು, ಚೈನೀಸರು, ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ನರು, ಸಿರಿಯನ್ನರು, [[ಯೆಹೂದ್ಯ|ಯಹೂದಿಗಳು]], ಚಲ್ದೀಯರು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಂ ಪ್ರಬಲವಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of South India|last=Sasthri|first=K. A. Nilakanta|publisher=Oxford University Press|year=1958|edition=2nd|orig-year=1935}}&lt;/ref&gt; ಇದನ್ನು 14 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಬ್ನ್ ಬಟುಟಾ ತನ್ನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ನೋಡಿದ ಐದು ಭಾರತೀಯ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thebetterindia.com/152778/news-kerala-china-iit-prof-gulis-children/|title=Kozhikode to China: IIT Prof Unearths 700-YO Link That'll Will Blow Your Mind!|date=26 July 2018|publisher=The Better India|access-date=7 December 2015}}&lt;/ref&gt; ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚೀನಾದ ವಸಾಹತು ಇತ್ತು. ವೆನೆಷಿಯನ್ ಪ್ರಯಾಣಿಕ [[ಮಾರ್ಕೊ ಪೋಲೊ|ಮಾರ್ಕೊ ಪೊಲೊ]], ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಕೊಲ್ಲಂ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದನು.&lt;ref&gt;[http://kollam.nic.in/history.html Short History of Kollam]&lt;/ref&gt; ಕೊಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಏಳು ಚರ್ಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ]] ಮಲಿಕ್ ದೀನಾರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ 10 ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಿದೆ.

ಕೊಲ್ಲಂ ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.

== ಸ್ಥಳನಾಮ ==
ಕೊಲ್ಲಂ ಎಂಬ ಹೆಸರು [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಪದ ''ಕೊಲ್ಲಂನಿಂದ'' ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ [[ಕರಿಮೆಣಸು|ಮೆಣಸು]].
[[ಚಿತ್ರ:Kollam_Canal,_Jan_2016.jpg|left|thumb| ಪರವೂರು ಹತ್ತಿರ ಕೊಲ್ಲಂ ಕಾಲುವೆ]]

== ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು ==

=== ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳಗಳು ===

; ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು

[[ಚಿತ್ರ:Kottarakkara_Temple(HighResoluion).jpg|right|thumb| ಕೊಟ್ಟರಕ್ಕರ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರ]]
ಇಲ್ಲಿ 400 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಆನಂದವಲ್ಲೀಶ್ವರಂ ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದ್ದು ಇದು ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ 400 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ತೇಗದಲ್ಲಿ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/400yearold-sreekovil-to-be-replaced/article7468835.ece|title=400-year-old sreekovil to be replaced|website=The Hindu|access-date=13 October 2015}}&lt;/ref&gt; ಅಮ್ಮಚಿವೀಡು ಮುಹೂರ್ತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ನಗರದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು 600 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೊಲ್ಲಂನ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಅಮ್ಮಾಚಿ ವೀಡು ಕುಟುಂಬವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;kollamcity1&quot;&gt;[http://www.kollamcity.com/index.php?menu=other&amp;menu1=Religious Ammachiveedu Muhurthi Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115114800/http://kollamcity.com/index.php?menu=other&amp;menu1=Religious |date=2010-11-15 }} at kollamcity.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thekeralatemples1&quot;&gt;[http://www.thekeralatemples.com/templeinfo/others/ammachiveedu_muhurthi.htm Ammachiveedu Muhurthi Temple] at thekeralatemples.com&lt;/ref&gt; ಆಶ್ರಮಂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;Hindu&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080409111532/http://www.hindu.com/2008/04/05/stories/2008040551540300.htm News article regarding kollam pooram]&lt;/ref&gt; ಕೊತ್ತನ್‍ಕುಲಂಗರ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ''ಚಮಯವಿಲಕ್ಕು'' ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ಪುರುಷರು ಹೆಂಗಸರ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಬ್ಬಗಳ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷರು ದೊಡ್ಡ ದೀಪಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳೆಂದರೆ ಕೊಟ್ಟರಕ್ಕರಾ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|title=Of small appam and Kottarakkara|publisher=Mathrubhumi|access-date=25 March 2013|archive-date=28 ಆಗಸ್ಟ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828170452/http://www.mathrubhumi.com/travel/article/travel_special/of_small_appam_and_kottarakkara/139317/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಪುಟ್ಟಿಂಗಲ್ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.puttingaltemple.org/|title=Puttingal Devi Temple, aravur|publisher=Puttingal Devi Temple|access-date=25 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಪಳಯಿದಂ ಶ್ರೀ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಪೋರುವಳಿ ಪೇರುವಿರುತಿ ಮಲನಾಡ ದೇವಾಲಯ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/malanada-temple-fete-draws-big-crowds/article3205866.ece|title=Malanada temple fete draws big crowds|website=The Hindu|access-date=25 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಸಸ್ತಮ್‍ಕೊಟ್ಟ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಸಸ್ತ ದೇವಾಲಯ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|title=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|publisher=Sasthamcotta Sree Dharma Sastha Temple|access-date=25 March 2013|archive-date=6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206180354/http://sasthamcotta.com/Dharmasastha%20Temple.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಶಕ್ತಿಕುಲಂಗರ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮ ಸಸ್ತ ದೇವಸ್ಥಾನ,&lt;ref&gt;/Sakthikulangara-sreesharmasastha-karadevasom.com/&lt;/ref&gt; ತೃಕ್ಕಡವೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕಟ್ಟಿಲ್ ಮೆಕ್ಕತಿಲ್ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/141127/nation-current-affairs/article/here-bells-tree-answer-your-prayers|title=Here, bells on tree answer your prayers|website=Deccan Chronicle|access-date=25 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಪದನಾಯರ್‌ಕುಲಂಗರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಕರುಣಾಗಪಲ್ಲಿ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/No-permission-for-RSS-to-conduct-shakha-in-temple-Kerala-HC-told/articleshow/47558696.cms|title=No permission for RSS to conduct 'shakha' in temple: Kerala HC told|website=The Times of India|access-date=25 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಅಷ್ಟಮುಡಿ ಶ್ರೀ ವೀರಭದ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ.

; ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಚರ್ಚುಗಳು

[[ಚಿತ್ರ:Kollam_neue_Kathedrale.JPG|right|thumb| ತಂಗಸ್ಸೇರಿ, ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್]]
ತಂಗಸ್ಸೇರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ಫಂಟ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು 1614 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನೀಂದಕರದಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಚರ್ಚ್ ನಗರದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚ್. ಮುನ್ರೋ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಡಚ್ ಚರ್ಚ್ ಇದ್ದು ಇದನ್ನು 1878 ರಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/travel/the-emerald-isle/article4316024.ece|title=The emerald isle|work=The Hindu|access-date=19 January 2016}}&lt;/ref&gt; ಕಚ್ಚೇರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ್ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ವೆಲಂಕಣ್ಣಿ ಸ್ಥಾನವು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಕಡವೂರಿನ ಸಂತ ಕಾಸಿಮಿರ್ ಚರ್ಚ್,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/04/22/stories/2005042205760300.htm|title=Church festival from Saturday|date=2005-04-22|website=[[The Hindu]]|access-date=19 January 2016}}&lt;/ref&gt; ಕವನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಹೋಲಿ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಚರ್ಚ್, ತೊಪ್ಪುವಿನ ಸೇಂಟ್ ಸ್ಟೆಫೆನ್ಸ್ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ststephenschurchkollam.weebly.com/|title=St.Stephen's Church|publisher=Kollam St.Stephen's Church|access-date=19 January 2016}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಕಡಪ್ಪಕಡದಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಥಾಮಸ್ ಚರ್ಚ್ ಕೊಲ್ಲಂನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಚರ್ಚುಗಳು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://catholicchurches.in/directory/changanacherry-churches/st-thomas-church-kollam.htm|title=St.Thomas Church|work=The Hindu|access-date=19 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/piety-marks-good-friday-observance/article5927794.ece|title=Piety marks Good Friday observance|website=The Hindu|access-date=19 January 2016}}&lt;/ref&gt;

'''ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಮಸೀದಿಗಳು'''
[[ಚಿತ್ರ:കരുനാഗപ്പള്ളി‍മുസ്ലീം‍പള്ളി.jpg|right|thumb| ಕರುನಾಗಗಪ್ಪಲ್ಲಿ ಮಸೀದಿ]]
ಕೊಟ್ಟುಕಾಡು ಜುಮಾ ಮಸೀದಿ, ಏಲಂಪಲ್ಲೂರ್ ಜುಮಾ-ಎ-ಮಸೀದಿ, ವಲಿಯಪಲ್ಲಿ, ಚಿನ್ನಕಾಡ ಜುಮಾ ಮಸೀದಿ, ಕೊಲ್ಲುರವಿಲಾದ ಜುಮಾ-ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ, ತಟ್ಟಮಾಲಾದ ಜುಮಾ-ಅತ್ ಪಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೋಯಿವಿಲ ಜುಮಾ ಮಸೀದಿ ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನ ಪ್ರಮುಖ ಮಸೀದಿಗಳಾಗಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.webindia123.com/city/kerala/kollam/destinations/mosque/jumaathpalli.htm|title=Juma-Ath-Palli|access-date=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|title=Elampalloor Juma-A-Masjid|access-date=29 July 2014|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809144815/http://elampalloormuslimjama-ath.org/aboutus.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
 {{reflist}}

== ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ ==

* {{Cite book|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Volume 5|last=Ring|first=Trudy|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1994|isbn=978-1-884964-05-3|location=United Kingdom}}
* {{Cite book|title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1|last=Chan|first=Hok-lam|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-24332-2|location=Cambridge|chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}}
* {{Cite book|title=Zheng He's Voyages Down the Western Seas|last=Lin|publisher=China Intercontinental Press|year=2007|isbn=978-7-5085-0707-1|location=Fujian Province}}
* Elamkulam Kunjan Pillai, Keralathinde Eruladanja Edukal, p.&amp;nbsp;64,112,117
* Travancore Archaeological Series (T.A.S.) Vol. 6 p.&amp;nbsp;15
* Diaries and writings of Mathai Kathanar, the 24th generation priest of Thulaserry Manapurathu, based on the ancestral documents and Thaliyolagrandha handed down through generations
* Z.M. Paret, Malankara Nazranikal, vol. 1
* L. K. Ananthakrishna Iyer, State Manual, p50,52
* Bernard Thoma Kathanar, Marthoma Christyanikal, lines 23,24
* Narayan, M.G.S, Chera-Pandya conflict in the 8th–9th centuries which led to the birth of Venad: Pandyan History seminar, Madurai University, 1971
* The Viswavijnanakosam (Malayalam) Vol. 3, p.&amp;nbsp;523,534
* Narayan M.G.S., Cultural Symbiosis p33
* The handwritten diaries of Pulikottil Mar Dionyius (former supreme head of the Malankara Orthodox Syrian Church and Chitramezhuthu KM Varghese)

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
* {{Wikivoyage|Kollam}}
* {{Official website|http://kollam.nic.in/Default.htm}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ]]
[[ವರ್ಗ:ನಗರಗಳು]]</text>
      <sha1>7ygu64tr2rk6otleezu8pp96n75u94j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾರ್ಚ್ 22 (ಚಲನಚಿತ್ರ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141472</id>
    <revision>
      <id>1378067</id>
      <parentid>1375879</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16405" sha1="hpxneju50yjrb84a7zk52zknsxqtp1g" xml:space="preserve">'''ಮಾರ್ಚ್ 22'''  [[ಕೋಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ]] ನಿರ್ದೇಶನದ 2017 ರ    ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಮೆ ಮೂವೀಸ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್‌ನ ಬ್ಯಾನರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಆರ್‌ಐ ಉದ್ಯಮಿ, ದುಬೈನ ಆಕ್ಮೆ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಮೆಟೀರಿಯಲ್ಸ್ ಇಂಕ್ ಎಲ್‌ಎಲ್‌ಸಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಗಾಯಕ ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆರ್ಯ ವರದನ್, ಕಿರಣ್ ರಾಜ್, [[ಮೇಘಶ್ರೀ]] ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿ ಶೆಟ್ಟಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]], [[ಆಶಿಶ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ]], [[ಶರತ್ ಲೋಹಿತಾಶ್ವ]] , ರವಿ ಕೇಲ್, [[ಜೈಜಗದೀಶ್|ಜೈ ಜಗದೀಶ್]], [[ವಿನಯಾ ಪ್ರಸಾದ್|ವಿನಯ ಪ್ರಸಾದ್]], ಪದ್ಮಜ ರಾವ್, [[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ|ಸಾಧು ಕೋಕಿಲಾ]], ಯುವಕಿಶೋರ್, ಸೃಜನ್ ರೈ, ಶಾಂತಾ ಆಚಾರ್ಯ, ಪ್ರಶೋಬಿತಾ  ಪ್ರಭಾಕರ್, ಚಿದಾನಂದ ಪೂಜಾರಿ, ಸುವರ್ಣ ಸತೀಶ್ ಪೂಜಾರಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಇತ್ತು. ಎನ್ ಜೆ ರವಿಶೇಖರ್ ಮಾಯಾವಿ ಮತ್ತು [[ಮಣಿಕಾಂತ್ ಕದ್ರಿ|ಮಣಿಕಾಂತ್ ಕದ್ರಿ ಸಂಗೀತ]], ಮಧು ಬಿಎ ಸಂಭಾಷಣೆ, [[ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ|ಮೋಹನ್ ಎಂಎಂ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ]], ಬಸವರಾಜ ಉರಸ್ ಸಂಕಲನ, ಮದನ್ ಹರಿಣಿ ನೃತ್ಯ ನಿರ್ದೇಶನವಿದೆ.

ಚಲನಚಿತ್ರವು ಏಕತೆ, ಕೋಮು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಜನರು ತಮ್ಮ &quot;ಅಹಂಕಾರ&quot; ದಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಬಳಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
== ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ==
65ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿದ್ದು  ‘ಮಾರ್ಚ್ 22’ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೀತೆ ರಚನೆಕಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;https://www.kannadigaworld.com/news/topnews/330740.html&lt;/ref&gt;

== ಪಾತ್ರವರ್ಗ ==

* ರಾಹುಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಿರಣ್ ರಾಜ್
* ಸಲ್ಮಾನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯವರ್ಧನ್
* ಅಮೃತ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಮೇಘಶ್ರೀ]]
* ರುಕ್ಷಾನಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿ ಶೆಟ್ಟಿ
* [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]] ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿ
* [[ಗೀತಾ]]
* ಆಶಿಶ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ
* ಶಾಸಕ ಬಸವನಗೌಡ ಪಾಟೀಲ್, ಆಗಿ [[ಶರತ್ ಲೋಹಿತಾಶ್ವ]]
* ಚಿಕ್ಕಮಠ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ರವಿ ಕಾಳೆ]]
* ಸಂಗಣ್ಣನಾಗಿ [[ಜೈಜಗದೀಶ್|ಜೈ ಜಗದೀಶ್]]
* ಮುಮ್ತಾಜ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ವಿನಯಾ ಪ್ರಸಾದ್]]
* ರಾಮಕ್ಕನಾಗಿ ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್
* ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ [[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ|ಸಾಧು ಕೋಕಿಲಾ]]
* ಸಿದ್ದಾರ್ಥ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುವಕಿಶೋರ್
* ಸೃಜನ್ ರೈ
* ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಶಾಂತಾ ಆಚಾರ್ಯ
* ರಾಹುಲ್ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶೋಭಿತಾ ಪ್ರಭಾಕರ್
* ಚಿದಾನಂದ ಪೂಜಾರಿ
* ಶೈಲಜಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ಸತೀಶ್ ಪೂಜಾರಿ
* ಮಠಾಧೀಶ್ವರನಾಗಿ [[ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮೂರ್ತಿ]]
* [[ರಮೇಶ್ ಭಟ್]]
* ರವೀಂದ್ರನಾಥ್
* ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ
* ಶರ್ಮಿಳಾ ಶೇರಿಗಾರ್ ಸಚಿವೆ

== ಉತ್ಪಾದನೆ ==
&quot;ಮಾರ್ಚ್ 22&quot; [[ಕೋಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ]] ಅವರ  ಕನಸಿನ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ .  ಅವರು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಸಿನಿಮಾ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು, ಅವರು ವಿವರವಾದ ಚಿತ್ರಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಕೊಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರ ಮೇಲೆ ತಮಗಿದ್ದ ನಂಬಿಕೆ, ಚಿತ್ರದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಥೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಂತ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಅವಕಾಶಗಳು ''ಮಾರ್ಚ್ 22'' ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು ಎಂದು ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ಅವರು ಇದಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡಿದರು. ಹಲವು ಸಿದ್ಧತೆಗಳ ನಂತರ ನವೆಂಬರ್ 7 ರಂದು ಬೆಳಗಾವಿಯ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ 800 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಪಾರಂಪರಿಕ ವಸತಿ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. 

=== ಸ್ಥಳ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ===
1980 ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸುಭಾಸ್ ಕಡಕೋಳ್ ಮೋಹನ್ ಎಂಎಂ ,  ಕೆ ಜಗದೀಶ್ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೋಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ  ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅರಸಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ  ವ್ಯಾಪಕ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು.   ಬಿಜಾಪುರ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಧಿಸಿದ ನಂತರ  ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಚಡಿ ಬಳಿಯ ಪುರಾತನ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ  ಅಲ್ಲೊ  ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದರು. 

ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಗೆ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಳೆಯಾಗದ ಕೃಷಿ ಗ್ರಾಮ  ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. 1980 ರ ದಶಕವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು, ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್, ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಆಟೋಮೊಬೈಲ್‌ಗಳ ಕೊರತೆಯಿರುವ ಹಳ್ಳಿಯ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. 

ಕಾಸ್ಟ್ಯೂಮ್ ಡಿಸೈನರ್  ಆ ಕಾಲದ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಗಾಗಿ    ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿದರು. 

==&lt;nowiki&gt; ಹಿನ್ನೆಲೆಸಂಗೀತ &lt;/nowiki&gt; ==

ZEE ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಕಂ. ಎನ್. ಜೆ ರವಿಶೇಖರ್ ರಾಜಮಗ ಮತ್ತು [[ಮಣಿಕಾಂತ್ ಕದ್ರಿ]] ಅವರು ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.

* &quot;ಗಣೇಶ ಹಾಡು&quot;
* &quot;ನೀರಿನ ಹಾಡು&quot;
* &quot;ಯುಗಳ ಗೀತೆ1&quot;
* &quot;ಡ್ಯುಯೆಟ್ ಸಾಂಗ್2&quot;
* &quot;ಪಾಥೋಸ್ ಹಾಡು&quot;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{reflist}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kannadigaworld.com/kannada/karavali-kn/291237.html|title=ಖ್ಯಾತ ಉದ್ಯಮಿ ಶ್ರೀ ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ &quot;ಮಾರ್ಚ್ 22&quot;ಕ್ಕೆ 800 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಪುರಾತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಹೂರ್ತ|date=2016-11-09|publisher=Kannadiga World|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newskarnataka.com/belgaum/march-22-shooting-launched-at-800-year-old-building-in-belagavi|title=Harish Sherigar's 'March 22’ shooting launched at 800-year-old building in Belagavi|last=|date=|website=Newskarnataka.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116015129/http://www.newskarnataka.com/belgaum/march-22-shooting-launched-at-800-year-old-building-in-belagavi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/english/news+karnataka-epaper-newskarn/harish+sherigar+s+march+22+shooting+launched+at+800+year+old+building+in+belagavi-newsid-60088808|title=Harish Sherigar's 'March 22' Shooting Launched at 800-year-old Building in Belagavi|date=2017-03-22|website=M.dailyhunt.in|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kannada.simplycinema.in/news/%E0%B2%95%E0%B3%82%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%81-%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3-%E0%B2%85%E0%B2%B5%E0%B2%B0-%E0%B2%B9%E0%B3%8A%E0%B2%B8-%E0%B2%AA/|title=ŕ˛•ŕł‚ŕ˛Ąŕł?ŕ˛˛ŕł ŕ˛°ŕ˛žŕ˛Žŕ˛•ŕłƒŕ˛ˇŕł?ŕ˛Ł ŕ˛…ŕ˛ľŕ˛° ŕ˛šŕłŠŕ˛¸ ŕ˛Şŕł?ŕ˛°ŕ˛Żŕł‹ŕ˛— â€™ŕ˛Žŕ˛žŕ˛°ŕł?ŕ˛šŕł? 22â€™ &amp;#124; Simply Cinema Kannada|date=2016-11-11|website=Kannada.simplycinema.in|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221025242/http://kannada.simplycinema.in/news/%e0%b2%95%e0%b3%82%e0%b2%a1%e0%b3%8d%e0%b2%b2%e0%b3%81-%e0%b2%b0%e0%b2%be%e0%b2%ae%e0%b2%95%e0%b3%83%e0%b2%b7%e0%b3%8d%e0%b2%a3-%e0%b2%85%e0%b2%b5%e0%b2%b0-%e0%b2%b9%e0%b3%8a%e0%b2%b8-%e0%b2%aa/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.udayavani.com/kannada/news/balcony-sandalwood-news/178369/bandru-again-kodlu-ramakrishna|title=ಮತ್ತೆ ಬಂದ್ರು ಕೂಡ್ಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ &amp;#124; Udayavani - ಉದಯವಾಣಿ|date=2016-11-12|website=Udayavani|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.byndoor.com/%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A4-%E0%B2%89%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%BF-%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%80-%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D-%E0%B2%B6/|title=ಖ್ಯಾತ ಉದ್ಯಮಿ ಶ್ರೀ ಹರೀಶ್ ಶೇರಿಗಾರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ &quot;ಮಾರ್ಚ್ 22&quot;ಕ್ಕೆ 800 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಪುರಾತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಹೂರ್ತ|date=2017-04-05|website=Byndoor.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116015031/http://www.byndoor.com/%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A4-%E0%B2%89%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%BF-%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%80-%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D-%E0%B2%B6/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=422638|title=Dubai: 'March 22' a unique Kannada movie by Harish Sherigar, Muhurat held|date=2016-11-10|website=Daijiworld.com|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.varthabharati.in/article/2016_11_10/47937|title=&quot;ಮಾರ್ಚ್ 22&quot; ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ - Varthabharati|date=2016-11-10|website=M.varthabharati.in|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chitraloka.com/news/14133-kodlu-ramakrishna-back-with-a-15-year-old-story.html|title=Kodlu Ramakrishna Back With A 15 Year Old Story - chitraloka.com &amp;#124; Kannada Movie News, Reviews &amp;#124; Image|date=2016-12-21|website=Chitraloka.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2017-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203081627/http://www.chitraloka.com/news/14133-kodlu-ramakrishna-back-with-a-15-year-old-story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chitraloka.com/news/14134-ananth-nag-and-lakshmi-back-once-again-with-march-22.html|title=Ananth Nag And Lakshmi Back Once Again With March 22 - chitraloka.com &amp;#124; Kannada Movie News, Reviews &amp;#124; Image|date=2016-12-21|website=Chitraloka.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2017-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430183016/http://www.chitraloka.com/news/14134-ananth-nag-and-lakshmi-back-once-again-with-march-22.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cinecircle.in/cinema_news/MARCH-22-film.html|title=cinecircle &amp;#124; Kannada Movies News &amp;#124; Kannada Movies Gallery &amp;#124; TV News &amp;#124; Kannada Movie Reviews|date=|website=Cinecircle.in|access-date=2017-04-10|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428071740/http://www.cinecircle.in/cinema_news/MARCH-22-film.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chitratara.com/show-content.php?key=Kannada+Films%2C+Kannada+Film+News%2C+Kannada+New+Films&amp;title=KODLU+MARCH+22+TOPICAL+ISSUE&amp;id=8727&amp;ptype=News|title=Kannada Movie/Cinema News - KODLU MARCH 22 TOPICAL ISSUE|date=|website=Chitratara.com|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiaglitz.com/harish-sherigar-debut-water-for-better-kannada-news-174846.html|title=Harish Sherigar debut, Water for better-Kannada Movie News|date=2016-12-20|website=M.indiaglitz.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222222027/http://m.indiaglitz.com/harish-sherigar-debut-water-for-better-kannada-news-174846.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiaglitz.com/march-22-marches-ahead-kannada_amp-news-174884.html|title=March 22, marches ahead-Kannada Movie News|date=|website=M.indiaglitz.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222222227/http://m.indiaglitz.com/march-22-marches-ahead-kannada_amp-news-174884.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://photos.filmibeat.com/kannada-events/march-22-press-meet/photos-c24-e60371-p742911.html|title=Photos : March 22 Press Meet Pictures, Images - 742911 - Filmibeat Gallery|date=|website=Photos.filmibeat.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2016-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222222115/http://photos.filmibeat.com/kannada-events/march-22-press-meet/photos-c24-e60371-p742911.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiancinemagallery.com/event/march-22-movie-press-meet-photos.html|title=March 22 Movie Press Meet Photos|date=|website=Indiancinemagallery.com|access-date=2017-04-10|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101183824/http://www.indiancinemagallery.com/event/march-22-movie-press-meet-photos.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nettv4u.com/latest-kannada-celebrity-news/anant-nag-s-next-is-march-22|title=Anant Nag's Next Is March 22!|date=|website=Nettv4u.com|access-date=2017-04-10}}&lt;/ref&gt;

https://www.imdb.com/title/tt12920940/reference
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೧೭ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]]</text>
      <sha1>hpxneju50yjrb84a7zk52zknsxqtp1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಚಂಡೆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143268</id>
    <revision>
      <id>1378035</id>
      <parentid>1346012</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1378035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8027" sha1="s7za6ys7lyv39g7n19rgia1qjc9ps50" xml:space="preserve">{{distinguish|ಚೆಂಡ}}[[ಚಿತ್ರ:Chandebadagutop.jpg|thumb|right|alt=ಚಂಡೆ|ಚಂಡೆ]]
'''ಚಂಡೆ''' [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ]] ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಯಕ್ಷಗಾನ]] ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಸಂಗೀತ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;https://vijaykarnataka.com/news/dharawada/womens-step-up-to-yakshagana-chandena/articleshow/73556307.cms&lt;/ref&gt; ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಳ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;https://starofmysore.com/tag/chande-vadya/&lt;/ref&gt; ಇದರ ಲಯಗಳು ಪೂರ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಕಾರಗಳಾದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದುಸ‍್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು]] ಆಧರಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;''Prof. Sridhara Uppura, Yakshagana and Nataka, Diganta Sahitya Publications, 1998, Managalore.&lt;/ref&gt; ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದಗಳೆಂದರೆ ''ಬಡಗು ತಿಟ್ಟು ಚಂಡೆ'' (ಉತ್ತರ ಶಾಲೆ) ಮತ್ತು ''ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು ಚಂಡೆ'' (ದಕ್ಷಿಣ ಶಾಲೆ). ದಕ್ಷಿಣ ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ''ಚೆಂಡ'' ಕೂಡ ಇದರ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿದೆ. ಬಡಗು ತಿಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಚಂಡೆಯು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ]] ಬಳಸುವ ಚೆಂಡಕ್ಕಿಂತ ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

==ಇತಿಹಾಸ==
ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ, ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಚಂಡೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲು ಬಳಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ (ರಣ ಚಂಡೆ). ಈ ಉಪಕರಣವು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಲಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ೩ ಕಿ.ಮೀ. ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಿಂದ ಕೇಳಬಹುದು. ಚಂಡೆಯು ಸುಮಾರು ೧೫೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ದೇಹವನ್ನು ಹಲಸಿನ ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ದೇಹಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ‘ಗೂಡು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಚಂಡೆ ವಾದಕರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ತಾಳ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ತಾಳಗಳನ್ನೂ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಲಯ ಪದ್ಧತಿಯು ಪೂರ್ವ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 

==ಭೌತಿಕ ಘಟಕಗಳು==
ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ [[ಹಸು|ಹಸುವಿನ]] ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಪ್ಪ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ, ಚಂಡೆಯ ದೇಹವು ಅದರ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ ೧೨ ಕೀಲುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೨ ಸೆಂ.ಮೀ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೨೩ ಸೆಂ.ಮೀ ಒಳಗಿನ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚಂಡೆಯ ನುಡಿಸುವ ಭಾಗವು ಸುಮಾರು ೨೦ ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲು ಹಗ್ಗಗಳ ಒಳಗೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಬೆಣೆಗಳನ್ನು ತಿರುಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾದಕರ ಪ್ರಬಲವಾದ ಕೈಯಿಂದ ಉರುಳಿಸಲು ಒಂದು ಕೊಳವೆಯಾಕಾರದ ಮರದ ಬೆಣೆಯನ್ನು ಇದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಅಂಚಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಭಂಗಿ==
ಎರಡು ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಚಂಡೆ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಲಂಬವಾಗಿ ಆದರೆ, ತಳದಲ್ಲಿರುವ ಚರ್ಮವು ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಓರೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾರೆ.

==ಚಂಡೆ ಕೋಲುಗಳು==
ಚಂಡೆ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಂಡೆಗಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಲಿನ ಆಕಾರ ಮತ್ತು ದಪ್ಪವು ಅದರ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಡಗೈ ಮತ್ತು ಬಲಗೈ ಕೋಲುಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಕೋಲಿನ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು ೨೮ ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್; ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ಚಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ವ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು.

==ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನಗಳು==
ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ವಿಧದ [[ಬಿದಿರು|ಬಿದಿರಿನಿಂದ]] ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಬಲವಾದ ಕೈಗೆ ಬಳಸುವ ಕೋಲಿನ ತಲೆಯು ದಪ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೋಲಿನ ದೇಹ ಮತ್ತು ಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಅಂತ್ಯವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಾತ್ರದ್ದಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕೋಲು ಸ್ವಲ್ಪ ದಪ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮೊನಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಬಲವಾದ ಕೋಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಬೆಣೆಯ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೀಸುವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಕೋಲನ್ನು ಉರುಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಯಿಂದ ಅಥವ ಬೆರಳಿನಿಂದ ನುಡಿಸುವ ಧ್ವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಚಂಡೆಯ ಮೂಲಕ ನುಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]]
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]]</text>
      <sha1>s7za6ys7lyv39g7n19rgia1qjc9ps50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143323</id>
    <revision>
      <id>1377974</id>
      <parentid>1356389</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67795" sha1="l7mv3fl13igfjne2mvuvypm2cvu4lvd" xml:space="preserve">[[File:US Navy 110713-N-NT881-124 Personnel Specialist 2nd Class James Vail, left, and Boatswain's Mate 2nd Class Nathaniel Eaton play board games with ch.jpg|thumb|upright=1.3|ಬೋರ್ಡ್ ಗೇಮ್ ಮೊನೊಪಲಿ ೧೦೩ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ೩೭ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=February 20, 2008 |title=You can choose cities for new Monopoly game |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna23238096 |work=[[NBC News]] |location= |access-date=September 16, 2023}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Pelipäivä Iisalmen kaupunginkirjastossa.jpg|thumb|upright=1.3|೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ]] ಇಸಲ್ಮಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ(ಲೈಬ್ರೆರಿ) ಬೋರ್ಡ್ ಆಟ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಯುವತಿಯರು]]
[[:en:Board game|'''ಬೋರ್ಡ್ ಆಟ'''ಗಳು]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಟೇಬಲ್‌ಟಾಪ್(ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿನ) ಆಟಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಆಟದ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ(ಆಡುವ ಮೇಲ್ಮೈ) ಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮೇಜು|ಟೇಬಲ್/ಮೇಜು]], [[ಇಸ್ಪೀಟಾಟ|ಕಾರ್ಡ್]], ಪಾತ್ರಾಭಿನಯದ ಆಟ ಮತ್ತು ಚಿಕಣಿ ಆಟಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಅನೇಕ ಬೋರ್ಡ್ [[ಆಟ|ಆಟಗಳು]] ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಗಾರರ ನಡುವಿನ [[ಸ್ಪರ್ಧೆ|ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲು: [[:en:Checker|ಚೆಕ್ಕರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ]] (ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಸರು 'ಡ್ರಾಟ್ಸ್'), ಆಟಗಾರನು ಎಲ್ಲಾ ಎದುರಾಳಿ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ಮೂಲಕ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯುರೋಗೇಮ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂತಿಮ ಅಂಕಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. [[:en:Pandemic (board game)|''ಪ್ಯಾಂಡೆಮಿಕ್'']] ಒಂದು ಸಹಕಾರಿ ಆಟವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರರೆಲ್ಲರೂ ತಂಡವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಸೋಲುತ್ತಾರೆ.

ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿಧಗಳಿವೆ. ನೈಜ-ಜೀವನದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವು ಚೆಕ್ಕರ್‌ಗಳಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ್ಗತ ಥೀಮ್‌ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಕ್ಲೂಡೊದಂತಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಥೀಮ್ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ನಿಯಮಗಳು [[:en:Snakes and ladders|ಹಾವು-ಏಣಿಗಳಂತಹ]] ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಆಧುನಿಕ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ ಲೀಡರ್‌ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆಳವಾದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಈಗ ಆಟದ ಘಟಕಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಸ್ಟಮ್(ಪದ್ಧತಿಯನುಸಾರವಾಗಿರುವ) ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಅಥವಾ ಆಕಾರದ ಕೌಂಟರ್‌‌ಗಳು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು, [[ದಾಳ|ದಾಳ(ಡೈಸ್‌)ಗಳು]] ಮತ್ತು ಮೀಪಲ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ  ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಕಾರದ ಆಟಗಾರರ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.

ಆಟವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಅಥವಾ ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ಸಮಯವು ಒಂದು ಆಟದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಆಟಕ್ಕೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ನಿಯಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲ- ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಚದುರಂಗ (ಆಟ)|ಚದುರಂಗ]] ಅಥವಾ ಗೋ ಆಟಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರಳವಾದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಆಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pritchard |first=D.B. |title=The Encyclopedia of Chess Variants |publisher=Games &amp; Puzzles Publications |year=1994 |isbn=978-0-9524142-0-9 |page=84 |quote=Chess itself is a simple game to learn but its resulting strategy is profound. |author-link=David Pritchard (chess player)}}&lt;/ref&gt;

==ಇತಿಹಾಸ==
===ಪ್ರಾಚೀನ===
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ(ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್) ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆಃ ಓಟದ ಆಟಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪಚಿಸಿ), ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಆಟಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೊಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಸ‌ಸ್), ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ(ಚೇಸ್) ಆಟಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹ್ನಿಫತಫ್ಲ್), ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಆಟಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಚೆಸ್).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Woods |first=Stewart |url=https://books.google.com/books?id=xgmjCHxSxvoC&amp;q=history+of+board+games&amp;pg=PP1 |title=Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games |date=16 August 2012 |isbn=9780786490653 |page=17|publisher=McFarland }}&lt;/ref&gt;

[[ಇತಿಹಾಸ|ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರಯಾಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Livingstone |first1=Ian |title=Board games in 100 moves |last2=Wallis |first2=James |publisher=Dorling Kindersley |year=2019 |isbn=978-0-241-36378-2 |location=London |oclc=1078419452}}&lt;/ref&gt; ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳು, ಕಲಾಕೃತಿಗಳು, ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳು ಇರಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಿರೋಫ್ಟ್ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಆಟದ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳಂತಹ ಆರಂಭಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maǧīdzāda |first=Yūsuf |url=http://worldcat.org/oclc/249152908 |title=Jiroft: the earliest oriental civilization |date=2003 |publisher=Organization of the Ministry of Culture ans Islamic Guidance |isbn=964-422-478-7 |oclc=249152908}}&lt;/ref&gt; ಸೆನೆಟ್ ಆಟವು, [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌|ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೫೦೦ ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೧೦೦ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;senet2&quot;&gt;{{Cite web |date=27 April 1998 |title=Okno do svita deskovych her |url=http://www.hrejsi.cz/clanky/dama1.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121208220158/http://www.hrejsi.cz/clanky/dama1.html |archive-date=8 December 2012 |access-date=12 February 2010 |publisher=Hrejsi.cz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pivotto&quot;&gt;{{Cite web |last=Pivotto |first=Carlos |display-authors=etal |title=Detection of Negotiation Profile and Guidance to more Collaborative Approaches through Negotiation Games |url=http://worldcomp-proceedings.com/proc/p2011/EEE3388.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://worldcomp-proceedings.com/proc/p2011/EEE3388.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=2 October 2014}}&lt;/ref&gt; ಮರ್ಕ್ನೆರಾ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೩೦೦-೨೭೦೦) ಕಂಡುಬಂದ ಫ್ರೆಸ್ಕೊ ಪೇಂಟಿಂಗ್‌(ಹಸಿಚಿತ್ರ)ನಲ್ಲಿ [[:en:Senet|ಸೆನೆಟ್]] ಅನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

[[:en:Hounds and jackals|ಹೌಂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜಾಕಲ್ಸ್(ನರಿಗಳು)]], ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನ [[ಈಜಿಪ್ಟ್|ಈಜಿಪ್ಟಿನ]] ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವಾಗಿದ್ದು ಇದು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hirst |first=K. Kris |title=What? Snakes and Ladders is 4,000 Years Old? |url=https://www.thoughtco.com/50-holes-game-169581 |access-date=23 December 2018 |website=ThoughtCo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 November 2018 |title=A 4,000-Year-Old Bronze Age Game Called 58 Holes Has Been Discovered in Azerbaijan Rock Shelter |url=http://wsbuzz.com/science/a-4000-year-old-bronze-age-game-called-58-holes-has-been-discovered-in-azerbaijan-rock-shelter/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826203339/https://wsbuzz.com/science/a-4000-year-old-bronze-age-game-called-58-holes-has-been-discovered-in-azerbaijan-rock-shelter/ |archive-date=26 August 2019 |access-date=23 December 2018 |website=WSBuzz.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ಈ ಆಟದ ಮೊದಲ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೆಟ್ ಅನ್ನು ೧೩ ನೇ ರಾಜವಂಶದ ಥೀಬನ್ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಈ ಆಟವು [[ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಕಾಕಸಸ್|ಕಾಕಸಸ್‌ನಲ್ಲೂ]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bower |first=Bruce |date=17 December 2018 |title=A Bronze Age game called 58 holes was found chiseled into stone in Azerbaijan |url=https://www.sciencenews.org/article/bronze-age-game-found-chiseled-stone-azerbaijan |access-date=23 December 2018 |website=Science News |language=en}}&lt;/ref&gt;

ಬ್ಯಾಕ್‌ಗಮನ್ ಆಟವು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಅಷ್ಟಪದ, [[ಚದುರಂಗ (ಆಟ)|ಚದುರಂಗ(ಚೆಸ್)]], ಪಚಿಸಿ ಮತ್ತು [[ಪಗಡೆ]] ಆಟಗಳು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಗೋ(ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೪ ನೇ ಶತಮಾನ) ಮತ್ತು ಲಿಯುಬೊ(ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೧ ನೇ ಶತಮಾನ) ಆಟಗಳು [[ಚೀನಾ|ಚೀನಾದಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಪಟೋಲಿ ಎಂಬ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವು ಮೆಸೊಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಟೋಲ್ಟೆಕ್ ಮತ್ತು ಅಜ್ಟೆಕ್‌ಗಳಂತಹ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪೂರ್ವ-ಕೊಲಂಬಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಆಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಉರ್ ನ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಟವು ೪,೬೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಉರ್‌ನ ರಾಜಮನೆತನದ ಗೋರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;fv&quot;&gt;{{Cite web |last=Edwards |first=Jason R. |title=Saving Families, One Game at a Time |url=http://visionandvalues.org/docs/familymatters/Edwards_Jason.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205071220/http://visionandvalues.org/docs/familymatters/Edwards_Jason.pdf |archive-date=5 February 2016}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Maler der Grabkammer der Nefertari 003.jpg|[[:en:Senet|ಸೆನೆಟ್]], ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ
File:Game of Hounds and Jackals MET DP264105.jpg|ನಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ನರಿಗಳು (ಈಜಿಪ್ಟ್, ೧೩ ನೇ ರಾಜವಂಶ)
File:Men Playing Board Games.jpg|ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಪರಿಣಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಿಂದ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುವುದು
File:British Museum Royal Game of Ur.jpg|ರಾಯಲ್ ಆಟ ಉರ್, ದಕ್ಷಿಣ ಇರಾಕ್, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೨೬೦೦-೨೪೦೦
File:Macuilxochitl Patolli.png|ಕೋಡೆಕ್ಸ್ ಮ್ಯಾಗ್ಲಿಯಾಬೆಚಿಯಾನೊದ ಪುಟ ೦೪೮ ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವಂತೆ ಮ್ಯಾಕ್ಯುಲ್‌ಕ್ಸೊಚಿಟ್ಲ್‌ನಿಂದ ಪಟೊಲ್ಲಿ ಆಟವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ
File:Han Pottery Figures Playing Liubo, a Lost Game (10352729936).jpg|ಹಾನ್ ರಾಜವಂಶ ಮೆರುಗುಗೊಳಿಸಲಾದ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಸಮಾಧಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಲ್ಯೂಬೊ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಆಟದ ಫಲಕದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ
&lt;/gallery&gt;

===ಯುರೋಪ್===
ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು [[ಯುರೋಪ್‌|ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು ಹೋಮರ್ ನ ಇಲಿಯಡ್ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವು) ಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್ ಆಟವಾದ ಪೆಟಿಯಾವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Brouwers |first=Josho |title=Ancient Greek heroes at play |url=https://www.ancientworldmagazine.com/articles/ancient-greek-heroes-play/ |access-date=6 March 2020 |website=Ancient World Magazine |date=29 November 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt; ಈ ಪೆಟಿಯಾ ಆಟವು ನಂತರ ರೋಮನ್ ಲುಡಸ್ ಲ್ಯಾಟ್ರನ್ಕ್ಯುಲೋರಮ್ ಆಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು.[೧೭] ಪ್ರಾಚೀನ ಯೂರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವು ಗ್ರೀಕೋ-ರೋಮನ್ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾರ್ಸ್ ಆಟವಾದ ಹ್ನಿಫತಫ್ಲ್ ಅನ್ನು ಕ್ರಿ. ಶ. ೪೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಿವೆ.[18] ಪುರಾತನ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ಫಿಡ್ಚೆಲ್ ಅಥವಾ ಫಿಚೆಲ್ ಆಟವು ಕನಿಷ್ಟ ಕ್ರಿ. ಶ. ೧೪೪ ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.[19] ಆದರೂ ಇದು ಕಾಲಾನುಕ್ರಮವಲ್ಲದ ಆಟವಾಗಿದೆ. [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] ವೆಸ್ಟ್‌ಮೀತ್‌ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಫಿಡ್ಚೆಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jackson |first=Kenneth Hurlstone |url=https://books.google.com/books?id=pkTUotRW8_AC&amp;q=the+oldest+irish+tradition |title=The Oldest Irish Tradition: A Window on the Iron Age |date=28 February 2011 |isbn=9780521134934 |page=23|publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;

[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ]], ದಾಳ(ಡೈಸ್‌)ಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ಜೂಜಾಟದ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಬ್ಯಾಕ್‌ಗಮನ್ ಅನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಡೈಸ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ೧೭೧೦ ಮತ್ತು ೧೮೪೫ ರ ಗೇಮಿಂಗ್ ಕಾಯಿದೆಗಳಲ್ಲಿ [[ದಾಳ|ದಾಳಗಳ(ಡೈಸ್)]] ಮೂಲಕ ಲಾಟರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neilson |first=W Bryce |title=GAMING HISTORY &amp; LAW |url=https://www.gamesboard.org.uk/articles/gaming-law-bryce-neilson-aug-2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001082026/https://www.gamesboard.org.uk/articles/gaming-law-bryce-neilson-aug-2020.pdf |archive-date=2020-10-01 |access-date=15 February 2022 |website=Gamesboard.org}}&lt;/ref&gt; ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ನಕ್ಷೆ ತಯಾರಕರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಶೇಷ ಥೀಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಯಿತು.[22] ಜಾನ್ ವಾಲಿಸ್ ಒಬ್ಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬೋರ್ಡ್ ಗೇಮ್ ಪ್ರಕಾಶಕ, ಪುಸ್ತಕ ಮಾರಾಟಗಾರ, ನಕ್ಷೆ/ಚಾರ್ಟ್ ಮಾರಾಟಗಾರ, [[ಮುದ್ರಣ]] ಮಾರಾಟಗಾರ, ಸಂಗೀತ ಮಾರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷೆಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಕ್ಕಳಾದ ಜಾನ್ ವಾಲಿಸ್ ಜೂನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವಾಲಿಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಅವರು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧ ಪ್ರಕಾಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Adam |first=Gottfried |url=https://books.google.com/books?id=Lb6ZEAAAQBAJ&amp;dq=John+Wallis++publishers+of+board+games&amp;pg=PA177 |title=Thumb Bibles: The History of a Literary Genre |date=2022-10-31 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-52588-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; ಜಾನ್ ಬೆಟ್ಸ್ ಅವರ &quot;ಎ ಟೂರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಲನೀಸ್ ಅಂಡ್ ಫಾರಿನ್ ಪೊಸೆಷನ್ಸ್&quot; ಮತ್ತು ವಿಲಿಯಂ ಸ್ಪೂನರ್ ಅವರ &quot;ಎ ವಾಯೇಜ್ ಆಫ್ ಡಿಸ್ಕವರಿ&quot; ಯು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Voyage of Discovery or The Five Navigators &amp;#124; Spooner, William &amp;#124; V&amp;A Explore The Collections |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O2/O26/O263/O2635/O26352/ |website=Victoria and Albert Museum: Explore the Collections}}&lt;/ref&gt; ಕ್ರಿಗ್ಸ್‌ಸ್ಪೀಲ್ ಎಂಬುದು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಷ್ಯಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಯುದ್ಧದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Asbury |first=Susan |date=Winter 2018 |title=It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan |url=https://www.journalofplay.org/sites/www.journalofplay.org/files/pdf-articles/10-2-Book-review2.pdf |url-status=dead |department=Book Reviews |journal=American Journal of Play |volume=10 |issue=2 |page=230 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711112435/https://www.journalofplay.org/sites/www.journalofplay.org/files/pdf-articles/10-2-Book-review2.pdf |archive-date=11 July 2020 |access-date=5 March 2020}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Attic Black-Figure Neck Amphora - Achilles and Ajax playing a board game overseen by Athena.jpg|ಅಥೇನಾ, ಆಟಿಕ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಫಿಗರ್ ನೆಕ್ ಆಂಫೊರಾ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ಅಕಿಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅಜಾಕ್ಸ್, ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೧೦
File:German - Box for Board Games - Walters 7193 - Bottom.jpg|೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದ ವಾಲ್ಟರ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ, ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಬಾಕ್ಸ್
File:Gaming table with chessboard.jpg|ಆರಂಭಿಕ ಆಟಗಳ ಟೇಬಲ್ ಡೆಸ್ಕ್(ಜರ್ಮನಿ, ೧೭೩೫)- ಚೆಸ್/ಡ್ರಾಟ್ಸ್(ಎಡ) ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ಪುರುಷರ ಮೋರಿಸ್(ಬಲ)
File:'Game of Skittles', copy of painting by Pieter de Hooch, Cincinnati Art Museum.JPG|ಗೇಮ್ ಆಫ್ ಸ್ಕಿಟಲ್ಸ್', ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಆರ್ಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಪೀಟರ್ ಡಿ ಹೂಚ್ ಅವರ ವರ್ಣಚಿತ್ರದ ಪ್ರತಿ
&lt;/gallery&gt;

===ಅಮೇರಿಕ===
[[File:FirstAmericanPrintrunOfThe MansionOfHappiness.jpg|thumb|ದಿ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್ ಆಫ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್(ಸಂತೋಷದ ಮನೆ) (೧೮೪೩)]]
ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವಾದ [[:en:Travellers' Tour Through the United States|''ಟ್ರಾವೆಲರ್ಸ್ ಟೂರ್ ಥ್ರೂ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್'']] ಮತ್ತು ಅದರ ಸಹೋದರಿ ಆಟವಾದ ''ಟ್ರಾವೆಲರ್ಸ್ ಟೂರ್ ಥ್ರೂ ಯುರೋಪ್'' ಅನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ ಪುಸ್ತಕ ಮಾರಾಟಗಾರ ಎಫ್ &amp; ಆರ್ ಲಾಕ್ವುಡ್‌ರವರು ೧೮೨೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೊದಲ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು.

ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಹೋಫರ್‌ರವರು ೧೮೮೦ ರಿಂದ ೧೯೨೦ ರ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ &quot;ಸುವರ್ಣ ಯುಗ&quot; ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hofer |first=Margaret |url=https://books.google.com/books?id=icYtGRUZrZUC |title=The Games we Played: The Golden Age of Board and Table Games |date=2003-03-01 |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=978-1-56898-397-4 |language=en}}&lt;/ref&gt; ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದು ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

===ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾ===
[[ಏಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಫ್ರಿಕಾ|ಆಫ್ರಿಕಾದ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಚೀನಾದಲ್ಲಿ, ಗೋ ಮತ್ತು ಚೆಸ್‌ನ ಅನೇಕ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. [[ಆಫ್ರಿಕಾ]] ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಾಂಕಲ ಆಟವು ಅನೇಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಮೂಲಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]], ಕ್ಯಾರಮ್ ಎಂಬ ಸಮುದಾಯದ ಆಟವು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 September 2020 |title=The most popular board games in non-Western cultures |url=https://boardgametheories.com/most-popular-board-games-in-other-cultures/ |access-date=1 October 2020 |website=BoardGameTheories |archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020033406/https://boardgametheories.com/most-popular-board-games-in-other-cultures/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ಆಧುನಿಕ===
[[File:Board_games_with_expansions_1944-2017.svg|thumb|upright=1.4|ಬೋರ್ಡ್‌ಗೇಮ್‌ಗೀಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ವರ್ಷದಿಂದ (1944–2017) ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಆಟಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ ಸೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.]]
೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಸ ಆಟಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.&lt;ref name=&quot;board game resurgence&quot;&gt;{{Cite web |last=Smith |first=Quintin |date=October 2012 |title=The Board Game Golden Age |url=http://www.shutupshow.com/post/34426556753/su-sd-present-the-board-game-golden-age |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601124655/http://www.shutupshow.com/post/34426556753/su-sd-present-the-board-game-golden-age |archive-date=1 June 2013 |access-date=10 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A look into the golden age of boardgames {{!}} BGG |url=https://boardgamegeek.com/thread/1943195/look-golden-age-boardgames |access-date=1 March 2020 |website=BoardGameGeek |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ೨೦೧೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಹೊಸ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ ಅಥವಾ &quot;ಪುನರುಜ್ಜೀವನ&quot; ದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿವೆ.&lt;ref name=&quot;board game resurgence&quot; /&gt;&lt;ref name=guardian2014oct/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Konieczny |first=Piotr |date=2019 |title=Golden Age of Tabletop Gaming: Creation of the Social Capital and Rise of Third Spaces for Tabletop Gaming in the 21st Century |url=http://bazekon.icm.edu.pl/bazekon/element/bwmeta1.element.ekon-element-000171561541 |journal=Polish Sociological Review |language=EN |issue=2 |pages=199–215 |doi=10.26412/psr206.05 |doi-broken-date=11 September 2024 |issn=1231-1413}}&lt;/ref&gt; ಜೊತೆಗೆ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಸ್ಥಳಗಳು ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದವುಃ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ, ಯುಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೫,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಕೆಫೆಗಳು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಅವು ಚೀನಾದಲ್ಲೂ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Six Reasons China Loves Board Game Cafés |url=http://flamingogroup.com/six-reasons-china-loves-board-game-cafes# |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520043014/http://flamingogroup.com/six-reasons-china-loves-board-game-cafes |archive-date=20 May 2016 |access-date=22 April 2016 |website=Flamingo}}&lt;/ref&gt;

ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂವಹನದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Coon |first1=Jo Thompson |last2=Orr |first2=Noreen |last3=Shaw |first3=Liz |last4=Hunt |first4=Harriet |last5=Garside |first5=Ruth |last6=Nunns |first6=Michael |last7=Gröppel-Wegener |first7=Alke |last8=Whear |first8=Becky |date=2022-04-04 |title=Bursting out of our bubble: using creative techniques to communicate within the systematic review process and beyond |journal=Systematic Reviews |volume=11 |issue=1 |pages=56 |doi=10.1186/s13643-022-01935-2 |issn=2046-4053 |pmc=8977563 |pmid=35379331 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==ಅದೃಷ್ಟ, ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ==
ಚದುರಂಗದಂತಹ ಕೆಲವು ಆಟಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಟಗಾರರ ಕೌಶಲ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಕ್ಯಾಂಡಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಹಾವು-ಏಣಿಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳ ಆಟಗಳಿಗೆ ಆಟಗಾರರಿಂದ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2009 |title=The case against Candy Land |url=http://boingboing.net/2009/01/26/the-case-against-can.html |website=BoingBoing |access-date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2024 |archive-date=1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401014504/http://boingboing.net/2009/01/26/the-case-against-can.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Board game damah at Souq Waqif.jpg|thumb|ಇಬ್ಬರು ಕತಾರಿಗಳು ದಮಾಹ್‌ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟವನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.]]
ಅನೇಕ ಆಟಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. [[:en:Backgammon|ಬ್ಯಾಕ್‌ಗಮನ್]], [[:en:Backgammon|ಮೊನೊಪಲಿ]] ಅಥವಾ [[:en:Risk (game)|ರಿಸ್ಕ್]] ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ನುರಿತ ಆಟಗಾರನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Luck vs. Skill in Backgammon |url=https://bkgm.com/articles/Simborg/LuckVsSkill/index.html |access-date=19 May 2020 |website=bkgm.com}}&lt;/ref&gt; ಅದೃಷ್ಟದ ಅಂಶಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಬಹುಮುಖಿ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಅಪಾಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂತಹ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sfetcu |first=Nicolae |url=https://books.google.com/books?id=J1aAAwAAQBAJ&amp;dq=%22board+game%22+%22expected+value%22+and+%22risk+management%22&amp;pg=PA78 |title=Game Preview |date=2014-05-04 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ಅದೃಷ್ಟ|ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು]] ಹಲವಾರು ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಬಹುದು. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಡೈಸ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯು ಆರಂಭಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೊನೊಪೊಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರನು ತನ್ನ ಟೋಕನ್‌ಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ರಿಸ್ಕ್‌ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಕ್ಯಾಟನ್‌ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರನು ಯಾವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವುಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು. ಇತರ ಆಟಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ''ಸೋರಿ(Sorry)!'' ಆಟದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ಡೆಕ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಲೆಸಿದಾಗ ಅದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಬಲ್ ಇದೇ ರೀತಿಯದ್ದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇತರ ಆಟಗಳು ಸ್ಪಿನ್ನರ್‌ಗಳು, ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಉದ್ದದ ಟೈಮರ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕತೆಯ ಇತರ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. [[ಜರ್ಮನ್]]-ಶೈಲಿಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಅನೇಕ ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅದೃಷ್ಟದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;How stuff works&quot;&gt;{{Cite web |last=Kirkpatrick |first=Karen |date=27 April 2015 |title=What's a German-style board game? |url=https://entertainment.howstuffworks.com/german-style-board-game.htm |access-date=20 July 2021 |website=HowStuffWorks.com |quote=&quot;They feature little or no luck, and economic, not military, themes. In addition, all players stay in the game until it's over.&quot;}}&lt;/ref&gt; ಆಟಗಾರರ ನಡುವೆ ಸಮ್ಮಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೌಶಲ್ಯದ ಪರವಾಗಿ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[:en:Ludo|ಲುಡೋದಂತಹ]] ದಾಳದ ಆಟದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ದಾಳವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ಆಟಗಾರನ ರೋಲ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ.

ಕೆಲವು ಆಟಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ. ಅಂದರೆ ಆಟಗಾರರು ಪರಸ್ಪರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಸಮಾಲೋಚನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಹಕಾರಿ ಆಟಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ''ಕ್ಯಾಟಾನ್‌'' ಆಟದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಎದುರಾಳಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುವುದು. ರಿಸ್ಕ್ ಆಟದಲ್ಲಿ, ಇಬ್ಬರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಗಾರರು ಇತರರ ವಿರುದ್ಧ ತಂಡವನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು. ''ಈಸಿ'' ಆಟದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯು ಇತರ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ತಂಡವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು. ಸುಧಾರಿತ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಆಟದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ) ದ್ರೋಹದ ಸಾಧ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=McLellan|first=Joseph|date=1986-06-02|title=Lying and Cheating by the Rules|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1986/06/02/lying-and-cheating-by-the-rules/78ab5e73-b64d-4448-875e-aae12ab43476/|access-date=2022-12-29|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

ಚೆಸ್‌ನಂತಹ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಆಟಗಾರನು ಆಟದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಟೈಗ್ರಿಸ್ ಮತ್ತು ಯೂಫ್ರೇಟ್ಸ್ ಅಥವಾ ಸ್ಟ್ರಾಟೆಗೊದಂತಹ ಇತರ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಆಟಗಾರರಿಂದ ಮರೆಮಾಡಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Glassner |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=Ksj1EAAAQBAJ&amp;dq=%22board+game%22+hidden+information+estimating+probabilities+by+the+opponents+stratego&amp;pg=PT74 |title=Interactive Storytelling: Techniques for 21st Century Fiction |date=2017-08-02 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-040-08312-3 |language=en}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಉತ್ತಮ ನಡೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎದುರಾಳಿಗಳಿಂದ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Levine |first=Timothy R. |url=https://books.google.com/books?id=iRJzAwAAQBAJ&amp;dq=finding+the+best+move+more+difficult+and+may+involve+estimating+probabilities+by+the+opponents&amp;pg=PA403 |title=Encyclopedia of Deception |date=2014-02-20 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4833-0689-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ತಂತ್ರಾಂಶ==
ಅನೇಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಈಗ ವೀಡಿಯೊ ಆಟಗಳಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಎಂದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್]] ಅಥವಾ ಇತರ ಆಟಗಾರರ ವಿರುದ್ಧ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು [[ಜಾಲತಾಣ|ಜಾಲತಾಣಗಳು]] (ಉದಾಹರಣೆಗೆ boardgamearena.com, yucata.de, ಇತ್ಯಾದಿ.) ನೈಜ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣವೇ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇತರರು ಪ್ರತಿ ನಡೆ/ಚಲನೆಯ ನಂತರ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಇ-ಅಂಚೆ(ಇಮೇಲ್)ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;chessbyemail&quot;&gt;{{Cite web |title=U3a International Chess by Email |url=http://www.u3abroadbeach.com/chess-by-email.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015070203/http://www.u3abroadbeach.com/chess-by-email.html |archive-date=15 October 2014 |access-date=8 October 2014}}&lt;/ref&gt; ಕೆಲವು ಆಟಗಳು ಆಟಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಆಡಿಯೋ ಕ್ಯಾಸೆಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಡಿವಿಡಿಗಳಂತಹ ಬಾಹ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;dvdgames&quot;&gt;{{Cite web |title=DVD Board Games |url=http://boardgamegeek.com/boardgamefamily/7348/dvd-board-games |access-date=8 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cassettegames&quot;&gt;{{Cite web |title=Audio Cassette Board Games |url=http://boardgamegeek.com/boardgamefamily/7477/audio-cassette-board-games |access-date=8 October 2014 |website=Boardgamegeek.com}}&lt;/ref&gt;

ಗೇಮ್ ಬೋರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪರಿಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆಟಗಾರರು ವಿವಿಧ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡಲು ಅನುಮತಿಸುವ ವರ್ಚುವಲ್ ಟೇಬಲ್‌ಟಾಪ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂಗಳು ಸಹ ಇವೆ. ಆದರೆ ಆಟದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಬೋರ್ಡ್ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಡ್ ಆಟವನ್ನು ಆಡಲು ಬಳಸಬಹುದಾದ ವಾಸ್ಸಾಲ್, ಟೇಬಲ್‌ಟಾಪ್ ಸಿಮ್ಯುಲೇಟರ್ ಮತ್ತು ಟೇಬಲ್‌ಟೋಪಿಯಾದಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕೃತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ರೋಲ್ ೨೦ ಮತ್ತು ಫ್ಯಾಂಟಸಿ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್‌ನಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ರೋಲ್-ಪ್ಲೇಯಿಂಗ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hall |first=Charlie |date=22 April 2015 |title=D&amp;D now on Steam, complete with dice and a Dungeon Master |url=http://www.polygon.com/2015/4/22/8470473/dungeons-dragons-virtual-tabletop-fantasy-grounds |access-date=10 April 2017 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hall |first=Charlie |date=1 December 2016 |title=Tabletopia is slick as hell, and it's free on Steam |url=https://www.polygon.com/2016/12/1/13806190/tabletopia-steam-board-games-free-to-play |access-date=7 September 2017 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}&lt;/ref&gt; ಈ ಕೆಲವು ವರ್ಚುವಲ್ ಟೇಬಲ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳು ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಟದ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸಲು ಪರವಾನಗಿ ಹೊಂದಿರುವವರ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ''ಡಂಜಿಯನ್ಸ್ &amp; ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ಸ್'' ಮತ್ತು ''ಪಾತ್‌ಫೈಂಡರ್'' ವಸ್ತುಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ''ಫ್ಯಾಂಟಸಿ ಗ್ರೌಂಡ್ಸ್'' ಪರವಾನಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಟೇಬಲ್‌ಟಾಪ್ ಸಿಮ್ಯುಲೇಟರ್, ಆಟದ ಪ್ರಕಾಶಕರು ತಮ್ಮ ಆಟಗಳಿಗೆ ಪಾವತಿಸಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SmiteWorks USA, LLC |url=http://www.fantasygrounds.com/press/ |access-date=21 July 2017 |website=Fantasy Grounds |publisher=SmiteWorks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Conner |first=Alice |date=1 October 2015 |title=Cosmic Encounter Officially Invades Tabletop Simulator |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/01/cosmic-encounter-tabletop-simulator/ |access-date=1 August 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಆಟಗಳು ಬಳಕೆದಾರರ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಪರವಾನಗಿಯಿಲ್ಲದ ಬಳಕೆ/ಉಪಯೋಗಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ.&lt;ref name=&quot;gamasutra interview&quot;&gt;{{Cite web |last=Wawro |first=Alex |date=3 July 2015 |title=Mod Mentality: How Tabletop Simulator was made to be broken |url=http://gamasutra.com/view/news/247109/Mod_Mentality_How_Tabletop_Simulator_was_made_to_be_broken.php |access-date=8 July 2015 |website=[[Gamasutra]] |archive-date=9 ಮೇ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509100230/http://gamasutra.com/view/news/247109/Mod_Mentality_How_Tabletop_Simulator_was_made_to_be_broken.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ಮಾರುಕಟ್ಟೆ==
[[File:Nepomuk 280 - Osadníci z Katanu.jpg|thumb|left|ಆಧುನಿಕ ಜರ್ಮನ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟ ಕ್ಯಾಟನ್ ಅನ್ನು ೩೦ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೨೦೦೯ ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು ೧೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಮಾರಾಟವಾಗಿದೆ.]]
ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಯಾದ ''ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌''ನಲ್ಲಿನ ೨೦೧೨ ರ ಲೇಖನವು ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು &quot;ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು&quot; ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 December 2012 |title=Why board games are making a comeback |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/dec/09/board-games-comeback-freeman |author-last=Freeman |author-first=Will}}&lt;/ref&gt; ಇತರ ಪರಿಣಿತ ಮೂಲಗಳು ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಎಂದಿಗೂ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವು ಜನಪ್ರಿಯ ವಿರಾಮ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.೨೦೧೪ ರಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು, ೨೦೧೦ ರಿಂದ &quot;ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ೨೫% ಮತ್ತು ೪೦% ರ ನಡುವೆ&quot; ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಮಯವನ್ನು &quot;ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ&quot; ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.&lt;ref name=&quot;guardian2014oct&quot;&gt;{{Cite news |date=25 November 2014 |title=Board games' golden age: sociable, brilliant and driven by the internet |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2014/nov/25/board-games-internet-playstation-xbox |author-last=Duffy |author-first=Owen}}&lt;/ref&gt; ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಏರಿಕೆಯು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ(ಹೆಚ್ಚು ಸೊಗಸಾದ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಲಾಕೃತಿ, ಮತ್ತು ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್). ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮೂಲಕ ಮಾರಾಟದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದರ ಲಭ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಕ್ರೌಡ್-ಸೋರ್ಸಿಂಗ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಕಿಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ $೨೩೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hall |first=Charlie |date=22 December 2020 |title=Games broke funding records on Kickstarter in 2020, despite the pandemic |url=https://www.polygon.com/2020/12/22/22195749/kickstarter-top-10-highest-funded-campaigns-2020-video-games-board-games |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222221453/https://www.polygon.com/2020/12/22/22195749/kickstarter-top-10-highest-funded-campaigns-2020-video-games-board-games |archive-date=22 December 2020 |access-date=8 August 2021 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}&lt;/ref&gt;

೧೯೯೧ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಾಗತಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $೧.೨ ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ೨೦೦೧ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ]] &quot;ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಮತ್ತು ಪಝಲ್&quot; ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $೪೦೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ಗೆ ಸುಮಾರು £೫೦ ದಶಲಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಕೊರಿಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ೮೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಗೆದ್ದಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=22 July 2009 |title=Educational Games Getting Popular |work=The Korea Times |url=https://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/07/113_48931.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105035853/https://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/07/113_48931.html |archive-date=5 January 2016}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಅದೇ ವರ್ಷ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುಎಸ್]] ಬೋರ್ಡ್ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂದಾಜು ಸುಮಾರು $೮೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ೨೦೧೧ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಚೀನಾದ ಬೋರ್ಡ್ ಗೇಮ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೧೦ ಶತಕೋಟಿ ಯುವಾನ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಿತ್ತು. ೨೦೧೩ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ [[ಜರ್ಮನ್]] ಆಟಿಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರವು ೨.೭ ಬಿಲಿಯನ್ ಯುರೋಗಳಷ್ಟಿದೆ (ಅದರಲ್ಲಿ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಮತ್ತು ಪಜಲ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಸುಮಾರು ೩೭೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಯುರೋಗಳಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿದೆ) ಮತ್ತು ಪೋಲಿಷ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೨ ಬಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು ೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಝ್ಲೋಟಿಗಳಾಗಿವೆ. ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಟಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ಜರ್ಮನಿಯನ್ನು ತಲಾವಾರು ಉತ್ತಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date=23 March 2009 |title=Monopoly Killer: Perfect German Board Game Redefines Genre |url=http://archive.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/17-04/mf_settlers?currentPage=all |url-status=dead |magazine=WIRED |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510075137/http://archive.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/17-04/mf_settlers?currentPage=all |archive-date=10 May 2015 |access-date=23 April 2015}}&lt;/ref&gt;

===ಹವ್ಯಾಸದ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು===
ಎರಿಕಾ ಪ್ರೈಸ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕೊ ಅರ್ನಾಡೊ ಅವರಂತಹ ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞರು &quot;ಹವ್ಯಾಸ&quot; ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಗೇಮರ್‌ಗಳನ್ನು ಇತರ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಮತ್ತು ಗೇಮರ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Price |first=Erica |date=2020-10-01 |title=The Sellers of Catan: The Impact of on the United States Leisure and Business Landscape, 1995-2019 |journal=Board Game Studies Journal |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=61–82 |doi=10.2478/bgs-2020-0004|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arnaudo |first=Marco |date=2017-11-29 |title=The Experience of Flow in Hobby Board Games |url=https://analoggamestudies.org/2017/11/the-experience-of-flow-in-hobby-board-games/ |access-date=2023-09-03 |website=Analog Game Studies |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ೨೦೧೪ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಹವ್ಯಾಸ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗೆ (ಗೇಮರುಗಳಿಗಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಆಟಗಳು) [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುಎಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ]] ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ $೭೫ ಮಿಲಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ &quot;ಹವ್ಯಾಸ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ&quot; $೭೦೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಇದೇ ರೀತಿಯ ೨೦೧೫ ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಹವ್ಯಾಸ ಆಟದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯವು ಸುಮಾರು $೯೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hobby Games Market Climbs to $880 Million |url=https://icv2.com/articles/markets/view/32102/hobby-games-market-climbs-880-million |access-date=2023-09-03 |website=icv2.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ಸಂಶೋಧನೆ==
ಆಟಕ್ಕೆ(ಗೇಮಿಂಗ್‌ಗೆ) ಮೀಸಲಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಟದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು(ಗೇಮ್ ಸ್ಟಡೀಸ್) ಅಥವಾ ''ಲುಡಾಲಜಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fernández-Vara |first=Clara |title=Adventure |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203114261-33/adventure-clara-fern%C3%A1ndez-vara |journal=The Routledge Companion to Video Game Studies |date=3 January 2014 |pages=232–240 |doi=10.4324/9780203114261-33 |access-date=2022-08-21 |archive-date=21 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821035254/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203114261-33/adventure-clara-fern%C3%A1ndez-vara |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಹಳೆಯ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚೆಸ್, ಗೋ, ಮ್ಯಾಂಕಲಾ) ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಸಮಕಾಲೀನ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಾದ ಮೊನೊಪೊಲಿ, ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಬಲ್ ಮತ್ತು ರಿಸ್ಕ್ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಾದ ಕ್ಯಾಟನ್, ಅಗ್ರಿಕೋಲಾ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಂಡೆಮಿಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಚದುರಂಗ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯ ಅನೇಕ ಆಟಗಾರರನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅವರ ಪರಿಣತಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. [[:en:Adriaan de Groot|ಆಡ್ರಿಯಾನ್ ಡಿ ಗ್ರೂಟ್]], ವಿಲಿಯಂ ಚೇಸ್, [[:en:Herbert A. Simon|ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಎ. ಸೈಮನ್]] ಮತ್ತು [[:en:Fernand Gobet|ಫರ್ನಾಂಡ್ ಗೋಬೆಟ್]] ಅವರ ಕೃತಿಗಳು, ಚದುರಂಗ-ಆಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Simons |first=Daniel |date=15 February 2012 |title=How experts recall chess positions |url=http://theinvisiblegorilla.com/blog/2012/02/15/how-experts-recall-chess-positions/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041450/http://theinvisiblegorilla.com/blog/2012/02/15/how-experts-recall-chess-positions/ |archive-date=1 December 2017 |access-date=21 November 2017 |website=The Invisible Gorilla}}&lt;/ref&gt;

ರೇಖೀಯವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಟವು ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ರೇಖೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವು ಸಹಜ ಲಗರಿಥ್‌ಮಿಕ್‌ಗಿಂತ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ರೇಖೀಯ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Playing Linear Number Board Games—But Not Circular Ones—Improves Low-Income Preschoolers' Numerical Understanding |url=http://www.psy.cmu.edu/~siegler/sieg-ram09.pdf |url-status=dead |access-date=30 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524170555/http://www.psy.cmu.edu/~siegler/sieg-ram09.pdf |archive-date=24 May 2011}}&lt;/ref&gt;

''ಹಾವು ಮತ್ತು ಏಣಿ''ಗಳಂತಹ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಮಕ್ಕಳು [[ಎಣಿಕೆ]], [[ಸಂಖ್ಯೆ|ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು]] ಗುರುತಿಸುವುದು, ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕ ಅಂದಾಜು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗ್ರಹಿಕೆಯಂತಹ ಮೂಲ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಂಶೋಧನಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರು ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಆಟದ ತುಣುಕನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ ಉತ್ತಮವಾದ ಚಲನಶೀಲ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಹ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=LeFebvre |first=J.E. |title=Parenting the preschooler |url=http://parenting.uwex.edu/parenting-the-preschooler/documents/board_games.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521002940/http://parenting.uwex.edu/parenting-the-preschooler/documents/board_games.pdf |archive-date=21 May 2014 |access-date=10 March 2015 |website=UW Extension}}&lt;/ref&gt; ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುವುದು ಮಕ್ಕಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯತೆಯ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lahey |first=Jessica |date=16 July 2014 |title=How Family Game Night Makes Kids into Better Students |url=https://www.theatlantic.com/education/archive/2014/07/how-family-game-night-makes-kids-into-better-students/374525/ |access-date=13 May 2019 |website=The Atlantic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dartigues |first1=Jean François |last2=Foubert-Samier |first2=Alexandra |last3=Le Goff |first3=Mélanie |last4=Viltard |first4=Mélanie |last5=Amieva |first5=Hélène |last6=Orgogozo |first6=Jean Marc |last7=Barberger-Gateau |first7=Pascale |last8=Helmer |first8=Catherine |date=2013 |title=Playing board games, cognitive decline and dementia: a French population-based cohort study |journal=BMJ Open |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=e002998 |doi=10.1136/bmjopen-2013-002998 |issn=2044-6055 |pmc=3758967 |pmid=23988362}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Altschul |first1=Drew M |last2=Deary |first2=Ian J |year=2020 |editor-last=Taler |editor-first=Vanessa |title=Playing Analog Games Is Associated With Reduced Declines in Cognitive Function: A 68-Year Longitudinal Cohort Study |journal=The Journals of Gerontology: Series B |language=en |volume=75 |issue=3 |pages=474–482 |doi=10.1093/geronb/gbz149 |issn=1079-5014 |pmc=7021446 |pmid=31738418}}&lt;/ref&gt; ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆಟದ ಲಭ್ಯತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಆಧುನಿಕ ಟೇಬಲ್ ಟಾಪ್ ಆಟಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿಕಲಾಂಗ ಜನರಿಗೆ ಅವು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಡಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ಚಿಕಿತ್ಸಕವಾಗಬಹುದು. ಆಟಗಳ ಸಂಶೋಧಕ [[:en:Bruce Barrymore Halpenny|ಬ್ರೂಸ್ ಹಾಲ್ಪೆನ್ನಿ]] ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಟವಾದ [[:en:The Great Train Robbery (board game)|''ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಟ್ರೈನ್ ರಾಬರಿ'']] ಬಗ್ಗೆ ಸಂದರ್ಶನ ನೀಡಿದಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರುಃ&lt;blockquote&gt;ಅಪರಾಧದೊಂದಿಗೆ ನೀವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವ ಭಾವನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತೀರಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಭಾವಾತಿರೇಕದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿರುತ್ತೀರಿ. ಅವರು [[ರೈಲು|ರೈಲನ್ನು]] ದರೋಡೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆಟಗಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯು ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜೂಜಾಟದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಆಟದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರೈಲು ದರೋಡೆಯಾದ ತಕ್ಷಣ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒತ್ತಡದ ಬಿಡುಗಡೆಯು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ನೀರಸ ಮತ್ತು ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿವೆ.&lt;ref name=&quot;TRN1976&quot;&gt;{{Cite news |date=December 1976 |title=Stealing the show |volume=2 |page=2 |work=Toy Retailing News |issue=4}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ವಿಷಯವು ಸೂಕ್ತವಾದರೆ ಮತ್ತು ಆಟವು ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ]] ತಿಳಿಸಿದರೆ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುವುದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Harris |first=Christopher |date=n.d. |title=Meet the New School Board: Board Games Are Back – And They're Exactly What Your Curriculum Needs |url=http://eric.ed.gov/?id=EJ850549 |magazine=School Library Journal |volume=55 |issue=5 |pages=24–26 |issn=0362-8930 |access-date=23 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mewborne |first1=Michael |last2=Mitchell |first2=Jerry T. |date=3 April 2019 |title=Carcassonne: Using a Tabletop Game to Teach Geographic Concepts |url=https://doi.org/10.1080/19338341.2019.1579108 |journal=The Geography Teacher |volume=16 |issue=2 |pages=57–67 |doi=10.1080/19338341.2019.1579108 |bibcode=2019GeTea..16...57M |issn=1933-8341 |s2cid=181375208}}&lt;/ref&gt;

==ಪದಕೋಶ==
ಅನೇಕ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಮೂಲಭೂತ ಆಟದ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಬೋರ್ಡ್ ಆಟಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಿದ [[ಪರಿಭಾಷಾ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಪರಿಭಾಷೆ]] ಇದೆ.

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
&lt;references/&gt;

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಆಟಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]</text>
      <sha1>l7mv3fl13igfjne2mvuvypm2cvu4lvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಶರ್ಮಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143538</id>
    <revision>
      <id>1378091</id>
      <parentid>1363602</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30522" sha1="rrtojdsed77vcfdbdgb1oj7lahi1ywa" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[Captain|Honorary Captain]]
| name                = Vijay Kumar Sharma
| native_name         = &lt;!--The person's name in their own language, if different.--&gt;
| native_name_lang    = &lt;!--ISO 639-1 code, e.g., &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} in |native_name= instead.--&gt;
| honorific_suffix    = [[Ati Vishisht Seva Medal|AVSM]], [[Sena Medal|SM]]
| image               = The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Vijay Kumar, at an Investiture Ceremony-II, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 20, 2013.jpg
| image_size          = 
| caption             = The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Vijay Kumar, in 2013
| nationality         = Indian
| birth_date          = {{Birth date and age|1985|8|19|df=yes}}
| birth_place         = Harsour, [[Hamirpur district, Himachal Pradesh|Hamirpur]]&lt;br /&gt;[[Himachal Pradesh]], India
| death_date          = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| death_place         = 
| death_cause         = 
| resting_place       = 
| resting_place_coordinates = 
| otherparty          = &lt;!--For additional political affiliations--&gt;
| height              = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot;  or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| relations           = 
| residence           = 
| salary              = 
| net_worth           = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| cabinet             = 
| committees          = 
| portfolio           = 
| awards              = &lt;!-- For civilian awards - appears as &quot;Awards&quot; if |mawards= is not set --&gt;
| blank1              = 
| signature           = 
| signature_alt       = 
| website             = &lt;!--Military Service--&gt;
| nickname            = 
| allegiance          = {{flag|India}}
| branch              = {{army|India}}
| serviceyears        = 2001 {{endash}} 2017
| rank                = [[File:Captain of the Indian Army.svg|25px]] [[Captain|Honorary Captain]]
| commands            = 
| mawards             = [[Padma Shri]]&lt;br /&gt;[[Ati Vishisht Seva Medal]]&lt;br /&gt;[[Sena Medal]]&lt;br /&gt;[[Rajiv Gandhi Khel Ratna]]&lt;br /&gt;[[Arjuna Award]]

| module2             = {{Infobox sportsperson 
| embed            =yes
| sport            =[[Shooting sport|Shooting]]
| event            =[[25 metre rapid fire pistol]]
| medaltemplates   =
{{MedalSport|Men's [[Shooting sport|shooting]]}}&lt;ref name=&quot;ISSF - International Shooting Sport Federation - issf-sports.org&quot;&gt;{{cite web |title=ISSF - International Shooting Sport Federation - issf-sports.org |url=https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDM2901197001 |website=www.issf-sports.org |access-date=22 September 2020}}&lt;/ref&gt;
{{Medal|Country|{{IND}}}}
{{MedalCount | total = yes
| [[Summer Olympic Games|Olympic Games]] | – | 1 | –
| [[Commonwealth Games]] | 5 | 1 | –
| [[Asian Games]] | - | 1 | 2
| [[ISSF World Shooting Championships|ISSF World Shooting Championship]] | - | 2 | -
}}
{{Medal|Competition|[[Shooting at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} [[File:Olympic rings.svg|center|80px]]
{{Medal|Silver |  [[Shooting at the 2012 Summer Olympics|2012 London]] | [[Shooting at the 2012 Summer Olympics – Men's 25 metre rapid fire pistol|25 m rapid fire pistol]]}}
{{Medal|Competition|[[ISSF World Shooting Championships]]}}
{{Medal|Silver| [[2009 ISSF World Shooting Championships|2009 Beijing]] |25m Rapid Fire Pistol }}
{{Medal|Silver| [[2011 ISSF World Shooting Championships|2011 Fort Benning]] |25m Rapid Fire Pistol }}
{{Medal|Comp|[[Commonwealth Games]]}}
{{Medal|Gold | [[2006 Commonwealth Games|2006 Melbourne]] |[[Shooting at the 2013 Commonwealth Games#Men.27s 25m Rapid Fire Pistol.28Singles.29|25m Rapid Fire Pistol (Singles)]]}}
{{Medal|Gold | [[2006 Commonwealth Games|2006 Melbourne]] | [[Shooting at the 2006 Commonwealth Games#Men.27s 25m Rapid Fire Pistol.28Pairs.29|25m Rapid Fire Pistol (Pairs)]]}}
{{Medal|Gold |  [[2010 Commonwealth Games|2010 Delhi]] |[[Shooting at the 2010 Commonwealth Games – Men's 25 metre rapid fire pistol pairs|25 metre rapid fire pistol pairs]]}}
{{Medal|Gold |  [[2010 Commonwealth Games|2010 Delhi]] |[[Shooting at the 2010 Commonwealth Games – Men's 25 metre rapid fire pistol singles|25 metre rapid fire pistol singles]]}}
{{Medal|Gold | [[2010 Commonwealth Games|2010 Delhi]] |[[Shooting at the 2010 Commonwealth Games – Men's 25 metre centre fire pistol pairs|25-metre centre fire pistol pairs]]}}
{{Medal|Silver | [[2010 Commonwealth Games|2010 Delhi]] |[[Shooting at the 2010 Commonwealth Games – Men's 25 metre centre fire pistol singles|25-metre centre fire pistol singles]]}}
{{Medal|Competition|[[Asian Games]]}}
{{Medal|Silver|[[2014 Asian Games|2014 Incheon]]|[[Shooting at the 2014 Asian Games|25m Centre Fire Pistol (Team)]]}}
{{Medal|Bronze | [[2006 Asian Games|2006 Doha]] |25m Rapid Fire Pistol}}
{{Medal|Bronze |[[2010 Asian Games|2010 Guangzhou]]|25m Centre Fire Pistol}}
}}
}}

ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '''ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಶರ್ಮಾ''', ಎವಿಎಸ್ಎಂ, ಎಸ್ಎಂ (ಜನನ ೧೯ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೮೫) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಶೂಟರ್. ಅವರು ೨೦೧೨ ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ೨೫ ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಕುಮಾರ್ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಹಮೀರ್ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬರ್ಸರ್ ಗ್ರಾಮದವರಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ಡೋಗ್ರಾ ರೆಜಿಮೆಂಟ್ (೧೬ ನೇ ಬೆಟಾಲಿಯನ್) ನಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತ ಸುಬೇದಾರ್ ಮೇಜರ್ (ವಾರಂಟ್ ಆಫೀಸರ್ ಕ್ಲಾಸ್ 1) ಆಗಿದ್ದಾರೆ.ಸೈನ್ಯ, ನಂತರ ಗೌರವ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಬಡ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಗೋಲ್ಡ್ ಕ್ವೆಸ್ಟ್ ಉಪಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ೨೫ ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ೨೦೦೩ ರಿಂದ ಇಂಡಿಯನ್ ಆರ್ಮಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ಮ್ಯಾನ್ಶಿಪ್ ಯುನಿಟ್ (ಎಎಂಯು) ಮ್ಹೋದಲ್ಲಿ ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ರಷ್ಯಾದ ಪಾವೆಲ್ ಸ್ಮಿರ್ನೋವ್ ಅವರಿಂದ ತರಬೇತುದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕುಮಾರ್, ನಿವೃತ್ತ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ''ಸುಬೇದಾರ್'' ಬಂಕು ರಾಮ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ರೋಶ್ನಿ ದೇವಿ ಅವರ ಮಗ. ಅವನ ತಂದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕುಮಾರ್ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಂದೂಕುಗಳಿಂದ &quot;ಯಾವಾಗಲೂ ಆಸಕ್ತಿ&quot; ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ನಂತರ ಮಾತ್ರ ಶೂಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡನು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/subedar-from-himachal-village-conquers-london/story-Cqc5xdPyHIAcJt0rmqTqZL.html|title=Subedar from Himachal village conquers London|last=Bisht|first=Gaurav|date=4 August 2012|work=Hindustan Times|access-date=27 July 2019}}&lt;/ref&gt; ಕುಮಾರ್ ಅವರು ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ''ಸಿಪಾಯಿ'' (ಖಾಸಗಿ) ಆಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಮೊವ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರ್ಮಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ಮನ್‌ಶಿಪ್ ಯುನಿಟ್‌ಗೆ (ಎಮ್ ಯು) ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡರು. ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮವು ೨೦೦೬ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/the-rise-rise-of-subedar-vijay-kumar/articleshow/15346933.cms|title=The rise &amp; rise of Subedar Vijay Kumar|last=Bisht|first=Gaurav|date=4 August 2012|work=Times of India|access-date=27 July 2019}}&lt;/ref&gt; ವೇಳೆಗೆ ''ಸಿಪಾಯಿಯಿಂದ'' ''ಹವಿಲ್ದಾರ್'' (ಸಾರ್ಜೆಂಟ್) ಗೆ ನೇರ ಬಡ್ತಿಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಿತು. ಅವರು ೨೦ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೬ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=23 September 2006|publisher=The Gazette of India|page=1344}}&lt;/ref&gt; ''ನೈಬ್ ಸುಬೇದಾರ್'' ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು.

== ಶೂಟಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿ ==

=== ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನ (೨೦೦೬-೨೦೦೯) ===
2006 ರ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಎರಡು ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು: ವೈಯಕ್ತಿಕ ೨೫ ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪೆಂಬಾ ತಮಾಂಗ್ ಜೊತೆಗೆ ಅದೇ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ಅದೇ ವರ್ಷ, ಅವರು [[ಏಷ್ಯನ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಏಷ್ಯನ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ]] ಕಂಚಿನ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://himachal.us/2006/12/07/himachals-Vijay-Kumar-wins-bronze-medal-in-asian-games/1052/sports/avnish|title=Vijay kumar wins bronze in Asian games|access-date=22 December 2012|archive-date=18 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718161807/http://himachal.us/2006/12/07/himachals-vijay-kumar-wins-bronze-medal-in-asian-games/1052/sports/avnish|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು]] [[ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ನೀಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-06-30 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145529/http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಏಷ್ಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೫ ಮೀಟರ್ ಸೆಂಟರ್-ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ಅವರು ೨೦೦೯ಐಸ್ ಸ್ಎಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಪ್ ಬೀಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ೦.೧ ಅಂಕಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ೧೦ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೯ ರಂದು ''ಸುಬೇದಾರ್'' ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು (೧ ಜುಲೈ ೨೦೦೮ ರಿಂದ ಹಿರಿತನ) &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=11 July 2009|publisher=The Gazette of India|page=1198}}&lt;/ref&gt;

=== ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಮತ್ತು ಒಲಿಂಪಿಕ್ ವೈಭವ (೨೦೧೦-೧೪) ===
[[ಕಾಮನ್ ವೆಲ್ತ್|೨೦೧೦ ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ]] ಅವರು ಮೂರು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಒಂದು ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ೨೫ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರ್‌ಪ್ರೀತ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ೧೧೬೨ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಚಿನ್ನದ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಹೊಸ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರು ೨೫ ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಸಿಂಗಲ್ಸ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು ಮತ್ತು ೨೫ಮೀಟರ್ ಸೆಂಟರ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಜೋಡಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಹರ್‌ಪ್ರೀತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ೨೫-ಮೀಟರ್‌ಗಳ ಸೆಂಟರ್‌ ಫೈರ್‌ ಪಿಸ್ತೂಲ್‌ ಸಿಂಗಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹ ಆಟಗಾರ ಹರ್‌ಪ್ರೀತ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಸೋತು ಬೆಳ್ಳಿ ಗೆದ್ದು ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು.

ಕುಮಾರ್ [[೨೦೧೨ರ ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|೨೦೧೨ ರ ಲಂಡನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೨೫ ಮೀ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕವನ್ನು ಗೆದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://olympicsmedaltally.com/Vijay-Kumar-shoots-silver-medal-in-25m-rapid-fire-pistol-at-london-2012-olympics.html|title=Vijay Kumar shoots silver medal in 25m Rapid Fire Pistol at London 2012 Olympics|date=3 August 2012|access-date=3 August 2012|publisher=Olympics Medal Tally}}&lt;/ref&gt; ಅವರು ೯.೭೬೭ ಸರಾಸರಿ ಸ್ಕೋರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ೭ ಒಳಗಿನ ೧೦ಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೯೩ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ವಿಜಯ್ ಅವರ ಬೆಳ್ಳಿಯು [[ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ 2012 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ|ಲಂಡನ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ]] ಎರಡನೇ ಪದಕವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://sportsbongo.blogspot.in/2012/08/olympics-shooting-vijay-kumar-wins.html|title=Olympics Shooting: Vijay Kumar wins Silver in 25m rapid fire pistol, becomes the fourth Indian shooter to win a medal in Olympics}}&lt;/ref&gt; ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಕುಮಾರ್ ೨೮ ಜುಲೈ ೨೦೧೨ ರಂದು &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/london-olympics-2012/news/Vijay-Kumar-fails-to-qualify-for-10m-Air-Pistol-finals/articleshow/15236979.cms|title=Vijay Kumar fails to qualify for 10m Air Pistol finals|date=29 July 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=3 August 2012|agency=[[Press Trust of India]]|location=London}}&lt;/ref&gt; ನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪುರುಷರ ೧೦ ಮೀ ಏರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ಫೈನಲ್‌ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆಯಲು ವಿಫಲರಾದರು.

೨೦೧೪ ರ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಧ್ವಜಧಾರಿಯಾಗಿ ಕುಮಾರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html|title=Glasgow 2014 - Vijay Kumar Profile|website=g2014results.thecgf.com|access-date=22 December 2012|archive-date=22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145529/http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html &quot;Glasgow 2014 - Vijay Kumar Profile&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222145529/http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017654/vijay_kumar.html |date=2015-12-22 }}. ''g2014results.thecgf.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ]] ಇಂಚಿಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[೨೦೧೪ ಏಷ್ಯನ್‌ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|೨೦೧೪ ರ ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೨೫ ಮೀ ಸೆಂಟರ್ ಫೈರ್ ಈವೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೂವರು ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್, ಪೆಂಬಾ ತಮಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಗುರುಪ್ರೀತ್ ಸಿಂಗ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದರು. ತಂಡವು ಒಟ್ಟು ೧೭೪೦ ರನ್ ಗಳಿಸಿತು, ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ವಿಜೇತರು [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾಕ್ಕಿಂತ]] ಎರಡು ಹಿಂದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rediff.com/sports/report/asian-games-shooters-win-silver-in-25m-pistol-incheon-2014-vijay-kumar/20140926.htm|title=Asian Games: Indian men win 25m centre fire pistol silver|date=26 September 2014|access-date=4 November 2014|publisher=rediff news}}&lt;/ref&gt;

== ನಂತರದ ವೃತ್ತಿ ==
ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ೧೫ ವರ್ಷಗಳ ಸೇವೆಯ ನಂತರ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ೨೦೧೯ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಅವರು ಫರಿದಾಬಾದ್‌ನ ಮಾನವ್ ರಚನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಪೊಲೀಸ್ ಉಪ ಅಧೀಕ್ಷಕರಾಗಿ (ಡಿಎಸ್‌ಪಿ) ನೇರ-ಪ್ರವೇಶದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/shooting/shooting-olympics-medal-vijay-kumar-dsp-police-rapid-fire-pistol/article25961221.ece|title=Olympic silver medallist Vijay turns cop|last=Srinivasan|first=Kamesh|date=10 January 2019|access-date=28 July 2019|publisher=Sportstar - The Hindu}}&lt;/ref&gt;

== ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಟೈಮ್‌ಲೈನ್‌ಗಳು ==

=== ೨೫ ಮೀಟರ್ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
!
! ೨೦೦೨
! ೨೦೦೬
! ೨೦೦೭
! ೨೦೦೮
! ೨೦೦೯
! ೨೦೧೦
! ೨೦೧೧
! ೨೦೧೨
! ೨೦೧೩
! ೨೦೧೪
! ೨೦೧೫
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಒಲಂಪಿಕ್ ಆಟಗಳು
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| -
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| style=&quot;background: #ccffcc&quot; | [[2012 ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೂಟಿಂಗ್ – ಪುರುಷರ 25 ಮೀಟರ್ ರ್ಯಾಪಿಡ್ ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್|ಬೆಳ್ಳಿ]]
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳು
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| 34 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 569
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| 11 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 578
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| 36 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 569
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್/ಎಸಿ
|
| style=&quot;background: #ccffcc&quot; | 4 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 577+198.3
| 14 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 566
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| 7 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 577
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| style=&quot;background: #ccffcc&quot; | [[2006 ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೂಟಿಂಗ್|ಚಿನ್ನ]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 581+197.2
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| style=&quot;background: #ccffcc&quot; | [[2010ರ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೂಟಿಂಗ್|ಚಿನ್ನ]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 583+204.5
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| 8 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 274
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 1
| -
| 19 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 575
| 35 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 561
| -
| 10 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 577
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 2
| -
| 12 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 576
| 34 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 567
| 8 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 580
| style=&quot;background: #ccffcc&quot; | [[2009 ISSF ವಿಶ್ವಕಪ್|ಬೆಳ್ಳಿ]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 581+199.4
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 3
| -
| 37 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 568
| 14 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 572
| 15 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 577
| 16 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 576
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 4
| 38 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 560
| 25 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 573
| 40 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 567
| 33 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 562
| 21 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 572
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ ಫೈನಲ್
| NQ
| NQ
| NQ
| ಹೌದು
| ''ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ''
|}

=== ೨೫ ಮೀಟರ್ ಸೆಂಟರ್-ಫೈರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
!
! 2006
! 2007
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳು
| 27 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 577
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್/ಎಸಿ
| 9 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 580
| ಬೆಳ್ಳಿ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 582
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್
| -
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|}

=== ೨೫-ಮೀಟರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
!
! 2007
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳು
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್/ಎಸಿ
| 12 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 562
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ 12
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|}

=== ೧೦ ಮೀಟರ್ ಏರ್ ಪಿಸ್ತೂಲ್ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
!
! 2005
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಒಲಂಪಿಕ್ ಆಟಗಳು
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳು
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | 2 ನೇ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್/ಎಸಿ
| -
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಗೇಮ್ಸ್
| style=&quot;color: #cccccc&quot; | ನಡೆದಿಲ್ಲ
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 1
| -
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 2
| -
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 3
| 89 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 560
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ 4
| 73 ನೇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 564
|-
| style=&quot;text-align: left&quot; | ವಿಶ್ವಕಪ್ ಫೈನಲ್
| NQ
|}

== ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ ==

* [[ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೨೦೦೭) &lt;ref name=&quot;ndtvprofile&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sports.ndtv.com/olympics-2012/india/profiles/item/193397-london-olympics-profile-vijay-kumar-shooting|title=Profile: Vijay Kumar|last=NDTV Sports|date=3 August 2012|access-date=3 August 2012|publisher=[[NDTV]]|archive-date=5 ಆಗಸ್ಟ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805175708/http://sports.ndtv.com/olympics-2012/india/profiles/item/193397-london-olympics-profile-vijay-kumar-shooting|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ಮೇಜರ್ ಧ್ಯಾನ್‌ಚಂದ್ ಖೇಲ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಖೇಲ್ ರತ್ನ]] (೨೦೧೨) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/mbErel.aspx?relid=86351|title=Rajiv Gandhi Khel Ratna Award and Arjuna Awards Announced|date=19 August 2012|publisher=Press Information Bureau, Ministry of Youth Affairs &amp; Sports|access-date=4 August 2013}}&lt;/ref&gt;
* ಅತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇವಾ ಪದಕ (೨೦೧೩) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=91831|title=359 Republic Day Gallantry and other Defence Decorations Announced}}&lt;/ref&gt;
* [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] (೨೦೧೩) &lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015|access-date=21 July 2015}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೨ರ ಲಂಡನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ:

* ೧೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೨ ರಂದು ''ಸುಬೇದಾರರಿಂದ'' ''ಸುಬೇದಾರ್-ಮೇಜರ್'' ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=8 June 2013|publisher=The Gazette of India|page=871}}&lt;/ref&gt;
* ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ {{INRConvert|1|c}}  ನಗದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ &lt;ref name=&quot;Rewards&quot;&gt;{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-03/news/33020144_1_silver-london-olympic-gagan-narang|title=Vijay Kumar wins Olympic silver: Re 1 cash reward announced|date=3 August 2012|publisher=The Economic Times|access-date=2022-06-30|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103062652/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-03/news/33020144_1_silver-london-olympic-gagan-narang|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ {{INRConvert|50|l}} .&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/rajasthan-announces-cash-awards-for-olympic-winners-vijay-kumar-sushil-kumar-mary-kom-saina-nehwal-and-others/articleshow/15476833.cms|title=Rajasthan announces cash awards for Olympic winners Vijay Kumar, Sushil Kumar, Mary Kom, Saina Nehwal and others|date=13 August 2012|work=The Times Of India}}&lt;/ref&gt;

=== ಪದಕ ಪಟ್ಟಿ ===
{| style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
|
|
|
|-
|
|
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |[[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]
| ಅತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇವಾ ಪದಕ
|-
| ಸೇನಾ ಪದಕ
| ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಸೇವಾ ಪದಕ
| ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪದಕದ 50 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ
| 9 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಸೇವಾ ಪದಕ
|}

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
* [http://www.indianshooting.com Indian shooting]
* [http://www.issf-sports.org/shooters/shooter.ashx?personissfid=SHINDM1908198501 ISSF ನಲ್ಲಿ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ವಿವರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813215923/http://www.issf-sports.org/shooters/shooter.ashx?personissfid=SHINDM1908198501 |date=2016-08-13 }}
* ಅಶ್ವನಿ ಜೈನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ [https://opentalk.to/listen/%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%93%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%AC%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AB%E0%A4%B0-pd-1aa0fdee35ab5102 ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಓಪನ್ಟಾಕ್]
* [http://rivr.sulekha.com/letter-from-mhow-mhow-and-the-london-olympics_563993_blog ವಿಜಯ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಲಂಡನ್ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ 2012 ರಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆಲ್ಲುವ ಮೊದಲು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ಬ್ಲಾಗ್ ಪೋಸ್ಟ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]]</text>
      <sha1>rrtojdsed77vcfdbdgb1oj7lahi1ywa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144536</id>
    <revision>
      <id>1378062</id>
      <parentid>1358630</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107078" sha1="2w0rvto323xxnv4ef7dfzgvsrkscsjk" xml:space="preserve">{{Use Indian English|date=September 2020}}
{{Infobox company
| name = ಮಹಿಂದ್ರಾ &amp; ಮಹಿಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್
| logo = 
| logo_caption = 
| type = ಸಾರ್ವಜನಿಕ
| traded_as = {{plainlist|
*{{BSE|500520}}
*{{NSE|M&amp;M}}
* ಬಿಎಸ್ಇ ಸೆನ್ಸೆಕ್ಸ್ ಘಟಕ.
* ಎನ್ಎಸ್ಇ ನಿಫ್ಟಿ ೫೦ ಘಟಕ.
}}
| ISIN = INE101A01026
| industry = ಆಟೋಮೋಟಿವ್
| predecessor = 
| founded = {{Start date and age|1945|10|2|df=yes}}&lt;br /&gt;Jassowal, [[Ludhiana]], [[Punjab Province (British India)|Punjab]], India
| founders = {{plainlist|
* ಜೆ.ಸಿ. ಮಹೀಂದ್ರಾ
* ಕೆ.ಸಿ. ಮಹೀಂದ್ರಾ
* ಎಂ.ಜಿ. ಮುಹಮ್ಮದ್}}
| location = ಮುಂಬೈ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ
| hq_location_country = [[ಭಾರತ]]
| area_served = ವಿಶ್ವಾ‌ದ್ಯಂತ
| key_people = {{plainlist|
* ಆನಂದ ಮಂದಿರ &lt;br /&gt;(ಅಧ್ಯಕ್ಷರು)
* ಡಾ. ಅನೀಶ್ ಷಾ&lt;br /&gt; (ಎಮ್‌ಡಿ &amp; ಸಿ‌ಇಒ)&lt;ref&gt;{{cite news |website=Livemint |title=Mahindra appoints Anish Shah as the MD and CEO, effective from April 2 | url=https://www.livemint.com/companies/news/mahindra-appoints-anish-shah-as-the-md-and-ceo-effective-from-april-2-11616762650940.html|date=26 March 2021|access-date=12 July 2021}}&lt;/ref&gt;
* ರಾಜೇಶ್ ಜೆಜುರಿಕರ್ &lt;br /&gt;(ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎ.ಎಫ್.ಎಸ್.)}}
| products = {{plainlist|
* ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಗಳು
* ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್
* ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಗಳು
* ಮೋಟರ್ ಸೈಕಲ್ ಗಳು}}
| production = {{down}} ೪,೭೬,೦೪೩ ವಾಹನಗಳು
| production_year = ೨೦೨೦
| revenue = {{increase}} {{INRConvert|74277.78|c}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bseindia.com/bseplus/AnnualReport/500520/68784500520.pdf |title=Annual Report 2020-21 |website=bseindia |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006054730/https://www.bseindia.com/bseplus/AnnualReport/500520/68784500520.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| revenue_year = FY2021
| operating_income = {{increase}} {{INRConvert|8411.10|c}}
| income_year = FY2021
| net_income = {{increase}} {{INRConvert|3347.41|c}}
| net_income_year = FY2021
| assets = {{increase}} {{INRConvert|166462.49|c}}
| assets_year = FY2021
| equity = {{increase}} {{INRConvert|41581.92|c}}
| equity_year = FY2021
| num_employees = ೪೦,೬೧೯ (೨೦೨೧)
| parent =  ಮಹೀಂದ್ರಾ ಗ್ರೂಪ್
| subsid = {{plainlist|
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ 
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಗಳು
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ೨ ವೀಲರ್ಸ್
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಕ್ ಮತ್ತು ಬಸ್ ವಿಭಾಗ
* ಬಿಎಸ್‌ಎ ಕಂಪೆನಿ
* ಯೆಜ್ದಿ
* ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಲೆಜೆಂಡ್ಸ್ ಮೋಟಾರ್ ಸೈಕಲ್ ಗಳು 
* ಪ್ಯೂಜಿಯೋಟ್ ಮೋಟೊಸೈಕಲ್ ಗಳು
* ಆಟೋ‌ಮೊಬಿಲಿ ಪಿನಿನ್‌ಫೆರಿನ  
* ಪಿನಿನ್‌ಫೆರಿನ  }}
| homepage = {{URL|auto.mahindra.com}}
}}
'''ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಮ್‌&amp;ಎಮ್)''' [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತೀಯ [[ಮಲ್ಟಿನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್|ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ]] ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ನಿಗಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೧೯೪೫ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮಹೀಂದ್ರಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಎಮ್&amp;ಎಮ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂಲಕ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ವಾಹನ]] ತಯಾರಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ಸ್ ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಟ್ರಾಕ್ಟರುಗಳ ತಯಾರಕ.  ೨೦೧೮ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indias-30-biggest-companies/20111222.htm/|title=Mahindra &amp; Mahindra in Fortune India list|date=22 December 2011|website=Rediff.com|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; ಫಾರ್ಚ್ಯೂನ್ ಇಂಡಿಯಾ ೫೦೦ ನಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ೧೭ ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ [[ಮಾರುತಿ ಸುಜುಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್|ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್]] ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿವೆ.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/competition.Mahindra__Mahindra_Limited_.88313bf0a2725f22.html|title=Top Competitors for Mahindra &amp; Mahindra Limited|publisher=Hoovers|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾವನ್ನು ೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೪೫ ರಂದು [[ಲುಧಿಯಾನ|ಲುಧಿಯಾನಾದಲ್ಲಿ]] ಮಹೀಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಎಂಬ ಸಹೋದರರಾದ ಕೈಲಾಶ್ ಚಂದ್ರ ಮಹೀಂದ್ರ ಮತ್ತು ಜಗದೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಅವರು ಮಲಿಕ್ ಗುಲಾಮ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ (೧೮೯೫-೧೯೫೬) ಜೊತೆಗೆ ಉಕ್ಕಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mahindra.com/Who-We-Are/How-We-Got-Here|title=How we got here|publisher=Mahindra Corporate website|access-date=30 August 2019|archive-date=4 ಜುಲೈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704045822/http://www.mahindra.com/Who-We-Are/How-We-Got-Here|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುವ [[ಆನಂದ್ ಮಹೀಂದ್ರಾ|ಆನಂದ್ ಮಹೀಂದ್ರ]] ಅವರು ಜಗದೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಮಹೀಂದ್ರ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ. ಭಾರತಕ್ಕೆ [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರೆತು]] [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ರಚನೆಯಾದ ನಂತರ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋದ. ಅವರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪೌರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮೊದಲ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿಯಾದರು. ಅವರು ೧೯೫೧ ರಿಂದ ೧೯೫೬ ರವರೆಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.

=== ಕಾಲಗಣನೆ ===
೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.edelweiss.in/quotes/equity/mahindra-mahindra-ltd-365|title=Edelweiss {{!}} About Mahindra &amp; Mahindra Ltd|website=Edelweiss|language=en|access-date=19 November 2019}}{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಎಮ್‌ಯುವಿ ಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡರು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಲಿಸ್ ಜೀಪ್‌ನ ಪರವಾನಗಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಎಮ್&amp;ಎಮ್ ಅನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜೀಪ್ ತಯಾರಕರಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಲಘು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು (ಎಲ್‌ಸಿವಿ ಗಳು) ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.{{Fact|date=April 2019}}

೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಗುಜರಾತ್ [[ಗುಜರಾತು ಸರ್ಕಾರ|ಸರ್ಕಾರದಿಂದ]] ೧೦೦% ಗುಜರಾತ್ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು ಮತ್ತು ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಹೊಸ ಬ್ರಾಂಡ್ ತಂತ್ರದ ಭಾಗವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಗ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಅಗ್ರಿ ಎಕ್ವಿಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಟ್ರಾಕ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಎಂದು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/mm-renames-mahindra-gujarat-tractors-launches-a-new-brand-trakstar-2370939.html|title=M&amp;M renames Mahindra Gujarat Tractors, launches a new brand 'Trakstar'|website=Moneycontrol|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/business/report-mahindra-gujarat-tractors-renamed-gromax-2541338|title=Mahindra Gujarat Tractors renamed Gromax|website=DNA India|language=en|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt;

೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಎಮ್&amp;ಎಮ್ [[ಪಂಜಾಬ್]] ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಪಿ‌ಟಿ‌ಎಲ್) ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.  ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ತಯಾರಕವಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/m-m-wins-race-for-punjab-tractors-stake/25129/|title=M&amp;M wins race for Punjab Tractors stake - Indian Express|website=indianexpress.com|access-date=2 September 2020|archive-date=10 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410021547/http://archive.indianexpress.com/news/m-m-wins-race-for-punjab-tractors-stake/25129/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/ptls-swaraj-to-fight-parent-mms-brands/articleshow/2205949.cms?from=mdr|title=PTL's Swaraj to fight parent M&amp;M's brands|work=The Economic Times|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಈ ಸ್ವಾಧೀನದ ನಂತರ, ಹಿಂದಿನ ಪಿ‌ಟಿ‌ಎಲ್ ಅನ್ನು ಎಮ್&amp;ಎಮ್ ಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೯ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/mahindra-plans-to-manufacture-tractors-in-ptls-plant/7857|title=Mahindra plans to manufacture tractors in PTL's plant|website=Outlook India|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಸ್ವರಾಜ್ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಕಂಪನಿಯು ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿದೆ. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೈನೆಟಿಕ್ ಮೋಟಾರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ [[wiktionary:two-wheeler|ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನ]] ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/mahindra-enters-twowheeler-market-riding-on/342686|title=Mahindra enters two-wheeler market riding on Kinetic|date=31 July 2008|work=Indian Express|access-date=2 February 2014|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220062924/http://archive.indianexpress.com/news/mahindra-enters-twowheeler-market-riding-on/342686|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಎಮ್&amp;ಎಮ್ ಆರ್‌ಇವಿಎ [[REVA ಇಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌ ಕಾರ್‌ ಕಂಪನಿ|ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕಾರ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ]] ೫೫% ಪಾಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5js84m602eFQAY39bjXLeJpA14HIQ?hl=en|title=India's Mahindra buys Reva majority stake|date=26 May 2010|publisher=AFP|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ೧೦೦% ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಅದನ್ನು [[REVA ಇಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌ ಕಾರ್‌ ಕಂಪನಿ|ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಮೊಬಿಲಿಟಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್]] ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.evehiclesmart.com/blogs-%26-news/mahindra-e-rickshaw-price-features-reviews.html|title=M&amp;M unplugs Reva tag; rebrands e-car division as Mahindra Electric|date=7 September 2016|website=E Vehicles Mart|access-date=18 June 2020|archive-date=21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021130908/http://www.evehiclesmart.com/blogs-%26-news/mahindra-e-rickshaw-price-features-reviews.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ ಸ್ಯಾಂಗ್‌ಯಾಂಗ್ ಮೋಟಾರ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/MM-named-lead-bidder-for-SsangYong/articleshow/6302225.cms|title=M&amp;M named lead bidder for SsangYong|date=13 August 2010|work=The Economic Times|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಪಿಯುಗಿಯೊ ಮೋಟೋಸೈಕಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೫೧% ನಿಯಂತ್ರಕ ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.evehiclesmart.com/blogs-%26-news/mahindra-e-rickshaw-price-features-reviews.html|title=Mahindra takes an old French turn, buys 51% stakes on Peugeot Motocycles|date=9 October 2014|website=dailybhasker.com|access-date=20 August 2015|archive-date=21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021130908/http://www.evehiclesmart.com/blogs-%26-news/mahindra-e-rickshaw-price-features-reviews.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ೧೦೦% ನಿಯಂತ್ರಕ ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿತು.

ಮೇ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮಿತ್ಸುಬಿಷಿ ಹೆವಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ನ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಜಪಾನಿನ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ತಯಾರಕ ಮಿತ್ಸುಬಿಷಿ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಮೆಷಿನರಿ (ಎಮ್‌ಎ‌ಎಮ್) ನಲ್ಲಿ ೩೩.೩೩% ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/mm-to-acquire-33-stake-in-mitsubishi-agricultural-machinery-company-for-rs-159-24-crore/articleshow/47366896.cms?from=mdr|title=M&amp;M to acquire 33% stake in Mitsubishi Agricultural Machinery Company for Rs 159.24 crore|work=The Economic Times|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/content/b2b-manufacturing-industry/mahindra-group-to-acquire-33-stake-in-japan-s-mitsubishi-agricultural-machinery-115052200933_1.html|title=Mahindra Group to acquire 33% stake in Japan's Mitsubishi Agricultural Machinery|date=22 May 2015|work=Business Standard|access-date=2 September 2020|archive-date=10 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410023049/https://www.business-standard.com/content/b2b-manufacturing-industry/mahindra-group-to-acquire-33-stake-in-japan-s-mitsubishi-agricultural-machinery-115052200933_1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಟೆಕ್ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶದ ವಾಹನ (ಎಸ್ ಪಿವಿ) ಮೂಲಕ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಕಾರು ವಿನ್ಯಾಸಕ ಪಿನಿನ್ಫಾರಿನಾ ಎಸ್ಪಿಎ ಯಲ್ಲಿ ೭೬.೦೬% ಪಾಲನ್ನು € ೨೫.೩ ಮಿಲಿಯನ್ (ಸುಮಾರು ೧೮೬.೭ ಕೋಟಿ ರೂ.) ಗೆ ಖರೀದಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮೂಲದ ಸಾಂಪೋ ರೋಸೆನ್ಲೆವ್‌ನಲ್ಲಿ  ೩೫% ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಸಂಯೋಜಿತ ಹಾರ್ವೆಸ್ಟರ್ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ತರುವಾಯ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ೪೯.೦೪% ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://auto.economictimes.indiatimes.com/news/automotive/off-highway/mahindra-acquires-35-in-sampo-rosenlew-enters-combine-harvester-biz/51630226|title=Mahindra acquires 35% in Sampo Rosenlew, enters combine harvester biz - ET Auto|website=ET Auto|language=en|access-date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/BbYc1DZLuGDWupR9LGuqYP/Mahindra-buys-35-stake-in-Finnish-firm.html|title=Mahindra to buy 35% stake in Finnish firm Sampo Rosenlew|date=31 March 2016|website=Livemint|language=en|access-date=2 September 2020|archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129112725/https://www.livemint.com/Companies/BbYc1DZLuGDWupR9LGuqYP/Mahindra-buys-35-stake-in-Finnish-firm.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಜನವರಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ೭೫.೧ ಇಕ್ವಿಟಿ ಪಾಲನ್ನು ಹಿಸಾರ್ಲಾರ್ ಮಕಿನಾ ಸನಾಯಿ ಮತ್ತು ಟಿಕರೆಟ್ ಅನಾಮಧೇಯ ಎಸ್‌ಐ‌ಆರ್‌ಕೆಇಟಿಐ (ಹಿಸಾರ್ಲಾರ್) ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಟರ್ಕಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಯಾನ್ ಟರ್ಕಿಶ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕ್ ಟ್ರಾಕ್ಟರಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ₹ ೮೦೦ ಕೋಟಿಗೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/JtBcxO0YqlV5jhF4clVyMI/Mahindra-acquires-75-stake-in-Turkish-farmequipment-maker.html|title=Mahindra acquires 75% stake in Turkish farm-equipment maker Hisarlar|last=Mohile|first=Shally|date=21 January 2017|website=mint|access-date=29 December 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/mampm-enters-turkey-buys-farm-equipment-company-hisarlar/article9492185.ece|title=M&amp;M enters Turkey, buys farm equipment company Hisarlar|last=Aggarwal|first=Varun|date=20 January 2017|website=The Hindu Business Line|access-date=29 December 2020}}&lt;/ref&gt;

ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಮೂಲದ ಡೆವುಲ್ಫ್ ನೊಂದಿಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ (ಎಮ್‌ಒ‌ಯು) ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಲಿನ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಬೇರು ಬೆಳೆ ಯಂತ್ರಗಳ ಪೂರೈಕೆದಾರ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.businessworld.in/article/Mahindra-Allies-With-Dewulf-Group-To-Build-Potato-Planters-In-India-/15-11-2017-131757/|title=Mahindra Allies With Dewulf Group To Build Potato Planters In India|date=15 November 2017|website=Business World|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆ ನೆಡುವ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹ-ಬ್ರಾಂಡೆಡ್ ಪ್ಲಾಂಟರ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/m-m-dewulf-ink-licence-pact-for-potato-planting-equipment-117111401303_1.html|title=M&amp;M, Dewulf ink licence pact for potato planting equipment|date=14 November 2017|website=Business Standard|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ಜನವರಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಮೂಲದ ಎಜಿಟೆಕ್ ಕಂಪನಿ (ಎಮ್‌ಐ‌ಟಿ‌ಆರ್‌ಎ)  ಆಗ್ರೋ ಇಕ್ವಿಪ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೬% ಈಕ್ವಿಟಿ ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಪ್ರೇಯರ್ಸ್ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Home-Page/gox8UbDr5zobsQHC9hOL1N/Mahindra-forays-into-sprayers-business-acquires-26-stake-i.html|title=Mahindra forays into sprayers business, acquires 26% stake in Mitra|date=30 January 2018|website=Live Mint|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://auto.economictimes.indiatimes.com/news/automotive/farm-equipment/mm-buys-26-stake-in-omnivore-backed-mitra/62713372|title=M&amp;M buys 26% stake in Omnivore-backed MITRA|date=30 January 2018|website=ET Auto|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ೩೯% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/mahindra--mahindra-inks-pact-to-buy-13-pc-more-stake-in-associate/1758366|title=Mahindra &amp; Mahindra inks pact to buy 13 pc more stake in associate|date=11 March 2020|website=Outlook India|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mahindra-mahindra-inks-pact-to-buy-13-pc-more-stake-in-associate-120031101391_1.html|title=Mahindra &amp; Mahindra inks pact to buy 13% more stake in MITRA Agro|date=12 March 2020|website=Business Standard|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ನೋಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೨.೯% ರಷ್ಟು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಪಾಲನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಕಾರ್ನೋಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕಾರ್ ಪರಿಹಾರಗಳ ಸಂಸ್ಥೆ ಕಾರ್ಸೆನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/mahindra-mahindra-acquires-minority-stake-in-onboard-diagnostics-startup-carsense/1075557/|title=Mahindra &amp; Mahindra acquires minority stake in onboard diagnostics startup CarSense|date=22 February 2018|website=Financial Express|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ಮೇ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, [[ಕೆನಡಾ|ಕೆನಡಾದ]] ಐಟಿ ಸಂಸ್ಥೆ ರೆಸ್ಸನ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ೧೦% ವರೆಗಿನ ಷೇರು ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಷೇರು ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/mahindra-and-mahindra-10-stake-in-canadas-resson-aerospace-corp/article23737071.ece|title=M&amp;M to acquire up to 10% stake in Canada's Resson Aerospace Corp|date=1 March 2018|website=Hindu Businessline|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಕೃಷಿಗೆ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ರೆಸ್ಸನ್ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ರೈತರಿಗೆ ಅವರ ಹೊಲಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ಮತ್ತು ಅರ್ಥೈಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/companies/m-m-to-acquire-up-to-10-stake-in-canada-s-resson-aerospace-corp-118050100179_1.html|title=M&amp;M to acquire up to 10% stake in Canada's IT firm Resson Aerospace Corp|date=1 May 2018|website=Business Standard|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ಜೂನ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್ ಮೂಲದ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ ಗಮಯಾ ಎಸ್‌ಎಯಲ್ಲಿ ೧೧.೨೫% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/mm-buys-1125-stake-in-swiss-agri-tech-firm-gamaya-for-rs-30-crore/story/356362.html|title=M&amp;M buys 11.25% stake in Swiss agri-tech firm Gamaya for Rs30 crore|date=15 June 2019|website=Business Today|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಸ್ವಾಧೀನತೆಯು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ [[ಕೃಷಿ]] ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಾದ ನಿಖರವಾದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು [[ಡಿಜಿಟಲ್]] ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/mahindra-arm-invests-4-m-in-swiss-farm-tech-firm-gamaya/article27938754.ece|title=Mahindra arm invests $4 m in Swiss farm tech firm Gamaya|date=14 June 2019|website=Hindu Businessline|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://auto.economictimes.indiatimes.com/news/industry/mahindra-acquires-11-25-stake-in-agri-technology-firm-gamaya-sa/69789268|title=Mahindra acquires 11.25% stake in agri-technology firm, Gamaya SA|date=14 June 2019|website=ET Auto|language=en|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಫೋರ್ಡ್ ಮೋಟರ್ ಕಂಪನಿ|ಫೋರ್ಡ್]] ಜೊತೆ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ೫೧% ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/auto/auto-news/mm-ford-announce-joint-venture-indian-company-to-own-51/articleshow/71393399.cms?from=mdr|title=Mahindra set to take control of Ford's India auto business|date=2 October 2019|work=The Economic Times|access-date=8 July 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/mahindra-takes-the-wheel-of-ford-s-india-business-11569953889102.html|title=Mahindra takes the wheel of Ford's India business|last=Panday|first=Amit|date=1 October 2019|website=Livemint|language=en|access-date=8 July 2020}}&lt;/ref&gt; ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ [[ಜಾಗತೀಕರಣ|ಜಾಗತಿಕ]] [[ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ|ಆರ್ಥಿಕ]] ಮತ್ತು [[ವ್ಯಾಪಾರ]] ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ೨೦೨೧ ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಫೋರ್ಡ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.autocarindia.com/car-news/ford-mahindra-joint-venture-called-off-419540|title=Ford-Mahindra joint venture called off|date=1 January 2021|work=Autocar|access-date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು [[ರೆನೊ|ರೆನಾಲ್ಟ್‌ನೊಂದಿಗಿನ]] ತನ್ನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿತು, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ರೆನಾಲ್ಟ್‌ನ ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಿತು. [[ರೆನೊ|ರೆನಾಲ್ಟ್]] ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾಗೆ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಷನ್‌ಗಳಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/f5fec412-4973-11df-9060-00144feab49a|title=Mahindra and Renault end joint venture|date=19 April 2020|website=Financial Times|access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt;

== ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Police_Mahindra_Bolero_Patrol_Car.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Mumbai_Police_Mahindra_Bolero_Patrol_Car.jpg/220px-Mumbai_Police_Mahindra_Bolero_Patrol_Car.jpg|thumb| ಮಹೀಂದ್ರಾ ಬೊಲೆರೊವನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ಕಾರ್‌ ಆಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.]]
&quot;ಮಹೀಂದ್ರಾ&quot; ಬ್ರಾಂಡ್ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಎ‍‌ಯು‌ವಿ ಗಳು, ಮಲ್ಟಿ ಯುಟಿಲಿಟಿ ವಾಹನಗಳು, ಪಿಕಪ್‌ಗಳು, ಹಗುರವಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು, ಹೆವಿವೇಯ್ಟ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು, ದ್ವಿಚಕ್ರ ಮೋಟಾರ್ ಸೈಕಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೀಂದ್ರಾ [[ರೆನೊ|ರೆನಾಲ್ಟ್ ಎಸ್‌ಎ]], ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಂತಹ ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mahindra-Renault-launch-Logan/articleshow/1852835.cms|title=Mahindra-Renault launch Logan|date=3 April 2007|work=Times of India|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:1988_Mahindra_CJ_640_DP_4WD.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/1988_Mahindra_CJ_640_DP_4WD.jpg/220px-1988_Mahindra_CJ_640_DP_4WD.jpg|thumb| ೧೯೮೮ ಮಹೀಂದ್ರ ಸಿಜೆ ೬೪೦ ಡಿಪಿ, ಪಿಯುಗಿಯೊ ಎಕ್ಸ್‌ಡಿಪಿ ೪.೯೦ ಡೀಸೆಲ್ ಎಂಜಿನ್ - ೪-ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಜೀಪ್ ಸಿಜೆ ಪಡೆದ ಮಾದರಿ]]
ಎಮ್&amp;ಎಮ್  ಜಾಗತಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/500-mahindra-utility-vehiclesorderghana-govt_322642.html|title=500 Mahindra utility vehicles on order from Ghana Govt|date=23 January 2008|work=MoneyControl.com|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಿಗೆ [[ರಫ್ತು]] ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiadaily.com/editorial/2539.asp|title=India starts auto exports to South East Asia&amp;nbsp;– India's Mahindra launches new SUV in Malaysia|date=4 May 2005|work=IndiaDaily.com|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202121616/http://www.indiadaily.com/editorial/2539.asp|archive-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; ಇದರ ಆಟೋಮೋಟಿವ್ ಜಾಗತಿಕ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿವೆ:

* ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ [[ಯುರೋಪ್]] ಎಸ್‌ಆರ್‌ಎಲ್, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/bline/2008/01/09/stories/2008010952680300.htm|title=M&amp;M acquires Italian auto design co|date=9 January 2008|work=The Hindu|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* ಯುಎಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರ ಆಟೋಮೋಟಿವ್ ನಾರ್ತ್ [[ಅಮೇರಿಕಾ]] (ಎಮ್‌ಎ‌ಎನ್‌ಎ)
* ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಆಟೋಮೊಬಿಲಿ ಪಿನಿನ್‌ಫರಿನಾ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/with-global-brands-all-the-worlds-a-stage-for-mahindra/articleshow/68365563.cms?from=mdr|title=With global brands, all the world's a stage for Mahindra|date=12 March 2019|work=Economic Times|access-date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt;
* ಮಹೀಂದ್ರ [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-04/news/43658806_1_mahindra-mahindra-ltd-tunisian-market-ruzbeh-irani|title=Mahindra launches Scorpio Pik-Up in Tunisia|date=4 November 2013|work=Economic Times|access-date=2 February 2014|archive-date=4 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204040847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-04/news/43658806_1_mahindra-mahindra-ltd-tunisian-market-ruzbeh-irani|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ಮಹೀಂದ್ರ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]
* ಮಹೀಂದ್ರ [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]

=== ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಗಳು ===
ಮಹೀಂದ್ರಾ ೧೯೫೪ ರಲ್ಲಿ ಜೀಪ್ ಸಿಜೆ೩ ಮತ್ತು ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ ಲಘು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ೧೯೭೯ ರಲ್ಲಿ ಪಿಯುಗಿಯೊ ಡೀಸೆಲ್ ನಾಲ್ಕು-ಸಿಲಿಂಡರ್ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸರಣಗಳ ಪರವಾನಗಿ ಜೋಡಣೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ ಕಿಯಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕು-ವೇಗದ ಕೆ‌ಎಮ್‌ಟಿ೯೦ [[ಪ್ರಸರಣೆ|ಪ್ರಸರಣ]] ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mahindraworld.com/Corporate/history.htm|title=History: About M&amp;M|publisher=Mahindra &amp; Mahindra Ltd.|archive-url=https://web.archive.org/web/20010701122914/http://www.mahindraworld.com/Corporate/history.htm|archive-date=1 July 2001}}&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಎಮ್‌ಎಮ್ ಶ್ರೇಣಿಯು ಲೈನ್‌ಅಪ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ೧.೮-ಲೀಟರ್ ಇಸುಜು [[ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಇಂಜಿನ್|ಪೆಟ್ರೋಲ್]] ಎಂಜಿನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮತ್ತು ಪಿಯುಗಿಯೊ ಡೀಸೆಲ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://auto.indiamart.com/cars/mm-range/index.html|title=Mahindra MM Range|website=Car Channel|publisher=IndiaMART InterMESH Limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20080215014551/http://auto.indiamart.com/cars/mm-range/index.html|archive-date=15 February 2008}}&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾ ರೆನಾಲ್ಟ್ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಲೋಗನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. &lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India_Business/Mahindra-Renault_launch_Logan/articleshow/1852835.cms Mahindra-Renault Launch Logan], additional text.&lt;/ref&gt; ಎಮ್&amp;ಎಮ್ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಕ್ ಮತ್ತು ಬಸ್ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಹೆವಿ ಟ್ರಕ್‌ಗಳ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಇದು ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಕ್, ಯು‌ಎಸ್‌ಎ ನೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051124192017/http://www.hindu.com/2005/11/18/stories/2005111800721800.htm The Hindu on Mahindra International],.&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:South_African_Police_Mahindra_XUV500_(20762686699).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/South_African_Police_Mahindra_XUV500_%2820762686699%29.jpg/220px-South_African_Police_Mahindra_XUV500_%2820762686699%29.jpg|thumb| ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಪೊಲೀಸ್ ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೫೦೦]]
ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಮ್‌ಯು‌ವಿಗಳು, ಎಲ್‌ಸಿವಿಗಳು ಮತ್ತು ತ್ರಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ|ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೊ]] ಮತ್ತು ಬೊಲೆರೊದಂತಹ ದೊಡ್ಡ, ಬಹು-ಉಪಯುಕ್ತ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ೨೦ ಮಾದರಿಯ ಕಾರುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಿಂದೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಫೋರ್ಡ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂಬ ಫೋರ್ಡ್ [[ಫೋರ್ಡ್ ಮೋಟರ್ ಕಂಪನಿ|ಜೊತೆ]] ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/industry/mahindra-fords-latest-alliance-seems-to-be-a-1995-redux/1111943|title=Mahindra-Ford's latest alliance seems to be a 1995 redux|date=27 March 2018|work=Financial Express|access-date=26 January 2021}}&lt;/ref&gt;

೨೦೦೮ ರ ದೆಹಲಿ ಆಟೋ ಶೋನಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಕಂಪನಿಯು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಉತ್ಪನ್ನ ವಿಸ್ತರಣೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇದು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಪ್ರವೇಶ ಮಟ್ಟದ ಎಸ್ವ್‌ಯು‌ವಿ ಮತ್ತು ಚಾಲಿತ ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಟರ್ಬೋಚಾರ್ಜ್ಡ್ ಡೀಸೆಲ್ ಎಂಜಿನ್. &lt;ref&gt;[http://www.allaboutauto.us/2008/02/13/mahindra_jeep_another_american_indian_deal_in_the_works.html Mahindra Looking for Expansion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922181926/http://www.allaboutauto.us/2008/02/13/mahindra_jeep_another_american_indian_deal_in_the_works.html |date=22 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008 }},.&lt;/ref&gt; ತಮ್ಮ ಮಾತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಜನವರಿ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕ್ಸೈಲೋವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಅದರ ಮೊದಲ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ೧೫,೦೦೦ ಯುನಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report_m-and-m-net-soars-152pct-as-xylo-picks-up-speed_1278579|title=M&amp;M net soars 152% as Xylo picks up speed|date=31 July 2009|work=dnaindia.com|access-date=11 September 2009}}&lt;/ref&gt;

೨೦೦೮ &lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/money/2006/jul/31mm.htm M&amp;M in Egypt]&lt;/ref&gt; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಸಿಕೆಡಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೊವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಬವೇರಿಯನ್ ಆಟೋ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು.

ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ [[REVA ಇಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌ ಕಾರ್‌ ಕಂಪನಿ|ಮಹೀಂದ್ರಾ ಆರ್‌ಇ‌ವಿ‌ಎ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಿಯಂತ್ರಣ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ ಸ್ಯಾಂಗ್‌ಯಾಂಗ್ ಮೋಟಾರ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪಾಲನ್ನು ಸಹ ಗಳಿಸಿತು.

ಮಹೀಂದ್ರಾ ತನ್ನ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಾರಗೊಂಡ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ, ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೫೦೦ ಅನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಡ‌ಬ್ಲೂ೨೦೧ ಎಂದು ಕೋಡ್-ಹೆಸರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಮಹೀಂದ್ರಾದಿಂದ ಹೊಸ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ ಅನ್ನು ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದಾದ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೫೦೦  ಬೆಲೆ ₹  -೧,೫೦೦,೦೦೦ ನಡುವೆ ಬಂದಿದೆ. ಕಂಪನಿಯು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು (ಎರಡು ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ ಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಿವಿ) ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೫೦೦  ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಭಾರತವಲ್ಲದೆ, ಕಂಪನಿಯು ಈ ಮಾದರಿಗಾಗಿ ಯುರೋಪ್, ಆಫ್ರಿಕಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-02/news/30105821_1_scorpio-m-m-president-global-markets|title=Global SUV|date=2 September 2011|publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com|access-date=5 February 2012}}{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಕಂಪನಿಯು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆರು ಹೊಸ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ ಎಂದು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಶ್ರೀ ಪವನ್ ಗೋಯೆಂಕಾ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/article3476485.ece|title=M&amp;M plans to launch 6 models in FY'13|date=31 May 2012}}&lt;/ref&gt; ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಮಿನಿ ಟ್ರಕ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ಕ್ಸಿಮೋದ ಸಿ‌ಎನ್‌ಜಿ  ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ೨೯ ಜೂನ್ ೨೦೧೨ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mahindra-launches-CNG-variant-of-Maxximo/articleshow/14496732.cms|title=Mahindra launches CNG variant of Maxximo|date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt; ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಮಾರುತಿಯ ಡಿಜೈರ್ ಮತ್ತು ಟೊಯೋಟಾ ಕಿರ್ಲೋಸ್ಕರ್ ಮೋಟರ್‌ನ ಎಟಿಯೋಸ್‌ಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನೀಡಲು ಕಂಪನಿಯು ೨೬ ಜುಲೈ ೨೦೧೨ ರಂದು ಡೀಸೆಲ್ ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವೆರಿಟೊದ ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/mahindra-launches-new-pricier-verito/979770/|title=Mahindra launches new, 'pricier' Verito|date=26 July 2012}}&lt;/ref&gt;

೩೦ ಜುಲೈ ೨೦೧೫ ರಂದು, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟಿಯು‌ವಿ೩೦೦ ಎಂಬ ಹೊಸ ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ  ಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ೧೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.motorscribes.com/Articles/mahindra-tuv300-set-for-september-10-launch|title=Mahindra TUV300 set for September 10 launch|last=Gour|first=Vikram|date=14 August 2015|work=MotorScribes|access-date=31 December 2015|publisher=Blended Media Solutions LLP|archive-date=6 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040047/https://www.motorscribes.com/Articles/mahindra-tuv300-set-for-september-10-launch|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಟಿಯು‌ವಿ೩೦೦ ವಿನ್ಯಾಸವು ಯುದ್ಧ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ನಿಂದ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೫೦೦, ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್‌ವೈ‌ಎಲ್‌ಒ ನ ಕೆಲವು ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಮ್‌ಎಚ್‌ಎಡ‌ಬ್ಲೂ‌ಕೆ  ಎಂಜಿನ್‌ನ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದೆ. ಈ ಹೊಸ ಎಂಜಿನ್ ಅನ್ನು ಎಮ್‌ಎಚ್‌ಎಡ‌ಬ್ಲೂ‌ಕೆ೮೦ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.motorscribes.com/Articles/mahindras-next-suv-is-inspired-by-a-battle-tank|title=Mahindra's next SUV is inspired by a battle tank!|last=Gour|first=Vikram|date=31 July 2015|work=MotorScribes|access-date=31 December 2015|publisher=Blended Media Solutions LLP|archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000638/https://www.motorscribes.com/Articles/mahindras-next-suv-is-inspired-by-a-battle-tank|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಲೋಡ್ ವಿನಿಮಯ ವೇದಿಕೆಯಾದ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಶಿಫ್ಟ್  ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಆಧಾರಿತ ಇಂಟ್ರಾ-ಸಿಟಿ ಕಾರ್ಗೋ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/VhOh1ejTrYE6nAsb1YY3dM/Mahindra-launches-SmartShift-to-connect-cargo-owners-transp.html|title=Mahindra launches SmartShift to connect cargo owners, transporters|date=21 October 2015|work=Livemint|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt; ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಶಿಫ್ಟ್ ಅನ್ನು ಮುಂಬೈ ಮೂಲದ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪರಿಹಾರ ಪೂರೈಕೆದಾರ ಪೋರ್ಟರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/smartshift-by-mahindra-to-merge-with-logistic-solutions-provider-porter/articleshow/63045322.cms|title=SmartShift by Mahindra to merge with logistic solutions provider Porter|date=23 February 2018|work=The Times Of India|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mahindra-s-logistics-arm-smartshift-to-merge-with-porter-118022300857_1.html|title=Mahindra's logistics arm SmartShift to merge with Porter|date=23 February 2018|work=Business Standard|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ಜನವರಿ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕೆಯುವಿ೧೦೦ ಎಂಬ ಸಬ್-ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಮೊನೊಕಾಕ್ ಎಸ್‌ಯುವಿ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಕೆಯುವಿ೧೦೦ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಕೆಯುವಿ೧೦೦ ಎನ್‌ಎಕ್ಸ್‌ಟಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ರಿಫ್ರೆಶ್ ಅನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/auto/latest-auto-news/story/mahindra-launches-kuv-100-for-rs-4-42-lakh-303923-2016-01-15|title=Mahindra launches KUV 100 for Rs 4.42 lakh|date=15 January 2016|website=India Today|access-date=2 February 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.autocarindia.com/car-news/2017-mahindra-kuv100-nxt-launch-on-october-10-2017-395519|title=2017 Mahindra KUV100 NXT launch on October 10, 2017|date=6 October 2017|website=Autocar|access-date=2 February 2022}}&lt;/ref&gt;

೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಂದು, ಮಹೀಂದ್ರ ಮರಾಜೊ ಶಾರ್ಕ್ ಪ್ರೇರಿತ ವಾಹನವನ್ನು ಮಹೀಂದ್ರಾ ರಿಸರ್ಚ್ ವ್ಯಾಲಿ (ಎಮ್‌ಆರ್‌ವಿ), ಎಮ್‌ಎ‌ಎನ್‌ಎ ಮತ್ತು ಪಿನಿನ್‌ಫೆರಿನ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://auto.economictimes.indiatimes.com/news/passenger-vehicle/uv/mahindra-launches-globally-engineered-marazzo-priced-upto-rs-13-90-lakh/65655405|title=Mahindra launches globally engineered Marazzo priced upto Rs 13.90 lakh|date=3 September 2020|work=Economic Times|access-date=14 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ತನ್ನ ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೩೦೦ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಸಬ್ -೪ಎಮ್ ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಮೊನೊಕಾಕ್ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ. ಜಿಎನ್‌ಸಿಎಪಿ ನಡೆಸಿದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕ್ರ್ಯಾಶ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೩೦೦ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ವಾಹನವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಮೊದಲ 'ಸುರಕ್ಷಿತ ಆಯ್ಕೆ' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ೫-ಸ್ಟಾರ್ ವಯಸ್ಕರ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ರೇಟಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/auto/latest-auto-news/story/mahindra-xuv300-crosses-26000-bookings-launch-on-february-14-1518554-2019-05-06|title=Mahindra XUV300 crosses 26000 bookings since February 14 launch|date=6 May 2019|website=India Today|access-date=2 February 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.globalncap.org/news/the-mahindra-xuv300-has-achieved-global-ncaps-first-ever-safer-choice-award|title=The Mahindra XUV300 Has Achieved Global NCAP's First Ever ‘Safer Choice’ Award|date=17 February 2020|website=Globalncap|access-date=2 February 2022}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎರಡನೇ ತಲೆಮಾರಿನ [[ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ|ಥಾರ್]] ೨೦೨೦ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು - ಆಲ್-ನ್ಯೂ ಥಾರ್. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.livemint.com/auto-news/thar-2020-india-launch-booking-price-delivery-anand-mahindra-features-11601613342971.html|title=Mahindra Thar 2020 launched in India at ₹9.80 lakh.|date=2 October 2020|work=Livemint|access-date=22 February 2021}}&lt;/ref&gt;

೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಕ್ಸ್‌ಯು‌ವಿ೭೦೦ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/cars/mahindra-xuv700-launched-full-price-list-announced/articleshow/86637445.cms|title=Mahindra XUV700 launched, full variant-wise price list announced.|date=30 September 2021|work=Times of India|access-date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ಜೂನ್ ೨೭, ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ ಎನ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಇದನ್ನು &quot;ಬಿಗ್ ಡ್ಯಾಡಿ ಆಫ್ ಎಸ್ಯುವಿಗಳು&quot; ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಈಗ &quot;ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ ಕ್ಲಾಸಿಕ್&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;Prachi Ahluwalia / TIMESOFINDIA.&lt;/ref&gt;

=== ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ===
ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಅಲ್ಫರೆಟ್ಟಾ ಮೂಲದ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿತರಕ ಗ್ಲೋಬಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್ ಯು‌ಎಸ್‌ಎ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/12/27/automobiles/27year.html?pagewanted=2&amp;ref=business|title=2009 Was a Clunker. Time to Cash It In.|last=Ulrich|first=Lawrence|date=24 December 2009|work=The New York Times|access-date=27 December 2009}}&lt;/ref&gt; ಡೀಸೆಲ್ ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಕಪ್ ಟ್ರಕ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಯೋಜಿಸಿದೆ.  ಚಿಕನ್ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಭಾರತದಿಂದ ಪಿಕಪ್ ಟ್ರಕ್‌ಗಳನ್ನು ನಾಕ್‌ಡೌನ್ ಕಿಟ್ (ಸಿಕೆಡಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.trucktrend.com/features/news/2009/163_news090601_mahindra_planning_kit_assembly_of_diesel_pickups_to_avoid_chicken_tax/index.html|title=Mahindra Planning Kit Assembly of Diesel Pickups To Avoid Chicken Tax|publisher=Motor Trend, Benson Kong, 1 June 2009|access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-date=15 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615160818/http://www.trucktrend.com/features/news/2009/163_news090601_mahindra_planning_kit_assembly_of_diesel_pickups_to_avoid_chicken_tax/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಸಿ‌ಕೆ‌ಡಿ ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಹನಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರೇಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಲಾದ ಭಾಗಗಳ ಕಿಟ್‌ಗಳಿಂದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೧೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು, ಮಹೀಂದ್ರಾ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಗ್ಲೋಬಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಗ್ಲೋಬಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್ ನಡುವಿನ ಕಾನೂನು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ವಾಹನಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಳಂಬಗೊಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಗ್ಲೋಬಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್ ಮೂಲಕ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಬದಲು ನೇರವಾಗಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.autoblog.com/2010/10/18/report-mahindra-introduction-to-u-s-indefinitely-delayed/|title=Report: Mahindra introduction to U.S. 'indefinitely delayed'|date=18 October 2010|publisher=Autoblog|access-date=19 October 2010}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರ ವರದಿಯು ಗ್ಲೋಬಲ್ ವೆಹಿಕಲ್ಸ್ ಯು‌ಎಸ್‌ಎ ನ ಸಿ‌ಇ‌ಒ ಜಾನ್ ಪೆರೆಜ್ ಅವರು ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಸಣ್ಣ ಡೀಸೆಲ್ ಪಿಕಪ್‌ಗಳು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೦೧೧ ರ ವಸಂತಕಾಲದ ವೇಳೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಆದರೂ ಕಾನೂನು ತೊಡಕುಗಳು ಉಳಿದಿವೆ  ಮತ್ತು ಪೆರೆಜ್ ಭರವಸೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.pickuptrucks.com/2010/11/global-vehicles-usa-still-hopes-to-sell-mahindra-trucks-by-spring.html|title=Global Vehicles USA Still Hopes to Sell Mahindra Truck by Spring|date=8 November 2010|publisher=pickuptrucks.com|access-date=12 January 2011|archive-date=15 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110115082901/http://news.pickuptrucks.com/2010/11/global-vehicles-usa-still-hopes-to-sell-mahindra-trucks-by-spring.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ನಂತರದ ವರದಿಗಳು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಕ್‌ನ ಮೂಲ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ನವೀಕರಿಸಿದ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಳಂಬವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thetruthaboutcars.com/2010/12/mahindra-delay-explained-new-pickup-model-coming/|title=Mahindra Delay Explained? New Pickup Model Coming|last=Edward Niedermeyer|date=30 December 2010|website=The truth about cars|access-date=12 January 2011}}&lt;/ref&gt; ಜೂನ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಪಿತೂರಿ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಅದರ ಅಮೇರಿಕನ್ ವಿತರಕರು ಮಹೀಂದ್ರಾ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಮೂಹಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://automotive.speedtv.com/article/autos-jilted-dealers-sue-indian-automaker/|title=Jilted Dealers Sue Indian Automaker|last=Golfen|first=Bob|date=6 June 2012|website=SPEED Channel|publisher=Fox Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610013354/http://automotive.speedtv.com/article/autos-jilted-dealers-sue-indian-automaker|archive-date=10 June 2012|access-date=6 June 2012}}&lt;/ref&gt; ಕಂಪನಿಯ ಯು‌ಎಸ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಮಹೀಂದ್ರ ಆಟೋಮೋಟಿವ್ ನಾರ್ತ್ ಅಮೇರಿಕಾ (ಎಮ್‌ಎ‌ಎನ್‌ಎ), ೨೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು ಮಿಚಿಗನ್‌ನ ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರು ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕವನ್ನು ತೆರೆಯಿತು. ಸ್ಥಾವರವು ೨೫೦ ಜನರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ೨೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದ ಮೊದಲ ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/industry/mahindra-opens-detroits-1st-car-making-plant-in-25-years/941050/|title=Mahindra opens Detroit's 1st car-making plant in 25&amp;nbsp;years|date=20 November 2017|website=The Financial Express|access-date=21 November 2017}}&lt;/ref&gt; ಹೊಸ ಸೌಲಭ್ಯದಿಂದ ಮೊದಲ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ೨ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೮ ರಂದು ಮಹೀಂದ್ರ ರೋಕ್ಸರ್ ಎಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/mahindra-unveils-new-off-road-vehicle-roxor-300607396.html|title=Mahindra Unveils New Off-Road Vehicle: ROXOR|last=America|first=Mahindra Automotive North|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=22 March 2018}}&lt;/ref&gt;

=== ಮಹೀಂದ್ರ ಮಾದರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ===

=== ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾದರಿಗಳು ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 0.85em; width: 88%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ಮಾದರಿ
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;10%&quot; | ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.
! ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾದರಿ
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;32%&quot; | ವಾಹನ ಮಾಹಿತಿ
|-
! width=&quot;10%&quot; | ಪರಿಚಯ
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''ಎಸ್‌ಯು‌ವಿ'''
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_Bolero_Gen_3.jpg|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''ಬೊಲೆರೊ'''
| '''ಬೊಲೆರೊ'''
| ೨೦೦೦
| ೨೦೨೦
| ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_TUV_300_Chennai_2016_(2).JPG|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ಬೊಲೆರೊ ನಿಯೋ'''
| '''ಬೊಲೆರೊ ನಿಯೋ'''
| ೨೦೨೧
| ೨೦೨೧
| ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_Goa_5door_in_Avellino.JPG|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ವೃಶ್ಚಿಕ ರಾಶಿ'''
| '''[[ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ|ವೃಶ್ಚಿಕ/ವೃಶ್ಚಿಕ-ಎನ್]]'''
| ೨೦೨೨
| ೨೦೨೨
| ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_Thar_Photoshoot_At_Perupalem_Beach_(West_Godavari_District,AP,India_)_Djdavid.jpg|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ಥಾರ್'''
| '''ಥಾರ್'''
| ೨೦೧೦
| ೨೦೨೦
| 4x4 ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|-
|[[ಚಿತ್ರ:IAA_2017,_Frankfurt_(1Y7A2639).jpg|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ಅಲ್ಟುರಾಸ್ ಜಿ೪'''
| '''ಅಲ್ಟುರಾಸ್ ಜಿ೪'''
| ೨೦೧೮
| ೨೦೧೮
| ಪೂರ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''ಕ್ರಾಸ್ಒವರ್ ಎಸ್‌ಯುವಿ'''
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_XUV300.jpg|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೩೦೦'''
| '''ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೩೦೦'''
| ೨೦೧೯
| ೨೦೧೯
| ಬಿ-ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ಕ್ರಾಸ್ಒವರ್ ಎಸ್‌ಯುವಿ .
|-
|[[ಚಿತ್ರ:2021_Mahindra_XUV700_2.2_AX7_(India)_front_view.png|frameless]]
'''ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೭೦೦'''
| '''ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೭೦೦'''
| ೨೦೨೧
| ೨೦೨೧
| ಸಿ-ಸೆಗ್ಮೆಂಟ್ ಕ್ರಾಸ್ಒವರ್ ಎಸ್‌ಯುವಿ
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | &lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAb8&quot;&gt;ಎಂಪಿವಿ&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_Marazzo_MPV_SEP_18_(3).jpg|alt=|220x220px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ಮರಾಜೊ'''
| '''ಮರಾಜೊ'''
| ೨೦೧೮
| ೨೦೨೦
| ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಎಮ್‌ಪಿ‌ವಿ .
|-
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''ಹ್ಯಾಚ್ಬ್ಯಾಕ್'''
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_KUV100_1.2_K4_Plus_2019.jpg|alt=|200x200px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; '''ಕೆಯುಇವಿ೧೦೦ ಎನ್‌ಎಕ್ಸ್‌ಟಿ'''
| '''ಕೆಯುಇವಿ೧೦೦ ಎನ್‌ಎಕ್ಸ್‌ಟಿ'''
| ೨೦೧೬
| ೨೦೧೬
| ಕ್ರಾಸ್ಒವರ್ ಸೂಪರ್ಮಿನಿ .
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''ಲಘು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನ'''
|-
|&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''ಸುಪ್ರೊ'''
| '''ಸುಪ್ರೊ'''
| ೨೦೧೬
| ೨೦೧೬
| ಪ್ಯಾನಲ್ ವ್ಯಾನ್/ಎಲ್‌ಎ‌ವಿ .
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''ಯು‌ಟಿವಿ'''
|-
|[[ಚಿತ್ರ:Red_2018_Mahindra_Roxor_with_after_market_hard_cab.jpeg|alt=|199x199px]]
'''ರೋಕ್ಸರ್'''
| '''ರೋಕ್ಸರ್'''
| ೨೦೧೮
| ೨೦೧೮
| 4x4 ಆಫ್-ರೋಡ್ ಮಾತ್ರ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಯುಟಿಲಿಟಿ ವಾಹನ .
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ಮಾದರಿ
! rowspan=&quot;2&quot; | ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ
! ಪರಿಚಯ
! rowspan=&quot;2&quot; | ವಾಹನ ಮಾಹಿತಿ
|-
! ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾದರಿ
|}

=== ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡ ಮಾದರಿಗಳು ===

* ಮಹೀಂದ್ರ ಅರ್ಮಡಾ (೧೯೯೩-೨೦೦೧)
* ಮಹೀಂದ್ರ ವಾಯೇಜರ್ (೧೯೯೭-೨೦೦೨)
* ಮಹೀಂದ್ರ ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮೋ (೨೦೧೦-೨೦೧೫)
* ಮಹೀಂದ್ರ ಕ್ಸೈಲೋ (೨೦೦೯-೨೦೧೯)
* ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೫೦೦ (೨೦೧೧-೨೦೨೧)
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕ್ವಾಂಟೊ (೨೦೧೨-೨೦೧೬)
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ನುವೋಸ್ಪೋರ್ಟ್ (೨೦೧೬-೨೦೨೦)
* ಮಹೀಂದ್ರ ವೆರಿಟೊ ವೈಬ್ (೨೦೧೩-೨೦೧೯)
* ಮಹೀಂದ್ರ ಇ೨೦ (೨೦೧೩-೨೦೧೬)
* ಟಿಯುವಿ ೩೦೦ (೨೦೧೫-೨೦೨೦) ಟಿಯುವಿ ೩೦೦ ಬದಲಿಗೆ ಬೊಲೆರೊ ನಿಯೋ ಆಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

=== ಮಿಲಿಟರಿ ವಾಹನಗಳು ===
 
ಕಂಪನಿಯು ಮಿಲಿಟರಿ ವಾಹನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಸಿದೆ. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಲೀಸ್ ಜೀಪ್ ಅನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಇದು ವಿಶ್ವ ಸಮರ ೨೨ ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. &lt;ref&gt;[http://www.mahindra.com/What-We-do/Defense &quot;Mahindra &amp; Mahindra Defense Division&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905204156/http://www.mahindra.com/What-We-Do/Defense |date=5 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 }}, Mahindra Corporate Web site.&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಆರ್ಮರಿಂಗ್ (ಎಮ್‌ಇವಿಎ, ಮಹೀಂದ್ರ ಆರ್ಮರ್ಡ್) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸೇನಾ ವಾಹನಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರ ಆರ್ಮರ್ಡ್ ಲೈಟ್ ಸ್ಪೆಷಲಿಸ್ಟ್ ವೆಹಿಕಲ್ (ಎ‌ಎಲ್‌ಎಸ್‌ವಿ) ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಆರ್ಮರ್ಡ್ ಸ್ಟ್ರಾಟನ್ ಆರ್ಮರ್ಡ್ ಪರ್ಸನಲ್ ಕ್ಯಾರಿಯರ್ (ಎ‌ಪಿಸಿ), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gomechanic.in/blog/mahindra-armored-vehicles/|title=Mahindra Armoured Vehicles: The Indigenous Line of Defence|last=Gupta|first=Ritvik|date=2020-05-31|website=The GoMechanic Blog|language=en-US|access-date=2021-03-23}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಏಕ್ಸ್ ನಂತಹ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡ ವಾಹನಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇದು ಬಿಎಇ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್, ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ವಹಿಸಿತು; ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಮಹೀಂದ್ರ ಮೈನ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಟೆಡ್ ವೆಹಿಕಲ್ -೧ (ಎಮ್‌ಪಿವಿ-೧). &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-21/news/31220043_1_defence-land-systems-india-defence-sector-defence-industry|title=Govt's 26% cap for FDI in defence a challenge: Dean McCumiskey, CEO, BAE Systems India|last=Gooptu|first=Biswarup|date=21 March 2012|work=The Economic Times|access-date=9 October 2012|archive-date=3 ಜನವರಿ 2013|archive-url=https://archive.today/20130103203157/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-21/news/31220043_1_defence-land-systems-india-defence-sector-defence-industry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಲೋಹೀಯ ಘಟಕಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ [[ಏರ್‌ಬಸ್|ಏರ್‌ಬಸ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಬಹು-ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/make-in-india-mahindra-group-bags-multi-million-dollar-aerospace-deal-with-airbus/articleshow/47678226.cms?from=mdr|title=Make in India: Mahindra Group bags multi-million dollar aerospace deal with Airbus|date=14 July 2018|work=Economic Times|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜೆನ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳು ===
ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಇಂಧನ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ  ೪,೫೦,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹೀಂದ್ರ ಪವರ್ರೊಲ್ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು [[ಡೀಸಲ್ ನ್ನು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಯಂತ್ರ|ಡೀಸೆಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್‌ಗಳನ್ನು (ಜೆನ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳು)]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;[http://www.mahindra.com/What-We-do/Energy/Companies/Mahindra-and-Mahindra-Energy-Division &quot;Mahindra &amp; Mahindra Energy Division&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929162507/http://www.mahindra.com/What-We-do/Energy/Companies/Mahindra-and-Mahindra-Energy-Division |date=29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013 }}, Mahindra Corporate Website.&lt;/ref&gt;

೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರ ಪವರ್ರೊಲ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಿಎನ್‌ಜಿ/ಎನ್‌ಜಿ ಜೆನ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ಯಾಸ್ ಚಾಲಿತ ಜೆನ್‌ಸೆಟ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/mahindra-powerol-forays-into-gas-genset-segment/article23502696.ece|title=Mahindra Powerol forays into gas genset segment|date=11 April 2018|work=The Hindu Businessline|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt; ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಪವರ್ರೊಲ್‌ಗೆ ಡೆಮಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiainfoline.com/article/news-sector-power/mahindra-powerol-wins-deming-prize-for-2014-114111800136_1.html|title=Mahindra Powerol wins Deming Prize for 2014|date=18 November 2014|work=IIFL|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳು ===
ಮಹೀಂದ್ರಾ ೬೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅಗ್ರ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ (ಪರಿಮಾಣದಿಂದ) ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾರಾಟ ಒಟ್ಟು ೨,೦೦,೦೦೦ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ, ಕಂಪನಿಯು ೨.೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mahindra.com/What-We-Do/Farm-Equipment|title=&quot;Farm Equipment&quot;, Mahindra Corporate Website. Retrieved 5 December 2011|publisher=Mahindra.com|access-date=5 February 2012|archive-date=9 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209094740/http://www.mahindra.com/What-We-Do/Farm-Equipment|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಕೃಷಿ ಸಲಕರಣೆ ವಿಭಾಗ ( ಮಹೀಂದ್ರ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ಸ್ ) ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ಡೀಲರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೧.೪೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಗ್ರಾಹಕರು. &lt;ref&gt;[http://www.mahindra.com/What-We-do/Farm-Equipment/Companies/Mahindra-and-Mahindra-Farm-Equipment-Division &quot;Mahindra &amp; Mahindra Farm Equipment Division&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912160907/http://www.mahindra.com/What-We-do/Farm-Equipment/Companies/Mahindra-and-Mahindra-Farm-Equipment-Division |date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 }}, Mahindra Corporate Website.&lt;/ref&gt;

[[ಭಾರತ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]], [[ಚೀನಾ]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್]], [[ಆಫ್ರಿಕಾ]] (ನೈಜೀರಿಯಾ, ಮಾಲಿ, ಚಾಡ್, ಗ್ಯಾಂಬಿಯಾ, ಅಂಗೋಲಾ, ಸುಡಾನ್, ಘಾನಾ ಮತ್ತು ಮೊರಾಕೊ), ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕಾ (ಚಿಲಿ, ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾ, ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ೪೦ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಾಕ್ಟರುಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ.  ವೆನೆಜುವೆಲಾ, ಮಧ್ಯ ಅಮೇರಿಕಾ, ಮತ್ತು ಕೆರಿಬಿಯನ್), ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ (ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ), ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ (ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಸಿರಿಯಾ) ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್ (ಸರ್ಬಿಯಾ, ಟರ್ಕಿ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಸಿಡೋನಿಯಾ). ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ಸ್ ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಎರಡು  ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಮಹೀಂದ್ರ ಯು‌ಎಸ್‌ಎ, ಮಹೀಂದ್ರ (ಚೀನಾ) ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಕಂಪನಿ, ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರ ಯುಯೆಡಾ (ಯಾಂಚೆಂಗ್) ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಕಂಪನಿ (ಜಿಯಾಂಗ್ಸು ಯುಯೆಡಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮ). 
[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_Arjun_605_DI_tractor_with_trailer.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Mahindra_Arjun_605_DI_tractor_with_trailer.JPG/220px-Mahindra_Arjun_605_DI_tractor_with_trailer.JPG|thumb| ಮಹೀಂದ್ರ ಅರ್ಜುನ್ ೬೦೫ ಡಿಐ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಜೊತೆಗೆ ಟ್ರೈಲರ್]]
೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಫಾರ್ಮ್ ಸಲಕರಣೆ ವಲಯವು ಡೆಮಿಂಗ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2003/10/14/stories/2003101401860300.htm|title=M&amp;M unit receives Deming award|date=13 October 2003|work=The Hindu|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mahindra.com/News/Press-Releases/1294142442|title=Press Release: M&amp;M Tractors awarded the Deming for excellence in quality|publisher=Mahindra Group|access-date=2 February 2014|archive-date=19 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219010323/http://www.mahindra.com/News/Press-Releases/1294142442|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಇದು ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಜಪಾನ್ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/press-releases/mahindra-s-fes-wins-japan-quality-medal-107111501008_1.html#:~:text=Mahindra's%20Farm%20Equipment%20Sector%20has,multi%2Dutility%20vehicles%20in%20India|title=Mahindra's FES wins Japan quality medal|date=5 February 2013|work=Business Standard|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt; ಕಂಪನಿಯು ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ೮೮ ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಗ್ರಾಹಕರ ತೃಪ್ತಿ ಸೂಚ್ಯಂಕವನ್ನು (ಸಿ‌ಎಸ್‌ಐ) ಗಳಿಸಿದೆ. ಲೋಡ್ ಕಾರ್‌ನ ಆಂತರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಇದು ನವೀನ ಉತ್ಪನ್ನ/ಸೇವೆಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ೨೦೦೮ ರ ಗೋಲ್ಡನ್ ಪೀಕಾಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://goldenpeacockaward.com/innovative-productservice-award-gpipsa.html|title=Innovative Product/Service (GPIPSA)|date=|work=Golden Peacock Awards|access-date=8 May 2021|archive-date=8 ಮೇ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508093116/http://goldenpeacockaward.com/innovative-productservice-award-gpipsa.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಏಷ್ಯಾದ ೨೦೦ ಅತ್ಯಂತ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಮತ್ತು ನವೀನ ಕಂಪನಿಗಳ ತನ್ನ ೨೦೦೯ ರ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲ್ ೧೦ ಅತ್ಯಂತ ನವೀನ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ. 

ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಇತರ ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಹೀಂದ್ರಾ ಆಪ್ಲಿಟ್ರಾಕ್ ಮೂಲಕ ಫಾರ್ಮ್ ಯಾಂತ್ರೀಕರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಇದು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನ-ಸರಣಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/business/report-mahindra-mahindra-plans-to-add-farm-mechanisation-products-1976132|title=Mahindra &amp; Mahindra plans to add farm mechanisation products|date=8 April 2014|work=DNA|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt;

೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನ ಫಾರ್ಮ್ ಸಲಕರಣೆ ವಲಯ (ಎಫ್‌ಇ‌ಎಸ್) ಉಪ ೨೫ಎಚ್‌ಪಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 'ಜಿಐವಿಒ' ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://auto.economictimes.indiatimes.com/news/automotive/farm-equipment/mahindra-launches-new-small-tractor-jivo/59996770|title=Mahindra launches new small tractor 'JIVO'|date=10 April 2017|work=The Economic Times|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt;

೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಸರ್ಪಂಚ್ ಪ್ಲಸ್ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು ೩೦ಬಿಎಚ್‌ಪಿ ಮತ್ತು ೫೦ಬಿ‌ಎಚ್‌ಪಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಹಿಂದೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸರಪಂಚ್ ೫೭೫ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/auto/commercial-vehicles/mahindra-sarpanch-plus-tractor-launched-in-maharashtra-price-power-warranty-farm-equipment-india/1999644/|title=Mahindra Sarpanch Plus tractor launched in Maharashtra: Price, power, warranty|date=22 June 2020|work=Financial Express|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt; ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ|ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆ]] ನೆಡುವಿಕೆಗೆ ಹೊಸ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಪ್ಲಾಂಟಿಂಗ್‌ಮಾಸ್ಟರ್ ಪೊಟಾಟೊ + ಅನ್ನು ಡಿ‌ಇಡಬ್ಲ್ಯೂ‌ಯುಐಎಫ್ ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/business/mahindra-launches-new-potato-planting-machinery-in-punjab-up-gujarat-138241|title=Mahindra launches new potato planting machinery in Punjab, UP, Gujarat|date=8 September 2020|work=Tribune India|access-date=8 May 2021}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೦ ರಂದು, ಮಹೀಂದ್ರಾ ತನ್ನ ಹೊಸ 'ಕೃಷಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ' ವ್ಯವಹಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್-ಇ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರತಂದಿತು. ಈ ವ್ಯಾಪಾರವು ರೈತರಿಗೆ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ, ಕೈಗೆಟುಕುವ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ಚಾಲಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/mahindra-s-farm-equipment-sector-rolls-out-krish-e-centres-in-maharashtra-120100200849_1.html|title=Mahindra's Farm Equipment Sector rolls out Krish-e centres in Maharashtra|date=2 April 2020|work=Business Standard|access-date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾದ ಎಫ಼್‌ಇಎಸ್ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಯುವೋ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು - ಯುವೋ ಟೆಕ್ + ಎಂಬ ಹೊಸ-ಯುಗದ ಸುಧಾರಿತ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಶ್ರೇಣಿ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/business/mahindra-launches-new-yuvo-tech-tractor-will-be-available-in-three-models|title=Mahindra launches new Yuvo Tech + tractor; will be available in three models|date=12 October 2021|work=Free Press Journal|access-date=14 January 2022}}&lt;/ref&gt;
[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_e2o_Plus_battery_electric_car,_cropped_(2).png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Mahindra_e2o_Plus_battery_electric_car%2C_cropped_%282%29.png/220px-Mahindra_e2o_Plus_battery_electric_car%2C_cropped_%282%29.png|thumb| ಮಹೀಂದ್ರಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕಾರು]]

== ವಿವಾದ ==
೨೦೨೨ ರ ರಷ್ಯಾದ ಉಕ್ರೇನ್ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸೇರಲು ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು. [[ಆಗಸ್ಟ್]] ೧೦, ೨೦೨೨ ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಯೇಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸಂಶೋಧನೆಯು ರಷ್ಯಾದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಕಂಪನಿಗಳು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಹೀಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾವನ್ನು &quot;ಡಿಗ್ಗಿಂಗ್ ಇನ್&quot; ಎಂಬ ಕೆಟ್ಟ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಅಂದರೆ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು: ಕಂಪನಿಗಳು ನಿರ್ಗಮನ / ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕಡಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://som.yale.edu/story/2022/almost-1000-companies-have-curtailed-operations-russia-some-remain|title=Almost 1,000 Companies Have Curtailed Operations in Russia—But Some Remain|last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|website=[[Yale School of Management]]|access-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

== ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Mahindra_&amp;_Mahindra_Kandivali_Plant_2015.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Mahindra_%26_Mahindra_Kandivali_Plant_2015.JPG/220px-Mahindra_%26_Mahindra_Kandivali_Plant_2015.JPG|thumb| ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಕಾಂದಿವಲಿ ಘಟಕ, ಆಟೋ ಸೆಕ್ಟರ್ ಮುಖ್ಯ ಗೇಟ್ ಪಶ್ಚಿಮ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಹೆದ್ದಾರಿ, ಮುಂಬೈ]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left; font-size: 1em; width: 70%&quot;
|'''ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಪ್ರಕಾರ'''
| '''ನಗರ / ರಾಜ್ಯ / ದೇಶ'''
| '''ತಯಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ'''
|-
| '''ಎಂಜಿನ್ ಸಸ್ಯ'''
| ಇಗತ್ಪುರಿ, [[ನಾಸಿಕ್]] ಜಿಲ್ಲೆ, [[ಭಾರತ]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಎಮ್‌ಎಚ್‌ಇ‌ಎಲ್ ಚಕನ್
|
|-
| '''ಟೂಲ್ &amp; ಡೈ ಸಸ್ಯ'''
| ನಾಸಿಕ್, ಭಾರತ
| ಡೈಸ್ ತಯಾರಿಕೆ
|-
| '''ಬಹುಪಯೋಗಿ ಘಟಕಗಳು'''
| [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಭಾರತ
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು (ವಿದ್ಯುತ್)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು (ವಿದ್ಯುತ್)
|-
| '''ಒಟ್ಟು + ಅಸೆಂಬ್ಲಿ'''
| ಚಕನ್ ( [[ಪುಣೆ]] ), ಭಾರತ
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು (ವಿದ್ಯುತ್)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು (ವಿದ್ಯುತ್)&lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| '''ಒಟ್ಟು + ಅಸೆಂಬ್ಲಿ'''
| ಕಾಂದಿವ್ಲಿ ( [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ), ಭಾರತ
| ಪಿಕಪ್‌ಗಳು
|-
| '''ವಾಹನ ಜೋಡಣೆ ಸ್ಥಾವರ'''
| [[ಹರಿದ್ವಾರ]], ಭಾರತ
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| '''ವಾಹನ ಜೋಡಣೆ ಸ್ಥಾವರ'''
| ನಾಸಿಕ್, ಭಾರತ
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| '''ವಾಹನ ಜೋಡಣೆ ಸ್ಥಾವರ'''
| ಜಹೀರಾಬಾದ್, ( [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್]] ) ಭಾರತ
| ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳು
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''ಸಾಗರೋತ್ತರ ವಿತರಕ ಸ್ಥಾವರ'''
| [[ಡರ್ಬನ್]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/mahindra-safrica-idUSL5N1SW10S|title=India's Mahindra opens first assembly plant in South Africa|date=25 May 2018|work=Reuters|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| ಸೌಸೆ, [[ಟುನೀಶಿಯ|ಟುನೀಶಿಯಾ]]
| ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| ಮೊಂಬಾಸಾ, [[ಕೀನ್ಯಾ]]
| ಸಣ್ಣ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಾಹನಗಳು
|-
| ಮುಟುಗಮಾ, [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು
|-
| [[ಡೆಟ್ರಾಯಿಟ್]], ಯು‌ಎಸ್‌ಎ
| ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಕಾರುಗಳು
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | '''ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮಾತ್ರ'''
| [[ಜೈಪುರ]], ಭಾರತ
ಜಹೀರಾಬಾದ್, (ಹೈದರಾಬಾದ್) ಭಾರತ, ಮುಂಬೈ, ಭಾರತ [[ಮೊಹಾಲಿ]], ಭಾರತ [[ನಾಗಪುರ|ನಾಗ್ಪುರ]], ಭಾರತ ರುದ್ರಪುರ, ಭಾರತ [[ವಡೋದರಾ]], ಭಾರತ ಮಜ್ರಿ, ಜಿಲ್ಲೆ ಕುರಲಿ
|
|-
| [[ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್‌|ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]
|
|-
| [[ಹೂಸ್ಟನ್]], [[ಟೆಕ್ಸಸ್|ಟೆಕ್ಸಾಸ್]], ಯುಎಸ್&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
ಆಲಿವ್ಹರ್ಸ್ಟ್, [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ]], ಯುಎಸ್ ಬ್ಲೂಮ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್, ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ, ಯುಎಸ್
|
|-
| [[ಅಲ್ಜೀರಿಯ|ಅಲ್ಜೀರಿಯಾ]]
|
|-
| [[ಬೆನಿನ್]]
|
|-
| [[ಗ್ಯಾಂಬಿಯ|ಗ್ಯಾಂಬಿಯಾ]]
|
|-
| [[ಘಾನಾ]]
|
|-
| [[ನೈಜೀರಿಯ|ನೈಜೀರಿಯಾ]]
|
|-
| [[ಚಾಡ್]]
|
|-
| [[ಮಾಲಿ]]
|
|-
| [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳು ಮಾತ್ರ'''
| ಪಿತಾಂಪುರ್ ( [[ಇಂದೋರ್|ಇಂಧೋರ್]] ), ಭಾರತ
|
|-
| [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯೆಟ್ನಾಂ]]
|
|-
| ಜಿನಾನ್, [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾ]]
|
|-
| ಮ್ಯಾಂಡ್ಯೂರ್, [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]]
|
|-
|}

== ವಾಹನಗಳ ನಾಮಕರಣ ==
ಕಂಪನಿಯು ತಯಾರಿಸಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಾಹನಗಳು [[ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ|ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ]], ವೆರಿಟೊ ಮತ್ತು  ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ 'O' ನೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. 2013 ರಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪವನ್ ಗೋಯೆಂಕಾ ಅವರು ಬೊಲೆರೊ ಮತ್ತು ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೊ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಇದು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು, ಕಂಪನಿಯು ವಾಹನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಓ' [[ಅದೃಷ್ಟ]] ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/why-auto-cos-mahindra-mahindra-and-honda-name-their-products-to-ride-on-luck/articleshow/19099442.cms|title=Why auto cos Mahindra &amp; Mahindra and Honda name their products to ride on luck|date=21 March 2013|website=Economic Times|access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt;

== ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆಗಳು ==

* ೨೦೦೬–೦೭ ರ ಬಾಂಬೆ ಚೇಂಬರ್ ಗುಡ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಿಟಿಜನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/mahindra-wins-bombay-chamber-good-corporate-citizen-award_304755.html|title=Mahindra wins Bombay Chamber Good Corporate Citizen Award|date=25 September 2007|publisher=MoneyControl.com|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* ಬಿಸಿನೆಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಫ್‌ಐಸಿಸಿಐ-ಎಸ್‌ಇಡಿಎಫ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೨೦೦೭. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/fm-tells-corporates-to-embrace-pms-social-charter/article1260042.ece|title=FM tells corporates to embrace PM's social charter|date=17 May 2008|work=The Hindu|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ficci-sedf.org/sedf-csr-award-2007.pdf|title=FICCI – SEDF CSR Award 2007|date=16 May 2008|publisher=FICCI-SEDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902163342/http://ficci-sedf.org/sedf-csr-award-2007.pdf|archive-date=2 September 2013|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ವರದಿಯು ತನ್ನ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಟಡಿ ೨೦೧೪ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಎಮ್‌&amp;ಎಮ್ ಅನ್ನು ಭಾರತದ ೧೦ನೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಎಂದು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಿದೆ (೨೦,೦೦೦ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ). &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/samsung-is-india-s-most-trusted-brand-followed-by-sony-tata-114012901162_1.html|title=Samsung is India's most trusted brand followed by Sony, Tata|date=29 January 2014|work=Business Standard|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report-samsung-beats-nokia-to-become-india-s-most-trusted-brand-of-2014-1958354|title=Samsung beats Nokia to become India's most trusted brand of 2014|date=30 January 2014|work=DNA India|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* ಫಾರ್ಮ್ ಸಲಕರಣೆ ವಿಭಾಗವು ೨೦೦೩ ಡೆಮಿಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.
* ಫಾರ್ಮ್ ಸಲಕರಣೆ ವಿಭಾಗವು ೨೦೦೭ &lt;ref&gt;[http://machinist.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=544&amp;Itemid=2 The Machinist on M&amp;M winning the Japan Quality Medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608083930/http://machinist.in/index.php?option=com_content |date=8 ಜೂನ್ 2009 }}, additional text.&lt;/ref&gt; ಜಪಾನ್ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪದಕವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.
* ಯುಎಸ್ ಮೂಲದ ರೆಪ್ಯುಟೇಶನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ತನ್ನ 'ಗ್ಲೋಬಲ್ ೨೦೦: ದ ವರ್ಲ್ಡ್ಸ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ರೆಪ್ಯೂಟೇಶನ್ಸ್' ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ೨೦೦೮ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/2008/06/04/reputation-institute-report-lead-cx_mk_0604lovehate_table.html|title=Reputation Institute Global 200|date=4 June 2008|work=Forbes|access-date=2 February 2014}}&lt;/ref&gt; ಅಗ್ರ ಹತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಮ್‌&amp;ಎಮ್ ಅನ್ನು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಿದೆ.
* ಬ್ಲೂಬೈಟ್ಸ್ ನ್ಯೂಸ್ ಎಮ್‌&amp;ಎಮ್ ಅನ್ನು ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಆಟೋ (ಕಾರ್ಸ್) ಸೆಕ್ಟರ್‌ಗಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಕಾರ್ ಕಂಪನಿ (ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ರೆಪ್ಯೂಟೇಶನ್ ಬೆಂಚ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಸ್ಟಡಿ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) ಎಂದು ರೇಟ್ ಮಾಡಿದೆ.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bluebytes.info|title=Blue Bytes|publisher=Bluebytes.info|access-date=20 October 2018}}&lt;/ref&gt;
* &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.autonewspress.com/mahindra-wins-top-corporate-governance-csr-awards-asiamoney-awards-2016/|title=Mahindra wins top Corporate Governance and CSR awards at Asiamoney Awards 2016|date=11 January 2017|work=Auto News Press|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt; ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಉನ್ನತ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಿಎಸ್‌ಆರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.
* ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಟೈಮ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮಹೀಂದ್ರಾವನ್ನು 'ವರ್ಷದ ಉತ್ಪಾದನಾ ಇನ್ನೋವೇಟರ್' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://time.com/4652074/time-india-awards-2017-winners/|title=Here Are the Winners of the 2017 TIME India Awards|date=27 January 2017|work=Time|access-date=1 June 2021|archive-date=10 ಮೇ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510231344/https://time.com/4652074/time-india-awards-2017-winners/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ಕಂಪನಿಯು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಬನ್ ನ್ಯೂಟ್ರಲ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಸೌಲಭ್ಯವಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.autocarpro.in/news-national/mahindra-igatpuri-plant-becomes-india-first-carbonneutral-facility-41459|title=Mahindra's Igatpuri plant becomes India's first carbon-neutral facility|date=30 November 2018|work=Autocar|access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/auto/car-news/mahindras-igatpuri-plant-indias-first-carbon-neutral-facility-heres-what-it-means/1403159/|title=Mahindra's Igatpuri plant India's first Carbon Neutral Facility: Here's what it means|date=4 December 2018|work=Financial Express|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;
* ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಹೀಂದ್ರಾ (ಎಮ್‌&amp;ಎಮ್) ನ ಏಳು ಆಟೋಮೋಟಿವ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಜಪಾನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಮೆಂಟೆನೆನ್ಸ್ (ಜಿಐಪಿಎಮ್) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.autocarpro.in/news-national/seven-mahindra-mahindra-plants-bag-jipm-awards-28726|title=Seven Mahindra &amp; Mahindra plants bag JIPM awards|date=22 March 2018|work=Autocar|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;
* ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ಬ್ರಾಂಡ್‌ನಿಂದ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.interbrand.com/newsroom/interbrand-unveils-2019-best-indian-brands-celebrates-brave-growth-amidst-change/|title=Interbrand unveils 2019 Best Indian Brands: Celebrates Brave Growth amidst Change|date=|work=Interbrand|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;
* ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ೨೦೦೦ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ೨೦೦೦ ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸೇರಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/ril-hdfc-among-57-indian-companies-on-forbes-global-2000-list/articleshow/69774000.cms?from=mdr#:~:text=While%20TCS%2C%20ICICI%20Bank%2C%20L%26T,Hindalco%2C%20HCL%20Tech%2C%20M%26M%2C|title=RIL, HDFC among 57 Indian companies on Forbes Global 2000 list|date=13 June 2019|work=Economic Times|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;
* ಫಾರ್ಚೂನ್‌ನ ಜಾಗತಿಕ 'ಚೇಂಜ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್' ಪಟ್ಟಿ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ೨೩ ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://fortune.com/2019/08/19/change-the-world-2019-companies-to-watch/|title=Fortune's 2019 Change the World List: Companies to Watch|date=19 August 2019|work=Fortune|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಆಟೋಮೋಟಿವ್ ಅನ್ನು ಟೀಮ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ಮೆನ್ ಮತ್ತು ಸಿಎನ್‌ಬಿ‌ಸಿ ಟಿವಿ೧೮ ನಿಂದ 'ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ೨೦೨೧' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnbctv18.com/business/most-trusted-brands-of-india-2021-8791541.htm|title=Most Trusted Brands Of India 2021|date=12 April 2021|work=CNBCTV18|access-date=1 June 2021}}&lt;/ref&gt;

== ಸಹ ನೋಡಿ ==

* ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ವಾಹನ]] [[ಉದ್ಯಮ]]
* [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ|ಭಾರತದ]] ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಲೈಫ್‌ಸ್ಪೇಸಸ್
* ಮಹೀಂದ್ರ ರೇಸಿಂಗ್
* ಮಹೀಂದ್ರ ಸಸ್ಟೆನ್
* [[ಮಹೀಂದ್ರಾ ಸ್ಕಾರ್ಪಿಯೋ|ಮಹೀಂದ್ರ]] ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳು
* ಮಹೀಂದ್ರಾ &amp; ಮಹೀಂದ್ರಾ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್
* ಮಹೀಂದ್ರಾ ಟ್ರಕ್ ಮತ್ತು ಬಸ್ ವಿಭಾಗ

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==

* {{Official website|auto.mahindra.com}}
==ಉಲೇಖಗಳು==

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]]</text>
      <sha1>2w0rvto323xxnv4ef7dfzgvsrkscsjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144567</id>
    <revision>
      <id>1378107</id>
      <parentid>1376417</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95943" sha1="g8my9g55yao1etgyj4qzlyqvo5xinvb" xml:space="preserve">{{Short description|Pilgrimage site in India}}
{{EngvarB|date=January 2014}}
{{Use dmy dates|date=January 2014}}
{{Infobox Hindu temple
| name               = ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ
| image              = Goddess Saptashrungi Devi Temple1.jpg
| alt                = White coloured temple shrine located on the hill top.
| caption            =
| map_type           = India Maharashtra
| map_caption        = Location in [[Maharashtra]]
| map_size           = | coordinates        = {{coord|20|23|25|N|73|54|31|E|type:landmark_region:IN-MH|display=inline,title}}
| country            = ಭಾರತ
| state              = ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ
| district           = ನಾಶಿಕ್
| locale             = ವಾಣಿ/ನಂದೂರಿ ಗ್ರಾಮ
| deity              = ದುರ್ಗಾ
| festivals          = ನವರಾತ್ರಿ
}}
ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ಅಥವಾ ಸಪ್ತಶ್ರಿಂಗಿ (ಮರಾಠಿ: सप्तश्रृंगी, Saptaśrr̥ṇgī ) {{Convert|60|km}}  ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] [[ನಾಸಿಕ್|ನಾಸಿಕ್‌ನಿಂದ]] . [[ಹಿಂದೂ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ನಿವಾಸಿನಿ ದೇವತೆ ಏಳು ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ( ''ಸಪ್ತ'' ಎಂದರೆ ಏಳು ಮತ್ತು ''ಶ್ರಂಗ್'' ಎಂದರೆ ಶಿಖರಗಳು. ) ಇದು ಭಾರತದ [[ನಾಸಿಕ್]] ಬಳಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಾದ ಕಲ್ವಾನ್ ತಾಲೂಕಿನ ನಂದೂರಿಯಲ್ಲಿದೆ . ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಭಿಲ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಕುಲದೈವತ ಎಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಾಡ್ ಹತ್ತಲು ೫೧೦ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿವೆ. ಭಕ್ತರು ಪ್ರತಿದಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|title=Places of Tourist Nashik District|publisher=Official web site of Nashik District|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|archive-date=1 October 2013|access-date=2 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ]] &quot;ಮೂರೂವರೆ [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು|ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ]] &quot; ಒಂದು ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ]] ೫೧ [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು|ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು [[ಸತಿ|ಸತಿಯ]] ( [[ಶಿವ|ಶಿವನ]] ಪತ್ನಿ) ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಅವಳ ಬಲಗೈ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂರೂವರೆ ಶಕ್ತಿಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಅರ್ಧ ಶಕ್ತಿಪೀಠ.

== ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ==
[[ಚಿತ್ರ:Vani_from_Saptashrungi_gad_02.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Vani_from_Saptashrungi_gad_02.JPG/220px-Vani_from_Saptashrungi_gad_02.JPG|alt=Cluster of homes at the bottom with a hill in background. IMage is taken from another hill.|left|thumb| ವಾಣಿ ಗ್ರಾಮ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ಗಡದಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಎದುರಿನ ಶಿಖರವು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಬೆಟ್ಟವಾಗಿದೆ.]]
ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ''ಘಡ್ಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಏಳು ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟ ಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿನ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಯ]] ಬೆಟ್ಟಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಅಜಂತಾ ಸತ್ಮಲಾ ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಿಖರಗಳ ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರ {{Convert|4500|ft}} ) ಈ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಧೋಡಾಪ್, {{Convert|4600|ft}} ) ಎತ್ತರವಿರುವ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯು ಅದರ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92|title=Offbeat Tracks in Maharashtra|last=Milind Gunaji|publisher=Popular Prakashan|year=2010|isbn=978-81-7991-578-3|pages=92–|access-date=3 March 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rockfall assessment near Saptashrungi Gad temple, Nashik, Maharashtra, India|doi=10.1016/j.ijdrr.2012.09.002|volume=2|journal=International Journal of Disaster Risk Reduction|pages=77–83|date=December 2012|last=Ansari|first=M.K.|last2=Ahmad|first2=M.|last3=Singh|first3=Rajesh|last4=Singh|first4=T.N.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rockfall risk assessment for pilgrims along the circumambulatory pathway, Saptashrungi Gad Temple, Vani, Nashik Maharashtra, India|journal=Geomatics, Natural Hazards and Risk|doi=10.1080/19475705.2013.787657|volume=5|pages=81–92|year=2014|last=Ansari|first=M. K.|last2=Ahmad|first2=M.|last3=Singh|first3=T. N.}}&lt;/ref&gt; ಈ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ೧೦೮ ಜಲಮೂಲಗಳು (ಕೊಳಗಳು) ಇವೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ''ಕುಂಡಾಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.'' ನಂದೂರಿ, ಕಲ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಣಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಮೀಪವಿರುವ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಲು ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ನಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಿಂದ ದಿಂಡೋರಿಯ ಮಾರ್ಗವು {{Convert|39|km}} ಮತ್ತು ಪಿಂಪಲ್ಗಾಂವ್ ಬಸವಂತ್ ಮೂಲಕ {{Convert|51|km}} . ನಡುರ್ಗಾಂವ್ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು {{Convert|14|km}} ವಾಣಿಯಿಂದ ಇದು {{Convert|60|km}} ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರವಾದ ನಾಸಿಕ್‌ನಿಂದ. ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 17 (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) (ಎಸ್‌ಹೆಚ್-೧೭) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೩(ಎನ್‌ಹೆಚ್ ೩) ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ನಂದೂರಿ ಗ್ರಾಮಗಳ ಸಮೀಪವಿರುವ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳದೊಂದಿಗೆ ನಾಸಿಕ್ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣವನ್ನು ತಲುಪಲು ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಬಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=187280:2011-10-10-19-36-33&amp;catid=46:2009-07-15-04-01-48&amp;Itemid=57|title=कोजागिरीनिमित्त सप्तश्रृंगी गडासाठी १८५ जादा बसेस|publisher=[[Loksatta]]|location=Nashik|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=25 ಆಗಸ್ಟ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825123752/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=187280:2011-10-10-19-36-33&amp;catid=46:2009-07-15-04-01-48&amp;Itemid=57|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿನ ಕಾಡುಗಳು [[ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು|ಔಷಧೀಯ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|title=Places of Tourist Nashik District|publisher=Official web site of Nashik District|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|archive-date=1 October 2013|access-date=2 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm &quot;Places of Tourist Nashik District&quot;]. Official web site of Nashik District. Archived from [http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm the original] on 1 October 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ [[ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ|ಪರಿಕ್ರಮ]] ಮಾಡಲು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಬಳಸುವ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು {{Convert|1230|m}} ನಡುವಿನ ಎತ್ತರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು {{Convert|1350|m}}, ಮತ್ತು ಕಡಿದಾದ ಶಿಲಾ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳು ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;/ref&gt;

== ಹಿನ್ನೆಲೆ ==
[[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ]] ಮೂರುವರೆ [[ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು]] (ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನಗಳು) ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳೆಂದರೆ [[ಕೊಲ್ಲಾಪುರ|ಕೊಲ್ಹಾಪುರದ]] ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಾಲಯ, [[ತುಳಜಾಪುರ|ತುಳಜಾಪುರದ]] ತುಳಜಾ ಭವಾನಿ ದೇವಾಲಯ, ಮಾಹುರ್ (ಮಾತ್ರಿಪುರ) ನಲ್ಲಿರುವ [[ರೇಣುಕ|ರೇಣುಕಾ]] ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಾಲಯ. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lzPCOVQGP3wC&amp;pg=PT191|title=Hindu Pilgrimage|last=Sunita Pant Bansal|date=23 January 2008|publisher=Hindoology Books|isbn=978-81-223-0997-3|pages=191–|access-date=2 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಈ ನಾಲ್ಕು ದೇವಾಲಯಗಳು ಪವಿತ್ರ [[ಓಂ|ಎ‌ಯು‌ಎಮ್]], ಎ ''ಕಾರ'', ಯು ''ಕಾರ'', ಮ ''ಕಾರ'' ಮತ್ತು ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಎಮ್ ''ಕಾರ'' ( ''ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರಾ'' ) ದ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಂತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ''ಅರ್ಧ-'' ಪೀಠ (ಅರ್ಧ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ) ವಿವಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಧ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Cite news|cite news]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ದೇವಾಲಯದ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣವು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;[http://saptashrungi.org/ Official site]&lt;/ref&gt; ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿ-ಆಧಾರಿತ ಗ್ರಂಥವಾದ ''ದೇವಿ'' ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ [[ದುರ್ಗೆ|ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ]], ತುಳಜಾಪುರದ [[ಸರಸ್ವತಿ|ಮಹಾಸರಸ್ವತಿ]] ಮತ್ತು ಮಾಹುರ್‌ನ [[ಮಹಾಕಾಳಿ|ಮಹಾಕಾಳಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಮನಾಗಿರುವ ಮೂರು ದೇವತೆಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 

''[[ದೇವಿ ಭಾಗವತಪುರಾಣ|ದೇವಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು]]'' ಸಪ್ತಶೃಂಗ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿ ಪೀಠ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/dg/dg08.htm|title=Chapter XXXVIII, The Vow and the Sacred Places of the Devî|publisher=SrîMad Devî Bhâgavatam, sacred-texts.com|access-date=3 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. 

ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಯನ್ನು ಇತರ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ: ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ (&quot;(ಏಳು ಬೆಟ್ಟಗಳ ದೇವತೆ)&quot;), ಸಪ್ತಶೃಂಗ-ನಿವಾಸಿನಿ (&quot;ಸಪ್ತಶೃಂಗ - ಏಳು ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ&quot;), ಸಪ್ತಶೃಂಗ-ಮಾತಾ (&quot;ತಾಯಿ&quot; -(ದೇವತೆ) ಸಪ್ತಶೃಂಗ&quot;). ಮೊದಲ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ [[ದೇವಿ]] (ದೇವತೆ) ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು. ಆಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಿ (&quot; [[ಬ್ರಹ್ಮ (ಹಿಂದೂ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ)|ಬ್ರಹ್ಮನ]] ರೂಪ ಹೊಂದಿರುವವರು&quot;) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ-ದೇವರಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ [[ಕಮಂಡಲು]] (ನೀರಿನ ಮಡಕೆ) ಯಿಂದ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt;

ದೇವಿಯು [[ದುರ್ಗೆ|ದುರ್ಗೆಯ]] ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು (ದೇವಿ ''ಮಹಾತ್ಮೆಯಲ್ಲಿ'' ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದ ಎಮ್ಮೆ-ರಾಕ್ಷಸ [[ಮಹಿಷಾಸುರ|ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು]] ಕೊಂದಳು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Cite news|cite news]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; ಅದರ ನಂತರ ದೇವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ರೂಪ ಪಡೆದು ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರಿಂದ, ಇದು ದೇವಿಯ ಮೂಲ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://saptashrungi.net/information.html |title=Info |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=18 ಮೇ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518222139/http://saptashrungi.net/information.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ದಂತಕಥೆಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Dakshayani.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Dakshayani.jpg/220px-Dakshayani.jpg|thumb| [[ಸತಿ]] ದೇವಿಯ ಶವವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಶಿವ]]
ಈ ದೇವಾಲಯವು [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ೫೧ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು [[ಸತಿ|ಸತಿಯ]] ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತು ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡ [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] ತನ್ನ ಸತಿ ದೇವಿಯ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಕೆಯ ಬಲಗೈ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಭುಜಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ [[ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ|ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ]] ಅವಳ ದೇಹವನ್ನು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಈ ಘಟನೆಯ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಏನೆಂದರೆ, ಸತಿಯ ತಂದೆಯಾದ [[ದಕ್ಷ|ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನು]] (ಶಿವನ ಪತ್ನಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯ ಅವತಾರ) [[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞವನ್ನು]] ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು ( ''ಯಜ್ಞವನ್ನು'' [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ]] ಅಗ್ನಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ತ್ಯಾಗ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ [[ಅಗ್ನಿ(ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ)|ಅಗ್ನಿಯಂತಹ]] [[ವೇದ|ವೈದಿಕ]] ಕಾಲದ ದೇವತೆಗಳು, ಬೃಹಸ್ಪತಿರಿತ್ಯಾದಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ತುಪ್ಪ]] (ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದ ಬೆಣ್ಣೆ), ಹಾಲು, ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂತಾದ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಗ್ನಿ ದೇವರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದ ಸತಿ (ಶಕ್ತಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ತನ್ನ ಅಳಿಯನನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡದ ದಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ಇತರ ಎಲ್ಲ ದೇವರುಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ತಾನು ಗಾಢವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮದುವೆಯಾದ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ತಂದೆ ತೋರಿದ ತುಸು ಅವಮಾನದಿಂದ ಸತಿ ದೇವಿಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅವಮಾನಿತಳಾದಳು. ಆಗಲೂ ಅವಳು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ಅವಳ ತಂದೆ ಅವಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಶಿವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವಮಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಸತಿ ತೀವ್ರ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಳು, ಮತ್ತು ಹತಾಶೆಯಿಂದ ಅವಳು ಯಜ್ಞದ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹಾರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು. ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಳದ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶಿವನೂ ಯಜ್ಞ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕೋಲಾಹಲ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ. ದುಃಖ ಮತ್ತು ಕೋಪದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸತಿಯ ಮೃತ ದೇಹವನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಸುತ್ತಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ಗಂಭೀರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, [[ಬ್ರಹ್ಮ]] ಮತ್ತು [[ವಿಷ್ಣು]] ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಶಿವನನ್ನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ವಿಷ್ಣುವು ಶಿವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶ ಚಕ್ರದಿಂದ ಸತಿಯ ಮೃತ ದೇಹವನ್ನು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ವಿಷ್ಣುವು ಅವಳನ್ನು ೫೧ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು (ಅನೇಕ [[ಪುರಾಣಗಳು|ಪುರಾಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ]] ೧೦೮ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; ) ಶಿವನು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸತಿಯ ಈ ಐವತ್ತೊಂದು ದೇಹದ ಭಾಗಗಳು ಉಪಖಂಡದ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡವು. ಶಕ್ತಿ ಪೀಠಗಳು (ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ದುರ್ಗಾ ದೇವತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಬಲಗೈ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಳವು ಪವಿತ್ರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜ [[ಮಹಿಷಾಸುರ|ಮಹಿಷಾಸುರನು]] ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನರು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ದುರ್ಗೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ೧೮ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಿಯು ದುರ್ಗೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಮಹಿಷಾಸುರ ಮರ್ಧಿನಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Cite news|cite news]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; ಮಹಿಷಾಸುರನು ಎಮ್ಮೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿ, ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಎಮ್ಮೆಯ ತಲೆ ಇದೆ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ಮಹಾಕಾವ್ಯ [[ರಾಮಾಯಣ|ರಾಮಾಯಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]], [[ಲಕ್ಷ್ಮಣ|ಲಕ್ಷ್ಮಣನು]] ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ, [[ಹನುಮಂತ|ಹನುಮಂತನು]] ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಔಷಧೀಯ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಬಂದನು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|title=Places of Tourist Nashik District|publisher=Official web site of Nashik District|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|archive-date=1 October 2013|access-date=2 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm &quot;Places of Tourist Nashik District&quot;]. Official web site of Nashik District. Archived from [http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm the original] on 1 October 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಸಪ್ತಶೃಂಗ ಪರ್ವತವು ''[[ರಾಮಾಯಣ|ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ]]'' ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ [[ದಂಡಕಾರಣ್ಯ]] ಎಂಬ ಕಾಡಿನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವಳ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯಲು ಶ್ರೀರಾಮ, [[ಸೀತೆ]] ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಈ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt;

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ [[ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ|ಋಷಿಯ]] ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಋಷಿಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಗುಹೆಯಿದೆ. ಈ ಬೆಟ್ಟವು ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಕಂದರವು ಎರಡು ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದಾಗ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ದೇವಿಯನ್ನು ಮನರಂಜಿಸಲು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು) [[ಪುರಾಣಗಳು|ಪಠಿಸಿದನೆಂದು]] ನಂಬಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪುರಾಣವೆಂದರೆ ಹುಲಿಯು ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ (ಗರ್ಭಗೃಹ) ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಜೇನುಗೂಡನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಲು ದೇವಿಯು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt;

ದೇವಿಯ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುವ ಅನೇಕ ಇತರ ಇತ್ತೀಚಿನ ನಿರೂಪಣೆಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳು [[ಶಿರ್ಡಿ ಸಾಯಿ ಬಾಬಾ|ಶಿರಡಿ ಸಾಯಿಬಾಬಾ]] ಮತ್ತು ಅವರ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಅಂತಹ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ, ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕಾಜಿ ವೈದ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಾಣಿ ಗ್ರಾಮದ ಅರ್ಚಕನು ತನ್ನ ಸುತ್ತಲಿನ ಜೀವನದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ದೇವಿಯನ್ನು ಮನವಿ ಮಾಡಿದನು. ಎಲ್ಲಾ ಚಿಂತೆಗಳು. ಅರ್ಚಕನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದ ದೇವಿಯು ಅವನಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಂದಿಸಲು ಬಾಬಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳು ಯಾವ ಬಾಬಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಅರ್ಚಕನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರದ ಕಾರಣ, ಅವನು [[ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ|ತ್ರಿಮಬಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು]] ಮತ್ತು ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶಿವನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ  ಅವರು ಇನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಅವರು ನಿರಾಶರಾಗಿ ವಾಣಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ನಂತರ, ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅವರು [[ಲಿಂಗ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ]] [[ಯಜುರ್ವೇದ|ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದ]] ರುದ್ರ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಇನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಮಾತಾ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ತನ್ನ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವಳು ಅವನ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು ಮತ್ತು ತಾನು ಹೇಳಿದ ಬಾಬಾ [[ಶಿರ್ಡಿ|ಶಿರಡಿಯ]] ಸಾಯಿ ಸಮರ್ಥನೆಂದು ಮತ್ತು ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅರ್ಚಕರಿಗೆ ಸಾಯಿಬಾಬಾ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಯಿಬಾಬಾರವರು ತಮ್ಮ ದೈವಿಕ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಅರ್ಚಕರ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಮನಗಂಡರು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಕ್ತ ಮಾಧವರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಅರ್ಚಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಕರೆತರಲು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಕಾಕತಾಳೀಯವೆಂಬಂತೆ, ಮಾಧವರಾವ್ ಕೂಡ ಬಾಬಾರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ದೇವಿಗೆ ಎರಡು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ತಾಯಿಯು ದೇವಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಎದೆಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಮರೆತಿದ್ದರು. ಮಾಧವರಾಯರು ವಾಣಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅರ್ಚಕರು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಶಿರಡಿಯಿಂದ ದೇವಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಎದೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಪಾದ್ರಿ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ನಂತರ ಮಾಧವರಾಯರನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಣತಿಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಎದೆಯನ್ನು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಪಾದಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದರು. ನಂತರ ಅರ್ಚಕರು ಮಾಧವರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಶಿರಡಿಗೆ ಬಂದು ಸಾಯಿಬಾಬಾರವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ೧೨ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಯುತವಾದರು. ನಂತರ ಅವರು ವಾಣಿಗೆ ಮರಳಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJoVJWlkApIC&amp;pg=PA54|title=Sai – The Age of Cosmic Family|last=Sudarshan|date=1 January 2004|publisher=Lotus Press|isbn=978-81-901912-5-8|pages=54–|access-date=3 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Goddess_Saptashrungi_Devi_Temple..jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Goddess_Saptashrungi_Devi_Temple..jpg/220px-Goddess_Saptashrungi_Devi_Temple..jpg|alt=White coloured temple shrine located in the hill.|right|thumb| ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ]]
[[ಚಿತ್ರ:Kurma_at_Saptashrungi.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Kurma_at_Saptashrungi.JPG/220px-Kurma_at_Saptashrungi.JPG|alt=Brass sculpture of a tortoise.|right|thumb| ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮ]]
ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಾಲಯವು ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಮೇಲಿನ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಿ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒಂದು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಕಾರ್ಪ್ ಕಲ್ಲಿನ ಮುಖದ ತಳದಲ್ಲಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92|title=Offbeat Tracks in Maharashtra|last=Milind Gunaji|publisher=Popular Prakashan|year=2010|isbn=978-81-7991-578-3|pages=92–|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMilind_Gunaji2010&quot;&gt;Milind Gunaji (2010). [https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92 ''Offbeat Tracks in Maharashtra'']. Popular Prakashan. pp.&amp;nbsp;92–. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&amp;nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-81-7991-578-3|&lt;bdi&gt;978-81-7991-578-3&lt;/bdi&gt;]]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ದೇವಿಯು ಪರ್ವತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂಭೂ (ಸ್ವಯಂ-ವ್ಯಕ್ತ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಏಳು (ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ''ಸಪ್ತ'' ) ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದಾಳೆ (ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗ), ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು: ಸಪ್ತ ''ಶೃಂಗಿ'' ಮಾತಾ (ಏಳು ಶಿಖರಗಳ ತಾಯಿ). &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sapta&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರವು ''ದೇವಿ'' ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯು ಹದಿನೆಂಟು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ ( ''ಅಷ್ಟ-ದಶ ಭುಜ'' ), ತಪ್ಪಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ಅಷ್ಟ-ಭುಜ'' (ಎಂಟು ತೋಳುಗಳು) ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರವು ಸುಮಾರು {{Convert|8|ft|m}} ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು [[ಸಿಂಧೂರ|ಸಿಂಧೂರದಿಂದ]] ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ''ದೇವಿ-ಮಹಾತ್ಮ್ಯ'' ದಂತಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ, ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಲು ದೇವಿಗೆ ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವಳು ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಳೆ: [[ಶಿವ|ಶಿವನ]] [[ತ್ರಿಶೂಲ]] (ತ್ರಿಶೂಲ), [[ವಿಷ್ಣು|ವಿಷ್ಣುವಿನ]] [[ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ]], [[ವರುಣ|ವರುಣನ]] [[ಶಂಖ]] (ಶಂಖ), ಅಗ್ನಿ ದೇವತೆ [[ಅಗ್ನಿ(ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ)|ಅಗ್ನಿಯ]] ಜ್ವಾಲೆ, [[ವಾಯು (ದೇವತೆ)|ವಾಯುವಿನ]] ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣ, [[ವಜ್ರಾಯುಧ|ವಜ್ರ]] (ಗುಡುಗು) ಮತ್ತು [[ಇಂದ್ರ|ಇಂದ್ರನ]] ಘಂಟಾ ( [[ಗಂಟೆ]] ), [[ಯಮ|ಯಮನ]] ದಂಡ ( [[ದೊಣ್ಣೆ|ಕಡ್ಜೆಲ್]] ), [[ದಕ್ಷ|ದಕ್ಷನ]] [[ಜಪಮಾಲೆ|ಅಕ್ಷಮಾಲಾ]] (ಮಣಿಗಳ ಸರ), ಬ್ರಹ್ಮನ [[ಕಮಂಡಲು]] (ನೀರಿನ ಮಡಕೆ), ಸೂರ್ಯ-ದೇವರಾದ [[ಸೂರ್ಯ (ದೇವ)|ಸೂರ್ಯನ]] ಕಿರಣಗಳು, [[ಕಾಳಿ|ಕಾಳಿಯ]] ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರಾಣಿ, [[ವಿಶ್ವಕರ್ಮ|ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ]] ಪರಶು (ಕೊಡಲಿ), [[ಕುಬೇರ|ಕುಬೇರನ]] ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸ, [[ಗದೆ|ಗದಾ]] (ಮೇಸ್), ಕಮಲ, ಭರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಪಾಶ (ನೂಸ್). &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm|title=|access-date=4 March 2013|publisher=Webdunia.com|language=Hindi}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; (in Hindi). Webdunia.com http://hindi.webdunia.com/religion/religiousjourney/articles/0811/08/1081108089_1.htm&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Cite news|cite news]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Missing or empty &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ಸಹಾಯ:CS1 ದೋಷಗಳು|help]])&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://saptashrungi.net/information.html |title=Info |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=18 ಮೇ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518222139/http://saptashrungi.net/information.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://saptashrungi.net/mahatmya.html mahatmya]&lt;/ref&gt;

ದೇವಿಯನ್ನು ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ( ಪಾಪಲ್ ಕಿರೀಟದಂತೆ ), ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಮೂಗುತಿ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ನೆಕ್ಲೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಉಡುಪು ರವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಲುವಂಗಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಹೊಸ ಉಡುಪುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಧರಿಸುವ ಮೊದಲು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಔಪಚಾರಿಕ ''[[ಅಭಿಷೇಕ]]'' ಅಥವಾ ಸ್ನಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ನೀರನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಂಗಣವು ಗಂಟೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿಶೂಲ ಅಥವಾ [[ತ್ರಿಶೂಲ|ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಿಯ ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿವೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಚಿತ್ರವು [[ಸಿಂಧೂರ|ಸಿಂಧೂರ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಓಚರ್ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಿಳಿ [[ಪಿಂಗಾಣಿ|ಪಿಂಗಾಣಿಯಿಂದ]] ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://saptashrungi.net/information.html |title=Info |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=18 ಮೇ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518222139/http://saptashrungi.net/information.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ರಚನೆಯಂತಹ ಪೋರ್ಟಿಕೋ, ದೇವಿಯ ಮುಖ್ಯ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಮಾಡಲಾದ ಸೇರ್ಪಡೆಯು ಸತಾರಾ ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಮತ್ತು ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸರಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು ವಿಂಚೂರಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮಾಡಿದರು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ದೇವಾಲಯವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅನೇಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ನವೀಕರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ).  ಬೆಟ್ಟದ ಬಂಡೆಯ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ, ರಸ್ತೆಯ ಬಿಂದುವಿನ ಮೇಲಿನಿಂದ, ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.  ಸಮುದಾಯ ಭವನ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರಲು ಗ್ಯಾಲರಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯ ''ದರ್ಶನ'' . &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ಕ್ರಿ.ಶ .೧೭೧೦ ರಲ್ಲಿ ಉಮಾಬಾಯಿ ದಾಭಾಡೆ ಎಂಬುವವರು ಈ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. [[ರಾಮ]], [[ಹನುಮಂತ|ಹನುಮಾನ್]], [[ರಾಧೆ|ರಾಧಾ]] ಮತ್ತು [[ಕೃಷ್ಣ]], [[ದತ್ತಾತ್ರೇಯ]], ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾ ಅಥವಾ ಮಾತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ಆಕೃತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. 

ದೇವಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಶೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾದ ''ದೇವಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು'' [[ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ|ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ]] ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ದೇವಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಬೆಟ್ಟದ ಎದುರಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು; ಈಗ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯವಿರುವ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬುರಿಗಾಂವ್ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹತ್ತಲು ಮತ್ತು ಇಳಿಯಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಿಂದ ಇಳಿಯುವಾಗ ಮಹೋನಿದ್ರಿ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಗುಹೆಯಿದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವತೆಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ ಆ ಗುಹೆಯು ಕಣ್ಮರೆಯಾಯಿತು. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92|title=Offbeat Tracks in Maharashtra|last=Milind Gunaji|publisher=Popular Prakashan|year=2010|isbn=978-81-7991-578-3|pages=92–|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMilind_Gunaji2010&quot;&gt;Milind Gunaji (2010). [https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92 ''Offbeat Tracks in Maharashtra'']. Popular Prakashan. pp.&amp;nbsp;92–. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&amp;nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-81-7991-578-3|&lt;bdi&gt;978-81-7991-578-3&lt;/bdi&gt;]]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ಪೂಜೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Saptashrungi_temple_at_night.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Saptashrungi_temple_at_night.JPG/220px-Saptashrungi_temple_at_night.JPG|alt=illuminated temple shrine seen in the dark hill|right|thumb| ರಾತ್ರಿ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ನೋಟ]]
ಸಪ್ತಶೃಂಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವೆಂದರೆ ಚೈತ್ರೋತ್ಸವ, &quot;ಚೈತ್ರ ಹಬ್ಬ&quot;. ಹಬ್ಬವು [[ಶ್ರೀ ರಾಮ ನವಮಿ|ರಾಮ ನವಮಿಯಂದು]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (ಹಿಂದೂ ತಿಂಗಳ [[ಚೈತ್ರ ಮಾಸ|ಚೈತ್ರದ]] ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೇ ಚಂದ್ರನ ದಿನ) ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ದೊಡ್ಡ ದಿನವಾದ ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮಾ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/marathi/news/news/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0-2/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80/78770|title=सप्तशृंगी देवीच्या चैत्रोत्सवाला भाविकांची गर्दी|date=7 April 2012|publisher=[[Zee News]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013}}&lt;/ref&gt; ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ದೇವಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೋರಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮ ದಿನದಂದು ಸುಮಾರು ೨,೫೦,೦೦೦ ಜನರು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ೧ ರಂತೆ&amp;nbsp;ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, [[ಗುಜರಾತ್]], ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]] ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ನಾಸಿಕ್‌ನಿಂದ ( {{Convert|60|km}} . ), ಧುಲೆ ( {{Convert|150|km}} ) ಮತ್ತು ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳು. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esakal.com/esakal/20100326/5068770722142524473.htm|title=गडावर एक लाखांवर भाविक निघाले पायीच...!|date=26 March 2010|publisher=[[Sakal]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222172030/http://www.esakal.com/esakal/20100326/5068770722142524473.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಭಕ್ತರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಡೀ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ( ''[[ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ]]'' ನೋಡಿ). ಹಿಂದೂಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವತೆ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ.  ಆದರೆ ಬೆಟ್ಟದ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಐಕಾನ್ ಅನ್ನು ಕೆತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಇಡೀ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ದೇವಿಗೆ [[ಪಂಚಾಮೃತ]] ( ''ಪಂಚ'' ಎಂದರೆ ಐದು ಮತ್ತು ''ಅಮೃತ'' ಎಂದರೆ ಅಮರತ್ವದ ಅಮೃತ), ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೇನು, ಸಕ್ಕರೆ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ|ತುಪ್ಪದ]] ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ( ''[[ಅಭಿಷೇಕ]]'' ನೋಡಿ). ಅಂತಿಮ ದಿನದಂದು (ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಚಂದ್ರನ ದಿನ), ದೇವಿಯ ಬ್ಯಾನರ್ ಅನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ದರೇಗಾಂವ್ ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ( ''ಗವಳಿ-ಪಾಟೀಲ್'' ) ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ದಿನ, ಭಕ್ತರು ಪವಿತ್ರ ಧ್ವಜದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು (ಗೌರವವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲು) ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಾರಂಭವು ಕನಿಷ್ಠ ೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ನವಾಸ್ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ) ಬಳಸಿದ ಭಕ್ತರು ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://saptashrungi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51&amp;Itemid=58 |title=Festivals |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=5 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075045/http://saptashrungi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51&amp;Itemid=58 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|title=सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी|date=18 April 2011|publisher=[[Maharashtra Times]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222190251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ, ಹೂವು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಹಣ ಅಥವಾ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ''ಕುಂಡದಿಂದ'' ತಂದ ನೀರಿನಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕದ (ಅಭ್ಯಾಸದ ಸ್ನಾನ) ದೈನಂದಿನ ಸೇವೆಯ ನಂತರ, ಅಕ್ಕಿ, ಹಾಲು ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಕುದಿಸಿ ಮಾಡಿದ ''[[ಪಾಯಸ|ಖೀರ್]]'' ಅನ್ನು ದೇವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಟೂರಿಸ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೇಕ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಆನುವಂಶಿಕ ಪಾಲಕರಾದ ಭೋಪಾಸ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://saptashrungi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51&amp;Itemid=58 |title=Festivals |access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |archive-date=5 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075045/http://saptashrungi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51&amp;Itemid=58 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|title=सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी|date=18 April 2011|publisher=[[Maharashtra Times]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222190251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms &quot;सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222190251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms |date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 }} (in Marathi). [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಟೈಮ್ಸ್|Maharashtra Times]]. 18 April 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

[[ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸ|ಅಶ್ವಿನ್]] (ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ತಿಂಗಳು) [[ಪಕ್ಷ|ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ]] ದಶಮಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ''ಉತ್ಸವ'' (ಉತ್ಸವ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ. [[ದಸರ|ದಸರಾ]] ಮತ್ತು [[ನವರಾತ್ರಿ|ನವರಾತ್ರಿಯು]] ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿದ್ದು, ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ದೇವಾಲಯವು ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರಿಂದ ಸೇರುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಂತರ ಹಿಂದೂ ಚಂದ್ರನ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಮಂಗಳವಾರ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರವಾರ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ, ಒಂಬತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವಿಗೆ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು (ಪೂಜೆ) ಸಲ್ಲಿಸಲು ವಿಶೇಷ ದಿನಗಳಾಗಿವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92|title=Offbeat Tracks in Maharashtra|last=Milind Gunaji|publisher=Popular Prakashan|year=2010|isbn=978-81-7991-578-3|pages=92–|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMilind_Gunaji2010&quot;&gt;Milind Gunaji (2010). [https://books.google.com/books?id=KHA9SzLMj3EC&amp;pg=PA92 ''Offbeat Tracks in Maharashtra'']. Popular Prakashan. pp.&amp;nbsp;92–. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&amp;nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-81-7991-578-3|&lt;bdi&gt;978-81-7991-578-3&lt;/bdi&gt;]]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring|title=Places|website=Saptashring|publisher=Nasik District Gazetter|access-date=3 March 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#Saptashring &quot;Places&quot;]. ''Saptashring''. Nasik District Gazetter&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಇತರ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದರೆ [[ಗುಡಿ ಪಾಡ್ವ|ಗುಡಿ ಪಾಡ್ವಾ]], [[ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿ|ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿ]], ನವರಾತ್ರಿ ಉತ್ಸವ, ಕೋಜಗಿರಿ [[ನವರಾತ್ರಿ|,]] ಲಕ್ಷ್ಮೀಪೂಜನ್, ಹರಿಹರ ಭೇಟ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಕ್ತರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 
[[ಚಿತ್ರ:Shops_at_Saptashrungi_02.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Shops_at_Saptashrungi_02.JPG/220px-Shops_at_Saptashrungi_02.JPG|alt=Green and red saris and kumkum on sale in a shop|right|thumb| ಸೀರೆಗಳು, ಬಾಟಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಕುಂಕುಮ, ಹೂವುಗಳು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಸಾದ|ಪ್ರಸಾದವನ್ನು]] ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಗಡಿ.]]
ಭಕ್ತರು ಅನುಸರಿಸುವ ಆಚರಣೆಗಳು [[ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮರ|ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ]] ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು [[ಸೀರೆ]] ಮತ್ತು ''ಚೋಲಿ'' (ಕುಪ್ಪಸ) ಅನ್ನು ದೇವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ದೇವರಿಗೆ ಮಾಡುವ ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳೆಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಒಳಗಿನ ಆಂಬ್ಯುಲೇಟರಿ ಮಾರ್ಗದ ಸುತ್ತಲೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ [[ಕುಂಕುಮ|ಕುಂಕುಮದ]] ವೃತ್ತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು. ಏಳುನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿರುವ ದೇವಿಯ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಾದ ''ಸಪ್ತಶತಿಯನ್ನು'' ಸಹ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. 

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಥಾರ್ ಅಥವಾ ಕುತಾಡಿ ಸಮುದಾಯದವರು ಪಚ್ವಿ ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಮಗು ಜನಿಸಿದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕುಲದೈವವಾದ ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಮೇಕೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಆ ನಂತರ ದಿನ ೧೨ ರಂದು ಮಗುವಿಗೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.  &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&amp;pg=PA962|title=People of India: Maharashtra|last=Kumar Suresh Singh|publisher=Popular Prakashan|year=2004|isbn=978-81-7991-101-3|pages=962–|access-date=7 February 2013}}&lt;/ref&gt;

ಗೊಂಡಾಳ, ಭೂತ್ಯೆ, ಆರಾಧಿ ಮತ್ತು [[ನಾಯಕ (ಜಾತಿ)|ನಾಯಕ್]] ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಕ್ತರು ದೇವರ ಮುಂದೆ ಪುರಾತನ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ-ನಾಟಕವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೊಂಡಾಲ್ ನೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಗೋಂಧಾಲಿಗಳನ್ನು ಮದುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಕುಟುಂಬ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂಡಾಳವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಗೋಂಧಳಿ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಸಿಂಬಲ್, ಸಣ್ಣ ಡೋಲು, ಸಾಂಬಲ್ ಮತ್ತು ತುಂಟೂನ್ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ತಂತಿ ವಾದ್ಯದ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|title=Shakti Peeth|publisher=Manase.org|access-date=3 March 2013|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 &quot;Shakti Peeth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330112351/https://www.manase.org/en/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=21&amp;did=0&amp;dsid=0&amp;pmid=0&amp;id=864 |date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2013 }}. Manase.org&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ==
[[ಚಿತ್ರ:Funicular_train_at_Saptashrungi_Gad,Vani,Nashik,Maharashtra,India.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Funicular_train_at_Saptashrungi_Gad%2CVani%2CNashik%2CMaharashtra%2CIndia.jpg/220px-Funicular_train_at_Saptashrungi_Gad%2CVani%2CNashik%2CMaharashtra%2CIndia.jpg|thumb| ಸಪ್ತಶೃಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಫ್ಯೂನಿಕ್ಯುಲರ್ ರೈಲು]]
ಏಳು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಡೆಕ್ಕನ್ ಟ್ರ್ಯಾಪ್ನ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮತ್ತು ಅಮಿಗ್ಡಾಲೋಯ್ಡಲ್ ಬಸಾಲ್ಟ್‌ಗಳು, ಬೋಲೆ ಹಾಸಿಗೆಗಳು (ಕೆಂಪು ಬೋಲ್) ಮತ್ತು [[ಮುರಕಲ್ಲು|ಲ್ಯಾಟರೈಟಿಕ್]] ಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಬೆಟ್ಟದ ದೇವಾಲಯವು ಕಲ್ಲುಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಬಂಡೆಗಳ ಕುಸಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯಾತ್ರಿಕರು ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಕೆಲವು ಗಾಯಗಳು ಮಾರಣಾಂತಿಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|title=सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी|date=18 April 2011|publisher=[[Maharashtra Times]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222190251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms &quot;सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222190251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8011123.cms |date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014 }} (in Marathi). [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಟೈಮ್ಸ್|Maharashtra Times]]. 18 April 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7 March&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುವ ಮಾರ್ಗವು ಕಡಿದಾದ ಬಂಡೆಗಳ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಬಸಾಲ್ಟಿಕ್ ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿನ ಮುರಿದ ಮತ್ತು ಸ್ತಂಭಾಕಾರದ ಕೀಲುಗಳಿಗೆ ಬಂಡೆಗಳ ರಚನೆಗಳ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಈ ವಿಷಯವು ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rockfall assessment near Saptashrungi Gad temple, Nashik, Maharashtra, India|doi=10.1016/j.ijdrr.2012.09.002|volume=2|journal=International Journal of Disaster Risk Reduction|pages=77–83|date=December 2012|last=Ansari|first=M.K.|last2=Ahmad|first2=M.|last3=Singh|first3=Rajesh|last4=Singh|first4=T.N.}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAnsariAhmadSinghSingh2012&quot;&gt;Ansari, M.K.; Ahmad, M.; Singh, Rajesh; Singh, T.N. (December 2012). &quot;Rockfall assessment near Saptashrungi Gad temple, Nashik, Maharashtra, India&quot;. ''International Journal of Disaster Risk Reduction''. '''2''': 77–83. [[Doi (ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijdrr.2012.09.002|10.1016/j.ijdrr.2012.09.002]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತುವ ಮಾರ್ಗವೂ ಟ್ರಿಕಿ ಆಗಿದ್ದು, ಕೆಲವು ಅಪಘಾತಗಳು ಸಾವುನೋವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ಸೊಂದು ಯು-ಟರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಣಿವೆಗೆ ಬಿದ್ದು ೪೩ ಮಂದಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದರು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ಅಂತಹ ಅಪಘಾತಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್‌ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಫಲಕಗಳಂತಹ ಕೆಲವು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಒದಗಿಸಲು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ [[ಸುಂಕದ ರಸ್ತೆ|ಟೋಲ್ ಸಂಗ್ರಹವೂ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೦&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esakal.com/esakal/20100120/4672390890712127042.htm|title=बस अपघाताची तीन वर्षे|date=20 January 2010|publisher=[[Sakal]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=22 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222171936/http://www.esakal.com/esakal/20100120/4672390890712127042.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''ಸಕಾಲ್‌ನ'' ಸುದ್ದಿ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕ್ರಮಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯ ತಾಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ದೇವಾಲಯವು ಭಯೋತ್ಪಾದಕರ ಹಿಟ್-ಲಿಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿದೆ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಣಕು ಡ್ರಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಪೊಲೀಸರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/2012-12-10/main/DetailedNews-All.php?nid=NashikEdition-6-1-10-12-2012-7e8cd&amp;ndate=2012-12-10&amp;editionname=nashik|title=सप्तशृंग गडावर मॉकड्रील|date=10 December 2012|publisher=[[Lokmat]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ಸಪ್ತಶೃಂಗ್ ನಿವಾಸಿನಿ ದೇವಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ೧೯೭೫ ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ವಿವಿಧ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ತಂದಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esakal.com/esakal/20100925/5745695505251580978.htm|title=सप्तशृंग निवासिनी ट्रस्टवर स्थानिकांना प्रतिनिधित्त्व नाही|date=25 September 2010|publisher=[[Sakal]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=5 ನವೆಂಬರ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101105191415/http://esakal.com/esakal/20100925/5745695505251580978.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಹಬ್ಬಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಎಮ್‌ಎಸ್‌ಆರ್‌ಟಿ‌ಸಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೮.೬ ಆದಾಯವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ಎಂಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಸ್‌ಗಳಿಂದ ಮಿಲಿಯನ್. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esakal.com/esakal/20100408/5728165476754466442.htm|title=एसटीची आठ दिवसांत ८६ लाखांची कमाई!|date=8 April 2010|publisher=[[Sakal]]|location=Dhule|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=21 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721153841/http://esakal.com/esakal/20100408/5728165476754466442.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಭಕ್ತ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಲು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ದರದಲ್ಲಿ ಊಟ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮನರಂಜನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ರಚಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಟ್ರಸ್ಟ್ ರೂಪಿಸಿದೆ. ಜಾಗದ ಕೊರತೆಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗದಿರಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿವೇಶನದ ಸುತ್ತಲಿನ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು [[ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯ|ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esakal.com/esakal/20110515/5347631934020753461.htm|title=धर्मस्थळांची 'श्रीमंती'!|date=15 May 2011|publisher=[[Sakal]]|language=Marathi|access-date=7 March 2013|archive-date=19 ಮೇ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519104057/http://www.esakal.com/esakal/20110515/5347631934020753461.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==

* [http://saptashrungi.org/ ಅಧಿಕೃತ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳ]
* [http://saptashrungi.net/home.html ದೇವಸ್ಥಾನ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಸೈಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211015901/http://saptashrungi.net/home.html |date=11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 }}

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


{{Interwikineeded}}
[[Category:CS1 Hindi-language sources (hi)]]
[[Category:CS1 Marathi-language sources (mr)]]
[[Category:CS1 errors: missing title]]
[[Category:CS1 errors: bare URL]]
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]]</text>
      <sha1>g8my9g55yao1etgyj4qzlyqvo5xinvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Multiple image/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>145566</id>
    <revision>
      <id>1378002</id>
      <parentid>1256741</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Santiago Claudio</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Sync with sandbox per edit request</comment>
      <origin>1378002</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2044" sha1="lf0p4p3o604razcb6ed3kk5mm9lba0y" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
/* this is a block */
.multiimageinner {
	display: flex;
	flex-direction: column;
}

.trow {
	display: flex;
	flex-direction: row;
	clear: left;
	flex-wrap: wrap;
	width: 100%;
	box-sizing: border-box;
}

/* this is a cell */
.tsingle {
	margin: 1px;
	float: left;
}

.theader {
	clear: both;
	font-weight: bold;
	text-align: center;
	align-self: center;
	background-color: transparent;
	width: 100%;
}

.thumbcaption {
	background-color: transparent;
}

.text-align-left {
	text-align: left;
}

.text-align-right {
	text-align: right;
}

.text-align-center {
	text-align: center;
}

@media all and ( max-width: 720px ) {
	.thumbinner {
		/* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles
		inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */
		width: 100% !important;
		box-sizing: border-box;
		max-width: none !important;
		align-items: center;
	}
	.trow {
		justify-content: center;
	}
	.tsingle {
		/* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles
		inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */
	    float: none !important;
	    max-width: 100% !important;
	    box-sizing: border-box;
	    text-align: center;
	}
	.tsingle .thumbcaption {
		text-align: left;
	}
	.trow &gt; .thumbcaption {
		text-align: center;
	}
}

@media screen {
	.multiimageinner .thumbimage {
		background-color: inherit;
	}
	html.skin-theme-clientpref-night
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent)
		img,
	html.skin-theme-clientpref-day
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.bg-transparent)
		img
	{
		background-color: white;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent)
		img
	{
		background-color: white;
	}
}</text>
      <sha1>lf0p4p3o604razcb6ed3kk5mm9lba0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378003</id>
      <parentid>1378002</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Multiple_image/styles.css]]</comment>
      <origin>1378002</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2044" sha1="lf0p4p3o604razcb6ed3kk5mm9lba0y" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
/* this is a block */
.multiimageinner {
	display: flex;
	flex-direction: column;
}

.trow {
	display: flex;
	flex-direction: row;
	clear: left;
	flex-wrap: wrap;
	width: 100%;
	box-sizing: border-box;
}

/* this is a cell */
.tsingle {
	margin: 1px;
	float: left;
}

.theader {
	clear: both;
	font-weight: bold;
	text-align: center;
	align-self: center;
	background-color: transparent;
	width: 100%;
}

.thumbcaption {
	background-color: transparent;
}

.text-align-left {
	text-align: left;
}

.text-align-right {
	text-align: right;
}

.text-align-center {
	text-align: center;
}

@media all and ( max-width: 720px ) {
	.thumbinner {
		/* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles
		inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */
		width: 100% !important;
		box-sizing: border-box;
		max-width: none !important;
		align-items: center;
	}
	.trow {
		justify-content: center;
	}
	.tsingle {
		/* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles
		inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */
	    float: none !important;
	    max-width: 100% !important;
	    box-sizing: border-box;
	    text-align: center;
	}
	.tsingle .thumbcaption {
		text-align: left;
	}
	.trow &gt; .thumbcaption {
		text-align: center;
	}
}

@media screen {
	.multiimageinner .thumbimage {
		background-color: inherit;
	}
	html.skin-theme-clientpref-night
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent)
		img,
	html.skin-theme-clientpref-day
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.bg-transparent)
		img
	{
		background-color: white;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os
		.multiimageinner
		.thumbimage:not([style*=&quot;background-color&quot;])
		span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent)
		img
	{
		background-color: white;
	}
}</text>
      <sha1>lf0p4p3o604razcb6ed3kk5mm9lba0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:Multiple image</title>
    <ns>828</ns>
    <id>145567</id>
    <revision>
      <id>1378004</id>
      <parentid>1257506</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T23:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Frietjes</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>adding tracking with [[Category:Pages using multiple image with zero images]] and [[Category:Pages using multiple image with one image]] per request</comment>
      <origin>1378004</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="10873" sha1="1jra72gaczn0tp0tit5n2alifdd9moi" xml:space="preserve">-- implements [[Template:Multiple image]]
local p = {}

local autoscaledimages
local nonautoscaledimages
local numberofimages = -1

local function isnotempty(s)
	return s and s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) ~= ''
end

local function removepx(s)
	return tostring(s or ''):match('^(.*)[Pp][Xx]%s*$') or s
end

local function getdimensions(s, w, h)
	if tonumber(w) and tonumber(h) then
		nonautoscaledimages = true
		return tonumber(w), tonumber(h)
	end
	local file = s and mw.title.new('File:' .. mw.uri.decode(mw.ustring.gsub(s,'%|.*$',''), 'WIKI'))
	file = file and file.file or {width = 0, height = 0}
	w = tonumber(file.width) or 0
	h = tonumber(file.height) or 0
	autoscaledimages = true
	return w, h
end

local function renderImageCell(image, width, height, link, alt, thumbtime, caption, class, textalign, istyle, border, tcolor)
	local root = mw.html.create('')
	local altstr = ''
	local classstr = class and ('|class=' .. class) or ''
	local linkstr = link and ('|link=' .. link) or ''
	local widthstr = '|' .. tostring(width) .. 'px'
	local thumbtimestr = ''
	if isnotempty( alt ) then
		altstr = '|alt=' .. alt
	end
	if widthstr == '|-nanpx' then
		widthstr = ''
	end
	if isnotempty( thumbtime ) then
		thumbtimestr = '|thumbtime=' .. thumbtime
	end

	local imagediv = root:tag('div')
	imagediv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbimage' or nil)
	imagediv:cssText(istyle)
	if height then
		imagediv:css('height', tostring(height) .. 'px')
		imagediv:css('overflow', 'hidden')
	end
	imagediv:wikitext('[[File:' .. image .. classstr .. widthstr .. linkstr .. altstr .. thumbtimestr .. ']]')
	if isnotempty(caption) then
		local captiondiv = root:tag('div')
		captiondiv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil)
		if isnotempty(textalign) then
			captiondiv:addClass('text-align-' .. textalign)
		end
		if tcolor ~= '' then
			captiondiv:css('color', tcolor)
		end
		captiondiv:wikitext(caption)
	end
	return tostring(root)
end

local function getWidth(w1, w2)
	local w
	if isnotempty(w1) then
		w = tonumber(w1)
	elseif isnotempty(w2) then
		w = tonumber(w2)
	end
	return w or 200
end

local function getPerRow(pstr, ic)
	-- split string into array using any non-digit as a dilimiter
	local pr = mw.text.split(pstr or '', '[^%d][^%d]*')
	-- if split failed, assume a single row
	if (#pr &lt; 1) then
		pr = {tostring(ic)}
	end
	-- convert the array of strings to an array of numbers,
	-- adding any implied/missing numbers at the end of the array
	local r = 1
	local thisrow = tonumber(pr[1] or ic) or ic
	local prownum = {}
	while( ic &gt; 0 ) do
		prownum[r] = thisrow
		ic = ic - thisrow
		r = r + 1
		-- use the previous if the next is missing and
		-- make sure we don't overstep the number of images
		thisrow = math.min(tonumber(pr[r] or thisrow) or ic, ic)
	end
	return prownum
end

local function renderMultipleImages(frame)
	local pargs = frame:getParent().args
	local args = frame.args
	local width = removepx(pargs['width'] or '')
	local dir = pargs['direction'] or ''
	local border = pargs['border'] or args['border'] or ''
	local align = pargs['align'] or args['align'] or (border == 'infobox' and 'center' or '')
	local capalign = pargs['caption_align'] or args['caption_align'] or ''
	local totalwidth = removepx(pargs['total_width'] or args['total_width'] or '')
	local imgstyle = pargs['image_style'] or args['image_style']
	local header = pargs['header'] or pargs['title'] or ''
	local footer = pargs['footer'] or ''
	local imagegap = tonumber(pargs['image_gap'] or '1') or 1
	local thumbclass = {
		[&quot;left&quot;] = 'floatleft',
		[&quot;none&quot;] = 'tnone',
		[&quot;center&quot;] = 'tnone',
		[&quot;centre&quot;] = 'tnone',
		[&quot;right&quot;] = 'floatright'
		}

	-- find all the nonempty images
	local imagenumbers = {}
	local imagecount = 0
	for k, v in pairs( pargs ) do
		local i = tonumber(tostring(k):match( '^%s*image([%d]+)%s*$' ) or '0')
		if i &gt; 0 and isnotempty(v) then
			table.insert( imagenumbers, i)
			imagecount = imagecount + 1
		end
	end
	-- save number of images for tracking category
	numberofimages = imagecount
	
	-- sort the imagenumbers
	table.sort(imagenumbers)

	-- create an array with the number of images per row
	local perrow = getPerRow(dir == 'vertical' and '1' or pargs['perrow'], imagecount)

	-- compute the number of rows
	local rowcount = #perrow

	-- store the image widths and compute row widths and maximum row width
	local heights = {}
	local widths = {}
	local widthmax = 0
	local widthsum = {}
	local k = 0
	for r=1,rowcount do
		widthsum[r] = 0
		for c=1,perrow[r] do
			k = k + 1
			if k &lt;= imagecount then
				local i = imagenumbers[k]
				if isnotempty(totalwidth) then
					widths[k], heights[k] = getdimensions(pargs['image' .. i], pargs['width' .. i], pargs['height' .. i])
				else
					widths[k] = getWidth(width, pargs['width' .. i])
				end
				widthsum[r] = widthsum[r] + widths[k]
			end
		end
		widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r])
	end

	-- make sure the gap is non-negative
	if imagegap &lt; 0 then imagegap = 0 end

	-- if total_width has been specified, rescale the image widths
	if isnotempty(totalwidth) then
		totalwidth = tonumber(totalwidth)
		widthmax = 0
		k = 0
		for r=1,rowcount do
			local koffset = k
			local tw = totalwidth - (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) - 12
			local ar = {}
			local arsum = 0
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k&lt;= imagecount then
					local h = heights[k] or 0
					if (h &gt; 0) then
						ar[j] = widths[k]/h
						heights[k] = h
					else
						ar[j] = widths[k]/100
					end
					arsum = arsum + ar[j]
				end
			end
			local ht = tw/arsum
			local ws = 0
			k = koffset
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k&lt;= imagecount then
					widths[k] = math.floor(ar[j]*ht + 0.5)
					ws = ws + widths[k]
					if heights[k] then
						heights[k] = math.floor(ht)
					end
				end
			end
			widthsum[r] = ws
			widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r])
		end
	end

	-- start building the array of images, if there are images
	if imagecount &gt; 0 then
		-- compute width of outer div
		local bodywidth = 0
		for r=1,rowcount do
			if widthmax == widthsum[r] then
				bodywidth = widthmax + (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) + 12
			end
		end
		-- The body has a min-width of 100, which needs to be taken into account on specific widths
		bodywidth = math.max( 100, bodywidth - 8);

		local tc = pargs['color'] or pargs['text_color'] or ''
		local bg = pargs['bg_color'] or pargs['background_color'] or pargs['background color'] or ''
		-- create the array of images
		local root = mw.html.create('div')
		root:addClass('thumb')
		root:addClass('tmulti')
		-- root:addClass('tmulti-sandbox')
		root:addClass(thumbclass[align] or 'floatright')

		if align == 'center' or align == 'centre' then
			root:addClass('center')
		end
		if tc ~= '' then
			root:css('color', tc)
		end

		local div = root:tag('div')
		div:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbinner multiimageinner' or 'multiimageinner')
		div:css('width', tostring(bodywidth) .. 'px')
			:css('max-width', tostring(bodywidth) .. 'px')
		if bg ~= '' then
			div:css('background-color', bg)
		end
		if tc ~= '' then
			div:css('color', tc)
		end
		if border == 'infobox' or border == 'none' then
			div:css('border', 'none')
		end
		-- add the header
		if isnotempty(header) then
			div:tag('div')
				:addClass('trow')
				:tag('div')
					:addClass('theader')
					:css('text-align', pargs['header_align'])
					:css('background-color', 
						(pargs['header_background'] ~= '') and pargs['header_background'] or nil)
					:wikitext(header)
		end
		-- loop through the images
		k = 0
		for r=1,rowcount do
			local rowdiv = div:tag('div'):addClass('trow');
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k &lt;= imagecount then
					local imagediv = rowdiv:tag('div')
					imagediv:addClass('tsingle')
					if bg ~= '' then
						imagediv:css('background-color', bg);
					end
					if imagegap &gt; 1 and k &lt; imagecount then
						if dir == 'vertical' then
							imagediv:css('margin-bottom', tostring(imagegap) .. 'px')	
						elseif j &lt; perrow[r] then
							imagediv:css('margin-right', tostring(imagegap) .. 'px')
						end
					end
					local i = imagenumbers[k]
					local img = pargs['image' .. i]
					local w = widths[k]
					imagediv:css('width', tostring(2 + w) .. 'px')
						:css('max-width', tostring(2 + w) .. 'px')
					imagediv:wikitext(renderImageCell(img, w, heights[k],
						pargs['link' .. i], pargs['alt' .. i],
						pargs['thumbtime' .. i], pargs['caption' .. i], pargs['class' .. i], capalign, imgstyle, border, tc))
				end
			end
		end
		-- add the footer
		if isnotempty(footer) then
			local falign = string.lower(pargs['footer_align'] or args['footer_align'] or '')
			falign = (falign == 'centre') and 'center' or falign
			div:tag('div')
				:addClass('trow')
				:css('display', (falign ~= '') and 'flow-root' or 'flex')
				:tag('div')
					:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil)
					:css('text-align', (falign ~= '') and falign or nil)
					:css('background-color', 
						(pargs['footer_background'] ~= '') and pargs['footer_background'] or nil)
                    :css('color', (tc ~= '') and tc or nil)
					:wikitext(footer)
		end
		return tostring(root)
	end
	return ''
end

function p.render( frame )
	autoscaledimages = false
	nonautoscaledimages = false
	numberofimages = 0

	local check = require('Module:Check for unknown parameters')._check
	local tracking = check({
		['unknown'] = frame:expandTemplate{
			title = 'main other',
			args = {'[[Category:Pages using multiple image with unknown parameters|_VALUE_ ]]'}
		},
		['preview'] = 'Page using [[Template:Multiple image]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;',
		['ignoreblank'] = 'y',
		regexp1 = 'image%d+',
		regexp2 = 'width%d+',
		regexp3 = 'height%d+',
		regexp4 = 'class%d+',
		regexp5 = 'alt%d+',
		regexp6 = 'link%d+',
		regexp7 = 'thumbtime%d+',
		regexp8 = 'caption%d+',
		'align', 'direction', 'header_background', 
		'header_align', 'header', 'width', 'total_width', 
		'caption_align', 'footer_background', 'footer_align', 'footer', 
		'perrow', 'title', 'image_gap', 'border', 'image_style',
		'color', 'text_color',
		'bg_color', 'background_color', 'background color'
	}, frame:getParent().args)
	
	return frame:extensionTag {name = 'templatestyles', args = {src = 'Multiple image/styles.css', wrapper = &quot;.tmulti&quot;}}
		.. renderMultipleImages( frame )
		.. (autoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with auto scaled images]]' or '')
		.. (nonautoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with manual scaled images]]' or '')
		.. ( (numberofimages == 0) and '[[Category:Pages using multiple image with zero images]]' or '')
		.. ( (numberofimages == 1) and '[[Category:Pages using multiple image with one image]]' or '' )
		.. tracking
end

p[''] = function( frame ) return p.render( frame:newChild{title = frame:getTitle()} ) end

return p</text>
      <sha1>1jra72gaczn0tp0tit5n2alifdd9moi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378005</id>
      <parentid>1378004</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:Multiple_image]]</comment>
      <origin>1378004</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="10873" sha1="1jra72gaczn0tp0tit5n2alifdd9moi" xml:space="preserve">-- implements [[Template:Multiple image]]
local p = {}

local autoscaledimages
local nonautoscaledimages
local numberofimages = -1

local function isnotempty(s)
	return s and s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) ~= ''
end

local function removepx(s)
	return tostring(s or ''):match('^(.*)[Pp][Xx]%s*$') or s
end

local function getdimensions(s, w, h)
	if tonumber(w) and tonumber(h) then
		nonautoscaledimages = true
		return tonumber(w), tonumber(h)
	end
	local file = s and mw.title.new('File:' .. mw.uri.decode(mw.ustring.gsub(s,'%|.*$',''), 'WIKI'))
	file = file and file.file or {width = 0, height = 0}
	w = tonumber(file.width) or 0
	h = tonumber(file.height) or 0
	autoscaledimages = true
	return w, h
end

local function renderImageCell(image, width, height, link, alt, thumbtime, caption, class, textalign, istyle, border, tcolor)
	local root = mw.html.create('')
	local altstr = ''
	local classstr = class and ('|class=' .. class) or ''
	local linkstr = link and ('|link=' .. link) or ''
	local widthstr = '|' .. tostring(width) .. 'px'
	local thumbtimestr = ''
	if isnotempty( alt ) then
		altstr = '|alt=' .. alt
	end
	if widthstr == '|-nanpx' then
		widthstr = ''
	end
	if isnotempty( thumbtime ) then
		thumbtimestr = '|thumbtime=' .. thumbtime
	end

	local imagediv = root:tag('div')
	imagediv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbimage' or nil)
	imagediv:cssText(istyle)
	if height then
		imagediv:css('height', tostring(height) .. 'px')
		imagediv:css('overflow', 'hidden')
	end
	imagediv:wikitext('[[File:' .. image .. classstr .. widthstr .. linkstr .. altstr .. thumbtimestr .. ']]')
	if isnotempty(caption) then
		local captiondiv = root:tag('div')
		captiondiv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil)
		if isnotempty(textalign) then
			captiondiv:addClass('text-align-' .. textalign)
		end
		if tcolor ~= '' then
			captiondiv:css('color', tcolor)
		end
		captiondiv:wikitext(caption)
	end
	return tostring(root)
end

local function getWidth(w1, w2)
	local w
	if isnotempty(w1) then
		w = tonumber(w1)
	elseif isnotempty(w2) then
		w = tonumber(w2)
	end
	return w or 200
end

local function getPerRow(pstr, ic)
	-- split string into array using any non-digit as a dilimiter
	local pr = mw.text.split(pstr or '', '[^%d][^%d]*')
	-- if split failed, assume a single row
	if (#pr &lt; 1) then
		pr = {tostring(ic)}
	end
	-- convert the array of strings to an array of numbers,
	-- adding any implied/missing numbers at the end of the array
	local r = 1
	local thisrow = tonumber(pr[1] or ic) or ic
	local prownum = {}
	while( ic &gt; 0 ) do
		prownum[r] = thisrow
		ic = ic - thisrow
		r = r + 1
		-- use the previous if the next is missing and
		-- make sure we don't overstep the number of images
		thisrow = math.min(tonumber(pr[r] or thisrow) or ic, ic)
	end
	return prownum
end

local function renderMultipleImages(frame)
	local pargs = frame:getParent().args
	local args = frame.args
	local width = removepx(pargs['width'] or '')
	local dir = pargs['direction'] or ''
	local border = pargs['border'] or args['border'] or ''
	local align = pargs['align'] or args['align'] or (border == 'infobox' and 'center' or '')
	local capalign = pargs['caption_align'] or args['caption_align'] or ''
	local totalwidth = removepx(pargs['total_width'] or args['total_width'] or '')
	local imgstyle = pargs['image_style'] or args['image_style']
	local header = pargs['header'] or pargs['title'] or ''
	local footer = pargs['footer'] or ''
	local imagegap = tonumber(pargs['image_gap'] or '1') or 1
	local thumbclass = {
		[&quot;left&quot;] = 'floatleft',
		[&quot;none&quot;] = 'tnone',
		[&quot;center&quot;] = 'tnone',
		[&quot;centre&quot;] = 'tnone',
		[&quot;right&quot;] = 'floatright'
		}

	-- find all the nonempty images
	local imagenumbers = {}
	local imagecount = 0
	for k, v in pairs( pargs ) do
		local i = tonumber(tostring(k):match( '^%s*image([%d]+)%s*$' ) or '0')
		if i &gt; 0 and isnotempty(v) then
			table.insert( imagenumbers, i)
			imagecount = imagecount + 1
		end
	end
	-- save number of images for tracking category
	numberofimages = imagecount
	
	-- sort the imagenumbers
	table.sort(imagenumbers)

	-- create an array with the number of images per row
	local perrow = getPerRow(dir == 'vertical' and '1' or pargs['perrow'], imagecount)

	-- compute the number of rows
	local rowcount = #perrow

	-- store the image widths and compute row widths and maximum row width
	local heights = {}
	local widths = {}
	local widthmax = 0
	local widthsum = {}
	local k = 0
	for r=1,rowcount do
		widthsum[r] = 0
		for c=1,perrow[r] do
			k = k + 1
			if k &lt;= imagecount then
				local i = imagenumbers[k]
				if isnotempty(totalwidth) then
					widths[k], heights[k] = getdimensions(pargs['image' .. i], pargs['width' .. i], pargs['height' .. i])
				else
					widths[k] = getWidth(width, pargs['width' .. i])
				end
				widthsum[r] = widthsum[r] + widths[k]
			end
		end
		widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r])
	end

	-- make sure the gap is non-negative
	if imagegap &lt; 0 then imagegap = 0 end

	-- if total_width has been specified, rescale the image widths
	if isnotempty(totalwidth) then
		totalwidth = tonumber(totalwidth)
		widthmax = 0
		k = 0
		for r=1,rowcount do
			local koffset = k
			local tw = totalwidth - (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) - 12
			local ar = {}
			local arsum = 0
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k&lt;= imagecount then
					local h = heights[k] or 0
					if (h &gt; 0) then
						ar[j] = widths[k]/h
						heights[k] = h
					else
						ar[j] = widths[k]/100
					end
					arsum = arsum + ar[j]
				end
			end
			local ht = tw/arsum
			local ws = 0
			k = koffset
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k&lt;= imagecount then
					widths[k] = math.floor(ar[j]*ht + 0.5)
					ws = ws + widths[k]
					if heights[k] then
						heights[k] = math.floor(ht)
					end
				end
			end
			widthsum[r] = ws
			widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r])
		end
	end

	-- start building the array of images, if there are images
	if imagecount &gt; 0 then
		-- compute width of outer div
		local bodywidth = 0
		for r=1,rowcount do
			if widthmax == widthsum[r] then
				bodywidth = widthmax + (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) + 12
			end
		end
		-- The body has a min-width of 100, which needs to be taken into account on specific widths
		bodywidth = math.max( 100, bodywidth - 8);

		local tc = pargs['color'] or pargs['text_color'] or ''
		local bg = pargs['bg_color'] or pargs['background_color'] or pargs['background color'] or ''
		-- create the array of images
		local root = mw.html.create('div')
		root:addClass('thumb')
		root:addClass('tmulti')
		-- root:addClass('tmulti-sandbox')
		root:addClass(thumbclass[align] or 'floatright')

		if align == 'center' or align == 'centre' then
			root:addClass('center')
		end
		if tc ~= '' then
			root:css('color', tc)
		end

		local div = root:tag('div')
		div:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbinner multiimageinner' or 'multiimageinner')
		div:css('width', tostring(bodywidth) .. 'px')
			:css('max-width', tostring(bodywidth) .. 'px')
		if bg ~= '' then
			div:css('background-color', bg)
		end
		if tc ~= '' then
			div:css('color', tc)
		end
		if border == 'infobox' or border == 'none' then
			div:css('border', 'none')
		end
		-- add the header
		if isnotempty(header) then
			div:tag('div')
				:addClass('trow')
				:tag('div')
					:addClass('theader')
					:css('text-align', pargs['header_align'])
					:css('background-color', 
						(pargs['header_background'] ~= '') and pargs['header_background'] or nil)
					:wikitext(header)
		end
		-- loop through the images
		k = 0
		for r=1,rowcount do
			local rowdiv = div:tag('div'):addClass('trow');
			for j=1,perrow[r] do
				k = k + 1
				if k &lt;= imagecount then
					local imagediv = rowdiv:tag('div')
					imagediv:addClass('tsingle')
					if bg ~= '' then
						imagediv:css('background-color', bg);
					end
					if imagegap &gt; 1 and k &lt; imagecount then
						if dir == 'vertical' then
							imagediv:css('margin-bottom', tostring(imagegap) .. 'px')	
						elseif j &lt; perrow[r] then
							imagediv:css('margin-right', tostring(imagegap) .. 'px')
						end
					end
					local i = imagenumbers[k]
					local img = pargs['image' .. i]
					local w = widths[k]
					imagediv:css('width', tostring(2 + w) .. 'px')
						:css('max-width', tostring(2 + w) .. 'px')
					imagediv:wikitext(renderImageCell(img, w, heights[k],
						pargs['link' .. i], pargs['alt' .. i],
						pargs['thumbtime' .. i], pargs['caption' .. i], pargs['class' .. i], capalign, imgstyle, border, tc))
				end
			end
		end
		-- add the footer
		if isnotempty(footer) then
			local falign = string.lower(pargs['footer_align'] or args['footer_align'] or '')
			falign = (falign == 'centre') and 'center' or falign
			div:tag('div')
				:addClass('trow')
				:css('display', (falign ~= '') and 'flow-root' or 'flex')
				:tag('div')
					:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil)
					:css('text-align', (falign ~= '') and falign or nil)
					:css('background-color', 
						(pargs['footer_background'] ~= '') and pargs['footer_background'] or nil)
                    :css('color', (tc ~= '') and tc or nil)
					:wikitext(footer)
		end
		return tostring(root)
	end
	return ''
end

function p.render( frame )
	autoscaledimages = false
	nonautoscaledimages = false
	numberofimages = 0

	local check = require('Module:Check for unknown parameters')._check
	local tracking = check({
		['unknown'] = frame:expandTemplate{
			title = 'main other',
			args = {'[[Category:Pages using multiple image with unknown parameters|_VALUE_ ]]'}
		},
		['preview'] = 'Page using [[Template:Multiple image]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;',
		['ignoreblank'] = 'y',
		regexp1 = 'image%d+',
		regexp2 = 'width%d+',
		regexp3 = 'height%d+',
		regexp4 = 'class%d+',
		regexp5 = 'alt%d+',
		regexp6 = 'link%d+',
		regexp7 = 'thumbtime%d+',
		regexp8 = 'caption%d+',
		'align', 'direction', 'header_background', 
		'header_align', 'header', 'width', 'total_width', 
		'caption_align', 'footer_background', 'footer_align', 'footer', 
		'perrow', 'title', 'image_gap', 'border', 'image_style',
		'color', 'text_color',
		'bg_color', 'background_color', 'background color'
	}, frame:getParent().args)
	
	return frame:extensionTag {name = 'templatestyles', args = {src = 'Multiple image/styles.css', wrapper = &quot;.tmulti&quot;}}
		.. renderMultipleImages( frame )
		.. (autoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with auto scaled images]]' or '')
		.. (nonautoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with manual scaled images]]' or '')
		.. ( (numberofimages == 0) and '[[Category:Pages using multiple image with zero images]]' or '')
		.. ( (numberofimages == 1) and '[[Category:Pages using multiple image with one image]]' or '' )
		.. tracking
end

p[''] = function( frame ) return p.render( frame:newChild{title = frame:getTitle()} ) end

return p</text>
      <sha1>1jra72gaczn0tp0tit5n2alifdd9moi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಡಂತ್ಯಾರು</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146161</id>
    <revision>
      <id>1378032</id>
      <parentid>1357781</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5410" sha1="fzzjvbzrbc6hytjfockkihlg5cr8hm2" xml:space="preserve">{{Infobox ಊರು|name=ಮಡಂತ್ಯಾರು|native_name=|native_name_lang=|other_name=ಮಡಂತ್ಯಾರು, ಮೊಡಂತೇರ್|nickname=|settlement_type=ಪಟ್ಟಣ|image_skyline=File:India Karnataka location map.svg|image_alt=|image_caption=|pushpin_map= Left|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ದೇಶ|subdivision_name={{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1=ರಾಜ್ಯ|subdivision_name1=[[ಕರ್ನಾಟಕ]]|subdivision_type2=ಜಿಲ್ಲೆ|subdivision_name2=ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|subdivision_type3=[[ತಾಲೂಕು]]|subdivision_name3=[[ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ]]|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=ಭಾಷೆಗಳು|demographics1_title1=ಅಧಿಕೃತ|blank_name_sec1=|blank_info_sec1=|blank1_name_sec1=[[ವಿಧಾನ ಸಭೆ]] ಕ್ಷೇತ್ರ|blank1_info_sec1=|timezone1=|utc_offset1=|postal_code_type=ಪಿನ್ ಕೋಡ್|postal_code=574 224|area_code_type=ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್|area_code=|registration_plate=ಕೆಎ-21|website=|footnotes=}}
{{Refimprove}}
{{Interwikineeded}}
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
'''ಮಡಂತ್ಯಾರು''' ಭಾರತದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ|ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ]] ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ|ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯಿಂದ]] [[ಮಂಗಳೂರು|ಮಂಗಳೂರಿಗೆ]] ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ.

== ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ==
ಮಡಂತ್ಯಾರ್ ನಲ್ಲಿ ಇದೆ{{Coord|12.950495|N|75.187093|E|region:IN_type:city(7302)|display=inline}} . &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Beltangadi.html|title=Maps, Weather, and Airports for Beltangadi, India|website=www.fallingrain.com|access-date=2022-10-18|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316172842/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Beltangadi.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಸರಾಸರಿ 685 ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ&amp;nbsp;ಮೀಟರ್ (2247&amp;nbsp;ಅಡಿ).

== ಮಹತ್ವ ==
ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜನರು ಮಡಂತ್ಯಾರ್‌ಗೆ ಶಾಪಿಂಗ್ ಮಾಡಲು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಿನಸಿ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು. ಮಡಂತ್ಯಾರ್ ಹೊಸ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ವ್ಯವಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಮಡಂತ್ಯಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
ಮಡಂತ್ಯಾರ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ

* ಸೇಕ್ರೆಡ್ ಹಾರ್ಟ್ ಕಾಲೇಜು, ಮಡಂತ್ಯಾರ್
* ಗಾರ್ಡಿಯನ್ ಏಂಜಲ್ಸ್ ಹೈಯರ್ ಪ್ರೈಮರಿ ಸ್ಕೂಲ್, ಮಡಂತ್ಯಾರ್
* ಸರಕಾರ ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜು, ಪುಂಜಾಲಕಟ್ಟೆ

== ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ==

* ಸೇಕ್ರೆಡ್ ಹಾರ್ಟ್ ಸಮುದಾಯ ಭವನ
* ಸೇಕ್ರೆಡ್ ಹಾರ್ಟ್ ಕಾಲೇಜು ಒಳಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡಾ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ

== ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ==

* ಎಸ್‌ಡಿಎಂ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, [[ಉಜಿರೆ]]
* LMPinto ಆಸ್ಪತ್ರೆ, Badyar
* ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ
* ಬೆನಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, [[ಉಜಿರೆ]]
* ಜ್ಯೋತಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಲೈಲಾ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ
* ದಾಮೋದರ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ
* ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಹೋಮ್, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ
* ಅಭಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಗುರುವಾಯನಕೆರೆ

== ಸಮೀಪದ ತಾಲೂಕುಗಳು ==

* ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕು
* [[ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ|ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ ತಾಲೂಕು]]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}
[[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]</text>
      <sha1>fzzjvbzrbc6hytjfockkihlg5cr8hm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಂತ ಡೇವಿಡ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146337</id>
    <revision>
      <id>1378103</id>
      <parentid>1365849</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28814" sha1="ay0zripw1d5nyozrotm2clnu57k3hhj" xml:space="preserve">'''ಸಂತ ಡೇವಿಡ್'''  ೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೈನಿವ್‍ನ ವೆಲ್ಷ್ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು [[ವೇಲ್ಸ್|ವೇಲ್ಸ್‌ನ]] ಪೋಷಕ ಸಂತ ಆಗಿದ್ದರು. ಡೇವಿಡ್ ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅವರ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಜನ್ಮ ದಿನಾಂಕವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸಲಹೆಗಳು ಪ್ರಕಾರ ೪೬೨ ರಿಂದ ೫೧೨ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸೇಂಟ್ ನಾನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಸೆರೆಡಿಜಿಯನ್ ರಾಜ ಸೆರೆಡಿಗ್ ಆಪ್ ಕುನೆಡ್ಡಾ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/st_david/pages/life.shtml|title=The early life of David|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110235004/http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/st_david/pages/life.shtml|archive-date=10 January 2008}}&lt;/ref&gt; ವೆಲ್ಷ್ ವಾರ್ಷಿಕಗಳು ಆತನ ಮರಣವನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಜನನದ ೫೬೯ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಇರಿಸಿದವು.&lt;ref&gt;Phillimore, Egerton (ed.), 1888 &quot;The Annales Cambriae and Old Welsh Genealogies from Harleian MS. 3859&quot;, Y Cymmrodor; 9 (1888) pp. 141&amp;#x2013;183.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;B text. Public Record Office, MS. E.164/1, [[wikisource:la:Annales Cambiae B/VIII|p. 8]]. {{In lang|la}}&lt;/ref&gt;

== ಸಂತಚರಿತೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Clonard_RC_Church_St_Finian_02_Detail_2007_08_26.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Clonard_RC_Church_St_Finian_02_Detail_2007_08_26.jpg/150px-Clonard_RC_Church_St_Finian_02_Detail_2007_08_26.jpg|left|thumb|197x197px| ಸಂತ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಲೋನಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಫಿನ್ನಿಯನ್ ಆಫ್ ಕ್ಲೋನಾರ್ಡ್‌ನ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಬಣ್ಣದ ಗಾಜಿನ ಕಿಟಕಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೮೧ ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು]]
[[ಚಿತ್ರ:StDavidsCathedral.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/StDavidsCathedral.jpg/220px-StDavidsCathedral.jpg|thumb| ಸಂತ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್, ಸಂತ ಡೇವಿಡ್ಸ್, ಪೆಂಬ್ರೋಕೆಷೈರ್]]
ಡೇವಿಡ್ ಬಗ್ಗೆ ಅನೇಕ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಥೆಗಳು ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರೈಗಿಫಾರ್ಚ್ ಬರೆದ ಬುಚೆಡ್ ''ದೇವಿ'' (&quot;ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಡೇವಿಡ್&quot;) ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ರೈಗಿಫಾರ್ಚ್ ಅವರು ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ದಾಖಲೆಗಳು ಕಂಡುಬರುವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆಧುನಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅದರ ಕೆಲವು ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ: ವೆಲ್ಷ್ ಚರ್ಚ್‌ಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ರೈಗಿಫಾರ್ಚ್‌ನ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು ೮ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ರೋಮನ್ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿತ್ತು ಮತ್ತು ಈಗ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಮಹಾನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಬಯಸಿದೆ (ಇದು ಜೆರುಸಲೆಮ್‌ಗೆ ಭಾವಿಸಲಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಪಿತೃಪ್ರಧಾನರಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ).

ಅವರು ಸೆರೆಡಿಜಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹೆನ್‌ಫೈನಿವ್ ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅಸಂಭವವಲ್ಲ. ಅವರು ಶಿಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಬೋಧಕರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್, ಡುಮ್ನೋನಿಯಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಸಾಹತುಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಂತ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಅವರು ಪೆಂಬ್ರೋಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಗ್ಲಿನ್ ರೋಸಿನ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಠದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ. ೫೫೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಅವರು ಬ್ರೆಫಿಯ ಸಿನೊಡ್‌ಗೆ ಹಾಜರಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಪೆಲಾಜಿಯನಿಸಂ ಅನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಅವರ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವು ಅವರ ಸಹ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಗುರು ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ಅವರು ೫೬೯ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಕೇರ್ಲಿಯನ್ (&quot; ಸಿನೋಡ್ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟರಿ &quot;) ನ ಸಿನೊಡ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/|title=Saint David of Wales|last=Media|first=Franciscan|date=2016-03-01|website=Franciscan Media|language=en|access-date=2020-09-25|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923030852/https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಅವರು ಬ್ರೆಫಿಯ ಸಿನೊಡ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಮೂಹದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದು [[ಪವಾಡ]] ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಲಾಂಡೇವಿ ಬ್ರೆಫಿ ಗ್ರಾಮವು ಅವರು ನಿಂತಿದ್ದ ನೆಲವು ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಏರಿದೆ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. ಅವರ ಲಾಂಛನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ಬಿಳಿ ಪಾರಿವಾಳವು ಅವರ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಜಾನ್ ಡೇವಿಸ್ ಅವರು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ರಚಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ &quot;ಯಾವುದೇ ಪವಾಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಹಿಸಲು&quot; ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A History of Wales|last=Davies|first=John|publisher=Penguin|year=2007|location=London|page=74|author-link=John Davies (historian)|orig-year=1993}}&lt;/ref&gt; ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್ರಿಕ್ ಆಗಿ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನಂತರ ಬರ್ನಾರ್ಡ್, ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಬಿಷಪ್, ಮೊನ್‌ಮೌತ್‌ನ ಜೆಫ್ರಿ ಮತ್ತು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಜೆರಾಲ್ಡ್ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.
ಡೇವಿಡ್ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ನಿಯಮವು ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಕರಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ನೇಗಿಲನ್ನು ಎಳೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರೆಡ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಓದುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ''ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ'' ಎಂದು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಹ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಸರಳ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು, ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಸರಾಯಿ ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ತಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಚಿಹ್ನೆ, ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಸಂಕೇತವೂ ಸಹ [[ಲೀಕ್]] ಆಗಿದೆ. ಡೇವಿಡ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಚರ್ಚ್‌ಗಳನ್ನು ರೈಗಿಫಾರ್ಚ್ ಗ್ಲಾಸ್ಟನ್‌ಬರಿ ಅಬ್ಬೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಮಾಲ್ಮೆಸ್‌ಬರಿಯ ವಿಲಿಯಂ, ಅಬ್ಬೆ ಹಳೆಯದನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾ, ಡೇವಿಡ್ ಗ್ಲಾಸ್ಟನ್‌ಬರಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅಬ್ಬೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ [[ನೀಲಮಣಿ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಬಲಿಪೀಠವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರು [[ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತ|ಯೇಸುವಿನ]] ದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಅವರು &quot;ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಅವರ ತಾಯಿಯ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಡೇವಿಡ್ ಬದಲಿಗೆ ಓಲ್ಡ್ ಚರ್ಚ್‌ನ ಪೂರ್ವದ ಅಬ್ಬೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. (ವಿಲಿಯಂ ನೀಡಿದ ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ೧೯೨೧ ರಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಯಿತು). ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬೆಯಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ವಸ್ತುಗಳ ಪೈಕಿ ನೀಲಮಣಿ ಬಲಿಪೀಠವೂ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಒಂದು ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

== ಮರಣ ==
[[ಚಿತ್ರ:Shrine_of_St_David.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Shrine_of_St_David.jpg/220px-Shrine_of_St_David.jpg|thumb| ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ದೇವಾಲಯ]]
ಅವರ ಮರಣದ ನಿಖರವಾದ ದಿನಾಂಕವು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಮಾರ್ಚ್ ೧ ರಂದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನವನ್ನು ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ದಿನವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LN9DSKZfItcC&amp;pg=PA1|title=St David of Wales: Cult, Church and Nation|last=Evans|first=J. Wyn|last2=Wooding|first2=Jonathan M.|date=2007|publisher=Boydell Press|isbn=9781843833222|page=1}}&lt;/ref&gt; ಅವನ ಸಾವಿಗೆ ನೀಡಿದ ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ೬೦೧ ಮತ್ತು ೫೮೯. ಹಿಂದಿನ ಭಾನುವಾರದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ದಿ ವೆಲ್ಷ್ ಲೈಫ್ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, &quot;Arglwyddi, brodyr, a chwiorydd, Byddwch lawen a chadwch eich ffyd a'ch credd, a gwnewch y petheu bychain a glywsoch ac y welsoch gennyf i. A mwynhau a gerdaf y fford yd aeth an tadeu idi&quot;. ''ಲಾರ್ಡ್ಸ್, ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರೇ, ಸಂತೋಷದಿಂದಿರಿ, ಮತ್ತು  ನಿಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ನೀವು ನೋಡಿದ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದೆ ಎಂದರು. ಮತ್ತು ನಾನಂತೂ ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ನಮಗಿಂತ ಮೊದಲು ನಡೆದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ'' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. &quot;Do ye the little things in life&quot; (''Gwnewch y pethau bychain mewn bywyd'') ಇಂದು ವೆಲ್ಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನುಡಿಗಟ್ಟು. ಅದೇ ಮಂಗಳವಾರದಂದು ಅವರು ಮರಣಹೊಂದಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಡೇವಿಡ್‌ನನ್ನು ಪೆಂಬ್ರೋಕ್‌ಷೈರ್‌ನ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ದೇವಾಲಯವು ಮಧ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ೧೦ ನೇ ಮತ್ತು ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ವೈಕಿಂಗ್ಸ್ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಲೋಹದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು. ೧೨೭೫ ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರ ನಾಶವಾದ ಬೇಸ್ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿದೆ ಇದನ್ನು ಮೂಲತಃ ಡೇವಿಡ್, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ಮತ್ತು ಡೆನಿಸ್ ಅವರ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಮರದ ಮೇಲಾವರಣದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮ್‌ಸೇ ದ್ವೀಪದ ಡೇವಿಡ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಟಿನಿಯನ್ ಅವರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಲಿನ ತಳದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟಬಲ್ ಕ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೧೨೮೪ ರಲ್ಲಿ ಒಂದನೇ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದನು. ಸುಧಾರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಷಪ್ ಬಾರ್ಲೋ (೧೫೩೬-೪೮), ಕಟ್ಟಾ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್, ದೇವಾಲಯದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಮತ್ತು ಜಸ್ಟಿನಿಯನ್ ಅವರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

== ಆರಾಧನೆ ==
[[ಚಿತ್ರ:Flag_of_Saint_David.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Flag_of_Saint_David.svg/220px-Flag_of_Saint_David.svg.png|thumb| ಸಂತ ಡೇವಿಡ್ ಧ್ವಜ]]
ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಬಿಷಪ್ ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ವೇಲ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ಸ್ ಡೇ: ದಿ ಮೆಡಿವಲ್ ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವೆಲ್ಷ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಾನ್ ಸೇಂಟ್‌ಗಾಗಿ ಮ್ಯಾಟಿನ್ಸ್, ಲಾಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ವೆಸ್ಪರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಲಿಟರ್ಜಿ ಆಫ್ ದಿ ಅವರ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಓ. ಟಿ. ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಜ್ಞಾತ ದಿನಾಂಕದಂದು ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಆರ್ಥೊಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್‌ನಿಂದ ಡೇವಿಡ್ ಅವರನ್ನು ಅಂಗಿಕೃತ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಸುಧಾರಣಾ ಪೂರ್ವದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚ್‌ಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;Foley&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/|title=Saint David of Wales|last=Media|first=Franciscan|date=2016-03-01|website=Franciscan Media|language=en|access-date=2020-09-25|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923030852/https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMedia2016&quot;&gt;Media, Franciscan (1 March 2016). [https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/ &quot;Saint David of Wales&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008085450/https://www.franciscanmedia.org/saint-david-of-wales/ |date=2020-10-08 }}. ''Franciscan Media''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;25 September&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ರೋಮನ್ ಹುತಾತ್ಮರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ೨೦೦೪ ರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಡೇವಿಡ್ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೧ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಹೆಸರಿನ ''ಡೇವಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ'' ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಮೆನೆವಿಯಾ ಬಿಷಪ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅವರು ಪೂರ್ವ ಪಿತಾಮಹರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವರ ಮಠವನ್ನು ಆಳಿದರು. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದ ಮೂಲಕ, ಅನೇಕ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ವೇಲ್ಸ್, ಐರ್ಲೆಂಡ್, ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲ್ ಮತ್ತು ಆರ್ಮೋರಿಕಾ (ಬ್ರಿಟಾನಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು) ಸುವಾರ್ತೆ ಸಾರಲು ಹೊರಟರು.&lt;ref&gt;''Martyrologium Romanum'', 2004, Vatican Press (Typis Vaticanis), page 171.&lt;/ref&gt;

೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ದಿನದಂದು ಕೋರಲ್ ಯೂಕರಿಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಬಿಷಪ್ ರೈಟ್ ರೆವರೆಂಡ್ ವೈನ್ ಇವಾನ್ಸ್ ಅವರಿಂದ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು.

೧೬೩೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬ್ರಾಡ್‌ಸೈಡ್ ಬಲ್ಲಾಡ್, ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ದಿನದಂದು ನಡೆದ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ವೆಲ್ಷ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಟೋಪಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಲೀಕ್]] ಅನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು, ವೆಲ್ಷ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವ ಮೊದಲು ತೋಟದಿಂದ ಲೀಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಎಳೆದು ತಮ್ಮ ಟೋಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರು.&lt;ref&gt;''[http://ebba.english.ucsb.edu/ballad/30222/image The Praise of Saint Davids day. / Shewing the Reason why the Welshmen honour the Leeke on that day. To the tune of When this Old Cap was new.]'' (?1630).&lt;/ref&gt;

ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಪಾರಿವಾಳದೊಂದಿಗೆ ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಡೇವಿಡ್ ಅವರನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಚರ್ಚು|ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಲೆಸ್ಸರ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಮತ್ತು ಎಪಿಸ್ಕೋಪಲ್ ಚರ್ಚ್ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಮಾರ್ಚ್ ೧|ಮಾರ್ಚ್ ೧ ರಂದು]] ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|title=The Calendar|website=The Church of England|language=en|access-date=2021-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3e7DwAAQBAJ|title=Lesser Feasts and Fasts 2018|date=2019-12-01|publisher=Church Publishing, Inc.|isbn=978-1-64065-234-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ಖ್ಯಾತಿ ==
[[ಚಿತ್ರ:Bae_non_-_Chapel_of_Our_Lady_and_St_Non_S_of_Tyddewi_(St_David's),_Sir_Benfro,_Wales_10.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Bae_non_-_Chapel_of_Our_Lady_and_St_Non_S_of_Tyddewi_%28St_David%27s%29%2C_Sir_Benfro%2C_Wales_10.jpg/290px-Bae_non_-_Chapel_of_Our_Lady_and_St_Non_S_of_Tyddewi_%28St_David%27s%29%2C_Sir_Benfro%2C_Wales_10.jpg|thumb|290x290px| ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಸೇಂಟ್ ನಾನ್ ಚಾಪೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ಗಾಜಿನ ಕಿಟಕಿ]]
ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೯೩೦ ರ ''ಆರ್ಮ್ಸ್ ಪ್ರೈಡೀನ್‌ನಿಂದ'' ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕಳೆದುಹೋದಂತೆ ತೋರಿದಾಗ,  ವೆಲ್ಷ್ ಜನರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಡೇವಿಡ್‌ನ ಮಾನದಂಡದ ಹಿಂದೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದ ಜನಪ್ರಿಯ ಕವಿತೆ; &quot; ''A lluman glân Dewi a ddyrchafant'' &quot;.

ಸೇಂಟ್-ಡಿವಿ, ಸೇಂಟ್-ವೈವಿ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಂಡಿವಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಬ್ರಿಟಾನಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳನಾಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಡೇವಿಡ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಡೇವಿಡ್‌ನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಗಳು ವೆಲ್ಷ್ ಸಂಯೋಜಕ ಕಾರ್ಲ್ ಜೆಂಕಿನ್ಸ್,  ''ದೇವಿ ಸ್ಯಾಂಟ್'' ಅವರ ಕೋರಲ್ ವರ್ಕ್‌ಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿವೆ. ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಾಸ್‌ಒವರ್ ಸರಣಿ ಅಡಿಮಸ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಏಳು-ಚಲನೆಯ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಮೂರು ಕೀರ್ತನೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಡೇವಿಡ್‌ನ ಕೊನೆಯ ಧರ್ಮೋಪದೇಶದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವೆಲ್ಷ್ ಸಂಯೋಜಕ ಅರ್ವೆಲ್ ಹ್ಯೂಸ್ ಅವರಿಂದ ''ದೇವಿ ಸ್ಯಾಂಟ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಾಗ್ಮಿಯನ್ನು ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.

ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಸಹ ಶವದ ಮೇಣದಬತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರ ಸನ್ನಿಹಿತ ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಡೇವಿಡ್ ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಅವರ ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಡೇವಿಡ್‌ನ ಆಶಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ, ದೇವಿ ಸಂತ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು &quot;ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ನಿಗೂಢವನ್ನು ಮಂದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುವುದು&quot; ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕ್ಯಾಂಡಲ್ ಟ್ಯಾಪರ್‌ಗಳ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರವು ಸಾಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಹಿಳೆ, ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಮಗು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zmYHrsC6cYIC|title=Folk-Lore and Folk-Stories of Wales|last=Trevelyan|first=Marie|year=1973|isbn=9780854099382|location=London|page=178|orig-year=1909}}{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ಸಹ ನೋಡಿ ==

* ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ದಿನ.
* ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ಸ್, ಪೆಂಬ್ರೋಕೆಶೈರ್ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್.
* ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಯಾಸಲ್ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ ಚರ್ಚ್, ನಾಸ್.
* ಸೇಂಟ್ ಡಿವಿ ಪ್ಯಾರಿಷ್ ಹತ್ತಿರ, ಬ್ರಿಟಾನಿ
* ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್, ಪೋಷಕ ಸಂತ ದಾಖಲೆ.
* ಡೇವಿ ಜೋನ್ಸ್ ಲಾಕರ್ ಕಥೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮೂಲಗಳು.

=== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ===
{{Reflist}}

 
== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==

* [http://www.wales-calling.com/culture/st-david.htm ಸೇಂಟ್ ಡೇವಿಡ್ &amp;mdash; ವೇಲ್ಸ್ನ ಪೋಷಕ ಸಂತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117183430/http://www.wales-calling.com/culture/st-david.htm |date=2019-11-17 }}
* [http://saints.sqpn.com/saint-david-of-wales/ ಸೇಂಟ್ಸ್ SQPN.com » ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಸಂತ ಡೇವಿಡ್]

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]]</text>
      <sha1>ay0zripw1d5nyozrotm2clnu57k3hhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:EditAtWikidata</title>
    <ns>828</ns>
    <id>149025</id>
    <revision>
      <id>1377985</id>
      <parentid>1157072</parentid>
      <timestamp>2025-10-14T19:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Sdkb</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Undid revision [[Special:Diff/1316834471|1316834471]] by [[Special:Contributions/Anomie|Anomie]] ([[User talk:Anomie|talk]]) It's now appropriately licensed as PD-simple at Commons. See [[User_talk:Sdkb#File:OOUI_icon_userAdd-ltr.svg]].</comment>
      <origin>1157071</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1727" sha1="hod1hfo0n331jsuhscew67pebepcmju" xml:space="preserve">-- Module to display an icon with a tooltip such as &quot;Edit this at Wikidata&quot;.
-- Icon is linked to the Wikidata entry for the article where this is placed.
-- This message is only displayed if a local_parameter is not supplied
-- i.e. when called from a template, it can be coded not to display the message.
-- The qid of a Wikidata entry can optionally be supplied for testing outside the article.
-- Usage:
-- {{#invoke:EditAtWikidata|showMessage|local_parameter}}
-- {{#invoke:EditAtWikidata|showMessage|qid=&lt;ArticleID&gt;|local_parameter}}

local p = {}

local i18n =
{
	[&quot;message&quot;] = &quot;Edit this at Wikidata&quot;
}

local function trimToNil(text)
	-- Return trimmed non-empty text, or nil.
	if type(text) == 'string' then
		return text:match('(%S.-)%s*$')
	end
end

function p._showMessage(args)
	local local_parm = trimToNil(args[1])
	if local_parm then return &quot;&quot; end
	-- Parameter qid=x specifies the Wikidata ID for the article.
	-- This is not normally used except for testing outside the article.
	local qid = trimToNil(args.qid) or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()
	if qid and mw.wikibase.entityExists(qid) then
		-- Parameter pid=x uses x as an anchor in the link to the Wikidata entry.
		local anchor = trimToNil(args.pid)
		-- Parameter nbsp replaces the leading space with &amp;nbsp;
		local space = trimToNil(args.nbsp) and &quot;&amp;nbsp;&quot; or &quot; &quot;
		return
			space ..
			&quot;[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px&quot; ..
			&quot;|alt=&quot; .. i18n.message ..
			&quot;|link=https://www.wikidata.org/wiki/&quot; .. qid ..
			(anchor and (&quot;#&quot; .. anchor) or &quot;&quot;) ..
			&quot;|class=noprint&quot; ..
			&quot;|&quot; .. i18n.message ..
			&quot;]]&quot;
	end
	return &quot;&quot;
end

function p.showMessage(frame)
	return p._showMessage(frame.args)
end

return p</text>
      <sha1>hod1hfo0n331jsuhscew67pebepcmju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377986</id>
      <parentid>1377985</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:EditAtWikidata]]</comment>
      <origin>1157071</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1727" sha1="hod1hfo0n331jsuhscew67pebepcmju" xml:space="preserve">-- Module to display an icon with a tooltip such as &quot;Edit this at Wikidata&quot;.
-- Icon is linked to the Wikidata entry for the article where this is placed.
-- This message is only displayed if a local_parameter is not supplied
-- i.e. when called from a template, it can be coded not to display the message.
-- The qid of a Wikidata entry can optionally be supplied for testing outside the article.
-- Usage:
-- {{#invoke:EditAtWikidata|showMessage|local_parameter}}
-- {{#invoke:EditAtWikidata|showMessage|qid=&lt;ArticleID&gt;|local_parameter}}

local p = {}

local i18n =
{
	[&quot;message&quot;] = &quot;Edit this at Wikidata&quot;
}

local function trimToNil(text)
	-- Return trimmed non-empty text, or nil.
	if type(text) == 'string' then
		return text:match('(%S.-)%s*$')
	end
end

function p._showMessage(args)
	local local_parm = trimToNil(args[1])
	if local_parm then return &quot;&quot; end
	-- Parameter qid=x specifies the Wikidata ID for the article.
	-- This is not normally used except for testing outside the article.
	local qid = trimToNil(args.qid) or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()
	if qid and mw.wikibase.entityExists(qid) then
		-- Parameter pid=x uses x as an anchor in the link to the Wikidata entry.
		local anchor = trimToNil(args.pid)
		-- Parameter nbsp replaces the leading space with &amp;nbsp;
		local space = trimToNil(args.nbsp) and &quot;&amp;nbsp;&quot; or &quot; &quot;
		return
			space ..
			&quot;[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px&quot; ..
			&quot;|alt=&quot; .. i18n.message ..
			&quot;|link=https://www.wikidata.org/wiki/&quot; .. qid ..
			(anchor and (&quot;#&quot; .. anchor) or &quot;&quot;) ..
			&quot;|class=noprint&quot; ..
			&quot;|&quot; .. i18n.message ..
			&quot;]]&quot;
	end
	return &quot;&quot;
end

function p.showMessage(frame)
	return p._showMessage(frame.args)
end

return p</text>
      <sha1>hod1hfo0n331jsuhscew67pebepcmju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ರಾಜಾಪುರ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149185</id>
    <revision>
      <id>1378082</id>
      <parentid>1361384</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3995" sha1="2jedvagttmgtja91584mcrk674icx1w" xml:space="preserve">{{Infobox ಊರು|name=ರಾಜಾಪುರ|other_name=|nickname=|settlement_type=ನಗರ|image_skyline=|image_alt=ಆರ್ಯದುರ್ಗಾ ದೇವಿ, ದೇವಿಹಾಸೋಲ್|image_caption=Rajapur Central Depot|pushpin_map=India Maharashtra|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=Location in [[Maharashtra]], India|subdivision_type=[[ದೇಶ]]|subdivision_name={{flag|ಭಾರತ}}|subdivision_type1=[[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]|subdivision_name1=[[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]|subdivision_type2=[[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]]|subdivision_name2=[[ರತ್ನಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ರತ್ನಗಿರಿ]]|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=72|population_total=10499|population_as_of=2001|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐ ಎಸ್ ಟಿ]]|utc_offset1= +5:30|postal_code_type=&lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;|postal_code=416702|area_code_type=Telephone code|area_code=02353|registration_plate=ಎಂಹೆಚ್-08|website=|iso_code=|footnotes=}}
'''ರಾಜಾಪುರವು''' ಭಾರತದ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯದ]] [[ರತ್ನಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ|ರತ್ನಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಒಂದು ನಗರ ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈನಿಂದ]] 385ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

== ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ==
ರಾಜಾಪುರವು ಸರಾಸರಿ 72 ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ&amp;nbsp;[[ಮೀಟರ್]] (236&amp;nbsp;[[ಅಡಿ]] ).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Rajapur.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Rajapur |access-date=2023-03-10 |archive-date=2018-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215175532/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Rajapur.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
[[ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ವಂಶ|ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರ]] ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ರಾಜಾಪುರವು ಪ್ರಮುಖ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಅರೇಬಿಯಾ-ಭಾರತ ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರಿಗೆ ಇದು [[ದಖ್ಖನ್ ಪೀಠಭೂಮಿ|ಡೆಕ್ಕನ್‌ನ]] ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;Marguerite1951&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HTCsAAAAIAAJ&amp;pg=PA173|title=The East India Company: And the British Empire in the Far East|last=Marguerite Eyer Wilbur|publisher=Stanford University Press|year=1951|isbn=978-0-8047-2864-5|pages=173|access-date=13 February 2013}}&lt;/ref&gt;
==ಚಿತ್ರಗಳು==
[[ಚಿತ್ರ:Swayambhu_mahadeo_Mandir_Vatul.jpg|thumb|ರಾಜಾಪುರದ ಸ್ವಯಂಭು ಮಹದೇವ್ ಮಂದಿರ ವಟುಲ್ ಗ್ರಾಮ]]
[[ಚಿತ್ರ:Aryadurga_Devi,_Devihasol.png|thumb|ಆರ್ಯದುರ್ಗಾ ದೇವಿ, ದೇವಿಹಾಸೋಲ್]]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ತಾಲೂಕುಗಳು]]</text>
      <sha1>2jedvagttmgtja91584mcrk674icx1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ (ಪುಸ್ತಕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156002</id>
    <revision>
      <id>1378071</id>
      <parentid>1359735</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6682" sha1="rsk9mcqjfb5khni9ax957sglhrgw3i8" xml:space="preserve">{{Infobox book
| italic title   = &lt;!--(see above)--&gt;
| name           = 
| image          = 
| image_size     = 
| alt            = 
| caption        = '''ಮುಸ್ಸಂಜೆ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ'''
| author         = [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]]
| audio_read_by  = 
| title_orig     = 
| orig_lang_code = 
| title_working  = 
| translator     = 
| illustrator    = 
| cover_artist   = 
| country        = [[ಭಾರತ]]
| language       = [[ಕನ್ನಡ]]
| series         = 
| release_number = 
| subject        = 
| genre          = 
| set_in         = 
| published      = ೧೯೭೮
| publisher      = ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಾಶನ
| publisher2     = 
| pub_date       = 
| english_pub_date = 
| media_type     = 
| pages          = ೪೦೧
| awards         = 
| isbn           = 
| isbn_note      = 
| oclc           = 
| dewey          = 
| congress       = 
| preceded_by    = 
| followed_by    = 
| native_wikisource = 
| wikisource     = 
| notes          =
| exclude_cover  = 
| website        =
}}
&quot;ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ&quot; ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೇಖಕ [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] ಅವರ ಕನ್ನಡ [[ಕಾದಂಬರಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ೨೦೦೪ರವರೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮರುಮುದ್ರಣ ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;[https://www.goodreads.com/kn/book/show/11554679 ಪುಸ್ತಕದ ವಿವರ]&lt;/ref&gt;.
== ಕಥಾವಸ್ತು ==
ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಥಾ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದು, ಆ ಕಥೆಗೆ ೫೦-೬೦ರ ದಶಕದ ಆಸುಪಾಸಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಿಸರವನ್ನು ಹೊದಿಸಿ, ಅಸತ್ಯ, ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಅನೈತಿಕತೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಸಹಜವೆಂಬಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವಂತಿಕೆ ಇರುವುದೇ ಇವುಗಳಿಂದ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿ, ಕಥೆಯ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ಓದುಗನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಆಗಾಗ ಲೇಖಕನು ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಇದು ಹೀಗೆ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿರುವ ಕಾದಂಬರಿ &quot;ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಕಥಾ ಸಾರಂಶ |url=https://www.bookbrahma.com/book/mussanjeya-katha-prasanga |access-date=2024-03-19 |archive-date=2024-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319140804/https://www.bookbrahma.com/book/mussanjeya-katha-prasanga |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ಈ ಕಥೆ ಕಂಬಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಣೆ ಬಡ್ಡಿ ರಂಗವ್ವ, ಅವಳ ಮಗಳು ಸಾವಂತ್ರಿ, ಸಾವಂತ್ರಿಯ ಪ್ರೇಯಸಿ ಬ್ಯಾಡರ ಮಂಜ, ಮೆಷಿನ್ ಭರಮಣ್ಣ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯರಾದ ಸಾದ್ವಿ ರುದ್ರಿ, ಹರಾಮಿ ರಾಮಿ, ಪೈಲ್ವಾನ್ ಶಿವಾಜಿ, ೧೩-೧೪ ವಯಸ್ಸಿನ ‘ಬಾಲಕ’ ಕರಿಯ, ನೊಂದ ಪ್ರೇಮಿ ಶಿವನಂಜ, ಅವನು ಶಿವಮೊಗ್ಗದಿಂದ ಕರೆತರುವ ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ತಮ ಉಡುಪ, ಅವನ ಅಕ್ಕರೆಯ ಹೆಂಡತಿ ಮಮ್ತಾಜ್, ಮಕ್ಕಳು ಮಾಡಿದ ನೀಚ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಹುಚ್ಚನೋ,ದಾರ್ಶನಿಕನೋ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠಿ, ಆಗಾಗ ಬಂದು ಒಳಿತು-ಕೆಡಕುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಅವನ ಗೆಳೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಲಾಭ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುಲು ನೋಡುವ ರಾಚ, ರಾಚನಂತೆ ಇದ್ದರೂ ಜಾಣೆಡ್ಡ ಬೂಸಿ ಬಸ್ಯ, ಕುಳ್ಳನೆಯ ಕಳ್ಳಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಷ್ಟ್ರು ಸಣ್ಣೀರಪ್ಪ, ಊರಿನ ಉಸಾಬರಿಯಿಂದ ದೂರವಿರುವ,ಊರವರ ಅವಗಣನೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿರುವ ನಂದ್ಯಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ಕುಟುಂಬ, ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಹೊರೆಯಾಗಬಾರದೆಂದು ಬದುಕಲು ಹೋಗಿ ಸಾಯುವ ಶಿವಿ, ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಮಿ ಇಕ್ಬಾಲ್ ಮುಂತಾದ ಪಾತ್ರಗಳ ಸುತ್ತ ಈ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

== ಅನುವಾದ ಹಾಗೂ ರೂಪಾಂತರ ==
ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ ಕಾದಂಬರಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ [[ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್|ಕವಿತಾ ಲಂಕೇಶ್‌]] ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ   [[ಅವ್ವ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|&quot;'''ಅವ್ವ&quot;''']] ಎಂಬ  [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ]]ವು ೨೦೦೦೮ ಬಿಡುಗೊಡೆಯಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ವಾರ್ತಾ ವರದಿ |url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/avva.html#cast}}&lt;/ref&gt; ಈ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ‘ಮುಸ್ಸಂಜೆ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ’ವನ್ನು ಅದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಸವರಾಜ ಸೂಳೇರಿಪಾಳ್ಯರವರು ರಂಗರೂಪಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಕೆಎಸ್‌ಡಿಎಲ್ ಚಂದ್ರುರವರು ತಮ್ಮ ‘ರೂಪಾಂತರ’ ತಂಡದ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವರದಿ |url=https://www.prajavani.net/metro/%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%A6-%E0%B2%A8%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%AF-%E2%80%98%E0%B2%B0%E0%B3%82%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%B0%E2%80%99-1933810}}&lt;/ref&gt; ಈ ನಾಟಕ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿತು.

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು]]</text>
      <sha1>rsk9mcqjfb5khni9ax957sglhrgw3i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158030</id>
    <revision>
      <id>1377980</id>
      <parentid>1357151</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1377980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18077" sha1="l7j1vf17b2rzm42ay0euuaq751mb5y7" xml:space="preserve">{{Infobox legislation
| short_title    = ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆ
| legislature    = [[ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು]]
| image          = Emblem of India.svg
| imagesize      = 100
| imagealt       = 
| caption        = 
| long_title     = ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಕಾಯಿದೆ
ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾದ ವಿಷಯಗಳು.
| autocollapse_long_title = true
| citation       = Act No. 45 of 2023
| territorial_extent = {{Flag|India}}
| considered_by  = 
| enacted_by     = [[ಲೋಕಸಭೆ]]
| date_passed    = 20 December 2023
| enacted_by2    = [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]]
| date_passed2   = 21 December 2023
| assented_by    = [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]
| date_assented  = 25 December 2023
| bill_date      = 12 December 2023
| bill           = The Bharatiya Nyaya (Second) Sanhita Bill, 2023
| bill_citation  = Bill No. 173 of 2023
| introduced_by  = [[ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವರು (ಭಾರತ)|ಗೃಹ ಸಚಿವರು]], [[ಅಮಿತ್ ಶಾ]]
| committee_responsible = ಸಂಸದೀಯ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿ
| passed         = 20 December 2023
| passed_for     = Majority Voice
| passed_against = Minority Voice
| passed_abstention = 
| passed_absent  = 
| bill2          = The Bharatiya Nyaya (Second) Sanhita Bill, 2023
| bill_date2     = 20 December 2023
| introduced_by2 = [[ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವರು (ಭಾರತ)|ಗೃಹ ಸಚಿವ]], [[ಅಮಿತ್ ಶಾ]]
| passed2        = 21 December 2023
| passed2_for    = Majority Voice
| passed2_against = Minority Voice
| date_commenced = 1 July 2024
| date_effective = 
| white_paper    = 
| date_final_passage = 21 December 2023
| amends         = 
| repeals        = [[ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆ]]
| related_legislation = [[ಭಾರತೀಯ ನಾಗರೀಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತಾ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಸಾಕ್ಷಿ ಅಧಿನಿಯಮ, 2023]]
| summary        = ಮಸೂದೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಮಾದರಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾದ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ದಂಡ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
| status         = in force
}}

ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆಯು (ಬಿ. ಎನ್. ಎಸ್.) [[ಭಾರತ|ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ]] ಅಧಿಕೃತ ಅಪರಾಧ ಸಂಹಿತೆಯಾಗಿದೆ. 

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಅವಧಿಯ ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆ ಬದಲಿಸಲು ೨೦೨೩ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ಇದು ೨೦೨೪ರ ಜುಲೈ ೧ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.

== ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಟೈಮ್‌ಲೈನ್ ==

* 11 ಆಗಸ್ಟ್ 2023 ರಂದು, ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವ ಅಮಿತ್ ಶಾ ಅವರು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಅನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು.
* 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಅನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಯಿತು.
* 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ (ಎರಡನೇ) ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಅನ್ನು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Bharatiya Nyaya (Second) Sanhita, 2023 |url=https://prsindia.org/billtrack/the-bharatiya-nyaya-second-sanhita-2023 |access-date=2023-12-13 |website=PRS Legislative Research |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 20 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ (ಎರಡನೇ) ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಅನ್ನು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು..&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LS passes Bharatiya Nyaya Sanhita Bill; Amit Shah says it focuses on justice rather than punishment |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2023/dec/20/ls-passes-bharatiya-nyayasanhita-bill-amit-shah-says-it-focuses-on-justice-rather-than-punishment-2643323.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220113534/https://www.newindianexpress.com/nation/2023/dec/20/ls-passes-bharatiya-nyayasanhita-bill-amit-shah-says-it-focuses-on-justice-rather-than-punishment-2643323.html |archive-date=20 December 2023 |access-date=2023-12-20 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;
* 21 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ (ಎರಡನೇ) ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಅನ್ನು [[ರಾಜ್ಯಸಭೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು..
* 25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು, ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ (ಎರಡನೇ) ಸಂಹಿತಾ ಮಸೂದೆ, 2023 ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Desk |first=DH Web |title=Bills to replace criminal codes enacted into law as President Murmu gives nod |url=https://www.deccanherald.com/india/bills-to-replace-criminal-codes-enacted-into-law-as-president-murmu-gives-nod-2824616 |access-date=2023-12-25 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ಬದಲಾವಣೆಗಳು ==
ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾದಲ್ಲಿ, 20 ಹೊಸ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾದ IPC ಯಲ್ಲಿನ 19 ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ. 33 ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 83 ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ದಂಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. 23 ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಕನಿಷ್ಠ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರು ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಮುದಾಯ ಸೇವೆಯ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=News Desk |first=India |date=21 December 2023 |title=Explained: Bharatiya Nyaya Sanhita, the new IPC, and the concerns around it |url=https://www.financialexpress.com/india-news/what-issues-surround-bharatiya-nyaya-sanhita-criminal-bill-ipc/3344566/ |access-date=2023-12-31 |website=Financial Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ದೇಹದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳುಃ ಕೊಲೆ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ, ಹಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಗಾಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾಯು ಐಪಿಸಿಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸಂಘಟಿತ ಅಪರಾಧ, ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಕೊಲೆ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಗಾಯದಂತಹ ಹೊಸ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.
* ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧದ ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಗಳುಃ ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ, ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ, ಐ. ಪಿ. ಸಿ. ಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸಾಮೂಹಿಕ ಅತ್ಯಾಚಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಲಿಪಶುವನ್ನು ಮೇಜರ್ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುವ ಮಿತಿಯನ್ನು 16 ರಿಂದ 18 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
* ಆಸ್ತಿ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳುಃ ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ದರೋಡೆ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆಯು ಐ. ಪಿ. ಸಿ. ಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ವಂಚನೆಯಂತಹ ಹೊಸ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.
* ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳುಃ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ ದೇಶದ್ರೋಹವನ್ನು ಅಪರಾಧವೆಂದು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಬದಲಿಗೆ, ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ, ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆಗೆ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಅಪರಾಧವಿದೆ.
* ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳುಃ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ ಪರಿಸರ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆಯಂತಹ ಹೊಸ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.  

== ರಚನೆ ==
ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ 20 ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು 358 ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಇದರ ರಚನೆಯು ಐಪಿಸಿಯಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಸಂಹಿತೆಯ ರೂಪರೇಖೆ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆಃ &lt;ref&gt;[https://prsindia.org/files/bills_acts/bills_parliament/2023/Bharatiya_Nyaya_Sanhita,_2023.pdf The Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023], PSR India, 10 August 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sudhirrao.com/bns/ |title=The Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 |access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309100623/https://sudhirrao.com/bns/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತಾ, 2023
!ಅಧ್ಯಾಯಗಳು
!ಷರತ್ತುಗಳು
!ಅಪರಾಧಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 1
|1ರಿಂದ 3ರವರೆಗಿನ ಷರತ್ತುಗಳು
|ಪೂರ್ವಭಾವಿ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 2
|4ರಿಂದ 13ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಶಿಕ್ಷೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 3
|14ರಿಂದ 44ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು
''ಖಾಸಗಿ ರಕ್ಷಣಾ ಹಕ್ಕು (ವಿಭಾಗಗಳು 34 ರಿಂದ 44) ''
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 4
|45ರಿಂದ 62ರವರೆಗಿನ ಷರತ್ತುಗಳು
|ಪ್ರಚೋದನೆ, ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪಿತೂರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 5
|63ರಿಂದ 97ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳು

* ''ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ (63 ರಿಂದ 72) ''
* ''ಮಹಿಳೆಯರ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಫೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣ (73-78) ''
* ''ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ (79 ರಿಂದ 85) ''
* ''ಗರ್ಭಪಾತ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ (86 ರಿಂದ 97) ''
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 6
|98ರಿಂದ 144ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಮಾನವ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಪರಾಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ

* ''ಜೀವಮಾನದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಪರಾಧಗಳ (98 ರಿಂದ 111) ''
* ''ಗಾಯದ (112 ರಿಂದ 125) ''
* ''ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಫೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣ (126-134) ''
* ''ಅಪಹರಣ, ಅಪಹರಣ, ಗುಲಾಮಗಿರಿ ಮತ್ತು ಬಲವಂತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ (135-144) ''
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 7
|145ರಿಂದ 156ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳು
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 8
|157ರಿಂದ 166ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸೇನೆ, ನೌಕಾಪಡೆ ಮತ್ತು ವಾಯುಪಡೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 9
|167ರಿಂದ 175ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 10
|176ರಿಂದ 186ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ನಾಣ್ಯಗಳು, ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟುಗಳು, ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಂಚೆಚೀಟಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 11
|ಷರತ್ತುಗಳು 187 ರಿಂದ 195
|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳು
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 12
|196ರಿಂದ 203ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಕರ ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 13
|204ರಿಂದ 224ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಕರ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರದ ತಿರಸ್ಕಾರ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 14
|225ರಿಂದ 267ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳು.
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 15
|268ರಿಂದ 295ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಸಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಅಪರಾಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 16
|296ರಿಂದ 300ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 17
|301ರಿಂದ 332ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಆಸ್ತಿ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧಗಳು

* ''ಕಳ್ಳತನ (301 ರಿಂದ 305) ''
* ''ಸುಲಿಗೆ (306) ''
* ''ದರೋಡೆ ಮತ್ತು ದರೋಡೆ (307-311) ''
* ''ಆಸ್ತಿಯ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ದುರುಪಯೋಗ (313 ಮತ್ತು 313) ''
* ''ನಂಬಿಕೆಯ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ (314) ''
* ''ಕಳುವಾದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ (315) ''
* ''ವಂಚನೆ (316 ಮತ್ತು 317) ''
* ''ಮೂಲಭೂತ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಯ ವಿಲೇವಾರಿ (1818 ರಿಂದ 321) ''
* ''ಕಿಡಿಗೇಡಿತನದ (322-326) ''
* ''ಅಪರಾಧದ ಅತಿಕ್ರಮಣ (326 ರಿಂದ 332) ''
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 18
|333ರಿಂದ 348ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ಗುರುತುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಪರಾಧಗಳ

* ''ದಾಖಲೆಗಳ (333 ರಿಂದ 343) ''
* ''ಆಸ್ತಿ ಗುರುತುಗಳು (344 ರಿಂದ 348) ''
|-
|ಅಧ್ಯಾಯ 19
|349ರಿಂದ 356ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು
|ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಬೆದರಿಕೆ, ಅವಮಾನ, ಕಿರಿಕಿರಿ, ಮಾನನಷ್ಟ, ಇತ್ಯಾದಿ

* ''ಬೆದರಿಕೆ, ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಕಿರಿಕಿರಿ (349 to 353) ''
* ''ಮಾನನಷ್ಟದ (354) ''
* ''ಅಸಹಾಯಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಮತ್ತು ಪೂರೈಸಲು ಒಪ್ಪಂದದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ (355) ''
* ''ರದ್ದು ಮತ್ತು ಉಳಿತಾಯಗಳು (356) ''
|-
|}

== ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ ==

* [[ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತಾ]]
* [[ಭಾರತೀಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾ ಕಾಯ್ದೆ, 2023]]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

== ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ ==

* ಅಭಿನವ್ ಶೇಖ್ರಿ (4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023) [https://verfassungsblog.de/decolonising-criminal-law/ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕಾನೂನನ್ನು ವಸಾಹತುಶಾಹಿಗೊಳಿಸುವುದು?] - ವೆರ್ಫಾಸಂಗ್ ಬ್ಲಾಗ್Verfassungsblog
{{Indian Penal Code navbox}}
{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ನ್ಯಾಯಸಂಹಿತೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]]</text>
      <sha1>l7j1vf17b2rzm42ay0euuaq751mb5y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:Parameter validation</title>
    <ns>828</ns>
    <id>159844</id>
    <revision>
      <id>1378014</id>
      <parentid>1327632</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MSGJ</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>tweaks by [[User:Mr. Starfleet Command]]</comment>
      <origin>1378014</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9697" sha1="b2xz8kqfrgct90ewowjyfx1v5w9ke5h" xml:space="preserve">local util = {
	empty = function( s )
		return s == nil or type( s ) == 'string' and mw.text.trim( s ) == ''
	end,

	extract_options = function ( frame, optionsPrefix )
		optionsPrefix = optionsPrefix or 'options'

		local options, n = {}
		if frame.args.module_options then
			local module_options = mw.loadData( frame.args.module_options )
			if type( module_options ) ~= 'table' then return {} end
			local title = mw.title.getCurrentTitle()
			local local_ptions = module_options[ title.namespace ] or module_options[ title.nsText ] or {}
			for k, v in pairs( local_ptions ) do options[k] = v end
		end

		repeat
			local ok, more = pcall( mw.text.jsonDecode, frame.args[optionsPrefix .. ( n or '' )] )
			if ok and type( more ) == 'table' then
				for k, v in pairs( more ) do options[k] = v end
			end
			n = ( n or 0 ) + 1
		until not ok

		return options
	end,

	build_namelist = function ( template_name, sp )
		local res = { template_name }
		if sp then
			if type( sp ) == 'string' then sp = { sp } end
			for _, p in ipairs( sp ) do table.insert( res, template_name .. '/' .. p ) end
		end
		return res
	end,

	table_empty = function( t ) -- normally, test if next(t) is nil, but for some perverse reason, non-empty tables returned by loadData return nil...
		if type( t ) ~= 'table' then return true end
		if #t &gt; 0 then return false end
		return true
	end,
}

local function _readTemplateData( templateName )
	local title = mw.title.makeTitle( 0, templateName )
	local templateContent = title and title.exists and title:getContent() -- template's raw content
	local capture = templateContent and mw.ustring.match( templateContent, '&lt;templatedata%s*&gt;(.*)&lt;/templatedata%s*&gt;' ) -- templatedata as text
--	capture = capture and mw.ustring.gsub( capture, '&quot;(%d+)&quot;', tonumber ) -- convert &quot;1&quot;: {} to 1: {}. frame.args uses numerical indexes for order-based params.
	local trailingComma = capture and mw.ustring.find( capture, ',%s*[%]%}]' ) -- look for ,] or ,} : jsonDecode allows it, but it's verbotten in json
	if capture and not trailingComma then return pcall( mw.text.jsonDecode, capture ) end
	return false
end

local function readTemplateData( templateName )
	for _, name in ipairs( templateName ) do
		local td, result = _readTemplateData( name )
		if td then return result end
	end
	return nil
end

-- this is the function to be called by other modules. it expects the frame, and then an optional list of subpages, e.g. { &quot;Documentation&quot; }.
-- if second parameter is nil, only template page will be searched for templatedata.
local function calculateViolations( frame, subpages )
-- used for parameter type validy test. keyed by TD 'type' string. values are function(val) returning bool.
	local type_validators = {
		['number'] = function( s ) return mw.language.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) end
	}
	local function compatible( typ, val )
		local func = type_validators[typ]
		return type( func ) ~= 'function' or util.empty( val ) or func( val )
	end

	local t_frame = frame:getParent()
	local t_args, template_name = t_frame.args, t_frame:getTitle()
	template_name = mw.ustring.gsub( template_name, '/sandbox', '', 1 )
	local td_source = util.build_namelist( template_name, subpages )
	if frame.args.td_source then
		table.insert(td_source, frame.args.td_source)
	end

	local templatedata = readTemplateData( td_source )
	local td_params = templatedata and templatedata.params
	local all_aliases = {}

	if not td_params then return { ['no-templatedata'] = { [''] = '' } } end
	-- from this point on, we know templatedata is valid.

	local res = {} -- before returning to caller, we'll prune empty tables

	-- allow for aliases
	for x, p in pairs( td_params ) do
		for y, alias in ipairs( p.aliases or {} ) do
			p.primary = x
			td_params[x] = p
			all_aliases[alias] = p
			if tonumber(alias) then all_aliases[tonumber(alias)] = p end
		end
	end

	-- handle undeclared and deprecated
	local already_seen = {}
	local series = frame.args.series
	for p_name, value in pairs( t_args ) do
		local tp_param, noval, numeric = td_params[p_name] or all_aliases[p_name], util.empty( value ), tonumber( p_name )
		local table_name
		local hasval = not noval

		if not tp_param and series then -- 2nd chance. check to see if series
			for s_name, p in pairs(td_params) do
				if mw.ustring.match( p_name, '^' .. s_name .. '%d+' .. '$') then
					-- mw.log('found p_name ' .. p_name .. ' s_name:' .. s_name, ' p is:', p) debugging series support
					tp_param = p
				end -- don't bother breaking. td always correct.
			end
		end

		if not tp_param then -- not in TD: this is called undeclared
			-- calculate the relevant table for this undeclared parameter, based on parameter and value types
			table_name =
				noval and numeric and 'empty-undeclared-numeric' or
				noval and not numeric and 'empty-undeclared' or
				hasval and numeric and 'undeclared-numeric' or
				'undeclared' -- tzvototi nishar.
		else -- in td: test for deprecation and mistype. if deprecated, no further tests
			table_name = tp_param.deprecated and hasval and 'deprecated'
				or tp_param.deprecated and noval and 'empty-deprecated'
				or not compatible( tp_param.type, value ) and 'incompatible'
				or not series and already_seen[tp_param] and hasval and 'duplicate'

			if hasval and table_name ~= 'duplicate' then
				already_seen[tp_param] = p_name
			end
		end

		-- report it.
		if table_name then
			res[table_name] = res[table_name] or {}
			if table_name == 'duplicate' then
				local primary_param = tp_param.primary
				local primaryData = res[table_name][primary_param]
				if not primaryData then
					primaryData = {}
					table.insert(primaryData, already_seen[tp_param])
				end
				table.insert(primaryData, p_name)
				res[table_name][primary_param] = primaryData
			else
				res[table_name][p_name] = value
			end
		end
	end

	-- check for empty/missing parameters declared &quot;required&quot;
	for p_name, param in pairs( td_params ) do
		if param.required and util.empty( t_args[p_name] ) then
			local is_alias
			for _, alias in ipairs( param.aliases or {} ) do is_alias = is_alias or not util.empty( t_args[alias] ) end
			if not is_alias then
				res['empty-required'] = res['empty-required'] or {}
				res['empty-required'][p_name] = ''
			end
		end
	end

	mw.logObject(res)

	return res
end

-- wraps report in hidden frame
local function wrapReport(report, template_name, options)
	mw.logObject(report)
	if util.empty( report ) then return '' end
	local naked = mw.title.new( template_name ).text
	naked = mw.ustring.gsub(naked, 'Infobox', 'infobox', 1)

	report = ( options['wrapper-prefix'] or '&lt;div class=&quot;paramvalidator-wrapper&quot;&gt;&lt;span class=&quot;paramvalidator-error&quot;&gt;' )
			.. report
			.. ( options['wrapper-suffix'] or '&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;' )

	report = mw.ustring.gsub( report, 'tname_naked', naked )
	report = mw.ustring.gsub( report, 'templatename', template_name )

	return report
end

-- this is the &quot;user&quot; version, called with {{#invoke:}} returns a string, as defined by the options parameter
local function validateParams( frame )
	local options, report, template_name = util.extract_options( frame ), '', frame:getParent():getTitle()

	local ignore = function( p_name )
		for _, pattern in ipairs( options.ignore or {} ) do
			if mw.ustring.match( p_name, '^' .. pattern .. '$' ) then return true end
		end
		return false
	end

	local replace_macros = function( error_type, s, param_names )
		local function concat_and_escape( t , sep )
			sep = sep or ', '
			return ( mw.ustring.gsub( table.concat( t, sep ), '%%', '%%%%' ) )
		end

		if s and ( type( param_names ) == 'table' ) then
			local k_ar, kv_ar = {}, {}
			for k, v in pairs( param_names ) do
				table.insert( k_ar, k )
				if type(v) == 'table' then
					v = table.concat(v, ', ')
				end

				if error_type == 'duplicate' then
					table.insert( kv_ar, v)
				else
					table.insert( kv_ar, k .. ': ' .. v)
				end
			end

			s = mw.ustring.gsub( s, 'paramname', concat_and_escape( k_ar ) )
			s = mw.ustring.gsub( s, 'paramandvalue', concat_and_escape( kv_ar, ' AND ' ) )

			if mw.getCurrentFrame():preprocess( '{{REVISIONID}}' ) ~= '' then
				s = mw.ustring.gsub( s, '&lt;div.*&lt;%/div&gt;', '', 1 )
			end
		end
		return s
	end

	local report_params = function( key, param_names )
		local res = replace_macros( key, options[key], param_names )
		res = frame:preprocess(res or '')
		report = report .. ( res or '' )
		return res
	end

	-- no option no work.
	if util.table_empty( options ) then return '' end

	-- get the errors.
	local violations = calculateViolations( frame, options['doc-subpage'] )
	-- special request of bora: use skip_empty_numeric
	if violations['empty-undeclared-numeric'] then
		for i = 1, tonumber( options['skip-empty-numeric'] ) or 0 do
			violations['empty-undeclared-numeric'][i] = nil
		end
	end

	-- handle ignore list, and prune empty violations - in that order!
	local offenders = 0
	for name, tab in pairs( violations ) do
		-- remove ignored parameters from all violations
		for pname in pairs( tab ) do if ignore( pname ) then tab[pname] = nil end end
		-- prune empty violations
		if util.table_empty( tab ) then violations[name] = nil end
	-- WORK IS DONE. report the errors.
	-- if report then count it.
		if violations[name] and report_params( name, tab ) then offenders = offenders + 1 end
	end

	if offenders &gt; 1 then report_params( 'multiple' ) end
	if offenders ~= 0 then report_params( 'any' ) end -- could have tested for empty( report ), but since we count them anyway...
	return wrapReport(report, template_name, options)
end

return {
	['validateparams'] = validateParams,
	['calculateViolations'] = calculateViolations,
	['wrapReport'] = wrapReport
}</text>
      <sha1>b2xz8kqfrgct90ewowjyfx1v5w9ke5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378015</id>
      <parentid>1378014</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:Parameter_validation]]</comment>
      <origin>1378014</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9697" sha1="b2xz8kqfrgct90ewowjyfx1v5w9ke5h" xml:space="preserve">local util = {
	empty = function( s )
		return s == nil or type( s ) == 'string' and mw.text.trim( s ) == ''
	end,

	extract_options = function ( frame, optionsPrefix )
		optionsPrefix = optionsPrefix or 'options'

		local options, n = {}
		if frame.args.module_options then
			local module_options = mw.loadData( frame.args.module_options )
			if type( module_options ) ~= 'table' then return {} end
			local title = mw.title.getCurrentTitle()
			local local_ptions = module_options[ title.namespace ] or module_options[ title.nsText ] or {}
			for k, v in pairs( local_ptions ) do options[k] = v end
		end

		repeat
			local ok, more = pcall( mw.text.jsonDecode, frame.args[optionsPrefix .. ( n or '' )] )
			if ok and type( more ) == 'table' then
				for k, v in pairs( more ) do options[k] = v end
			end
			n = ( n or 0 ) + 1
		until not ok

		return options
	end,

	build_namelist = function ( template_name, sp )
		local res = { template_name }
		if sp then
			if type( sp ) == 'string' then sp = { sp } end
			for _, p in ipairs( sp ) do table.insert( res, template_name .. '/' .. p ) end
		end
		return res
	end,

	table_empty = function( t ) -- normally, test if next(t) is nil, but for some perverse reason, non-empty tables returned by loadData return nil...
		if type( t ) ~= 'table' then return true end
		if #t &gt; 0 then return false end
		return true
	end,
}

local function _readTemplateData( templateName )
	local title = mw.title.makeTitle( 0, templateName )
	local templateContent = title and title.exists and title:getContent() -- template's raw content
	local capture = templateContent and mw.ustring.match( templateContent, '&lt;templatedata%s*&gt;(.*)&lt;/templatedata%s*&gt;' ) -- templatedata as text
--	capture = capture and mw.ustring.gsub( capture, '&quot;(%d+)&quot;', tonumber ) -- convert &quot;1&quot;: {} to 1: {}. frame.args uses numerical indexes for order-based params.
	local trailingComma = capture and mw.ustring.find( capture, ',%s*[%]%}]' ) -- look for ,] or ,} : jsonDecode allows it, but it's verbotten in json
	if capture and not trailingComma then return pcall( mw.text.jsonDecode, capture ) end
	return false
end

local function readTemplateData( templateName )
	for _, name in ipairs( templateName ) do
		local td, result = _readTemplateData( name )
		if td then return result end
	end
	return nil
end

-- this is the function to be called by other modules. it expects the frame, and then an optional list of subpages, e.g. { &quot;Documentation&quot; }.
-- if second parameter is nil, only template page will be searched for templatedata.
local function calculateViolations( frame, subpages )
-- used for parameter type validy test. keyed by TD 'type' string. values are function(val) returning bool.
	local type_validators = {
		['number'] = function( s ) return mw.language.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) end
	}
	local function compatible( typ, val )
		local func = type_validators[typ]
		return type( func ) ~= 'function' or util.empty( val ) or func( val )
	end

	local t_frame = frame:getParent()
	local t_args, template_name = t_frame.args, t_frame:getTitle()
	template_name = mw.ustring.gsub( template_name, '/sandbox', '', 1 )
	local td_source = util.build_namelist( template_name, subpages )
	if frame.args.td_source then
		table.insert(td_source, frame.args.td_source)
	end

	local templatedata = readTemplateData( td_source )
	local td_params = templatedata and templatedata.params
	local all_aliases = {}

	if not td_params then return { ['no-templatedata'] = { [''] = '' } } end
	-- from this point on, we know templatedata is valid.

	local res = {} -- before returning to caller, we'll prune empty tables

	-- allow for aliases
	for x, p in pairs( td_params ) do
		for y, alias in ipairs( p.aliases or {} ) do
			p.primary = x
			td_params[x] = p
			all_aliases[alias] = p
			if tonumber(alias) then all_aliases[tonumber(alias)] = p end
		end
	end

	-- handle undeclared and deprecated
	local already_seen = {}
	local series = frame.args.series
	for p_name, value in pairs( t_args ) do
		local tp_param, noval, numeric = td_params[p_name] or all_aliases[p_name], util.empty( value ), tonumber( p_name )
		local table_name
		local hasval = not noval

		if not tp_param and series then -- 2nd chance. check to see if series
			for s_name, p in pairs(td_params) do
				if mw.ustring.match( p_name, '^' .. s_name .. '%d+' .. '$') then
					-- mw.log('found p_name ' .. p_name .. ' s_name:' .. s_name, ' p is:', p) debugging series support
					tp_param = p
				end -- don't bother breaking. td always correct.
			end
		end

		if not tp_param then -- not in TD: this is called undeclared
			-- calculate the relevant table for this undeclared parameter, based on parameter and value types
			table_name =
				noval and numeric and 'empty-undeclared-numeric' or
				noval and not numeric and 'empty-undeclared' or
				hasval and numeric and 'undeclared-numeric' or
				'undeclared' -- tzvototi nishar.
		else -- in td: test for deprecation and mistype. if deprecated, no further tests
			table_name = tp_param.deprecated and hasval and 'deprecated'
				or tp_param.deprecated and noval and 'empty-deprecated'
				or not compatible( tp_param.type, value ) and 'incompatible'
				or not series and already_seen[tp_param] and hasval and 'duplicate'

			if hasval and table_name ~= 'duplicate' then
				already_seen[tp_param] = p_name
			end
		end

		-- report it.
		if table_name then
			res[table_name] = res[table_name] or {}
			if table_name == 'duplicate' then
				local primary_param = tp_param.primary
				local primaryData = res[table_name][primary_param]
				if not primaryData then
					primaryData = {}
					table.insert(primaryData, already_seen[tp_param])
				end
				table.insert(primaryData, p_name)
				res[table_name][primary_param] = primaryData
			else
				res[table_name][p_name] = value
			end
		end
	end

	-- check for empty/missing parameters declared &quot;required&quot;
	for p_name, param in pairs( td_params ) do
		if param.required and util.empty( t_args[p_name] ) then
			local is_alias
			for _, alias in ipairs( param.aliases or {} ) do is_alias = is_alias or not util.empty( t_args[alias] ) end
			if not is_alias then
				res['empty-required'] = res['empty-required'] or {}
				res['empty-required'][p_name] = ''
			end
		end
	end

	mw.logObject(res)

	return res
end

-- wraps report in hidden frame
local function wrapReport(report, template_name, options)
	mw.logObject(report)
	if util.empty( report ) then return '' end
	local naked = mw.title.new( template_name ).text
	naked = mw.ustring.gsub(naked, 'Infobox', 'infobox', 1)

	report = ( options['wrapper-prefix'] or '&lt;div class=&quot;paramvalidator-wrapper&quot;&gt;&lt;span class=&quot;paramvalidator-error&quot;&gt;' )
			.. report
			.. ( options['wrapper-suffix'] or '&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;' )

	report = mw.ustring.gsub( report, 'tname_naked', naked )
	report = mw.ustring.gsub( report, 'templatename', template_name )

	return report
end

-- this is the &quot;user&quot; version, called with {{#invoke:}} returns a string, as defined by the options parameter
local function validateParams( frame )
	local options, report, template_name = util.extract_options( frame ), '', frame:getParent():getTitle()

	local ignore = function( p_name )
		for _, pattern in ipairs( options.ignore or {} ) do
			if mw.ustring.match( p_name, '^' .. pattern .. '$' ) then return true end
		end
		return false
	end

	local replace_macros = function( error_type, s, param_names )
		local function concat_and_escape( t , sep )
			sep = sep or ', '
			return ( mw.ustring.gsub( table.concat( t, sep ), '%%', '%%%%' ) )
		end

		if s and ( type( param_names ) == 'table' ) then
			local k_ar, kv_ar = {}, {}
			for k, v in pairs( param_names ) do
				table.insert( k_ar, k )
				if type(v) == 'table' then
					v = table.concat(v, ', ')
				end

				if error_type == 'duplicate' then
					table.insert( kv_ar, v)
				else
					table.insert( kv_ar, k .. ': ' .. v)
				end
			end

			s = mw.ustring.gsub( s, 'paramname', concat_and_escape( k_ar ) )
			s = mw.ustring.gsub( s, 'paramandvalue', concat_and_escape( kv_ar, ' AND ' ) )

			if mw.getCurrentFrame():preprocess( '{{REVISIONID}}' ) ~= '' then
				s = mw.ustring.gsub( s, '&lt;div.*&lt;%/div&gt;', '', 1 )
			end
		end
		return s
	end

	local report_params = function( key, param_names )
		local res = replace_macros( key, options[key], param_names )
		res = frame:preprocess(res or '')
		report = report .. ( res or '' )
		return res
	end

	-- no option no work.
	if util.table_empty( options ) then return '' end

	-- get the errors.
	local violations = calculateViolations( frame, options['doc-subpage'] )
	-- special request of bora: use skip_empty_numeric
	if violations['empty-undeclared-numeric'] then
		for i = 1, tonumber( options['skip-empty-numeric'] ) or 0 do
			violations['empty-undeclared-numeric'][i] = nil
		end
	end

	-- handle ignore list, and prune empty violations - in that order!
	local offenders = 0
	for name, tab in pairs( violations ) do
		-- remove ignored parameters from all violations
		for pname in pairs( tab ) do if ignore( pname ) then tab[pname] = nil end end
		-- prune empty violations
		if util.table_empty( tab ) then violations[name] = nil end
	-- WORK IS DONE. report the errors.
	-- if report then count it.
		if violations[name] and report_params( name, tab ) then offenders = offenders + 1 end
	end

	if offenders &gt; 1 then report_params( 'multiple' ) end
	if offenders ~= 0 then report_params( 'any' ) end -- could have tested for empty( report ), but since we count them anyway...
	return wrapReport(report, template_name, options)
end

return {
	['validateparams'] = validateParams,
	['calculateViolations'] = calculateViolations,
	['wrapReport'] = wrapReport
}</text>
      <sha1>b2xz8kqfrgct90ewowjyfx1v5w9ke5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಾಡ್ಯೂಲ್:Parameter validation/default config</title>
    <ns>828</ns>
    <id>159845</id>
    <revision>
      <id>1378016</id>
      <parentid>1246582</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MSGJ</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>tweaks by [[User:Mr. Starfleet Command]]</comment>
      <origin>1378016</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="739" sha1="5q8hbkx98zpullg796znnwqi8pmpmz7" xml:space="preserve">local function create_message(msg)
	return require('Module:If preview')._warning({
		mw.ustring.format('[[templatename]] used with %s.', msg)
	})
end

local function create(cat, msg)
	return mw.ustring.format('{{main other|[[Category:Pages using tname_naked with %s parameters]]}}', cat) .. create_message(msg)
end

local options = {
	['undeclared'] = create('unknown', 'unknown parameter(s): paramname'),
	['deprecated'] = create('deprecated', 'deprecated parameter(s): paramname'),
	['duplicate'] = create('duplicate', 'duplicate parameter(s): paramandvalue'),
	['doc-subpage'] = 'doc',
}

local result = {
	[0] = options,
	[2] = options,
	[4] = options,
	[6] = options,
	[10] = options,
	[12] = options,
	[14] = options,
}
return result</text>
      <sha1>5q8hbkx98zpullg796znnwqi8pmpmz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378017</id>
      <parentid>1378016</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Module:Parameter_validation/default_config]]</comment>
      <origin>1378016</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="739" sha1="5q8hbkx98zpullg796znnwqi8pmpmz7" xml:space="preserve">local function create_message(msg)
	return require('Module:If preview')._warning({
		mw.ustring.format('[[templatename]] used with %s.', msg)
	})
end

local function create(cat, msg)
	return mw.ustring.format('{{main other|[[Category:Pages using tname_naked with %s parameters]]}}', cat) .. create_message(msg)
end

local options = {
	['undeclared'] = create('unknown', 'unknown parameter(s): paramname'),
	['deprecated'] = create('deprecated', 'deprecated parameter(s): paramname'),
	['duplicate'] = create('duplicate', 'duplicate parameter(s): paramandvalue'),
	['doc-subpage'] = 'doc',
}

local result = {
	[0] = options,
	[2] = options,
	[4] = options,
	[6] = options,
	[10] = options,
	[12] = options,
	[14] = options,
}
return result</text>
      <sha1>5q8hbkx98zpullg796znnwqi8pmpmz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172895</id>
    <revision>
      <id>1378106</id>
      <parentid>1366009</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22268" sha1="5e6v0nexuv2u93v872v4945t2add42p" xml:space="preserve">{{Infobox organization
|name=ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ
|membership=
|native_name=
|image=[[image:SamskritBharati_Nehal.jpg|275px]]
|formation=೧೯೮೧
|merged=
|headquarters=೨೫ ದೀನ ದಯಾಳ್ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗ್&lt;br /&gt;[[ನವ ದೆಹಲಿ]], [[ಭಾರತ]]
|website={{URL
|https://samskritabharati.in/}}
|leader_title=Officers
|leader_name={{ubl|ಗೋಪಬಂಧು ಮಿಶ್ರಾ (ಅಧ್ಯಕ್ಷ)
|ಶ್ರೀನಿವಾಸ ವರ್ಕಾರೆಡ್ಡಿ (ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ)
|ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಭಟ್(ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ)
|ದಿನೇಶ್ ಕಾಮತ್ (ಸಂಘಟನಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ)
|ಪಿ.ನಂದಕುಮಾರ್ (ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ)}}}}

'''ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ''' [[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು]] ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ . ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವು ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅದರ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಹೊಂದಿದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ  ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೯೮ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ೨.೯ ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರು ಅವರ ಸಂವಾದ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.

== ಧ್ಯೇಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಗಳು ==
ದೈನಂದಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Simplifying Sanskrit|first=Adi|last=Hastings|journal=Pragmatics|volume=13|year=2003|url=https://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html|access-date=2025-02-21|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108034936/http://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lang|sa|संस्कृतसम्मेलनसमितिः दक्षिणभारतीयसंस्कृतगृहसम्मेलनम्}}. Bangalore: Bhāratī&lt;/ref&gt; ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನೇರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾ ಬೋಧನೆಯನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

=== ಪ್ರೇರಣೆ ===
ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕರು ಹೇಳುವಂತೆ, &quot;ಭಾಷೆ, ವರ್ಗ, ಜಾತಿ, ಪಂಥ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ - ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಜನೆಯ ಐದು ರೀತಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸಂಸ್ಕೃತ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ.&quot;  ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷಾ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯನ್ನು  ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು ಇದರ ಮೂಲ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಿಶಾಲವಾದ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವುದು ಆಂದೋಲನದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆವರಣವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;&gt;{{Cite journal|title=Simplifying Sanskrit|first=Adi|last=Hastings|journal=Pragmatics|volume=13|year=2003|url=https://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html|access-date=2025-02-21|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108034936/http://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html|url-status=dead}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHastings2003&quot;&gt;Hastings, Adi (2003). [https://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html &quot;Simplifying Sanskrit&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151108034936/http://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/article/view/411.html |date=2015-11-08 }}. ''Pragmatics''. '''13''' (4).&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ಶಿಕ್ಷಣ ತತ್ವಗಳು ==
ಓದುವುದು ಮತ್ತು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಆಧರಿಸಿದೆ.&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;/&gt; ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಬೋಧನೆ (ಅಥವಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು) ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಕಂಠಪಾಠಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುವ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೋಧನೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿಯು ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾಷೆ ಕಲಿಯುವುದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ.  ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಹೀಗಿದೆ: &quot;ಸಂಸ್ಕೃತದ ಕುರಿತು ಮಾತಾನಾಡುವುದಲ್ಲ, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡಿ.&quot;

ಇದು ಭಾಷಾ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು &quot;ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂವಹನ&quot; (ಸರಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ) ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಆಲೋಚನೆ ಅಥವಾ ತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ತಾರ್ಕಿಕ ವಾದ) ಮೂಲಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾವನೆಗಳ ಬಾಹ್ಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;sankramaNam&quot;&gt;{{Lang|sa|संक्रमणम्{{snd}}कृष्णशास्त्रिः १९९९}}&lt;/ref&gt;

=== ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಳಕೆ ===
ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮೃದುವಾದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿಯು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೋಧನೆಯ ಸರಳ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಆರಂಭಿಕ ಬೋಧನೆಯು ಭಾಷೆಯ ಸರಳ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಾಣಿನಿಯ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣಾ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಹಳ ನಿಯಮಿತ ರೂಪಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾ. ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ಗಮನಿಸಿದಂತೆ:&lt;blockquote&gt;ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯು, ಆಧುನಿಕ ದೇಶೀಯ ಭಾಷೆ  ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. &quot;ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ&quot; ಮತ್ತು &quot;ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ&quot; ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಜನರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಂವಹನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ಅಂದರೆ, ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತದ ನಡುವಿನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವು ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುವ ರೂಪಗಳ  ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಾಗಿವೆ&quot;.&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;ಭಾಷೆಯ ಈ ಸರಳ ಬಳಕೆಯ ರೂಪವು ಭಾರತದ ಹಲವಾರು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಬ್ಬ ಸುದ್ದಿ ನಿರೂಪಕ ಅಥವಾ ವೇದಿಕೆಯ ಭಾಷಣಕಾರನು ಸುಧಾರಿತ ವ್ಯಾಕರಣ ಅಥವಾ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು. ಈ ಮುಂದುವರಿದ ರಚನೆಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ, ದಿನನಿತ್ಯದ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸರಳ ಬಳಕೆಯು ತುಂಬಾ ಔಪಚಾರಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/24692622|jstor=24692622|last=Kahrs|first=Eivind|title=Reviewed work: Saṃskṛta-sādhutā / Goodness of Sanskrit: Studies in Honour of Professor Ashok Aklujkar, CHIKAFUMI WATANABE, MICHELE DESMARAIS, YOSHICHIKA HONDA|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|year=2014|volume=77|issue=1|pages=236–238|doi=10.1017/S0041977X13001171}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jan E.M. Houben |title=Pāṇinian grammar of living Sanskrit : features and principles of the Prakriyā-Sarvasva of Nārāyaṇa-Bhaṭṭa of Melputtūr |url=https://www.researchgate.net/profile/Johannes-Houben/publication/318532228_Paninian_grammar_of_living_Sanskrit_features_and_principles_of_the_Prakriya-Sarvasva_of_Narayana-Bhatta_of_Melputtur_Bulletin_d'Etudes_Indiennes_vol_32_pp_149-170/links/596f6679458515d5ff64e255/Paninian-grammar-of-living-Sanskrit-features-and-principles-of-the-Prakriya-Sarvasva-of-Narayana-Bhatta-of-Melputtur-Bulletin-dEtudes-Indiennes-vol-32-pp-149-170.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911030140/https://www.researchgate.net/profile/Johannes-Houben/publication/318532228_Paninian_grammar_of_living_Sanskrit_features_and_principles_of_the_Prakriya-Sarvasva_of_Narayana-Bhatta_of_Melputtur_Bulletin_d'Etudes_Indiennes_vol_32_pp_149-170/links/596f6679458515d5ff64e255/Paninian-grammar-of-living-Sanskrit-features-and-principles-of-the-Prakriya-Sarvasva-of-Narayana-Bhatta-of-Melputtur-Bulletin-dEtudes-Indiennes-vol-32-pp-149-170.pdf |archive-date=2022-09-11 |pages=149-170}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kiyotaka Yoshimizu |title=Tradition and Reflection in Kumārila’s Last Stand against the Grammarians’ Theories of Verbal Denotation |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52413066/2012_Tradition_and_Reflection_in_Kumarilas_Last_Stand-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1662868815&amp;Signature=eJhi5IuNRDuEAO519JOxsvK7FsWo-FMvkXR~UIq9TfGWeX6RYhIJD-HIrmU7NHUrqrPmtLJxkDMWTN7Z23owsQO~K0ud1wL45LE23pBI0Mb5K6oVobQpjAFLWAo4sqAf~rUkGXID7wszD6Z-k6gsw4YNxxVlL2rsq-2iPhEIBHrDZruJYgLjQFpUCrW98T9ApGiKAOqXopUwUytAun7oq4q9Z95CFDyhvGsMlfNnrSqHKGEgwoCghRdo4T0OznyjO8JQuSESy2~VsfCs4GaIAk0EH~RGE3bB8apLmDKd6vXGGtWXbRcu-wOEzkU5W72klS6rTm-rmxwdXTrnyG6ABw__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911030140/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/52413066/2012_Tradition_and_Reflection_in_Kumarilas_Last_Stand-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1662868815&amp;Signature=eJhi5IuNRDuEAO519JOxsvK7FsWo-FMvkXR~UIq9TfGWeX6RYhIJD-HIrmU7NHUrqrPmtLJxkDMWTN7Z23owsQO~K0ud1wL45LE23pBI0Mb5K6oVobQpjAFLWAo4sqAf~rUkGXID7wszD6Z-k6gsw4YNxxVlL2rsq-2iPhEIBHrDZruJYgLjQFpUCrW98T9ApGiKAOqXopUwUytAun7oq4q9Z95CFDyhvGsMlfNnrSqHKGEgwoCghRdo4T0OznyjO8JQuSESy2~VsfCs4GaIAk0EH~RGE3bB8apLmDKd6vXGGtWXbRcu-wOEzkU5W72klS6rTm-rmxwdXTrnyG6ABw__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |archive-date=2022-09-11}}&lt;/ref&gt;

== ಕೆಲಸ ==
[[ಚಿತ್ರ:Sambhāṣaṇasandeśaḥ_(sambhashan_sandesha).jpg|right|thumb|ಸಂಭಾಷಣಾ ಸಂದೇಶ – ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ]]
ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ-ಚಾಲಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಜನರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನಾಡಲು ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲು ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಭಾಷಣಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ತರಗತಿಗಳ ತರಗತಿ. ಇದು ೧೦ ದಿನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;/&gt;

ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ:

* ಸಂವಾದಶಾಲಾ (  ಎರಡು ವಾರಗಳ  ಬೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ), ಪ್ರತಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾರಾಂತ್ಯದ ಶಿಬಿರಗಳು ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ವಸತಿ ಶಿಬಿರಗಳು.
* ಹೊಸ ಭಾಷಿಕರು ಸಂಭಾಷಣೆಗಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಟೇಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಡಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಸಂಭಾಷಣಾ ಸಂದೇಶ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆ.
* ದೂರಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಅಥವಾ [http://www.samskritabharati.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=242&amp;lang=en ದೂರಸ್ತಶಿಕ್ಷಣಂ ( {{Lang|sa|दूरस्थशिक्षणम्}} )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003338/http://www.samskritabharati.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=242&amp;lang=en |date=2021-03-08 }} .
* ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ.
* ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು.

=== ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ ===
ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ,  &quot;ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾಗವಹಿಸುವವರು  ಸರಳ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅನೇಕ ಮೂಲಭೂತ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ&quot;:&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;/&gt;&lt;blockquote&gt;ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂವಾದ ಶಿಬಿರಗಳು, ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಆಂದೋಲನದ ದೃಷ್ಠಿಯಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ ಆಶಿಸುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಿತ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಅವು ಇನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಲ್ಲ. ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿತವರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹಲವಾರು ಅನುಸರಣಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. &lt;/blockquote&gt;

== ಮೂಲ ==
ತಿರುಪತಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾಲೇಜಿನ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸ [[ಚ ಮೂ ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ|ಚಾಮು ಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿ]] ಮತ್ತು ಅವರ ಐದು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ  ತರಗತಿಗಳೊಂದಿಗೆ &quot;ಸ್ಪೀಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತ&quot; ( ಸಂಭಾಷಣಾ ಶಿಬಿರಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಕೋರ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಮಾತನಾಡುವ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಕಲಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ, ಈ ವಿಧಾನವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಟ್ರೆಂಡ್  ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ &quot;ಸ್ಪೀಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತ&quot; ಚಳುವಳಿಯು ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ನಂತರ &quot;ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ&quot; {{Em dash}} ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಸಂಘಟನೆ {{Em dash}} ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;hastings2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=चमू कृष्ण शस्त्री|title=उदिता संस्कृताभारती|url=http://70.85.191.122/Sambhashanasandesha/pdf/1996/1996-6.pdf|journal=सम्भाषण सन्देशः|date=October 1996|access-date=2025-02-21|archive-date=2014-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528005641/http://70.85.191.122/Sambhashanasandesha/pdf/1996/1996-6.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==

* [http://samskritabharati.in http://samskritabharati.in – ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ (ಭಾರತ)]
* [http://surasa.net/music/samskrta-vani/sbharati.php ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿಯವರ ಭಾಷಣಗಳು]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070309202846/http://www.hindu.com/2006/08/14/stories/2006081406150200.htm ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ವಿಶೇಷ ದಿನ], ೧೪ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೬, [[ದಿ ಹಿಂದೂ]]
* [http://www.csmonitor.com/2007/0705/p14s02-lihc.html ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳು], ೫ ಜುಲೈ ೨೦೦೭, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸೈನ್ಸ್ ಮಾನಿಟರ್
* [https://web.archive.org/web/20120211155817/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-08-13/india/27856220_1_sanskrit-vedic-scholar-kysar-khan ಈ ಹಳ್ಳಿಯು ದೇವರ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ] ೧೩ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೫ [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ೧೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
* [http://www.discoverbangalore.com/samskrita.htm ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಿಶೇಷ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ]

{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]]
[[ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು]]</text>
      <sha1>5e6v0nexuv2u93v872v4945t2add42p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177228</id>
    <revision>
      <id>1378079</id>
      <parentid>1360499</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22386" sha1="qdrt2ypbv1puyalz1eykjj65uj66rv0" xml:space="preserve">{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೫ ಲೇಖನ]]
{{copy edit}}
[[File:Burma-CIA WFB Map.png|thumb|right|200px|Map of Burma (Myanmar)]]
ಇದು [[ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್]] (ಬರ್ಮಾ) ದಲ್ಲಿರುವ [[ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]ಗಳ '''ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿವೆ.

ದೇಶವು ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಲಾವೋಸ್]], ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ [[ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್]], ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]], ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ [[ಭಾರತ]], ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಅಂಡಮಾನ್ ಸಮುದ್ರ ದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ದೇಶವನ್ನು 14 ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 7 ರಾಜ್ಯಗಳು (''ಪೈ-ನೆ'') ಮತ್ತು 7 ವಿಭಾಗಗಳು (''ಟೈನ್'') ಸೇರಿವೆ. ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ನೇಪಿಟಾವ್ (ನೇಪಿ ಟಾವ್) ಮತ್ತು ಅದರ ದೊಡ್ಡ ನಗರ (ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿ) ಯಾಂಗೋನ್.

ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಇಲಾಖೆ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಡೇಟಾವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ದತ್ತಾಂಶವು ವಿಮಾನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | title=DCA Myanmar | url=https://dcamyanmar.com/dcadca/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=29 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=180&gt;
File:Mandalay_Airport.JPG | Mandalay Airport
File:Ygnairport2006.jpg | Yangon Airport
&lt;/gallery&gt;

== ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ==
'''ಬೋಲ್ಡ್'' ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಹೆಸರುಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿವೆ.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|- valign=&quot;baseline&quot;
! style=&quot;text-align:left;&quot; | ಸ್ಥಳ ಸೇವೆ
! style=&quot;text-align:left;&quot; | ಪ್ರದೇಶ/ರಾಜ್ಯ
! style=&quot;text-align:left;&quot; | ICAO
! style=&quot;text-align:left;&quot; | IATA
! style=&quot;text-align:left;&quot; | ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಹೆಸರು
! style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳು]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:left; background:#DDDDD;&quot; | ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು
|- valign=&quot;top&quot;
| [[ಮಂಡಲೆ]] / ತಡಾ-ಯು
| ಮಂಡಲೆ ಪ್ರದೇಶ
| VYMD
| MDL
| '''ಮಂಡಲೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|21|42|07|N|095|58|40|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಮಂಡಲೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[ಯಾಂಗೊನ್]] (ರಂಗೂನ್)
| ಯಾಂಗೊನ್ ಪ್ರದೇಶ
| VYYY
| RGN
| '''ಯಾಂಗೊನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|16|54|26|N|096|07|59|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಯಾಂಗೊನ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Naypyidaw (Naypyidaw)
| Mandalay Region
| VYNT
| NYT
| '''Nay Pyi Taw International Airport'' (Ela Airport)
| &lt;small&gt;{{coord|19|37|24|N|096|12|03|E|region:MM_type:airport|name=Naypyidaw Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Bago (Bago)
| Bago Region

|
| Hanthawady International Airport (ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ)
| &lt;small&gt;{{coord|17|18|4|N|096|25|41|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Hanthawady Airport}}&lt;/small&gt;
|
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:left; background:#DDDDD;&quot; | ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು
|- valign=&quot;top&quot;
| ಆನ್
| ರಾಖೈನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYAN
|VBA
| '''ಆನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|19|46|08|N|094|01|34|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=ಆನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಬಗಾನ್ / ನ್ಯಾಂಗ್-ಯು
| ಮಂಡಲ ಪ್ರದೇಶ
| ವಿವೈಬಿಜಿ
| NYU
| '''ನ್ಯಾಂಗ್ ಯು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'''
| &lt;small&gt;{{coord|21|10|43|N|094|55|48|E|region:MM_type:airport|name=Nyaung U Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಭಾಮೋ (ಬನ್ಮಾವ್)
| ಕಚಿನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYBM
| BMO
| '''ಭಾಮೋ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''' (ಬನ್ಮಾವ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|24|16|15|N|097|14|49|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಭಾಮೋ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Bokpyin (ಬೊಕೆಪಿನ್)
| Tanintharyi ಪ್ರದೇಶ
| VYBP
|
| Bokpyin ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|11|16|N|098|46|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಬಾಕೆಪಿನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಮಂಡಲೆ
| ಮಂಡಲೆ ಪ್ರದೇಶ
| VYCZ
|VBC
| ಚನ್ಮ್ಯಾಥಾಜಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|21|56|25|N|096|05|22|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಮಂಡಲೆ ಚನ್ಮ್ಯಾಥಾಜಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Dawei (Tavoy)
| Tanintharyi ಪ್ರದೇಶ
| VYDW
| TVY
| '''Dawei ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|14|06|13|N|098|12|13|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=Dawei ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಹೆಹೊ
| ಶಾನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYHH
| HEH
| '''ಹೆಹೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''

| &lt;small&gt;{{coord|20|44|49|N|096|47|31|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಹೆಹೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಹೊಮಾಲಿನ್ (ಹೊಮಾಲಿನ್)
| ಸಾಗೈಂಗ್ ಪ್ರದೇಶ
| VYHL
| HOX
| ಹೊಮಾಲಿನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (ಹೊಮಾಲಿನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|24|53|58|N|094|54|50|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಹೊಮಾಲಿನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕಲೈ (ಕೇಲ್)
| ಸಾಗೈಂಗ್ ಪ್ರದೇಶ
| VYKL
| KMV
| '''ಕಲೈಮ್ಯೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''

| &lt;small&gt;{{coord|23|11|19|N|094|03|03|E|region:MM_type:airport|name=Kalaymyo Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕವ್ಥಾಂಗ್ (ಕವ್ತೌಂಗ್)
| ತನಿಂತರಿ ಪ್ರದೇಶ
| VYKT
| KAW
| '''ಕವ್ಥಾಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'''
| &lt;small&gt;{{coord|10|02|57|N|098|32|16|E|region:MM_type:airport|name=Kawthaung Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕೆಂಗ್ಟಂಗ್ (ಕೆಂಗ್ಟಾಂಗ್, ಕ್ಯಾಂಗ್ಟಾಂಗ್)
| ಶಾನ್ ಸ್ಟೇಟ್
| ವಿವೈಕೆಜಿ
| ಕೆಇಟಿ
| '''ಕೆಂಗ್ಟಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'''
| &lt;small&gt;{{coord|21|18|05|N|099|38|09|E|region:MM_type:airport|name=Kengtung Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಖಮ್ತಿ
| ಸಾಗಯಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶ
| ವೈಕಿ
| KHM
| '''ಖಮ್ತಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'''
| &lt;small&gt;{{coord|25|59|18|N|095|40|28|E|region:MM_type:airport|name=Khamti Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕ್ಯೌಕ್ಪ್ಯು (ಕ್ಯೌಕ್ ಪಿಯು)
| ರಾಖೈನ್ ರಾಜ್ಯ
| ವಿವೈಕೆಪಿ
| ಕೆವೈಪಿ
| '''ಕ್ಯೌಕ್ಪಿಯು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'''
| &lt;small&gt;{{coord|19|25|35|N|093|32|05|E|region:MM_type:airport|name=Kyaukpyu Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಲ್ಯಾಶಿಯೋ
| ಶಾನ್ ಸ್ಟೇಟ್
| ವಿವೈಎಲ್ಎಸ್
| LSH
| '''ಲಶಿಯೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|22|58|40|N|097|45|07|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ಲಶಿಯೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Loikaw
| Kayah State
| VYLK
| LIW
| '''Loikaw ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|19|41|29|N|097|12|53|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=Loikaw ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Magwe
| Magway Region
| VYMW
| MWQ
| '''Magwe ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''

| &lt;small&gt;{{coord|20|09|56|N|094|56|28|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=Magwe ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಮನೌಂಗ್
| ರಾಖೈನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYMN
| MGU
| '''ಮನೌಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|18|50|45|N|093|41|20|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ಮನಾಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಮಾವ್ಲಾಮೈನ್ (ಮಾವ್ಲಾಮೈಂಗ್)
| ಸೋಮ ರಾಜ್ಯ
| VYMM
| MNU
| '''ಮಾವ್ಲಾಮೈನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'' (ಮಾವ್ಲಾಮೈನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|16|26|41|N|097|39|38|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Mawlamying ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Mong Hsat (Monghsat)
| Shan State
| VYMS
| MOG
| ''Monghsat ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ'' (Mong Hsat ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|20|31|00|N|099|15|24|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Monghsat ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Monywa (Monywar)
| Sagaing ಪ್ರದೇಶ
| VYMY
|NYW
| Monywa ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (Monywar ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|22|14|N|095|07|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=Monywa ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Myeik (Mergui)
| Tanintharyi ಪ್ರದೇಶ
| VYME
| MGZ
| ''Myeik ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|12|26|23|N|098|37|17|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=Myeik ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Myitkyina
| Kachin State
| VYMK
| MYT
| '''ಮೈಟ್ಕಿನಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|25|23|01|N|097|21|06|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ಮೈಟ್ಕಿನಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಪ್ಯಾಥೀನ್ (ಬಾಸ್ಸೀನ್)
| ಅಯೆಯಾರ್ವಾಡಿ ಪ್ರದೇಶ
| VYPN
| BSX
| '''ಪ್ಯಾಥೀನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|16|48|54|N|094|46|47|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ಪ್ಯಾಥೀನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಪುಟಾವೊ
| ಕಚಿನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYPT
| PBU
| '''ಪುಟಾವೊ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''

| &lt;small&gt;{{coord|27|19|47|N|097|25|34|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Putao ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Sittwe (Akyab)
| Rakhine ರಾಜ್ಯ
| VYSW
| AKY
| ''Sittwe ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|20|07|57|N|092|52|21|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Sittwe ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Falam (Surbung)
| Chin State
| VYFS
| SUR
| Surbung ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ)
| &lt;small&gt;{{coord|22.939167|93.615333|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Surbung ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Tachileik (Tachilek)
| Shan State
| VYTL
| THL
| '''Tachilek ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''
| &lt;small&gt;{{coord|20|29|01|N|099|56|07|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Tachilek ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Thandwe (Sandoway)
| Rakhine State
| VYTD
| SNW
| '''Thandwe ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''

| &lt;small&gt;{{coord|18|27|38|N|094|18|00|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Thandwe Airport}}&lt;/small&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:left; background:#DDDDD;&quot; | ಮಿಲಿಟರಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು
|- valign=&quot;top&quot;
| ಅನಿಸಕನ್
| ಮಂಡಲೆ ಪ್ರದೇಶ
| ವ್ಯಾಸ್
|
| ಅನಿಸಕನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|21|57|19|N|096|24|21|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=ಅನಿಸಕನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕೊಕೊ ದ್ವೀಪಗಳು (ಗ್ರೇಟ್ ಕೊಕೊ ದ್ವೀಪ)
| ಯಾಂಗೋನ್ ಪ್ರದೇಶ
| VYCI
|
| ಕೊಕೊ ದ್ವೀಪ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ

| &lt;small&gt;{{coord|14|08|29|N|093|22|06|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Coco Island Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Hmawbi (Hmawby)
| Yangon ಪ್ರದೇಶ
| VYHB
|
| Hmawbi ಏರ್ ಬೇಸ್
| &lt;small&gt;{{coord|17|07|N|96|04|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Hmawbi ಏರ್ ಬೇಸ್}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Hpa-an (Pa-An)
| Kayin State
| VYPA
| PAA
| Hpa-An ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ

| &lt;small&gt;{{coord|16|53|37|N|097|40|28|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Hpa-An ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Kyauktu (Kyauktu)
| Magway Region
| VYXG
|
| Kyauktu ದಕ್ಷಿಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|21|24|26|N|094|07|31|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Kyauktu ದಕ್ಷಿಣ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Meiktila
| Meiktila ಪ್ರದೇಶ
| VYML
|
| Meiktila ವಾಯು ನೆಲೆ

| &lt;small&gt;{{coord|20|53|N|095|53|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=meiktila ವಾಯುನೆಲೆ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| meiktila
| Maiktila
| Maiktila ಪ್ರದೇಶ
| VYST
|
| Shante ವಾಯುನೆಲೆ
| &lt;small&gt;{{coord|20|56|30|N|095|54|52|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Shante ವಾಯುನೆಲೆ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Myitkyina
| Kachin ರಾಜ್ಯ
| VYNP
|
| Nampong ವಾಯುನೆಲೆ

| &lt;small&gt;{{coord|25|21|15|N|097|17|42|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=nampong ವಾಯುನೆಲೆ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Namsang
| Shan State
| VYNS
| NSG
| Namsang Air Base
| &lt;small&gt;{{coord|20|53|20|N|97|44|10|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=namsang Air Base}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Pakokku
| Magway Region
| VYPU
| PKK
| '''Pakokku Airport''

| &lt;small&gt;{{coord|21|24|N|095|06|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ಪಕೊಕ್ಕು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Taungoo
| ಬಾಗೊ ವಿಭಾಗ
| VYTO
| TGO
| Taungoo ಏರ್ ಬೇಸ್
| &lt;small&gt;{{coord|19|01|48|N|96|25|00|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Taungoo ಏರ್ ಬೇಸ್}}&lt;/small&gt;
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:left; background:#DDDDD;&quot; | ಬಳಕೆಯಾಗದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು
|- valign=&quot;top&quot;
| Gangaw
| Magway Region
| VYGG
| GAW
| Gangaw Airport
| &lt;small&gt;{{coord|22|10|29|N|094|08|04|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Gangaw Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Gwa

| ರಾಖೈನ್ ರಾಜ್ಯ
| ವಿವೈಜಿಡಬ್ಲ್ಯೂ
| GWA
| ಗ್ವಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|17|36|N|094|35|E|region:MM_type:airport|name=Gwa Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Hpapun (Papun)
| ಕೈನ್ ರಾಜ್ಯ
| ವಿವೈಪಿಪಿ
| PPU
| Hpapun ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|18|04|N|097|27|E|region:MM_type:airport|name=Hpapun Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ಕ್ಯೌಕ್ತು (ಕ್ಯೌಖ್ತು)
| ಮ್ಯಾಗ್ವೇ ಪ್ರದೇಶ
| ವೈಕು
| KYT
| ಕ್ಯೌಕ್ತು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|21|24|45|N|094|08|31|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಕ್ಯೂಕ್ಟು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Lanywa
| Magway Region
| VYLY
|
| Lanywa Airport
| &lt;small&gt;{{coord|20|56|25|N|094|49|21|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|ಹೆಸರು=ಲ್ಯಾನ್ವಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Momeik
| ಶಾನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYMO
| MOE
| Momeik ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|23|05|33|N|096|38|42|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Momeik ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Mong Ton (Mong-Tong)
| Shan State
| VYMT
| MGK
| Mong Ton Airport
| &lt;small&gt;{{coord|20|17|48|N|098|53|56|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Mong Ton Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Namsang
| Shan State
| VYNS
| NMS
| Namsang ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|20|53|25|N|097|44|09|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ನಮ್ಸಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ನಮ್ಟು
| ಶಾನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYNU
| NMT
| ನಮ್ಟು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|23|05|N|097|23|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ|name=ನಮ್ಟು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| ನೊಗ್ಮಂಗ್ (ನೊಗ್ಮಂಗ್)
| ಕಚಿನ್ ರಾಜ್ಯ
| VYNM
| N0M
| '''ನೊಗ್ಮಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ''' (ನೊಗ್ಮಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ)
| &lt;small&gt;{{coord|27|30|00|N|097|49|00|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Nogmung ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Pauk
| Magway ಪ್ರದೇಶ
| VYPK
| PAU
| Pauk ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|21|26|57|N|094|29|13|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Pauk ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Pyay (Prome)
| Bago ಪ್ರದೇಶ
| VYPY
| PRU
| Pyay ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| &lt;small&gt;{{coord|18|49|28|N|095|15|57|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Pyay ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Tilin
| Magway Region
| VYHN
| TIO
| Tilin Airport
| &lt;small&gt;{{coord|21|42|N|094|06|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Tilin Airport}}&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Ye
| Soma State
| VYYE
| XYE
| Ye Airport
| &lt;small&gt;{{coord|15|18|N|097|52|E|ಪ್ರದೇಶ:MM_type:airport|name=Ye Airport}}&lt;/small&gt;
|}
==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==

* {{cite web | url = http://www.icao.int/safety/ism/Accident%20Incident%20Reporting%20Guidance/LocationIndicatorsByState.pdf | title = ICAO Location Indicators by State | publisher = [[International Civil Aviation Organization]] | date = 17 September 2010 | access-date = 28 August 2012 | archive-date = 25 March 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190325001252/https://www.icao.int/safety/ism/Accident%2520Incident%2520Reporting%2520Guidance/LocationIndicatorsByState.pdf | url-status = dead }}
* {{cite web | url = http://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/mm.htm | title = UN Location Codes: Myanmar | work = [[UN/LOCODE]] 2011-2 | publisher = [[United Nations Economic Commission for Europe|UNECE]] | date = 28 February 2012}} - includes IATA codes
* {{usurped|1=[https://archive.today/20130217015710/http://www.worldaerodata.com/countries/Burma.php Airports in Burma]}} at World Aero Data ([[DAFIF]] data, October 2006)
* [http://gc.kls2.com/cgi-bin/gclookup?Q=country:MM Airports in Myanmar] at Great Circle Mapper
* [http://www.fallingrain.com/world/BM/airports.html Airports in Burma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250414170823/http://www.fallingrain.com/world/BM/airports.html |date=2025-04-14 }} at FallingRain
* [http://www.ourairports.com/countries/MM/airports.html Airports in Burma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214145104/https://ourairports.com/countries/MM/airports.html |date=2020-02-14 }} at OurAirports
* [https://futuresoutheastasia.com/myanmar-airports/ Map of Myanmar airports] at Future Southeast Asia.
{{Reflist}}</text>
      <sha1>qdrt2ypbv1puyalz1eykjj65uj66rv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ವಾಂಗ್ ರೂಯಿಕ್ಸು</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178030</id>
    <revision>
      <id>1378089</id>
      <parentid>1370394</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6508" sha1="86lvtvocyt7i3q35a5jot3psomnz2el" xml:space="preserve">{{Interwikineeded}}
[[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]]

{{Infobox sportsperson
| name           = ವಾಂಗ್ ರುಯಿಕ್ಸು
| image          = Wang_Ruixue_Women's_goalball_2012_Paralympics.jpg
| image_size     = 
| caption        = 2012 ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ವಾಂಗ್
| birth_name     = 
| fullname       = 
| nickname       = 
| birth_date     = {{birth date and age|1987|5|4}}
| birth_place    = ವೈಫಾಂಗ್,&lt;ref name=qlwb&gt;{{cite web |url=https://epaper.qlwb.com.cn/html/2010-12/24/content_62935.htm?div=-1 |title=门球，给了她们一双眼 |date=24 December 2012 |language=zh |website=Qilu Evening News |last=Dong Hui |last2=Zhang Haopian |accessdate=25 January 2020 |archive-date=5 ಜುಲೈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705134857/https://epaper.qlwb.com.cn/html/2010-12/24/content_62935.htm?div=-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ಶಾಂಡಾಂಗ್, [[ಚೀನಾ]]
| residence      =  
| education      =
| sport =  ಮಹಿಳೆಯರ [[ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್]]
| disability_class= B2 (ವರ್ಗೀಕರಣ)|&lt;ref name=start/&gt;
| headercolor    =  
| medaltemplates =
{{MedalCountry | {{CHN}} }}
{{MedalCompetition | [[Paralympic Games]] }}
{{MedalSilver | [[2008 Summer Paralympics|2008 Beijing]] | [[Goalball at the 2008 Summer Paralympics|Team]]}}
{{MedalSilver | [[2012 Summer Paralympics|2012 London]] | [[Goalball at the 2012 Summer Paralympics|Team]]}}
{{MedalCompetition| [[Asian Para Games]]}}
{{Medal|Gold|[[2010 Asian Para Games|2010 Guangzhou]]|[[Goalball at the 2010 Asian Para Games|Team]]}}
}}

== ಪರಿಚಯ ==
'''ವಾಂಗ್ ರೂಯಿಕ್ಸು''' ({{zh|c=王瑞雪|p=Wáng Ruìxuě}}, ಜನನ 4 ಮೇ 1987&lt;ref name=start&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910192840/http://www.london2012.com/externalparamodules/GB/pdf/GBW400101_C51.pdf |url=http://www.london2012.com/externalparamodules/GB/pdf/GBW400101_C51.pdf |archive-date=10 September 2012 |title=Goalball Women Gold Medal Match Start List |website=[[2012 Summer Paralympics]] |accessdate=25 January 2020}}&lt;/ref&gt;) ಚೀನಾದ ನಿವೃತ್ತ ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ್ತಿ. ಅವರು 2008 ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು 2012 ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.paralympic.org/Ruixue-Wang |title=Ruixue Wang |website=[[International Paralympic Committee]] |accessdate=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;
== ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ==
ವಾಂಗ್‌ಗೆ ಜನ್ಮಜಾತ '''ಆಲ್ಬಿನಿಸಂ''' ಇದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdpf.org.cn/mryk/2008n/2008n11q/201411/t20141104_421225.shtml |title=走在艰苦卓绝的大道上 ——中国盲人门球队征战纪实 |language=zh |date=4 November 2014 |last=Bu Tiemei |newspaper=Blind Person's Monthly |accessdate=25 January 2020 |archive-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125235106/http://www.cdpf.org.cn/mryk/2008n/2008n11q/201411/t20141104_421225.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
== ಕ್ರೀಡಾ ಜೀವನ ==
ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂಡದ ಸಹ ಆಟಗಾರರಾದ ಲಿನ್ ಶಾನ್ (ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್), ಫ್ಯಾನ್ ಫೀಫೀ ಮತ್ತು ಜು ಝೆನ್ ಅವರಂತೆ, ಅವರು ಶಾಂಡಾಂಗ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ವೈಫಾಂಗ್ ನಲ್ಲಿರುವ ವೈಫಾಂಗ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ಲೈಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ತರಬೇತುದಾರ ವಾಂಗ್ ಜಿಂಕಿನ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಆಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://weiWangg.iqilu.com/wfgushi/2014/0801/2087802.shtml |language=zh |title=&quot;潍坊好人&quot;群体已经扩大到468人 每月评选张榜公布 |last=Zhang Hao |newspaper=Qilu Evening News |date=1 August 2014 |accessdate=25 January 2020 }}{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== ನಂತರದ ಜೀವನ ==
2012 ರಿಂದ, ಅವರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=qlwb/&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Wang, Ruixue}}
[[ವರ್ಗ:1987ರ ಜನನಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಮಹಿಳಾ ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಪರ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಪರ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:2008ರ ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:2012ರ ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೋಲ್‌ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:2012ರ ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:2012ರ ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:2010ರ ಏಷ್ಯನ್ ಪ್ಯಾರಾ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:2010ರ ಏಷ್ಯನ್ ಪ್ಯಾರಾ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪದಕ ವಿಜೇತರು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲ್ಬಿನಿಸಂ ಹೊಂದಿರುವ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಶಾಂಡೊಂಗ್]]
[[ವರ್ಗ:ವೈಫಾಂಗ್‌ನ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಚೀನೀ ಮಹಿಳಾ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]]</text>
      <sha1>86lvtvocyt7i3q35a5jot3psomnz2el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಲಪ್ಪುರಂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178793</id>
    <revision>
      <id>1378060</id>
      <parentid>1377524</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116547" sha1="6s7sn7j3kcwcsan6dr4ldccht0l9zux" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox settlement
| name = ಮಲಪ್ಪುರಂ
| native_name = &lt;!-- ದಯವಿಟ್ಟು ಈ infobox ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಡಿ, WP:INDICSCRIPT ನೀತಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ. --&gt;
| native_name_lang = 
| other_name = ಮಲಪ್ಪುರಂ
| settlement_type = [[ಪಟ್ಟಣ|ಪುರಸಭಾ ಪಟ್ಟಣ]]
| image_skyline = {{Multiple image
| border                       = infobox
| total_width              = 255
| image_style              = 
| perrow                   = 1/2/2/2
| image3                   = Kottakkunnu, Malappuram municipality.jpg 
| image2                   = Malappuram Townhall.png
| image1                   = Malappuram DownHill Aerial View.jpg
| image4                   = Vaidyar.JPG
| image5                   = AI International College, Malappuram Inkel Educity.png
| image6                   = Malappuram District Sports Complex Stadium.jpg
| image7                   = Areekode in Malappuram District.jpg
| image8                   =
}}
| image_caption = '''''ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ:'''''&lt;br /&gt;ಮಲಪ್ಪುರಂ ಡೌನ್ ಹಿಲ್, ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟಗಳು, [[ಮಹಾ ಕವಿ ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್ ಸ್ಮಾರಕ|ವೈದ್ಯರ್ ಸ್ಮಾರಕ]], AI ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|MDSC ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]], [[ಚಾಲಿಯಾರ್|ನದಿ ವೀಕ್ಷಣೆ ಚಾಲಿಯಾರ್]]
| nicknames = ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪಟ್ಟಣ, ಸಾಕರ್ ರಾಜಧಾನಿ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2014/nov/09/Soccer-Capital-to-Host-GOAL-2015-680432.html|publisher=The Indian Express|title= ಸಾಕರ್ ರಾಜಧಾನಿ|date=9 November 2014 }}&lt;/ref&gt;
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-point = none
| map_alt = 
| map_caption = ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{Coord|11|03|03.6|N|76|04|16.0|E|display=inline,title}}[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Malappuram&amp;params=11_03_03.6_N_76_04_16.0_E_type:city_region:IN-KL]
| subdivision_type = [[ದೇಶ]]
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]
| subdivision_type2 = [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]]
| subdivision_name1 = {{seal|Kerala}}
| subdivision_name2 = [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ]]
| established_title = &lt;!-- ಸ್ಥಾಪನೆ --&gt;
| established_date = 1959
| founder = 
| named_for = 
| government_type = [[ನಗರ ಸಭೆ (ಭಾರತ)|ಪುರಸಭಾ ಮಂಡಳಿ]]
| governing_body = ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ
| leader_title = ಅಧ್ಯಕ್ಷರು
| leader_name = ಅಡ್ವೊ. ವಿ. ರಿನಿಶಾ ([[IUML]])
| leader_title1 = ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು
| leader_name1 = ಜಿತೇಶ್ ಜಿ. ಅನಿಲ್ ([[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|INC]])
| unit_pref = ಮೆಟ್ರಿಕ್
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=Censusindia.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 58.20
| area_rank = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 38.21
| population_total = 101,386
| population_as_of = 2011
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/india/kerala/3205__malappuram/|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ : ಕೇರಳದ ಜಿಲ್ಲೆ|website=Citypopulation.de|access-date=1 July 2026}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 2,829,522
| population_metro_footnotes = &lt;!-- UA --&gt;&lt;ref name=&quot;Pop_city&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf|title=10 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳು/ನಗರಗಳು|publisher=The Registrar General &amp; Census Commissioner, India|access-date=19 November 2011}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಿವಾಸಿ&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕದ ಅಂಗಡಿ ವಿದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappurams-first-book-stall-bids-adieu/article25784082.ece |access-date=4 July 2020 |newspaper=The Hindu |date=19 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| timezone1 = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type = [[ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ|PIN]]
| postal_code = 676505
| area_code = +91483xxxxxxx
| area_code_type = [[ದೂರವಾಣಿ]] ಕೋಡ್
| registration_plate = KL-10
KL-53
KL-54
KL-84
KL-71
KL-65
KL-55
| blank_name = {{Nowrap|[[ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ]]}}
| blank_info = [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ಕೇರಳ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ (ಶಾಸನ) ಕಾಯ್ದೆ, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |website=PRS Legislative Research |access-date=19 July 2018 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{Cite web|title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾಂತರ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಆಯೋಗದ 52ನೇ ವರದಿ|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ]]|access-date=29 March 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1 = 
| blank1_info_sec1 = {{Convert|0|km|mi}}
| blank1_name_sec2 = [[ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ|ಹವಾಮಾನ]]
| blank1_info_sec2 = [[ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರದೇಶಗಳು|Am/Aw]] &lt;small&gt;([[ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣ|ಕೊಪ್ಪೆನ್]])&lt;/small&gt;
| footnotes = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| blank2_name_sec1 = [[ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ]]
| blank2_info_sec1 = 98.47%
| blank2_name_sec2 = [[ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ]]
| blank2_info_sec2 = {{Convert|3100|mm|in}}
| blank3_name_sec2 = ಸರಾಸರಿ ಬೇಸಿಗೆ ಉಷ್ಣಾಂಶ
| blank3_info_sec2 = {{Convert|39|°C|°F}}
| blank4_name_sec2 = ಸರಾಸರಿ ಚಳಿಗಾಲದ ಉಷ್ಣಾಂಶ
| blank4_info_sec2 = {{Convert|20|°C|°F}}
| official_name = 
| website = {{URL|https://malappurammunicipality.lsgkerala.gov.in/}}
}}

'''ಮಲಪ್ಪುರಂ''' (ಇದನ್ನು '''ಮಲಪುರಂ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ({{IPA|ml|mɐlɐpːurɐm|lang|Malappuram.ogg}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.govemployees.in/2015/06/02/revised-list-of-classification-cities-for-hra-of-central-government-employees/|title=ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ HRA ಗಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಣ ನಗರಗಳ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಪಟ್ಟಿ - Govt. Employees India|date=2 June 2015|access-date=26 February 2016|archive-date=25 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825063143/http://www.govemployees.in/2015/06/02/revised-list-of-classification-cities-for-hra-of-central-government-employees/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಕೇರಳದ ಒಂದು [[ನಗರ ಸಭೆ (ಭಾರತ)|ಪುರಸಭಾ ಪಟ್ಟಣ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆಯು {{convert|33.61|sqkm|abbr=on}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ್ದು, 68,127 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 1970 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊದಲ ಪುರಸಭೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. 40 ಚುನಾವಣಾ ವಾರ್ಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಈ ಪಟ್ಟಣವು {{convert|2027|/sqkm|abbr=off}} ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 
2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು [[ಕೇರಳದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಕೊಚ್ಚಿ, ಕಾಲಿಕಟ್ ಮತ್ತು ತೃಶೂರ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಂತರ ಕೇರಳದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಗರ ಸಮೂಹಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಭಾರತದ 25ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ ಸಮೂಹವಾಗಿದ್ದು]], ಒಟ್ಟು 3 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;census 2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=Census of India |title= ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ನಗರೀಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು}}&lt;/ref&gt; [[ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯೂನಿಟ್|ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯೂನಿಟ್ (EIU)]] ಜನವರಿ 2020 ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು 44.1% ನಗರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಕೇರಳದ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರವಾಗಿದೆ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/three-of-worlds-ten-fastest-growing-urban-areas-are-in-kerala-6205749/ |title=ವಿಶ್ವದ 10 ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 3 ಕೇರಳದಲ್ಲಿವೆ: ಎಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಶ್ರೇಯಾಂಕ |date=8 January 2020 |access-date=13 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/jan/09/malappuram-is-worlds-fastest-growing-city-kozhikode-kollam-also-in-top-10-2087011.html |website=Newindianexpress.com |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರ; ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, ಕೊಲ್ಲಂ ಕೂಡ ಟಾಪ್ 10 ರಲ್ಲಿ |date= 9 January 2020 }}&lt;/ref&gt; ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಕಾಲಿಕಟ್]]ನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ 47 ಕಿಮೀ ಮತ್ತು [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]]ನ ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ 90 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Malappuram Web&quot;&gt;{{cite web|url=http://malappuram.nic.in/|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ವೆಬ್|access-date=28 July 2015}}&lt;/ref&gt; ಇದು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ [[ವೈ-ಫೈ]] ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಪುರಸಭಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/free-wifi-in-malappuram-of-kerala/article7482218.ece |website=Thehindu.com |title=ಕೇರಳದ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಉಚಿತ Wi-Fi ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಿದೆ |date= 30 July 2015 |access-date= 1 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://thelogicalindian.com/news/kerala-does-it-again-malappuram-municipality-to-be-indias-first-to-offer-free-wi-fi-connectivity |website=thelogicalindian.com |title=ಉಚಿತ Wi-Fi ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪುರಸಭೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ |date=22 August 2015 |access-date= 1 July 2020}}&lt;/ref&gt; ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನಕೀಕರಣ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಪುರಸಭಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ISO ಟ್ಯಾಗ್ ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/firstinindia-iso-tag-for-malappuram/article5720209.ece|last=Staff Reporter|date=24 February 2014|access-date=29 July 2020|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt; ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ದೂರು-ಮುಕ್ತ ಪುರಸಭೆಯೂ ಆಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ದೂರು-ಮುಕ್ತವಾಗುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-aims-to-be-complaintfree/article6556301.ece|last=Abdul Latheef|first=Naha|date=2 November 2014|access-date=29 July 2020|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ==
''ಮಲಪ್ಪುರಂ'' ಎಂಬ ಪದವು [[ಮಲಯಾಳಂ]]ನಲ್ಲಿ &quot;ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ&quot; ಎಂದರ್ಥ, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ, ದಿ ಹಿಲ್ ಟಾಪ್ ಟೌನ್|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಬಿಂದು|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು [[ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಅರಿಂಬ್ರಾ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಕೋಡಿಕುತಿಮಲ|ಅಮ್ಮಿನಿಕ್ಕಾಡನ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಊರಕಂ ಬೆಟ್ಟ]], [[ಮಂಕಡ|ಚೇರಿಯಂ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಅನಕ್ಕಯಂ|ಪಾಂಡಲೂರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಎಡವನ್ನ|ಚೆಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟಗಳು]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಏರುತಗ್ಗಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ]] ದೂರದಲ್ಲಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕ್ಯಾಂಪಿಂಗ್ ತಾಣಗಳು|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ಆದಾಗ್ಯೂ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮರಳಿನ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಟ್ಟದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-malappuram.html|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರೊಫೈಲ್|website=spb.kerala.gov.in|access-date=24 August 2019|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904185950/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-malappuram.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ, ದಿ ಹಿಲ್ ಟಾಪ್ ಟೌನ್ - Nativeplanet|date=30 June 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿಬಿಂದು|date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸದ ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳು ದಾಖಲಾಗಿರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಊರಕಂ, ಮೇಲ್ಮುರಿ, [[ಪೊನ್ಮಲ]], ಮತ್ತು ವೆಂಗರದಂತಹ ನಗರದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆಯ ಗುಹೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ.&lt;ref name=History_of_Malappuram&gt;{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಇತಿಹಾಸ}}&lt;/ref&gt; ವಲಿಯಂಗಡಿ, ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ, ಪಳ್ಳಿಪುರಂ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಜೈನ - ಬೌದ್ಧ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂನ [[ಊರಕಂ ಬೆಟ್ಟ]]ದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 2000 ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ 1500 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಜೈನ ದೇವಾಲಯವು ಇದನ್ನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cpreecenvis.nic.in/Database/OorakamMala_2713.aspx|title=ಊರಕಂ ಮಲ|website=Cpreecenvis.nic.in|access-date=24 August 2019}}&lt;/ref&gt; [[ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿ]]ಯಲ್ಲಿ, ಎರನಾಡನ್ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಚೇರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿತ್ತು. ಪಟ್ಟರ್ ಕಡವ್, ಪನಕ್ಕಡ್ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪಟ್ಟರ್ಗಳು ಮತ್ತು ಪನಾರ್ಗಳಿಂದ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಂಗಮ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಂಗಮ್ ನಂತರದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.&lt;ref name=&quot;DISTRICT CENSUS HANDBOOK&quot;&gt;{{Cite book|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ|publisher=DIRECTORATE OF CENSUS OPERATIONS, KERALA|year=2011|pages=15}}&lt;/ref&gt;

[[ಎರನಾಡ್]] ಅನ್ನು [[ಸಾಮಂತನ್ ನಾಯರ್]] ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ [[ಎರಾಡಿ]]ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕುಲವು ಆಳುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ನೆರೆಯ [[ವಲ್ಲುವನಾಡ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಲ್ಲುವನಾಡ್]]ನ [[ಎಂ. ಕೆ. ವೆಲ್ಲೋಡಿ|ವೆಲ್ಲೋಡಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಒಟ್ಟಪ್ಪಾಳಂ|ನೆಡುಂಗನಾಡ್]]ನ ನೆಡುಂಗಡಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಎರನಾಡಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ''ಎರಳ್ಪ್ಪಾಡ್''/''ಎರಾಡಿ'' ಎಂಬ ಬಿರುದಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅವಶೇಷಗಳು ಜಾಮೋರಿನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪೂರ್ವ ಶಾಖೆಯ ಅರಮನೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಎರನಾಡ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಾಮೋರಿನ್ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಧಾನ ಪರ ನಂಬಿ, ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಡೌನ್ಹಿಲ್ (ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ), ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು.&lt;ref name=&quot;Malabar Manual Appendix&quot;&gt;{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=ಮಲಬಾರ್ ಮ್ಯಾನುಯಲ್: ವೇದ್ ಅವರಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಂದಿಗೆ VICTORIA INSTITUTIONS |publisher=VICTORIA INSTITUTIONS, Aaradhana, DEVERKOVIL 673508 |edition=Volume 2 |url=https://books.google.com/books?id=0TJFDwAAQBAJ&amp;pg=PA1 |access-date=12 July 2020}}&lt;/ref&gt; ಹಿಂದಿನ ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಆಡಳಿತಗಾರರ ವಿವರಗಳು, ನಂತರದ ಜಾಮೋರಿನ್ಗಳ ಪೂರ್ವಜರು, ಭಾಸ್ಕರ ರವಿ ವರ್ಮನ್ (1000 AD) ಯಹೂದಿ ತಾಮ್ರದ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೀರ ರಾಘವ ಚಕ್ರವರ್ತಿ (1225 AD) ಅವರ ಕೊಟ್ಟಯಂ ತಾಮ್ರದ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನಗರದ ನಂತರದ ಇತಿಹಾಸವು ಜಾಮೋರಿನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=ಜಿಲ್ಲಾ ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ|last=PART XII-A|publisher=DIRECTORATE OF CENSUS OPERATIONS, Kerala|year=2011|pages=15}}&lt;/ref&gt;

ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ನಂತರ 1885 ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ [[ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್]] (M.S.P) ಹಿಂದೆ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಫೋರ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=ಮದ್ರಾಸ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ಗಳು: ಮಲಬಾರ್ ಮತ್ತು ಅಂಜೆಂಗೊ |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=371 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ, [[ಕಡಲುಂಡಿ ನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿ, ಒಮ್ಮೆ ಟಿಪ್ಪು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಡೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಹೈ ಬ್ಯಾರಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮುಖ್ಯ ಬ್ಯಾರಕ್ ಈಗ ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಆಗಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.malappuramtourism.org/history.php|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸ|access-date=12 July 2020|archive-date=10 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010035952/https://www.malappuramtourism.org/history.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DISTRICT CENSUS HANDBOOK&quot;/&gt; ಮಲಪ್ಪುರಂ ಹಿಂದಿನ ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಐದು ಆದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಇತರವು ತಲಶ್ಶೇರಿ, ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್, ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಮತ್ತು ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=1951 ಜನಗಣತಿ ಕೈಪಿಡಿ - ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}&lt;/ref&gt; ಕಾಲಿಕಟ್ನಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಂಡಳಿಯ ಜೊತೆಗೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ತಾಲೂಕು ಮಂಡಳಿಯು [[ತಲಶ್ಶೇರಿ]], [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಮಾನಂತವಾಡಿ]] (ವಯನಾಡ್) ಜೊತೆಗೆ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ವಿಭಾಗೀಯ ಉಸ್ತುವಾರಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಚಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=ಮದ್ರಾಸ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ಗಳು: ಮಲಬಾರ್ ಮತ್ತು ಅಂಜೆಂಗೊ |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=373 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt; ಮಲಪ್ಪುರಂ ತಾಲೂಕು ಮಂಡಳಿಯ ಶಾಸನವನ್ನು ನಗರದ ವಲಿಯಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ 100 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ 1916 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಉಳಿದಿರುವ ಬಾವಿಗಳ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Celebrating-centenary-of-a-public-well/article14015273.ece|title=ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಾವಿಯ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ಆಚರಣೆ|newspaper=The Hindu |date=22 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-malappuramkerala-27-04-2017/640134|title=ಈ ತೆಳಿನೀರಿಗೆ ಶತಮಾನದ ನೆರವು|website=Deshabhimani.com}}&lt;/ref&gt;
ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಭಾಗೀಯ ಆದಾಯ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧೀಕ್ಷಕರ ಕಚೇರಿಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=ಮದ್ರಾಸ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ಗಳು: ಮಲಬಾರ್ ಮತ್ತು ಅಂಜೆಂಗೊ |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt;

===ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟದ ತಾಣ ===
{{Main|ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು}}
ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು ಬೆಟ್ಟದ ತಾಣವು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪಟ್ಟಣದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಕಾಲಿಕಟ್]] ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ [[ಜಾಮೋರಿನ್]]ಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟಕ್ಕುಣ್ಣು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪಟ್ಟಣವು ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.

== ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ==
===ಸ್ಥಳಾಕೃತಿ===
ಮಲಪ್ಪುರಂ ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ಇದು ಹಸಿರಿನ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ಹಲವಾರು ಸಿಹಿನೀರಿನ ಹೊಳೆಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಡಲುಂಡಿ ಪುಳ್ಳ, ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಯು ನಗರದ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/about-district/|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರೊಫೈಲ್|website=Malappuram}}&lt;/ref&gt; ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲವೇ ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 2011 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುರಸಭೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YRhBDwAAQBAJ&amp;q=award+for+best+municipality+in+the+state+was+won+by+Ottapalam+and+the+second+place+by+Malappuram&amp;pg=PT119|title=ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳ ಪುನರಾಲೋಚನೆ: ನಗರ ನವೀಕರಣ ಯೋಜನೆ|last=Sivaramakrishnan|first=K. C.|date=4 August 2011|publisher=SAGE Publishing India|isbn=9788132119470|language=en}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ 2019 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1564790|title=ಅಮೃತ್ ನಗರಗಳು--ರೈಗಢ್, ಅಂಬಿಕಾಪುರ್, ಮತ್ತು ಕುಂಭಕೋಣಂ ನಗರ ನಿಗಮಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು|website=pib.gov.in|access-date=24 August 2019}}&lt;/ref&gt; ಇತರ ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣದ ಜೊತೆಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ-ಪೂರ್ವ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯ ಅಧ್ಯಯನ ವರದಿ 2013|publisher=P &amp; A R (AR-VII) DEPARTMENT, Government of Kerala|year=2013|pages=77}}&lt;/ref&gt;

===ಹವಾಮಾನ===
ನಗರವು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇತರೆಡೆ ಇರುವ ಸರಿಸುಮಾರು ಅದೇ ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ [[ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಹವಾಮಾನ]] ([[ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣ|ಕೊಪ್ಪೆನ್]] ''Am''). ಆದಾಗ್ಯೂ, ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹಳ ಭಾರೀಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಉತ್ತಮ ಋತುವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಆಹ್ಲಾದಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದಿಂದಾಗಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ತಾಜಾ ಗಾಳಿಯ ನಗರವೂ ಆಗಿದೆ. 2010 ರ ಕೇಂದ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯ ದತ್ತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ, SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ಮತ್ತು PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ಗಾಗಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾದ 180 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಎಲ್ಲಾ ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಮಾನದಂಡವನ್ನು (ಅಂದರೆ ಮಾನದಂಡಕ್ಕಿಂತ 50% ಕಡಿಮೆ) ಪೂರೈಸಿದ ಎರಡು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
{{Weather box
|location = ಮಲಪ್ಪುರಂ, ಕೇರಳ
|single line = yes
|metric first = yes
|width = auto
|temperature colour = pastel
| Jan high C  = 32.0
| Feb high C  = 32.9
| Mar high C  = 34.0
| Apr high C  = 33.8
| May high C  = 32.7
| Jun high C  = 29.3
| Jul high C  = 28.1
| Aug high C  = 28.7
| Sep high C  = 29.7
| Oct high C  = 30.3
| Nov high C  = 31.1
| Dec high C  = 31.4
| year high C = 31.2
| Jan low C  = 21.8
| Feb low C  = 22.8
| Mar low C  = 24.4
| Apr low C  = 25.4
| May low C  = 25.1
| Jun low C  = 23.5
| Jul low C  = 22.8
| Aug low C  = 23.3
| Sep low C  = 23.3
| Oct low C  = 23.4
| Nov low C  = 23.1
| Dec low C  = 21.9
| year low C = 23.4
| rain colour = green
| Jan rain mm  = 1
| Feb rain mm  = 9
| Mar rain mm  = 16
| Apr rain mm  = 101
| May rain mm  = 253
| Jun rain mm  = 666
| Jul rain mm  = 830
| Aug rain mm  = 398
| Sep rain mm  = 233
| Oct rain mm  = 281
| Nov rain mm  = 140
| Dec rain mm  = 24
| source=&lt;ref name=&quot;Climate-Data.org&quot;&gt;{{cite web|title=&quot;ಹವಾಮಾನ: ಮಲಪ್ಪುರಂ&quot;|publisher=Climate-Data.org|url=http://en.climate-data.org/location/34234/}}&lt;/ref&gt;
}}

== ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ==
[[2011 ಭಾರತೀಯ ಜನಗಣತಿ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಟ್ಟಣವು ಒಟ್ಟು 101,386 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ 48,957 ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 52,429 ಮಹಿಳೆಯರು. 0 ರಿಂದ 6 ವರ್ಷಗಳ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 14,629 ಆಗಿತ್ತು. [[ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು|ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳ]] ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ 5,323 ಮತ್ತು 77 ಆಗಿತ್ತು. ಮಲಪ್ಪುರಂ 2011 ರಲ್ಲಿ 19785 ಮನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Census2011Gov&quot;&gt;{{cite web |title=ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿ: ಮಲಪ್ಪುರಂ |url=http://censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=715506 |website=Censusindia.gov.in |access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt; ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪಟ್ಟಣದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 74.83% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತರು ಉಳಿದ 25% ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/275-malappuram.html | title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಧರ್ಮದ ದತ್ತಾಂಶ - ಹಿಂದೂ/ಮುಸ್ಲಿಂ }}&lt;/ref&gt;

== ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತ ==
{{Main|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ}}

[[File:Malappuram Townhall.png|250px|thumb|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಟೌನ್ ಹಾಲ್]]
{|  class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;clear:right; float:right; background:#ffffff; margin: 0 0 0.5em 1em; width:220&quot;
|-
!style=&quot;background:#A8BDEC&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''ಪುರಸಭಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು'''
|-
|align=&quot;center&quot;| ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ||[[ವಕೀಲ|ಅಡ್ವೊ.]] ವಿ. ರಿನಿಶಾ
{{Resize|([[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|IUML]])}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ಇಲಾಖೆ {{!}} ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ಇಲಾಖೆ |url=https://lsgkerala.gov.in/en/lbelection/electdmemberdet/2020/213 |access-date=2025-09-28 |website=Lsgkerala.gov.in}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು ||ಜಿತೇಶ್ ಜಿ. ಅನಿಲ್
{{Resize|([[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|INC]])}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
!style=&quot;background:#A8BDEC&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''ನಿರ್ವಾಚಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು'''
|-
|align=&quot;center&quot;|ಶಾಸನಸಭಾ ಸದಸ್ಯ
{{Resize|([[ಮಲಪ್ಪುರಂ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ|ಮಲಪ್ಪುರಂ LAC]])}}
|[[ಪಿ. ಉಬೈದುಲ್ಲ]]
{{Resize|([[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|IUML]])}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://niyamasabha.nic.in/index.php/content/member_homepage/2415|title=ಪಿ ಉಬೈದುಲ್ಲ : ಕೇರಳದ ಮಾನ್ಯ ಶಾಸಕ [15ನೇ Kla]|website=Niyamasabha.nic.in|access-date=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|ಸಂಸದ
{{Resize|([[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ|ಮಲಪ್ಪುರಂ HPC]])}}
|[[ಇ. ಟಿ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್]]
{{Resize|([[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|IUML]])}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=National Informatics |title=ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂಸದ್ |url=https://sansad.in/ls |access-date=2025-12-28 |website=Sansad.in |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

ಪಟ್ಟಣವು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆಯಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಪುರಸಭಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ನಗರವನ್ನು 40 ವಾರ್ಡ್ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಪುರಸಭಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು 40 ವಾರ್ಡ್ಗಳ ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪುರಸಭೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್]] (UDF) ನಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ, 2025 ರಿಂದ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್]] (IUML) ನ ವಿ. ರಿನಿಶಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] (INC) ನ ಜಿತೇಶ್ ಜಿ. ಅನಿಲ್ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-12-26 |title=UDF ಮಲಪ್ಪುರಂನ 11 ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/udf-assumes-power-in-11-municipalities-in-malappuram/article70440784.ece |access-date=2025-12-28 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ಪುರಸಭೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಳಿತ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಆದಾಯ, ಆರೋಗ್ಯ, ನಗರ ಯೋಜನೆ, ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಭಾಗಗಳು ಆಡಳಿತ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ಪುರಸಭಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ನಗರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕಲೆಕ್ಟರೇಟ್, ಜಿಲ್ಲಾ ಖಜಾನೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಕಚೇರಿ, PWD ವಿಭಾಗೀಯ ಕಚೇರಿ, ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್ ಕಚೇರಿ, ನಗರ ಯೋಜನಾ ಕಚೇರಿ, ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ ಡಿಪೋ, ಜಿಲ್ಲಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಚೇರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತಹ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರವು ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಕಚೇರಿ, ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ, ಮತ್ತು ಉಪ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಚೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.

===[[2020 ಕೇರಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ]] ಚುನಾವಣೆ 2020===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!S.No.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://117.239.77.93/lbtrend/lbtrend2020/views/index.php|title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ ಚುನಾವಣೆ 2020|access-date=11 December 2020|website=lbtrend}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; !! ಒಕ್ಕೂಟ !!  ಚಿಹ್ನೆ !! ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|-
| 01 || [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|UDF]] ||[[File:UDF logo.png|50px]] || 25
|-
| 02 || [[ಲೆಫ್ಟ್ ಡೆಮೋಕ್ರಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್ (ಕೇರಳ)|LDF]] ||[[File:Left Democratic Front (Kerala) Logo.svg|50px]] || 14
|-
| 03 || ಪಕ್ಷೇತರರು || [[File:No flag.svg|50px]] || 01
|-
|}

===ಪೊಲೀಸ್===
1927 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು ನಗರ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಮಲಪ್ಪುರಂ, [[ಮೇಲ್ಮುರಿ]], ಕೊಡೂರ್, [[ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ]], [[ಪೊನ್ಮಲ]], ಮತ್ತು [[ಪನಕ್ಕಡ್]] ಆದಾಯ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯ ಮಿತಿಗಳು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ, ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ ಪಂಚಾಯತ್, ಕೊಡೂರ್ ಪಂಚಾಯತ್, ಮತ್ತು ಪೊನ್ಮಲ ಪಂಚಾಯತ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು [[ಕೇರಳ ಪೊಲೀಸ್]]ನ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಉಪವಿಭಾಗವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಪೊಲೀಸ್ ಉಪಾಧೀಕ್ಷಕ|ಪೊಲೀಸ್ ಉಪಾಧೀಕ್ಷಕ]]ರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ ಉಪವಿಭಾಗವು ಎರನಾಡ್ ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಮಲಪ್ಪುರಂ, ವೆಂಗರ, ಮಂಜೇರಿ, ಮತ್ತು ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳು, ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ವನಿತಾ ಘಟಕಗಳೊಂದಿಗೆ.

ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪೊಲೀಸ್ ವಿಭಾಗದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ 24/7 ಹೆದ್ದಾರಿ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾವಲು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಗುಲಾಬಿ ಕಾವಲು (ಡಯಲ್-1515) ಇದೆ.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.malappurampolice.gov.in/mlpol/|title=മലപ്പുറം ജില്ലാ പോലീസ്|website=Matappurampolice.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813075828/http://www.malappurampolice.gov.in/mlpol/|archive-date=13 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಪೊಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಅಪರಾಧ ಶಾಖೆ, ವಿಶೇಷ ಶಾಖೆ, ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆಗಳ ಬ್ಯೂರೋ, ಮಾದಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕೋಶ, ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ಶಿಬಿರ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪೊಲೀಸ್ ಬೆಟಾಲಿಯನ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ವಿಶೇಷ ಘಟಕಗಳ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.

===ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ನಿಗಮ===
[[File:Greater Malappuram Map.png|thumb|250px|ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಿಗಮದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ನಕ್ಷೆ]]
[[File:SMGBmalappuram.JPG|thumbnail|[[ಕೇರಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್]]ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ]]
ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕೇರಳದ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಗರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇನ್ನೂ ನಗರ ನಿಗಮಕ್ಕೆ ಉನ್ನತೀಕರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಗ್ರೇಟರ್ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ಪುರಂ [[ಪುರಸಭೆ]]ಯನ್ನು [[ನಗರ ನಿಗಮ]]ಕ್ಕೆ ಉನ್ನತೀಕರಿಸುವ ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Proposed corporation&quot;&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/A-Planned-City-on-cards/articleshow/35179378.cms |website= timesofindia.indiatimes.com |title= ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ನಿಗಮ |date= 16 May 2014 |access-date= 29 June 2020}}&lt;/ref&gt;
ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ನಿಗಮವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:
* ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ
*[[ಮಂಜೇರಿ]] ಪುರಸಭೆ
*[[ಅನಕ್ಕಯಂ]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್
*[[ಪೂಕ್ಕೊಟ್ಟೂರ್]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್
*[[ತ್ರಿಕ್ಕಲಂಗೋಡ್]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್
*[[ಮೊರಾಯೂರ್]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್
*[[ಕೊಡೂರ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕೊಡೂರ್]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್
*[[ಕೂಟಿಲಂಗಡಿ]], ಉಪನಗರ ಪಂಚಾಯತ್

ಮಲಪ್ಪುರಂ ನಗರ ನಿಗಮದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಸಲಹೆಗಳೂ ಇವೆ:
*[[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]] ಪುರಸಭೆ
*[[ಪೊನ್ಮಲ]]
*[[ಒತುಕ್ಕುಂಗಲ್]]
*[[ಊರಕಂ]] 
*[[ಕನ್ನಮಂಗಲಂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕನ್ನಮಂಗಲಂ]] 
*[[ಪರಪ್ಪೂರ್]] 
*[[ವೆಂಗರ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ವೆಂಗರ]] 
*ಮಕರಪರಂಬ

== ಶಿಕ್ಷಣ ==
{{main|ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ}}
[[File:AI International College, Malappuram Inkel Educity.png|thumb|AI ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು, ಮಲಪ್ಪುರಂ]]
ಪಟ್ಟಣವು ಶಾಲಾ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದವರೆಗೆ ಹಲವಾರು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಾಲಯ, ಮಲಪ್ಪುರಂ]], [[ಜವಾಹರ್ ನವೋದಯ ವಿದ್ಯಾಲಯ, ಮಲಪ್ಪುರಂ]], ಮತ್ತು ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್ HSS ಸೇರಿವೆ. [[ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜು, ಮಲಪ್ಪುರಂ]], 1972 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾಲೇಜು,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gcmalappuram.ac.in/history/|title=ಇತಿಹಾಸ – ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಕಾಲೇಜು ಮಲಪ್ಪುರಂ|website=Gcmalappuram.ac.in|access-date=1 July 2026}}&lt;/ref&gt; 1987 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ [[ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೈನ್ಸ್ ಕಾಲೇಜು ಮಲಪ್ಪುರಂ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://casmalappuram.ihrd.ac.in/cas/index.php/about-us/history|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525133245/http://casmalappuram.ihrd.ac.in/cas/index.php/about-us/history|url-status=usurped|archive-date=25 May 2019|title=ಇತಿಹಾಸ|website=casmalappuram.ihrd.ac.in}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು 2015 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಕಾಲೇಜ್ ಫಾರ್ ವುಮೆನ್, ಮಲಪ್ಪುರಂ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gwcmalappuram.com/about-us/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611120533/https://gwcmalappuram.com/about-us/|url-status=usurped|archive-date=11 June 2019|title=ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ|website=gwcmalappuram.com}}&lt;/ref&gt; ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ TTI, ಮಲಪ್ಪುರಂ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-grantz.kerala.gov.in/ViewInstitution.aspx?courseid=101 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-07-28 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027142453/http://www.e-grantz.kerala.gov.in/ViewInstitution.aspx?courseid=101 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; MCT TTI&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mcttrainingcollege.in/|title=ಮುಖಪುಟ &amp;#124; MCT ತರಬೇತಿ ಕಾಲೇಜು|website=Mcttrainingcollege.in|access-date=1 July 2026}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಫಾಜ್ಫಾರಿ TTI&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fazfari.org/tti.html|title=ಫಾಜ್ಫಾರಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಕೀರ್ಣ&amp;#124; FAZFARI TTI|website=Fazfari.org}}&lt;/ref&gt; ಶಿಕ್ಷಕರ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. MCT ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಲೀಗಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎರಡು ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ನಗರದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mctlawcollege.org/contactus.php|title=MCT ಲಾ ಕಾಲೇಜು ವಿಳಾಸ|access-date=6 June 2020|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027180559/http://www.mctlawcollege.org/contactus.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉನ್ನತ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dhsekerala.gov.in/contacts.htm|title=ಸಂಪರ್ಕಗಳು|website=dhsekerala.gov.in|access-date=2026-07-28|archive-date=2023-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230806100148/http://www.dhsekerala.gov.in/contacts.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಟ್ ಓಪನ್ ಸ್ಕೂಲ್ನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿ (ಮಲಬಾರ್)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.scolekerala.ac.in/contact.html |title=SCOLE ಕೇರಳ |access-date=6 June 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126125623/http://scolekerala.ac.in/contact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ನಗರದ ಸಿವಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್ನಲ್ಲಿವೆ.

ಜಿಲ್ಲೆಯು ರಾಜ್ಯದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ - 1968 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ತೆನಿಪಾಲಂ]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು 2012 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ [[ತಿರೂರ್ ಪುರಸಭೆ|ತಿರೂರ್]] ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ [[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್ ಮಲಯಾಳಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= ಮಲಯಾಳಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ}}&lt;/ref&gt; [[AMU ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕ್ಯಾಂಪಸ್]], [[ಅಲಿಗಢ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] (AMU) ನ ಮೂರು ಆಫ್-ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, [[ಚೆರುಕರ]]ದಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು AMU 2010 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = ಅಲಿಗಢ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಲಪ್ಪುರಂ ಆಫ್-ಸೆಂಟರ್}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org |access-date=2026-07-28 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305125423/https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಆಫ್-ಕ್ಯಾಂಪಸ್ [[ಪನಕ್ಕಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= ಜನವರಿ-31 ರಂದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ನಲ್ಲಿ Eflu ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿದೆ |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}&lt;/ref&gt; ಜಿಲ್ಲೆಯು [[ತವನೂರ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಮತ್ತು [[ತಿರುನವಾಯ]]ದಲ್ಲಿ [[ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಉಪ-ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. [[ದಾರುಲ್ ಹುದಾ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯು [[ಚೆಮ್ಮಡ್]], [[ತಿರೂರಂಗಡಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. INKEL ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Inkel ಗ್ರೀನ್ಸ್ ಮಲಪ್ಪುರಂಗೆ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}&lt;/ref&gt; [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಇರನಾಡ್ ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಸಿಟಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರೀತಿಯ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=ಇರನಾಡ್ ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಸಿಟಿ|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; MES ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, [[ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]], ಕೇರಳದ ಸ್ವ-ಹಣಕಾಸು ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು, [[ಭಾರತಪ್ಪುಳ್ಳ]] ನದಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಿಂತ (1.6 ಕಿಮೀ) ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ನಗರ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಆಗಿದೆ. [[ತವನೂರ್]]ನಲ್ಲಿನ [[ಕೆಲಪ್ಪಾಜಿ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ|KCAET]] ಅನ್ನು 1963 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಕೃಷಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್ ಬಳಿಯ [[ಪೊಟ್ಟಿಪ್ಪರ]]ದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಮಾನಸಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ) [[ಕೇರಳ]]ದ ಏಕೈಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಮಾನಸಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಮೊದಲನೆಯದು. [[ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್]]ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾದ ಆಯುರ್ವೇದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ.

2019–20 ರ ಶಾಲಾ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 898 ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ LP ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt; 363 ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ UP ಶಾಲೆಗಳು |access-date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt; ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, 120 [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ|CBSE]] ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು 3 [[ಭಾರತೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ|ICSE]] ಶಾಲೆಗಳಿವೆ.

== ಮಾಧ್ಯಮ ==
[[File:Kizhakkethala Junction, Malappuram, India.jpg|thumb|ಪಟ್ಟಣದ ಛೇದಕ]]
[[File:PassportOfficeMalappuram.jpg|thumbnail|ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಕಚೇರಿ]]
[[ಮಲಯಾಳ ಮನೋರಮ]], [[ಮಾತೃಭೂಮಿ]], [[ಮಾಧ್ಯಮಂ]], [[ಚಂದ್ರಿಕಾ (ಮಲಯಾಳಂ ಪತ್ರಿಕೆ)|ಚಂದ್ರಿಕಾ]], [[ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ]], ಸುಪ್ರಭಾತಂ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ನಗರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ದಿ ಹಿಂದೂ]] ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಆವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಕೆಲವು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು-ಮಾಸಿಕ, ಪಾಕ್ಷಿಕ ಮತ್ತು ವಾರಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಮಲಯಾಳಂ ಚಾನೆಲ್ಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಅಪ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬ್ಯೂರೋವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. (MCV), (ACV) ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೇಬಲ್ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್ಗಳಿವೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪ್ರೆಸ್ ಕ್ಲಬ್ ಸಹ ಅಪ್ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿ ನಗರ ಟೌನ್ ಹಾಲ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. [[ದೂರದರ್ಶನ]]ವು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ರಿಲೇ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಸಾರಭಾರತಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ಪ್ರಸಾರಕವು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ FM ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು 102.7 Mhtz ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಖಾಸಗಿ FM ಕೇಂದ್ರಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref name=&quot;mapsofindia.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಪಟ್ಟಣಗಳು|access-date=28 July 2015}}&lt;/ref&gt; [[ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಂದಿರ)|ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮಂದಿರಗಳಿವೆ. ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ರಾಸ್ಮಿ ಫಿಲ್ಮ್ ಸೊಸೈಟಿ ಮಲಪ್ಪುರಂನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಮಲಪ್ಪುರಂನ 72 ನೇ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ 2011 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1539062.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=ರಾಸ್ಮಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವ ಮುಕ್ತಾಯ | date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt; ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ [[ಪ್ರಸಾರ ಭಾರತಿ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ಪ್ರಸಾರಕವು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ FM ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ([[AIR ಮಂಜೇರಿ FM]]), ಇದು 102.7 Mhtz ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಖಾಸಗಿ FM ಕೇಂದ್ರಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಲಪ್ಪುರಂ, [[ಪೊನ್ನಾನಿ]], ಮತ್ತು [[ತಿರೂರ್]] ಸಹ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಳುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.&lt;ref name=&quot;mapsofindia.com&quot;/&gt;

== ಕ್ರೀಡೆಗಳು ==
[[File:Malappuram District Sports Complex Stadium.jpg|thumbnail|[[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ|MDSC ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]]]
ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಂತೆ, ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದೆ. [[ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಮಲಪ್ಪುರಂ|ಕೊಟ್ಟಪ್ಪಾಡಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/2014/dec/29/Where-Malappuram-Learned-to-Play-Football-699171.html |website=Newindianexpress.com |title= ಮಲಪ್ಪುರಂ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಡಲು ಕಲಿತ ಸ್ಥಳ |date= 29 December 2014 |access-date= 1 July 2020}}&lt;/ref&gt; [[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲಾ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ವು [[ಮಂಜೇರಿ]]ಯ [[ಪಯ್ಯನಾಡು, ಮಂಜೇರಿ|ಪಯ್ಯನಾಡು]]ದಲ್ಲಿದೆ. [[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್]]ನ [[2013–14 ಭಾರತೀಯ ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್ ಗುಂಪು ಹಂತ|ಗುಂಪು ಹಂತ]]ಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು [[ಜವಾಹರ್ಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಕೊಚ್ಚಿ|ಜವಾಹರ್ಲಾಲ್ ನೆಹರು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದ ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು ಗುಂಪು B ಮತ್ತು D ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಇದು [[EMS ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]]ದ ಜೊತೆಗೆ [[2023 ಭಾರತೀಯ ಸೂಪರ್ ಕಪ್]] ಅನ್ನು ಸಹ ಆಯೋಜಿಸಿತು.&lt;ref name=&quot;Federation Cup 2014&quot;&gt;{{cite news|title=ಫೆಡರೇಶನ್ ಕಪ್ 2013-14 ಜನವರಿ 14 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Federation-Cup-2013-14-to-kickoff-on-January-14/articleshow/27291593.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113071115/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-13/top-stories/45161159_1_federation-cup-january-14-group-c|url-status=live|archive-date=13 January 2014|work=[[The Times of India]]|date=13 December 2013 |access-date=12 January 2014}}&lt;/ref&gt; ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಪೊಲೀಸ್ HSS ಭಾರತೀಯ ಅಂತರ-ಶಾಲಾ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article2789254.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=MSP HSS ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು | date=10 January 2012}}&lt;/ref&gt; ಇದು [[ದೆಹಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ 53 ಮತ್ತು 55 ನೇ [[ಸುಬ್ರೋಟೋ ಕಪ್]] ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂತರ-ಶಾಲಾ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳ ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/generalnews/news/dynamo-kyiv-down-fighting-msp-malappuram-to-win-subroto-cup/63139/|title=ಡೈನಮೋ ಕೈವ್ ಹೋರಾಟದ MSP ಮಲಪ್ಪುರಂ ಅನ್ನು ಸುಬ್ರೋಟೋ ಕಪ್ ಗೆಲ್ಲಲು ಸೋಲಿಸಿತು|author=Press Trust of India|date=1 October 2012|access-date=28 July 2015|newspaper=Business Standard India}}&lt;/ref&gt;

== ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ==
[[File:Thunchath Ezhuthachan.jpg|right|thumb|[[ತುಂಚತ್ತ್ ಎಝುತ್ತಚನ್]] ಅವರು ಆಧುನಿಕ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಯ ಪಿತಾಮಹರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು]]
{{main|ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ}}

{{columns-list|colwidth=22em|

* [[ಕುರುಕ್ಕೋಲಿ ಮೊಯ್ದೀನ್]] - ರಾಜಕಾರಣಿ, ಶಾಸಕ.
* [[ಎ. ವಿಜಯರಾಘವನ್]] - [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ರಾಜ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ.
* [[ಎ. ಪಿ. ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಎ. ಆರ್. ರಾಜ ರಾಜ ವರ್ಮ]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಕಾರ ''ಕೇರಳ ಪಾಣಿನಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು).
* [[ಅಬ್ದುಲ್ ನೆಡಿಯೋಡತ್]] - ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಅಬ್ದುರಹಿಮಾನ್ ರಂಡತಾನಿ]] - ರಾಜಕಾರಣಿ
* [[ಅಚ್ಯುತ ಪಿಷಾರಡಿ]] - [[ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ|ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ]]ಕಾರ, [[ಭಾರತೀಯ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತ|ಗಣಿತಜ್ಞ]].
* [[ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ]] - ನಟ
* [[ಅಹ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] - ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ.
* [[ಅಜಿಜೇಶ್ ಪಚಾತ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] [[ಕಾದಂಬರಿಕಾರ]], [[ಸಣ್ಣ ಕಥೆ]] ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು [[ಅಂಕಣಕಾರ]].
* [[ಅಕ್ಕಿತಂ ಅಚ್ಯುತನ್ ನಂಬೂದಿರಿ]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಕಾರ. ([[ಕುಮಾರನೆಲ್ಲೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮತ್ತು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಗ್ರಾಮ. ಅವರು ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಲಾರಿ''ಯ ಬರಹಗಾರರು.)
* [[ಅಕ್ಕಿತಂ ನಾರಾಯಣನ್]] - ಚಿತ್ರಕಾರ.
* [[ಅಮ್ಮು ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್]] - ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯ.
* [[ಅನಸ್ ಎಡತ್ತೊಡಿಕ]] - ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಆಟಗಾರ.
* [[ಅನೀಶ್ ಜಿ. ಮೇನನ್]] - ನಟ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ನಟನಾಗಿರುವುದು: ಅನೀಶ್ ಜಿ ಮೇನನ್ |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/190917/being-the-usual-and-unusual-actor-aneesh-g-menon.html |work=[[Deccan Chronicle]] |date=19 September 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Pillai |first=Radhika C  |date=9 March 2015|title=ಪಾತ್ರದ ಉದ್ದವು ನನಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ: ಅನೀಶ್ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Length-of-the-character-matters-to-me-Aneesh/articleshow/46492733.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[ಅನಿಕಾ]] - ನಟಿ.
* [[ಅಪರ್ಣಾ ನಾಯರ್]] - ನಟಿ.
* [[ಅರ್ಜುನ್ ಜಯರಾಜ್]] - ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ನಂಬೂದಿರಿ (ಕಲಾವಿದ)|ಕಲಾವಿದ ನಂಬೂದಿರಿ]] - [[ಚಿತ್ರಕಲೆ|ಚಿತ್ರಕಾರ]].
* [[ಅರ್ಯಾಡನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಅರ್ಯಾಡನ್ ಶೌಕತ್]] - ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ.
* [[ಅಶಿಕ್ ಕುರುಣಿಯನ್]] - ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್|ಫುಟ್ಬಾಲ್]] ಆಟಗಾರ.
* [[ಅಸಿಫ್ ಸಹೀರ್]] - ಭಾರತೀಯ ಸಾಕರ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಅಝಾದ್ ಮೂಪನ್]] - ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | title=ನಾವು 2017 ರ ವೇಳೆಗೆ $1B ವಹಿವಾಟನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ: ಅಝಾದ್ ಮೂಪನ್, ಆಸ್ಟರ್ DM ಹೆಲ್ತ್ಕೇರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು | publisher=VC Circle | date=12 February 2014 | access-date=5 May 2014 | author=Jagwani, Lohit | archive-date=5 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140505162506/http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 ಪದ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಘೋಷಣೆ] ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ, 25 ಜನವರಿ 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;{{cite web|url=http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&amp;row=3869 |title=ಯುಎಇಯಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ 100 ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರು |work=Forbes |access-date=5 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505172839/http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&amp;row=3869 |archive-date=5 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
* [[ಬಿ. ಎಂ. ಕುಟ್ಟಿ]] - ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.
* [[ಬಾಲಮಣಿ ಅಮ್ಮ]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ಸಿ. ಕರುಣಾಕರ ಮೇನನ್]] - ಪತ್ರಕರ್ತ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ.
* [[ಸಿ. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಯ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ.
* [[ಸಿ. ಎನ್. ಅಹ್ಮದ್ ಮೌಲವಿ]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರ.
* [[ಚಕ್ಕೇರಿ ಅಹ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಮಾಜಿ ಸ್ಪೀಕರ್.
* [[ಚಲಿಲಕತ್ ಕುನಹ್ಮದ್ ಹಾಜಿ]] - ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=H. Abdul Rahman|title=ವಕ್ಕೊಂ ಮೌಲವಿ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ನವೋದಯ ಚಳುವಳಿ |journal=University |date=6 April 2009 |publisher=University of Kerala-Shodhganga |location=Conclusion |page=257 |hdl=10603/164340 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/164340 |access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[ಚೇರುಕಡ್|ಚೇರುಕಡ್ ಗೋವಿಂದ ಪಿಷಾರೋಡಿ]] - ಮಲಯಾಳಂ ನಾಟಕಕಾರ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ಕವಿ, ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.
* [[ದಾಮೋದರ]] - ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ-ಗಣಿತಜ್ಞ.
* [[ದೀಪು ಪ್ರದೀಪ್]] - ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ.
* [[ದೇವ್ದತ್ತ್ ಪಡಿಕ್ಕಲ್]] - ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಧನಿಶ್ ಕಾರ್ತಿಕ್]] - ನಟ.
* [[ದಿಲೀಪ್ ಕೆ. ನಾಯರ್]] - ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ, ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಚಾರಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ.
* [[ಇ. ಹರಿಕುಮಾರ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] [[ಕಾದಂಬರಿಕಾರ]] ಮತ್ತು [[ಸಣ್ಣ ಕಥೆ]] ಬರಹಗಾರ.
* [[ಇ. ಮೊಯ್ದು ಮೌಲವಿ]] - [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ]], ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಈಗ ಗುಂಪು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nationalism-now-linked-to-mob-psychology/article18868671.ece |access-date=12 March 2020 |work=The Hindu |date=8 June 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[ಇ. ಶ್ರೀಧರನ್]] - ಭಾರತದ ಮೆಟ್ರೋ ಮ್ಯಾನ್.
* [[ಇ. ಕೆ. ಇಂಬಿಚಿ ಬಾವ]] - ರಾಜಕಾರಣಿ.
* [[ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್]] - ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು [[ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದಿ)|CPI(M)]] ಸ್ಥಾಪಕ.&lt;ref&gt;{{cite news | url= https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-e-m-s-namboodiripad-1153957.html | newspaper=[[The Independent]] | first=Kuldip | last= Singh | date=1 April 1998 | title=ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ: ಇ. ಎಂ. ಎಸ್. ನಂಬೂದಿರಿಪಾಡ್ | access-date=20 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
* [[ಇ. ಟಿ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಷೀರ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ಲೋಕಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ.
* [[ಎಡಸ್ಸೇರಿ ಗೋವಿಂದನ್ ನಾಯರ್]] - ಕವಿ.
* [[ಎಲಾಮರಂ ಕರೀಮ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ.
* [[ಫೈಸಲ್ ಕುಟ್ಟಿ]] - ವಕೀಲ, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ, ಬರಹಗಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಕ್ತಾರ, ಮತ್ತು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nwitimes.com/news/local/porter/valparaiso/vu-law-professor-among-world-s-most-influential-muslims/article_b6309641-37be-51a4-a76f-0ed6d1da2066.html|title= VU ಕಾನೂನು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ |publisher=nwitimes.com |date=31 December 2012 |access-date=18 February 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[ಗೋಪಿನಾಥ್ ಮುತುಕಾಡ್]] - [[ಮಾಂತ್ರಿಕ (ಭ್ರಮೆ)|ಮಾಂತ್ರಿಕ]], ಮತ್ತು [[ಪ್ರೇರಣಾ ಭಾಷಣಕಾರ]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=ಭಾರತೀಯ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಹೌದಿನಿ-ಶೈಲಿಯ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ|url=http://www.rediff.com/news/feb/14magic.htm|work=Rediff.com|access-date=3 May 2017|date=14 February 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |title=2011 ವರ್ಷಪುಸ್ತಕ |website=[[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಂತ್ರಿಕರ ಸೊಸೈಟಿ]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820194038/http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |archive-date=20 August 2016 |access-date=20 August 2016 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;
* [[ಗೋವಿಂದ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]] - ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ.
* [[ಹರಿ ನಾಯರ್]] - ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ.
* [[ಹೇಮಂತ್ ಮೇನನ್]] - ನಟ.
* [[ಹನುಮಾನ್ಕೈಂಡ್]]- ಭಾರತೀಯ ರಾಪರ್.
* [[ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಸುಕುಮಾರನ್]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ.
* [[ನಿದಾ ಅಂಜುಮ್ ಚೇಲತ್]] - ಭಾರತೀಯ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ.
* [[ಇಕ್ಬಾಲ್ ಕುಟ್ಟಿಪುರಂ]] - ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ಮತ್ತು [[ಹೋಮಿಯೋಪತಿ|ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ವೈದ್ಯ]].&lt;ref name='khal'&gt;{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&amp;section=citytimes&amp;xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |title=ಕಥೆಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152540/http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&amp;section=citytimes&amp;xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[ಜಯಶ್ರೀ ಕಲಾತಿಲ್]] - ಬರಹಗಾರ, ಅನುವಾದಕ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಶೋಧಕ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.
* [[ಕೆ. ಎ. ರಹಮಾನ್|ಕೆ. ಅಬ್ದುರಹ್ಮಾನ್]] - [[ಚಾಲಿಯಾರ್]] ಚಳುವಳಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107084532/http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|url-status=dead|archive-date=7 November 2012|title=ಚಾಲಿಯಾರ್ ದಂತಕಥೆಗೆ ಗೌರವ|date=10 January 2009|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=25 January 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[ಕೆ. ಅವುಕಾದರ್ ಕುಟ್ಟಿ ನಹಾ]] - [[ಕೇರಳ]]ದ ಮಾಜಿ [[ಕೇರಳದ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ]].
* [[ಕೆ. ಸಿ. ಎಸ್. ಪಾಣಿಕರ್]] - ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು [[ಅಮೂರ್ತ|ಅಮೂರ್ತ]] ಚಿತ್ರಕಾರ.
* [[ಕೆ. ಸಿ. ಮಾನವೇದನ್ ರಾಜ]] - ಭಾರತೀಯ [[ಶ್ರೀಮಂತ]].
* [[ಕೆ. ಎಂ. ಅಸಿಫ್]] - ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಕೆ. ಎಂ. ಮೌಲವಿ]] - ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್|IUML]] ಮಲಬಾರ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಿತಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ.&lt;ref name=&quot;SMW19-48-47&quot;&gt;{{cite journal |title=ಲೇಖನ |journal=ಸಮಕಾಲಿಕ ಮಲಯಾಳಂ ವೀಕ್ಲಿ |date=22 April 2016 |volume=19 |issue=48 |page=47 |url=http://epaper.malayalamvaarika.com/786340/Malayalam-Vaarika/18042016#page/47/2 |access-date=27 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IM115&quot;&gt;{{cite book |last1=Muhammed Rafeeq |title=ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಚಳುವಳಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ |location=ಇಸ್ಲಾಹಿ ಚಳುವಳಿ |page=115 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/52387/11/11_chapter%204.pdf#page=28 |access-date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[ಕೆ. ಪಿ. ಎ. ಮಜೀದ್]] - [[ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಮಾಜಿ [[ಮುಖ್ಯ ಸಚೇತಕ]].
* [[ಕೆ. ಪಿ. ರಾಮನುಣ್ಣಿ]] - ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ-ಕಥೆ ಬರಹಗಾರ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article2520983.ece|title=ವಯಲಾರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಕೆ.ಪಿ. ರಾಮನುಣ್ಣಿ ಅವರಿಗೆ |date=8 October 2011 |newspaper=[[The Hindu]]|access-date=12 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&amp;tabId=1&amp;programId=1080132912&amp;channelId=-1073865030&amp;BV_ID=@@@|title=ಮನೋರಮ ಆನ್ಲೈನ್-ಇಂಗ್ಲಿಷ್|access-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403030848/http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&amp;tabId=1&amp;programId=1080132912&amp;channelId=-1073865030&amp;BV_ID=@@@|archive-date=3 April 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
* [[ಕೆ. ಟಿ. ಇರ್ಫಾನ್]] - ಅಥ್ಲೀಟ್.&lt;ref name=dailysports&gt;{{cite web|title=ಇರ್ಫಾನ್ 20 ಕಿಮೀ ವಾಕ್ನಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದರು. ಅವರು 10 ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಿನಿಶಿಂಗ್ ಲೈನ್ ಮುಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ವಾಕ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.|url=http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|publisher=dailysports.co|access-date=2 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329093542/http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|archive-date=29 March 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ಇರ್ಫಾನ್ 20 ಕಿಮೀ ವಾಕ್ನಲ್ಲಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದ ನಂತರ ಖುಷ್ಬೀರ್ ವಿಫಲರಾದರು|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/Khushbir-fails-after-Irfan-qualifies-for-Olympics-in-20km-walk/articleshow/13121558.cms|archive-url=https://archive.today/20130126110728/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-13/athletics/31689498_1_london-olympics-federation-cup-olympics-qualification|url-status=live|archive-date=26 January 2013|work=[[The Times of India]]|date=13 May 2012 |access-date=2 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ಇರ್ಫಾನ್ ಥೋಡಿ|url=http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/irfanthodi.cms|access-date=19 July 2013|newspaper=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
* [[ಕೆ. ಟಿ. ಜಲೀಲ್]] - ಕೇರಳದ ಸಚಿವ.
* [[ಕೆ. ಟಿ. ಮುಹಮ್ಮದ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ನಾಟಕಕಾರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ.
* [[ಕೆ. ವಿ. ರಬಿಯಾ]] - ಸಮಾಜ ಸೇವಕಿ.
*ಕೆ ರಾಮಚಂದ್ರನ್ ಮಾಸ್ಟರ್ - ಶಿಕ್ಷಕ 
* [[ಕೆ. ವಿ. ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ.
* [[ಕಡವನಾಡ್ ಕುಟ್ಟಿಕೃಷ್ಣನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತ.
* [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] - ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂನ ಪುನರುತ್ಥಾನಕಾರ.
* [[ಕಮಲಾ ಸುರಯ್ಯ]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ಕೇರಳ ವರ್ಮ ವಲಿಯ ಕೊಯಿಲ್ ತಂಪುರಾನ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕವಿ ಮತ್ತು ಅನುವಾದಕ, ''ಕೇರಳದ ಕಾಳಿದಾಸ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು).
* [[ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನ್]] - ನಟ, ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದ, ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ.
* [[ಕುಟ್ಟಿಕೃಷ್ಣ ಮಾರಾರ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ [[ಪ್ರಬಂಧಕಾರ]] ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕ.
* [[ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸಾಹಗಲ್]] - ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ, [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇನೆ]]ಯ ಅಧಿಕಾರಿ, ಮತ್ತು [[ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ|ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಮಹಿಳಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವೆ.
* [[ಎಂ. ಗೋವಿಂದನ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ಎಂ. ಸ್ವರಾಜ್]] - ರಾಜಕಾರಣಿ.
* [[ಎಂ. ಜಿ. ಎಸ್. ನಾರಾಯಣನ್]] - ಇತಿಹಾಸಕಾರ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಮರ್ಶಕ.
* [[ಎಂ. ಕೆ. ವೆಲ್ಲೋಡಿ]] - ಮಾಜಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ.
* [[ಎಂ. ಎಂ. ಅಕ್ಬರ್]] - ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಧರ್ಮದ ತಜ್ಞ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/|title=ಅರಬ್ ನ್ಯೂಸ್|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;
* [[ಎಂ. ಪಿ. ಅಬ್ದುಸ್ಸಮದ್ ಸಮದಾನಿ]] - [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯ.
* [[ಎಂ. ಪಿ. ಎಂ. ಅಹಮ್ಮದ್ ಕುರಿಕ್ಕಲ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಎಂ. ಪಿ. ಎಂ. ಮೇನನ್]] - [[ಭಾರತ]]ೀಯ [[ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ]], ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಿಗೆ [[ರಾಯಭಾರಿ]].&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/uae/general/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 &quot;ಯುಎಇಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತದೆ&quot;], ''[[ಗಲ್ಫ್ ನ್ಯೂಸ್]]'', ಅಬು ಧಾಬಿ, 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013. 14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2013 ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.&lt;/ref&gt;
* [[ಎಂ. ಟಿ. ವಾಸುದೇವನ್ ನಾಯರ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಲೇಖಕ, [[ಚಿತ್ರಕಥೆ]]ಗಾರ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ. ([[ಕುಡಲ್ಲೂರ್]] ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು, ಇದು ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮತ್ತು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಗ್ರಾಮ. ಅವರು ''ಪೊನ್ನಾನಿ ಕಲಾರಿ''ಯ ಬರಹಗಾರರು.)
* [[ಮಲಯಾತ್ ಅಪ್ಪುಣ್ಣಿ]] - ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಬರಹಗಾರ.
* [[ಮಂಜಲಂಕುಳಿ ಅಲಿ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಮಂಕಡ ರವಿ ವರ್ಮ]] - ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/112496/directors-cut.html|title=ನಿರ್ದೇಶಕರ ಕಟ್|author=S Nanda Kumar|newspaper=[[Deccan Herald]]|access-date=23 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203223207/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|url-status=dead|archive-date=3 December 2007|title=ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುವುದು|date=7 September 2007|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://variety.com/2010/film/news/indian-cinematographer-varma-dies-1118027967/|title=ಭಾರತೀಯ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ ವರ್ಮ ನಿಧನರಾದರು: ಅವರು ಅದೂರ್ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು|date=24 November 2010|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Shalini|last=Dore}}&lt;/ref&gt;
* [[ಮನೋರಮಾ ತಂಪುರಾಟ್ಟಿ]] - [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಬರಹಗಾರ್ತಿ.
* [[ಮಶೂರ್ ಶೆರೀಫ್]] - ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಮೇಲತ್ತೂರ್ ಸಹದೇವನ್]] - [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಗಾಯಕ. 
* [[ಮೇಲ್ಪತ್ತೂರ್ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟಾತಿರಿ]] - ಗಣಿತ [[ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ಜ್ಞ.
* [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಇರ್ಷಾದ್]] - ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಮೊಹಮದ್ ಸಲಾಹ್ (ಭಾರತೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ)|ಮೊಹಮದ್ ಸಲಾಹ್]] - ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಮೋಹನಕೃಷ್ಣನ್ ಕಳಡಿ]] - ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.
* [[ಮೊಯಿನ್ಕುಟ್ಟಿ ವೈದ್ಯರ್]] - [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು]] ಕವಿ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108104937/http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2012|title=ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಹಾಡುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಯುಗದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒಸರುಗಳು, MT ಹೇಳುತ್ತಾರೆ|date=31 March 2007|access-date=15 August 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt;
* [[ಮೃಣಾಲಿನಿ ಸಾರಾಭಾಯ್]] - ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನರ್ತಕಿ.
* [[ಮುಹಮ್ಮದ್ ಮುಸ್ತಫಾ]] - ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ.
* [[ಮುಹ್ಸಿನ್ ಪರಾರಿ]] - ನಿರ್ದೇಶಕ, ಬರಹಗಾರ, ಮತ್ತು ಗೀತರಚನೆಕಾರ.
* [[ನಾಲಕತ್ ಸೂಪಿ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ನಾಲಪಾಟ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ನಂದನಾರ್ (ಲೇಖಕ)|ನಂದನಾರ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಆಯಿಷಾ]] - ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ನಾಟಕದ ನಟಿ.
* [[ನಿಲಂಬೂರ್ ಬಾಲನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ನಟ.
* [[ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್]] - ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ.&lt;ref&gt;[http://www.business-standard.com/india/news/nirupama-rao-takes-over-as-foreign-secy/69625/on ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ] [[ಪ್ರೆಸ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] / [[ನವ ದೆಹಲಿ]], ''[[ಬಿಸಿನೆಸ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್]]'', 1 ಆಗಸ್ಟ್ 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=toi&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Nirupama-Rao-is-Indias-new-foreign-secretary/articleshow/4844580.cms ನಿರುಪಮಾ ರಾವ್ ಭಾರತದ ಹೊಸ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ] ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'', 1 ಆಗಸ್ಟ್ 2009.&quot;ಚೋಕಿಲಾ ಅಯ್ಯರ್ 2001 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಭಾರತೀಯ ವಿದೇಶಾಂಗ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು.&quot;&lt;/ref&gt;
* [[ಪಿ. ಶ್ರೀರಾಮಕೃಷ್ಣನ್]] - [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಪೀಕರ್.
* [[ಪಿ. ಸುರೇಂದ್ರನ್]] - ಬರಹಗಾರ, ಅಂಕಣಕಾರ, ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶಕ, ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|url = http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|website = keralasahityaakademi.org|access-date = 27 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20170705154727/http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|archive-date = 5 July 2017|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ಪಿ. ಕೆ. ಅಬ್ದು ರಬ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಪಿ. ಕೆ. ಕುಂಹಾಲಿಕುಟ್ಟಿ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಪಿ. ಕೆ. ವಾರಿಯರ್]] - [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದ]] ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ.
* [[ಪಿ. ಪಿ. ರಾಮಚಂದ್ರನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.
* [[ಪಿ. ವಿ. ಅಬ್ದುಲ್ ವಹಾಬ್]] - ಉದ್ಯಮಿ, ಮತ್ತು [[ರಾಜ್ಯಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯ.
* [[ಪಾಲೋಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಕುಟ್ಟಿ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಪರಮೇಶ್ವರ]] - ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ.
* [[ಪಾರ್ವತಿ ಜಯದೇವನ್]] - ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ.
* [[ಪೂಂತಾನಂ ನಂಬೂದಿರಿ]] - ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=I K K Menon|title=ಕೇರಳದ ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳು|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=pCv2DAAAQBAJ&amp;pg=PT194|publisher=Publications Division Ministry of Information &amp; Broadcasting Government of India|isbn=978-81-230-2188-1|pages=194–}}&lt;/ref&gt;
* [[ಪ್ರೇಮ್ಜಿ]] - ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ, ಮತ್ತು ನಟ.
* [[ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್]] - ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ, ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ, ಮತ್ತು ವಿತರಕ.
* [[ಪುಲಪ್ರೆ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್]] - ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ.
* [[ಪುಲಿಕ್ಕೋಟ್ಟಿಲ್ ಹೈದರ್]] - [[ಮಾಪ್ಪಿಳ್ಳ ಪಾಟ್ಟು]] ಕವಿ.&lt;ref name=&quot;mlpgov&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |title=ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್ |access-date=25 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629045500/http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |archive-date=29 June 2010 }}&lt;/ref&gt;
* [[ರಾಜೀವ್ ನಾಯರ್]] - ಬರಹಗಾರ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ, ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ.
* [[ರಂಜಿತ್ ಪದಿನ್ಹತೀರಿ]] - ಜೈವಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ.
* [[ರಹಮಾನ್ (ನಟ)|ರಶಿನ್ ರಹಮಾನ್]] - ನಟ.
* [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ]] - ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದ ([[ಪರಪ್ಪನಾಡ್]] ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು).
* [[ರವಿ ಮೇನನ್]] - ನಟ.
* [[ರವಿ ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್]] - ನಟ.
* [[ರಿನ್ಷಾದ್ ರೀರಾ]] - ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.
* [[ಸಲಾಂ ಬಪ್ಪು]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ.
* [[ಸಲ್ಮಾನ್ ಕಲ್ಲಿಯಾತ್]] - ಭಾರತೀಯ ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.
* [[ಸಂಗೀತಾ ಮಾಧವನ್ ನಾಯರ್]] - ನಟಿ.
* [[ಶಂಕರನ್ ಎಂಬ್ರಾಂತಿರಿ]] - [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಸಂಗೀತಗಾರ.
* [[ಸಾವಿತ್ರಿ ರಾಜೀವನ್]] - ಭಾರತೀಯ ಕವಿ, ಸಣ್ಣ ಕಥೆ ಬರಹಗಾರ, ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಾರ.
* [[ಸಯ್ಯಿದ್ ಸನಾಉಲ್ಲಾ ಮಕ್ತಿ ತಂಗಲ್]] - ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ.&lt;ref&gt;''ಕೇರಳ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಜರ್ನಲ್'' ಸಂಪುಟ 9. (1982): 84.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ಮೊಹಮ್ಮದ್, ಯು.  ''ಕೇರಳ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ.'' ಕಾಲಿಕಟ್ (ಕೇರಳ): ಅದರ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು, 2017. 33.&lt;/ref&gt;
* [[ಶಹಬಾಜ್ ಅಮನ್]] - ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |title=&quot;ಶಾಮ್-ಇ-ಎಹ್ಸಾಸ್&quot; ಗಝಲ್ ನೈಟ್ ಶಹಬಾಜ್ ಅಮನ್ ಅವರಿಂದ |publisher=Hello Bahrain |date=29 March 2012 |access-date=9 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213100614/http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |archive-date=13 December 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/shahabaz-aman-when-i-die-id-rather-have-people-say-that-malabars-renowned-romantic-passed-away-than-just-a-singer/articleshow/63233070.cms|title=ಶಹಬಾಜ್ ಅಮನ್: ನಾನು ಸತ್ತಾಗ, ಕೇವಲ ಗಾಯಕನೆಂದು ಹೇಳುವ ಬದಲು ಮಲಬಾರ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ನಿಧನರಾದರು ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=14 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[ಶಾನವಾಸ್ ಕೆ ಬಾವಕುಟ್ಟಿ]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ.
* [[ಶ್ವೇತಾ ಮೇನನ್]] - ಮಾಡೆಲ್, ನಟಿ, ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ.
* [[ಸಿತಾರಾ (ಗಾಯಕಿ)|ಸಿತಾರಾ]] - ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ, ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕಿ, ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ನಟಿ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=ಸಿತಾರಾ ಕೊಲಿವುಡ್ಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/movie-details/news-interviews/sithara-goes-to-kollywood/etarticleshow/12098503.cms |archive-url=https://archive.today/20130216075315/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-02/news-interviews/31114294_1_kollywood-mollywood-song |url-status=live |archive-date=16 February 2013 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 March 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[ಸೂರಜ್ ತೇಲಕ್ಕಾಡ್]] - ನಟ.
* [[ಸುಕುಮಾರನ್]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ.
* [[ಸನ್ನಿ ವೇಯ್ನ್]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟ (ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು).
* [[ಸಯ್ಯದ್ ಮುಹಮ್ಮದಲಿ ಶಿಹಾಬ್ ತಂಗಲ್]] - ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ.&lt;ref name=&quot;articles.timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/President-PM-Sonia-pay-homage-to-IUML-leader-Thangal/articleshow/4848046.cms | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612045904/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-02/india/28200612_1_iuml-indian-union-muslim-league-homage | url-status=live | archive-date=12 June 2012 | work=[[The Times of India]] | title=ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ಪ್ರಧಾನಿ, ಸೋನಿಯಾ IUML ನಾಯಕ ತಂಗಲ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ | date=2 August 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[ಟಿ. ಎ. ರಜಾಕ್]] - ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ.
* [[ಟಿ. ಕೆ. ಹಮ್ಜಾ]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಟಿ. ಕೆ. ಪದ್ಮಿನಿ]] - ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಾರ.
* [[ಟಿ. ಎಂ. ನಾಯರ್]] - [[ದ್ರಾವಿಡ ಚಳುವಳಿ]]ಯ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ.
* [[ತುಂಚತ್ತು ಎಝುತ್ತಚನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯ ಪಿತಾಮಹ.&lt;ref&gt;Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds. &quot;[http://www.ethnologue.com/language/mal ಮಲಯಾಳಂ]&quot; ''ಎಥ್ನೋಲೋಗ್: ವಿಶ್ವದ ಭಾಷೆಗಳು.'' 2014: (ಡಲ್ಲಾಸ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್) ವೆಬ್. 29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref002&quot;&gt;ಕೆ. ಸಂತೋಷ್. [http://www.thehindu.com/news/national/kerala/when-malayalam-found-its-feet/article6217620.ece &quot;ಮಲಯಾಳಂ ತನ್ನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಾಗ&quot;] ತೃಶೂರ್, 17 ಜುಲೈ 2014 ''ದಿ ಹಿಂದೂ''&lt;/ref&gt;
* [[ತಿರೂರ್ ನಂಬಿಸ್ಸಾನ್]] - ''ಕಥಕ್ಕಳಿ'' ಗಾಯಕ.
* [[ಯು. ಎ. ಬೀರನ್]] - ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಸಚಿವ.
* [[ಯು. ಶರಾಫ್ ಅಲಿ]] - ಮಾಜಿ ಭಾರತೀಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.&lt;ref name=&quot;hindu_jul09&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707015857/http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|url-status=dead|archive-date=7 July 2009|title=ಸಚಿವರು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಭೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ|date=4 July 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=10 October 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |title=ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆ |publisher=[[ಕಾಲಿಕಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] |access-date=10 October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725053103/http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |archive-date=25 July 2008 }}&lt;/ref&gt;
* [[ಉಣ್ಣಿ ಮೇನನ್]] - ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ.
* [[ಊರೂಬ್]] - [[ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯ]]ದ ಬರಹಗಾರ.
* [[ವಿ. ಸಿ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಪಾಣಿಕರ್]] - ಭಾರತೀಯ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ.
* [[ವಿ. ಟಿ. ಭಟ್ಟಾತಿರಿಪಾಡ್]] - ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ (ಹಿಂದಿನ [[ಪೊನ್ನಾನಿ ತಾಲೂಕು]]ಗೆ ಸೇರಿದವರು).
* [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ಪಿ. ಎಸ್. ವಾರಿಯರ್]] - [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದ]] ವೈದ್ಯ.&lt;ref name=&quot;aryavaidyasala&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aryavaidyasala.com/(S(uiytac45y0tizh45dbjufynb))/about_avs.aspx#rec|title=ARYA VAIDYA SALA - ಕೊಟ್ಟಕ್ಕಲ್|author=mail at aryavaidyasala dot com|publisher=aryavaidyasala.com|access-date=22 March 2015|archive-date=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324015649/http://aryavaidyasala.com/(S(ixhcnwrxysjapimo32dgnx3w))/about_avs.aspx#rec|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ವೈದ್ಯರತ್ನಂ ತ್ರಿಪ್ರಂಗೋಡೆ ಮೂಸ್ಸಾದ್]] - ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯ.
* [[ವಲ್ಲತ್ತೋಲ್ ನಾರಾಯಣ ಮೇನನ್]] - ಮಲಯಾಳಂ ಕವಿ.&lt;ref name=&quot;Zarrilli&quot;&gt;{{cite book |title=ಕಥಕ್ಕಳಿ ನೃತ್ಯ-ನಾಟಕ: ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಆಡಲು ಬರುವ ಸ್ಥಳ |first=Phillip |last=Zarrilli |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780203197660 |url=https://books.google.com/books?id=eVHCnqglqyoC&amp;pg=PA30 |pages=30–31}}&lt;/ref&gt;
* [[ವರಿಯನ್ ಕುನ್ನತ್ತು ಕುಂಜಹ್ಮದ್ ಹಾಜಿ]] - ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಡಿಕ್ಷನರಿ ಇಸ್ಲಾಂ ಮುಸ್ಲಿಂ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸಂಪುಟ 6|url=https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/06.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v6.Mah-Mid.Leid.EJBrill.1990.1991.#page/n481/mode/1up|page=460|year=1988|quote=ಭಾರತದೊಳಗಿನ ಸಮಕಾಲೀನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಮಲಬಾರ್ ದಂಗೆಯು ವಿಮೋಚನಾ ಯುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು 1971 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಅಯಾಗಿ, &quot;ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ&quot; ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು}}&lt;/ref&gt;
* [[ವಾಝೆಂಕಡ ಕುಂಚು ನಾಯರ್]] - [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]] ಮಾಸ್ಟರ್ ಮತ್ತು [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ.
* [[ವಾಝೆಂಕಡ ವಿಜಯನ್]] - [[ಕೇರಳ ಕಲಾಮಂಡಲಂ]]ನ ನಿವೃತ್ತ ಪ್ರಧಾನ.
* [[ವೆಲಿಯಂಕೋಡೆ ಉಮರ್ ಖಾಸಿ]] - ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ಕವಿ.
* [[ವಿನಯ್ ಗೋವಿಂದ್]] - ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ.
* [[ಜೈನುದ್ದೀನ್ ಮಖ್ದೂಂ II]] - [[ತುಹ್ಫತ್ ಉಲ್ ಮುಜಾಹಿದೀನ್]] ನ ಲೇಖಕ.
* [[ಝಕಾರಿಯಾ ಮೊಹಮ್ಮದ್]] - ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ, ಮತ್ತು ನಟ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/aravindan-puraskaram-awarded-to-zakariya-mohammed/articleshow/68440801.cms|title=ಅರವಿಂದನ್ ಪುರಸ್ಕಾರಂ ಝಕಾರಿಯಾ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರದಾನ - ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ|website=The Times of India|date=16 March 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jun/04/sudani-from-nigeria-wins-audience-choice-award-at-russian-film-festival-1985753.html|title=ಸುಡಾನಿ ಫ್ರಮ್ ನೈಜೀರಿಯಾ ರಷ್ಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದಿದೆ|website=The New Indian Express|date=4 June 2019 }}&lt;/ref&gt;
* [[ಝಕೀರ್ ಮುಂಡಂಪರ]] - ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಆಟಗಾರ.}}

== ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ ==
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ|ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಆಡಳಿತ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ|ಮಲಪ್ಪುರಂನ ಇತಿಹಾಸ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಮಲಪ್ಪುರಂನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ|ಮಲಪ್ಪುರಂನಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]
*[[ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ]]
*[[GDP ಪ್ರಕಾರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳು]]

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
{{commons category|Malappuram}}
{{wikivoyage|Malappuram}}
* [http://www.malappurammunicipality.lsgkerala.gov.in// ಮಲಪ್ಪುರಂ ಪುರಸಭೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305093148/http://www.malappurammunicipality.lsgkerala.gov.in// |date=5 March 2022 }}


{{ಕೇರಳ}}


{{Authority control}}

[[ವರ್ಗ:ಮಲಪ್ಪುರಂ| ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಮಹಾನಗರ ನಗರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಪ್ಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜಲಾಶ್ರಿತ ಸ್ಥಳಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]</text>
      <sha1>6s7sn7j3kcwcsan6dr4ldccht0l9zux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಶುಭೇಂದು ಅಧಿಕಾರೀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179092</id>
    <revision>
      <id>1378101</id>
      <parentid>1376416</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8438" sha1="h2owkg2l9g59czfx2e2a5s7o51ase9d" xml:space="preserve">{{Infobox ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ
| name                = ಶುಭೇಂದು ಅಧಿಕಾರೀ
| image               = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg
| width               = 250px
| caption             = ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಅಧಿಕಾರೀ
| office              = ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗದ 9ನೇ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ
| governor            = [[ಆರ್. ಎನ್. ರವಿ]]
| term_start          = 9 ಮೇ 2026
| term_end            = 
| preceded            = [[ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ]]
| successor           = 
| office1             = ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸದಸ್ಯ
| termstart1          = 20 ಮೇ 2016
| constituency1       = [[ನಂದಿಗ್ರಾಮ (ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)|ನಂದಿಗ್ರಾಮ]]
| predecessor1        = [[ಫಿರೋಜಾ ಬೀಬಿ]]
| termstart2          = 4 ಮೇ 2026
| predecessor2        = ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ
| birth_place         = [[ಪೂರ್ವ ಮೇದಿನಿಪುರ|ಕರ್ಕುಲಿ]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗ]], ಭಾರತ
| birth_date          = {{birth date and age|1970|12|15|df=y}}
| spouse              = 
| party               = [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] {{small|(2020 ರಿಂದ)}}
| alma_mater          = [[ರವೀಂದ್ರ ಭಾರತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]&lt;ref&gt;{{cite news |title= Suvendu Adhikar's Affidavit 2026 |url= https://suvidha.eci.gov.in/ac/public/uploads2/acaffidavit/E32/2026/AC/S25/210/S25_10940_3519_202604060137411775462861.pdf }}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ([[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್|ಎಂ.ಎ.]])
| occupation          = {{hlist|[[ರಾಜಕಾರಣಿ]]|ಉದ್ಯಮಿ|ಸಮಾಜ ಸೇವಕ}}
| website             = 
| footnotes           = 
| otherparty          = * [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] {{small|(1995–2000)}}
* [[ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] {{small|(2000–2020)}}
}}
&lt;references /&gt;
'''ಶುಭೇಂದು ಅಧಿಕಾರೀ''' ([[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಾಂಗ್ಳಾ]]: '''শুভেন্দু আধিকরী'''; ಜನನ 15 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1970) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ, ಇವರು 2026 ರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] (ಬಿಜೆಪಿ)ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗದ ಮೊದಲ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ.  &lt;ref name=&quot;Suvendu Adhikari sworn in as first BJP Chief Minister of West Bengal&quot;&gt;{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last= |first= |date=9 May 2026 |title=Suvendu Adhikari sworn in as first BJP Chief Minister of West Bengal |url=https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/suvendu-adhikari-becomes-west-bengals-first-bjp-chief-minister/article70958299.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20260509174556/https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/suvendu-adhikari-becomes-west-bengals-first-bjp-chief-minister/article70958299.ece |archive-date=9 May 2026 |access-date=9 May 2026 |work=The Hindu |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

ಅವರು 2021 ರಿಂದ 2026 ರವರೆಗೆ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಶುಭೇಂದು ಅಧಿಕಾರೀ ಈ ಹಿಂದೆ 2016 ರಿಂದ 2020 ರವರೆಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರು 2016, 2021 ಮತ್ತು 2026 ರಲ್ಲಿ ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಶಾಸಕರಾಗಿ (ಶಾಸಕ) ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು 2026 ರಲ್ಲಿ ಭಬಾನಿಪುರದಿಂದ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಅವರು 2005 ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಥಿ ದಕ್ಷಿಣ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಮತ್ತು 2009 ಮತ್ತು 2014 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಲುಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ (ಸಂಸದ) ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.&lt;ref name=&quot;HT_1&quot;&gt;{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Manral |first=Karan |date=17 June 2021 |title=Mamata Banerjee challenges Suvendu Adhikari’s Nandigram win in Calcutta High Court |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mamata-banerjee-challenges-suvendu-adhikari-s-nandigram-win-in-calcutta-hc-101623948924307.html |access-date=29 May 2022 |work=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ 2016 ರಿಂದ 2020 ರವರೆಗೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಚಿವರಾಗಿ, 2018 ರಿಂದ 2020 ರವರೆಗೆ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಚಿವರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು 2009 ರಿಂದ 2016 ರವರೆಗೆ ತಮ್ಲುಕ್ ನಿಂದ [[ಲೋಕಸಭೆ|ಲೋಕಸಭಾ]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು 2020 ರಿಂದ 2021 ರವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸೆಣಬಿನ ನಿಗಮದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು 1998 ರಿಂದ 2020 ರವರೆಗೆ [[ಅಖಿಲ ಭಾರತ ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಮತ್ತು 1995 ರಿಂದ 1998 ರವರೆಗೆ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಘ್ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಖಾತೆಯ ಮಾಜಿ ಕೇಂದ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ ಶಿಶಿರ್ ಅಧಿಕಾರೀ ಅವರ ಪುತ್ರ.&lt;ref&gt;{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Bhattacharya |first=Ravik |date=23 September 2012 |title=Had no work, say former TMC ministers in UPA govt |url=https://www.hindustantimes.com/kolkata/had-no-work-say-former-tmc-ministers-in-upa-govt/story-u42OCyo4PuSXfNtPwjP3hO.html |access-date=29 May 2022 |work=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Suvendu Adhikari -Profile |url=http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029035522/http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 |archive-date=29 October 2010 |access-date=20 June 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Election Commission of India |url=https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503202328/https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210 |archive-date=3 May 2021 |access-date=2 May 2021 |website=results.eci.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nandigram Election Result 2021 LIVE: Nandigram MLA Election Result &amp; Vote Share – Oneindia |url=https://www.oneindia.com/nandigram-assembly-elections-wb-210/ |access-date=29 May 2022 |website=OneIndia |archive-date=27 ಜೂನ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627210242/https://www.oneindia.com/nandigram-assembly-elections-wb-210/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |title=Nandigram Assembly Election Results 2021 LIVE – Nandigram Vidhan Sabha Election Results |url=https://www.timesnownews.com/elections/nandigram-west-bengal-election-result-2021 |access-date=29 May 2022 |work=Times Now |archive-date=12 ಜೂನ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612225129/https://www.timesnownews.com/elections/nandigram-west-bengal-election-result-2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>h2owkg2l9g59czfx2e2a5s7o51ase9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179836</id>
    <revision>
      <id>1378031</id>
      <parentid>1377289</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18882" sha1="0gazo196os2fy2lwfxl7y29zcxtinz7" xml:space="preserve">{{databox}}
[[File:Matta Rice - കുത്തരി ചോറ്.JPG|thumb|ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ (ಬೇಯಿಸಿದ್ದು)]]
[[File:Brown rice porridge.jpg|thumbnail|ಕೆಂಪು ಅಕ್ಕಿಯ ಗಂಜಿ]]
[[File:Par cooked brown rice - stonesoup.jpg|thumbnail|ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿ]]

'''ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ''' ('''ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್/ಕೇರಳ/ರೋಸ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ''', ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ '''ಕಜೆ ಅಕ್ಕಿ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ({{langx|ml|കേരള മട്ട}}, ಕನ್ನಡ: ಕಜೆ, ಕುಚಲಕ್ಕಿ, {{Langx|ta|குத்தரிசி|lit=Kuttarici}}) ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ಉಡುಪಿ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್]] ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]ದ [[ಉತ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಉತ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯ]]ದ [[ಯಾಫ್ನಾ ಜಿಲ್ಲೆ|ಯಾಫ್ನಾ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಭತ್ತದ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080321223633/http://www.hindu.com/2008/03/17/stories/2008031755050400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-21|work=[[The Hindu]]|date=2008-03-17|title=Recognition for two rice varieties}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=தேசிய அறுவடைக்கு பிந்திய முகாமைத்துவ நிறுவனத்தின் 2020 |url=https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512194403/https://naosl.gov.lk/web/images/audit-reports/upload/2020/corporation/2-viii/National-Institute-of-Post-Harvest-Management--T.pdf |archive-date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024 |website=National Audit Office}}&lt;/ref&gt; ಇದು ತನ್ನ ಒರಟುತನ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಇಡ್ಲಿ, ಅಪ್ಪಂ ಮತ್ತು ಸಾದಾ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಮೂಲ==
ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು ಭಾರತದ [[ಚೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಚೇರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು.{{cn|date=October 2023}}

ಕೇರಳ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು ತನ್ನ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ರುಚಿಯಿಂದಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ''ಕೊಂಡತ್ತಂ'', ''ಮುರುಕ್ಕು'' ಮುಂತಾದ ಅಕ್ಕಿ ತಿಂಡಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071224/http://www.sify.com/news/kerala-exporters-appeal-against-rice-export-ban-news-national-jegnDEgjehe.html|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Kerala exporters appeal against rice export ban|work=Sify}}&lt;/ref&gt; ಚುನ್ನಿಲ ಮಟ್ಟದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 1966 ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀ. ಪಿ.ಸಿ. ಸಹದೇವನ್ ಅವರ ''ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ'' ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ''ತಿರುಕ್ಕುರಳ್'' ನಂತಹ ತಮಿಳು ಕ್ಲಾಸಿಕ್ಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚೇರ/ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ರಾಜಮನ್ನಣೆಯ ಆಹಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

==ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ==
ಕೇರಳ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]ದ [[ಉತ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಉತ್ತರ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು ಕೇರಳದ ರೈತರಿಗೆ 500 ಕೆಜಿ ಭತ್ತಕ್ಕೆ [[ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ|ಭಾರತೀಯ ರೂ]]. 300 ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯ ರಫ್ತಿನ ಮೇಲಿನ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 ರಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು, ಇದು 2011 ರಲ್ಲಿ 25,000 ಟನ್ಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/agri-biz/article1383905.ece#|title=Govt lifts export ban on certain rice, onion varieties|date=11 February 2011|work=The Hindu Business Line|access-date=19 June 2011}}&lt;/ref&gt;

ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕೇರಳದ [[ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ದಟ್ಟವಾದ ಕಪ್ಪು ಹತ್ತಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಬೆಳೆಯುವ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗಿ ಅಕ್ಕಿಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮಣ್ಣಿನ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ [[ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆ]]ಗಳನ್ನು 'ಪೂಂತಲ್ಪಡಂ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಜೇಡಿಮಣ್ಣು]] ಮತ್ತು [[ಕೆಸರು]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ಈ ರೀತಿಯ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Krishnakumar
|first1=A.K. |last2=Koshy |first2=M.M. |year=1985 |title=Physical characteristics of the poonthalpadam soils of Kerala |journal=Agricultural Research Journal of Kerala. |volume=23 |issue=2 |pages=141-145}}&lt;/ref&gt;

==ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು==
ಧಾನ್ಯಗಳು (ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ) ಹಳದಿ-ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಕೆಂಪು ಹೊರಪದರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರೋಸ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು ಅಡುಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಿಮಳವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕಂದು ಅಥವಾ [[ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿ|ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿಯ]]ಂತೆ, ಕೆಂಪು ಮಟ್ಟವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡುಗೆ ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.&lt;ref name=AR2002&gt;{{cite web|url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/2002/may/rice|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 50, No. 5}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kerala matta rice.jpg|thumb|ಕೇರಳ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ/ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿ]]

===ವಿಶಿಷ್ಟತೆ===
ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಮಟ್ಟ ಫಾರ್ಮರ್ಸ್ ಪ್ರೊಡ್ಯೂಸರ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಅವರು ವಸ್ತುಗಳ (ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯಿದೆ, 1999 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚಿಕೆ]]ಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref name=gi&gt;{{cite journal|last=Kochhar|first=Sudhir|date=July 2008|title=Institutions and Capacity Building for the Evolution of Intellectual Property Rights Regime in India: IV– Identification and Disclosure of IP Products for their IPR Protection in Plants and Animals|journal=Journal of Intellectual Property Rights|publisher=CSIR|pages=336–343|issn=0975-1076|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/1782}}&lt;/ref&gt; ಇದು ದಪ್ಪ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಹೊರಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒರಟು ಪ್ರಭೇದದ ಅಕ್ಕಿಯಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಿಯು ವಿಶಿಷ್ಟ ರುಚಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=gi/&gt; ಕೆಂಪು ಹೊರಪದರದೊಂದಿಗಿನ ಒರಟು ಅಕ್ಕಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಅಂಶವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಮೌಲ್ಯದ ಧಾರಣವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸುಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಪ್ಪು ಹತ್ತಿ ಅಥವಾ ರೇಗಾರ್ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಪೂಂತಲ್ಪಡಂನಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಭಾರವಾಗಿದ್ದು, 60-80% ಜೇಡಿಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರವೇಶಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ನೀರಿನ ಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಣ್ಣುಗಳು, ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ನ ಆರ್ದ್ರ ಹವಾಮಾನ, ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಕಂದರದ ಮೂಲಕ ಬೀಸುವ ಪೂರ್ವದ ಗಾಳಿಗಳು&lt;ref name=gi/&gt; ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು.{{clarification needed|date=August 2019|reason=Incomplete, unclear sentence}}

===ತಯಾರಿ===
ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿಯು ಬಿಳಿ ಅಕ್ಕಿಗಿಂತ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ನೆನೆಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Travel Thursday #12 {{!}} Rosamatta Rice {{!}} Puzhukkalari {{!}} Chambaavari|url=https://vegeyum.wordpress.com/2008/05/23/tt1/|date=23 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nandyala.org/mahanandi/archives/2006/10/30/rosematta-rice-and-dal/|title=Rosematta Rice And Dal|date=30 October 2006}}&lt;/ref&gt;

ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.{{fact|date=September 2019}}

ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತೊಳೆದು 1 ಗಂಟೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ನೆನೆಸಲು ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಸಿದು 4 ರಿಂದ 8 ಭಾಗಗಳ ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ 30 ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಕುದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ 15-20 ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅಕ್ಕಿಗೆ ಉಪ್ಪು ಹಾಕಿ ಮತ್ತೆ 15-20 ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಅಥವಾ ಬೇಯುವವರೆಗೆ ಕುದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬಸಿದು ಬಡಿಸುವ ಮೊದಲು ಮತ್ತೆ 10-15 ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asiyama.blogspot.co.uk/2013/09/perfect-kerala-matta-rice-brown-rice.html|title=My Healthy Happy Kitchen|author=Asiya Omar|publisher=asiyama.blogspot.co.uk}}&lt;/ref&gt;

==ಗುಣಮಟ್ಟ==
ಭತ್ತವನ್ನು ಕುದಿಸುವ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೊದಲು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಒಡೆದ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕಂಪ್ಯೂಟರೀಕೃತ ವಿಂಗಡಣೆ ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/rice-app-gets-a-bran-update/article7943592.ece|title=Rice app gets a 'bran' update|first=K.A.|last=Shaji|date=3 December 2015|website=[[The Hindu]] }}&lt;/ref&gt;

==ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು==
ಪಾಲಕ್ಕಾಡನ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು ಬಿಳಿ ಹೊಳಪು ಮಾಡಿದ ಅಕ್ಕಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೌಷ್ಟಿಕವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗಿರಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಆವಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ ಕೆಲವು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.healthbenefitstimes.com/health-benefits-of-red-rice/|title=Health benefits of Red Rice|author=Sylvia|work=HB times|date=14 June 2015 }}&lt;/ref&gt; 1/4 ಗಾತ್ರದ ಒಂದು ಸೇವಿಸುವ ಕಪ್ 160 ಕ್ಯಾಲೋರಿಗಳು ಮತ್ತು 1 ಗ್ರಾಂ ಫೈಬರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.{{Cn|date=August 2024}} [[ಬಿಳಿ ಅಕ್ಕಿ]]ಯು ಯಾವುದೇ ಫೈಬರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯ ಕಂದು ಹೊರಪದರವು ಅನೇಕ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಪ್ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯು 84 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ [[ಮೆಗ್ನೀಸಿಯಮ್]] ಮತ್ತು ಒಂದು ಗ್ರಾಂ [[ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಮ್]] ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಜೀವಸತ್ವಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.{{Cn|date=January 2021}}

==ರೈತರಿಂದ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್==
ಕೆಲವು ಫಾರ್ಮ್ಗಳು ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಫಾರ್ಮ್ನಿಂದ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ಅಡುಲ್ಟರೇಶನ್==
ಕೃತಕವಾಗಿ ಬಣ್ಣ ಹಾಕಿದ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯ ವ್ಯಾಪಕ ಲಭ್ಯತೆಯು ಗಂಭೀರವಾದ ಆರೋಗ್ಯ ಅಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಬಣ್ಣವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಬಹುದು. ಬಡವರು ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಅನುದಾನಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಹ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ದೂರುಗಳಿವೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://digitalpaper.mathrubhumi.com/c/3687424|date=21 October 2014|title=Palakkad|access-date=26 ಜುಲೈ 2026|archive-date=29 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160637/https://digitalpaper.mathrubhumi.com/c/3687424|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ==
* [[ಸದ್ಯ]] – ಕೇರಳದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯ ಒಂದು ಖಾದ್ಯ, ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಟ್ಟ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ&lt;ref&gt;{{cite web | last=Tiwari | first=Nimisha | title=Flavours of India: Here's a look at a plethora of dishes that make festivals fun | website=The Economic Times | date=19 July 2018 | url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/flavours-of-india-heres-a-look-at-a-plethora-of-dishes-that-make-festivals-fun/articleshow/65039593.cms | access-date=20 September 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[ನಂಜನಗೂಡು ಬಾಳೆಹಣ್ಣು]]
* [[ಕೂರ್ಗ್ ಕಿತ್ತಳೆ]]
* [[ಕೂರ್ಗ್ ಹಸಿರು ಏಲಕ್ಕಿ]]

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist}}

{{Varieties of rice}}

[[Category:ಅಕ್ಕಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು]]
[[Category:ಭಾರತದ ಜಿಐ ಟ್ಯಾಗ್ ಪಡೆದ ಅಕ್ಕಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು]]
[[Category:ಕೇರಳದ ಪಾಕಪದ್ಧತಿ]]
[[Category:ಪಾಲಕ್ಕಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]
[[Category:ಕೇರಳದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚಿಕೆಗಳು]]
[[Category:ಕೇರಳದ ಕೃಷಿ]]</text>
      <sha1>0gazo196os2fy2lwfxl7y29zcxtinz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ವಾರ್ಕಳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179918</id>
    <revision>
      <id>1378090</id>
      <parentid>1377750</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31377" sha1="rp1q2ube8welxo87zj5hpnkjqi2ch1i" xml:space="preserve">{{Databox}}{{Infobox settlement
| name               = ವಾರ್ಕಳ
| other_name         = ಉದಯ ಮಾರ್ತಾಂಡಪುರಂ&lt;ref name=&quot;varkkala.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.varkkala.com/pages/history|title=Varkala History, Thiruvananthapuram, kerala, india, History of Varkala|website=www.varkkala.com}}&lt;/ref&gt;
| nickname           = ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಮುತ್ತು&lt;ref name=&quot;varkkala.com&quot;/&gt;
| settlement_type    = ಪಟ್ಟಣ
| image_skyline      = {{Photomontage
 | photo1a      = Varkala Beach, Varkala, Kerala.jpg
 | spacing      = 1
 | color_border = black
 | color        = white
 | size         = 300
}}
| caption            = ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್
| pushpin_map        = India Kerala#India
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|8.7432986|N|76.6968401|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ದೇಶ
| subdivision_name   = ಭಾರತ
| subdivision_type1  = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]
| subdivision_name1  = [[ಕೇರಳ]]
| subdivision_type2  = ಜಿಲ್ಲೆ
| subdivision_name2  = [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ತಿರುವನಂತಪುರಂ]]
| established_title  = &lt;!-- ಸ್ಥಾಪನೆ --&gt;
| established_date   = 1980 (ವಾರ್ಕಳ ಪುರಸಭೆ)
| founder            = 
| named_for          = 
| parts_type         = [[ತಾಲೂಕು]]ಗಳು
| parts              = [[ವಾರ್ಕಳ ತಾಲೂಕು]]
| government_type    = [[ಪುರಸಭೆ]]
| governing_body     = [[ವಾರ್ಕಳ ಪುರಸಭೆ]]
| leader_title       = [[ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]]
| leader_name        = ಕೆ.ಎಂ.ಲಾಜಿ
| unit_pref          = ಮೆಟ್ರಿಕ್
| area_footnotes     = 
| area_rank          = 3
| area_total_km2     = 14.87
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 58
| population_total   = 40,048
| population_as_of   = 2011
| population_rank    = 3
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = ವಾರ್ಕಳಕ್ಕಾರನ್, ವಾರ್ಕಲೈಟ್
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=679313 | title=Census of India: Search Details}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು
| demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ
| demographics1_info1 = [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]], ಇಂಗ್ಲಿಷ್
| timezone1          = [[ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್|PIN]]
| postal_code        = 695141
| area_code_type     = ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್
| area_code          = 0470
| registration_plate = ಕೆಎಲ್-81
| blank1_name_sec1   = ಹತ್ತಿರದ ನಗರ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
| blank1_info_sec1   = *[[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] - 39&amp;nbsp;ಕಿಮೀ
| blank2_name_sec1   = [[ನಿಯಮಸಭಾ]] ಕ್ಷೇತ್ರ
| blank2_info_sec1   = ವಾರ್ಕಳ
| website            = {{URL|www.varkalamunicipality.in}}
| footnotes          = 
| official_name      = 
}}


'''ವಾರ್ಕಳ''', ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ '''ಬಲಿತಾ'''&lt;ref name=&quot;keralatourism.org&quot;&gt;{{Cite web |title=History, Varkala, Thiruvananthapuram, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/varkala/varkala-history.php |access-date=2025-09-01 |website=Kerala Tourism - Varkala |language=en}}&lt;/ref&gt; ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಇದು ಒಂದು ಕರಾವಳಿ ಪುರಸಭೆಯಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾದ [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]]ನ ಉತ್ತರದ ಉಪನಗರವಾಗಿದೆ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ಮಹಾಸಾಗರ]]ದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ [[ಬಂಡೆಗಳ ಕಡಿದಾದ ದಿಬ್ಬ|ಬಂಡೆಗಳ ದಿಬ್ಬಗಳು]] ಕಂಡುಬರುವ ಏಕೈಕ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ವಾರ್ಕಳ.&lt;ref&gt;http://www.varkala.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107081134/http://varkala.info/ |date=7 ನವೆಂಬರ್ 2018 }} | ವಾರ್ಕಳ ವಿವರಗಳು&lt;/ref&gt;

ಈ ದಿಬ್ಬಗಳನ್ನು [[ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ]]ಯಿಂದ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಮಾರಕ]]ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನಿರ್ವಹಣೆ, ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು [[ಭೂಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]]ದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ. 2015ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಗಣಿ ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ (GSI) ವಾರ್ಕಳ ದಿಬ್ಬಗಳನ್ನು ಭೂ-ಪಾರಂಪರಿಕ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Declaration of Geo-Heritage Sites|url = http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=116848 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014107/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=116848 |archive-date=1 ಫೆಬ್ರವರಿ 2016 |date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2015 |website = Press Information Bureau |access-date = 2016-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Varkala cliff to be nation's first geopark|url = http://www.thehindu.com/news/national/kerala/varkala-cliff-to-be-nations-first-geopark/article3610374.ece|newspaper = The Hindu|date = 2012-07-07|access-date = 2016-01-28|issn = 0971-751X|language = en-IN |first=G. |last=Mahadevan }}&lt;/ref&gt;

ವಾರ್ಕಳ 2,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ [[ಜನಾರ್ದನ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]]ದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ [[ವೈಷ್ಣವ|ವೈಷ್ಣವ]] ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಶಿ'' (ದಕ್ಷಿಣದ [[ಬನಾರಸ್]]) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Varkala|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=4839974|access-date=21 ಜೂನ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719003926/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=4839974|archive-date=19 ಜುಲೈ 2012|url-status=dead|df=dmy-all |website=Kerala Tourism }}&lt;/ref&gt;

== ಐತಿಹ್ಯ ==
ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರವಾದ [[ನಾರದ]] ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನ ವಲ್ಕಲಂ (ಮರದ ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ವಸ್ತ್ರ)ವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು ಮತ್ತು ಅದು ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ವಲ್ಕಲಂನಿಂದ ವಾರ್ಕಳ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.&lt;ref name=&quot;keralatourism.org&quot;/&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
ವಾರ್ಕಳ ಕೇರಳದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು &quot;''ದಿ ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸೀ''&quot; ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿತಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆ ಕಾಲದ ಆರಂಭಿಕ ತಿರುವಾಂಕೂರು ರಾಜನಾದ ಉದಯ ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮನ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉದಯ ಮಾರ್ತಾಂಡಪುರಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಾರ್ಕಳ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೂ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Varkala History, Thiruvananthapuram, kerala, india, History of Varkala |url=https://www.varkkala.com/pages/history |access-date=2025-09-01 |website=www.varkkala.com}}&lt;/ref&gt;

=== ಐತಿಹ್ಯಗಳು ===
ಒಬ್ಬ [[ಪಾಂಡ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಪಾಂಡ್ಯ]] ರಾಜನು ತನ್ನ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ಪಡೆಯಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ವಾರ್ಕಳ ಹುಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಇತರ [[ಪುರಾಣ|ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳು]] ಇವೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಐತಿಹ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಯಾತ್ರಿಕರ ಗುಂಪೊಂದು ಋಷಿ [[ನಾರದ]]ರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ತಾವು ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ನಾರದರು ತಮ್ಮ {{transliteration|hi|italic=no|ವಲ್ಕಲಂ}} (ಮರದ ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಂಗೋಟಿ)ವನ್ನು ಎಸೆದರು ಮತ್ತು ಅದು ಈ ಸುಂದರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವಾರ್ಕಳ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ನಾರದರು ಯಾತ್ರಿಕರು ಪಾಪನಾಶಂನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು, ಇದರ ಅರ್ಥವೇ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ.&lt;ref name=&quot;keralatourism&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.keralatourism.org/destination/varkala-beach/328/ | title=Varkala Beach | publisher=Kerala Tourism | access-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2014}}&lt;/ref&gt;

== ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ==
ವಾರ್ಕಳ {{Coord|8.7432986|N|76.6968401|E|}} ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Varkkallai.html|title=Maps, Weather, and Airports for Varkkallai, India|website=www.fallingrain.com|access-date=1 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-date=5 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205232544/http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Varkkallai.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ಧರ್ಮ ==
2011ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಾರ್ಕಳ ಪುರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹಿಂದೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 28,273 ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 70.6% ಆಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ವಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 11,562 ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 28.87% ಆಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Varkala Municipality City Population Census 2011-2024 {{!}} Kerala |url=https://www.census2011.co.in/data/town/803309-varkala-kerala.html |access-date=2024-07-12 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ==
=== ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ===
ವಾರ್ಕಳ ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪುರಸಭೆಯಾಗಿದೆ. ನಗರ ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತವು [[ವಾರ್ಕಳ ಪುರಸಭೆ]] ಅಥವಾ ನಗರ ಸಭೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತವು ವಾರ್ಕಳ ತಾಲೂಕಿನ 7 ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಾದ [[ಎಡವಾ]], ಎಲಾಕಮನ್, [[ವೆಟ್ಟೂರ್]], ಮಡವೂರ್, ನವೈಕುಲಂ, ಪಲ್ಲಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಚೆಮ್ಮಾರುತಿಗಳ ಹೊಣೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ceo.kerala.gov.in/thiruvananthapuram.html|title=CEO Kerala Govt|access-date=28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020|archive-date=29 ನವೆಂಬರ್ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129052856/https://www.ceo.kerala.gov.in/thiruvananthapuram.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ವಾರ್ಕಳ ಪುರಸಭೆಯು 33 ವಾರ್ಡ್ಗಳನ್ನು&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gis.lsgkerala.gov.in/lbmap/varkalamunicipality/viewer.htm|title=Ward map|access-date=28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228225542/http://gis.lsgkerala.gov.in/lbmap/varkalamunicipality/viewer.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಹೊಂದಿದ್ದು, ನೀರು, ಒಳಚರಂಡಿ, ರಸ್ತೆಗಳು, ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ|ನಗರ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಕಾರ್ಯಗಳಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ 6 ಸ್ಥಾಯೀ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.varkalamunicipality.in/standing-committees|title=Varkala Municipality Standing Committees|access-date=28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020|archive-date=5 ಜುಲೈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705033019/http://www.varkalamunicipality.in/standing-committees|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಹೊಂದಿದೆ.

=== ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಭೆಗೆ ನಿರ್ವಾಚಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ===
ವಾರ್ಕಳ [[ಆಟ್ಟಿಂಗಲ್ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಟ್ಟಿಂಗಲ್ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಳಗೆ ಏಳು [[ಕೇರಳ ವಿಧಾನಸಭೆ|ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/all-7-assembly-segments-for-ldf-in-attingal/article6020206.ece|title=7 Assembly Constituencies for LDF in Attingal |work=The Hindu |date=17 ಮೇ 2014 }}&lt;/ref&gt; ಇವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾರ್ಕಳ ಒಂದಾಗಿದೆ. ವಾರ್ಕಳದಿಂದ ಒಬ್ಬ ಶಾಸಕರು (MLA) ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ವಿಧಾನಸಭಾ ಸಂಖ್ಯೆ 127.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mapsofindia.com/assemblypolls/kerala/varkala-assembly-constituency-map.html|title=Maps of India}}&lt;/ref&gt;

== ಸಂಪರ್ಕ ==
'''ವಾಯುಮಾರ್ಗ'''

[[ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] (39&amp;nbsp;ಕಿಮೀ) ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಕಳ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಹೆಲಿಪ್ಯಾಡ್ ಕೂಡ ಇದೆ.&lt;ref name=&quot;keralapwd&quot;/&gt;

'''ರೈಲುಮಾರ್ಗ'''

[[ವಾರ್ಕಳ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಜನನಿಬಿಡ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯ ಗಳಿಸುವ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, [[ಮುಂಬೈ]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಪುಣೆ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ಗೋವಾ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ]] ಮುಂತಾದ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾನಗರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ರೈಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;keralapwd&quot;/&gt;

'''ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗ'''

ವಾರ್ಕಳ ತಿರುವನಂತಪುರಂ - ಕೊಲ್ಲಂ ಕರಾವಳಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 64 (ಕೇರಳ)|ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 64]] ಮೂಲಕ 9&amp;nbsp;ಕಿಮೀ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ [[ಮುಂಬೈ]]-[[ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 66 (ಭಾರತ)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 66]] ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ಸುಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ನಿಗಮ|KSRTC]] ಬಸ್ಸುಗಳು [[NH 66]] ಮತ್ತು ವಾರ್ಕಳ ಮೂಲಕ ತಿರುವನಂತಪುರಂ ನಗರ, ಆಟ್ಟಿಂಗಲ್, ಪರಿಪ್ಪಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಂ ನಗರಗಳಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.&lt;ref name=&quot;keralapwd&quot;/&gt;

'''ಜಲಮಾರ್ಗ'''

ವಾರ್ಕಳ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ [[ವಾರ್ಕಳ ಸುರಂಗ]]ದ ಮೂಲಕ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಮಾರ್ಗ 3]] ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;keralapwd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=maps&amp;pageId=248|title=Kerala PWD - State Highways|publisher=Kerala State Public Works Department|access-date=26 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201055331/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=maps&amp;pageId=248|archive-date=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ==
[[File:Varkala Promenade.jpg|thumb|ವಾರ್ಕಳ ಪ್ರೊಮೆನೇಡ್]]
ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್ (ಪಾಪನಾಶಂ)ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಹಿಂದೆ ವಾವು ಬೆಲಿ ಎಂಬ ಹಿಂದೂ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಮತ್ತೊಂದು ಬೀಚ್ ತಿರುವಂಬಾಡಿಯಲ್ಲಿದೆ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thiruvambady Beach at Varkala, Thiruvananthapuram {{!}} Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/destination/thiruvambady-beach-varkala/278/ |access-date=2025-03-10 |website=www.keralatourism.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ಇದು ಒಂದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು ಹಳೆಯ ಅರಮನೆಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. [[ಪೊನ್ನುಂತುರುತು]] ಎಂಬ ದ್ವೀಪವು ವಾರ್ಕಳಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ponnumthuruthu Island near Varkala, Thiruvananthapuram, {{!}} Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/destination/ponnumthuruthu-island-thiruvananthapuram/248/ |access-date=2025-03-10 |website=www.keralatourism.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

ಬೀಚ್ನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೊಮೆನೇಡ್ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಆಯುರ್ವೇದ ಮಸಾಜ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.{{citation needed|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019}}

=== ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್ ===

[[ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್]], ಅಥವಾ ಪಾಪನಾಶಂ ಬೀಚ್, ಸೂರ್ಯಸ್ನಾನ, ಈಜು ಮತ್ತು ಜಲಕ್ರೀಡಾ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ದಿಬ್ಬದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೇರಳ ಶೈಲಿಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಹಾರವನ್ನೂ ಸವಿಯಬಹುದು.{{citation needed|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019}} ದಿಬ್ಬ ಮತ್ತು ಬೀಚ್ ರೆಸಾರ್ಟ್ಗಳು, ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್ ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ [[ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ|ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಗಳು]], ನೋಟದ ದಿಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕ ಬೀಚ್ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮರಳಿನ ಕಪ್ಪು ಭಾಗವು ಥೋರಿಯಂ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ವಿಕಿರಣಶೀಲ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಥೋರಿಯಂ ಮತ್ತು ಥೋರಿಯಂ ಆಕ್ಸೈಡ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಐಸೋಟೋಪ್ಗಳು ಕೇರಳದಾದ್ಯಂತ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.explorra.com/destinations/kerala_20458 |title=Kerala |publisher=Explorra.com |access-date=2013-10-20 |archive-date=2013-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529021904/http://www.explorra.com/destinations/kerala_20458 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[File:Papanasam beach, Varkala.jpg|thumb|ಮೇಲಿನ ದಿಬ್ಬಗಳಿಂದ ನೋಡಿದಂತೆ ವಾರ್ಕಳದ ಪಾಪನಾಶಂ ಬೀಚ್]]

==== ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು ====

ವಾರ್ಕಳ ಬೀಚ್ (ಪಾಪನಾಶಂ ಬೀಚ್)ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಸತ್ತ ಸಂಬಂಧಿಕರ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಾಧಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಸಮುದ್ರವು ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಈಜುಗಾರರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.{{citation needed|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019}}

=== ಕಪ್ಪಿಲ್ ಸರೋವರ ===
{{main|ಕಪ್ಪಿಲ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂ}}
[[File:Edava Nadayara Lake.JPG|right|thumb|ಎಡವಾ-ನದಾಯರ ಸರೋವರ: [[ತೆಕ್ಕುಂಭಾಗಂ|ಪರವೂರು ತೆಕ್ಕುಂಭಾಗಂ]]ನ ಒಂದು ನೋಟ]]
[[ಕಪ್ಪಿಲ್, ತಿರುವನಂತಪುರಂ|ಕಪ್ಪಿಲ್]] ಸರೋವರವು ವಾರ್ಕಳ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಸುಮಾರು {{convert|4|km|mi|sp=us}} ಉತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಶಾಂತವಾದ ಅಳಿವೆಯು ದಟ್ಟವಾದ ತೆಂಗಿನ ತೋಪುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿ [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]]ವನ್ನು ಸೇರುವ ಮೊದಲು ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆಯು ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಬೂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ದೂರದ ನೀಲಿ ಹಾರಿಜಾನ್ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಹಿನ್ನೀರನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಜಲಮಾರ್ಗವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ದೋಣಿ ವಿಹಾರವೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.{{citation needed|date=ಜುಲೈ 2023}}

=== ಅಂಜೆಂಗೋ ಕೋಟೆ ===
[[ಅಂಚುತೆಂಗು|ಅಂಜೆಂಗೋ ಕೋಟೆ]]ಯು ವಾರ್ಕಳ ಸಮೀಪದ ಒಂದು [[ಕೋಟೆ|ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ]]. ಅಂಜೆಂಗೋದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವು [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಜನರು|ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್]], [[ಡಚ್ ಜನರು|ಡಚ್]] ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯಂತಹ ವಿದೇಶಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂದಿದೆ. 1684ರಲ್ಲಿ, [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು]] ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ವ್ಯಾಪಾರ ವಸಾಹತನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಂಜೆಂಗೋವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಂಜೆಂಗೋದಲ್ಲಿ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ವಿದೇಶಿ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೋಟೆಯು ಈಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾರಂಪರಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಒಳಗೆ ಸ್ಮಶಾನವೂ ಇದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವು 1704ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಮುത്തಲಪುಳಿ ಸರೋವರವು ಅಂಜೆಂಗೋದಲ್ಲಿದೆ.{{citation needed|date=ಜುಲೈ 2023}}

=== ವಾರ್ಕಳ ಸುರಂಗ ===
[[File:Varkala Tunnel.jpg|thumb|right|ವಾರ್ಕಳ ಸುರಂಗ]]
[[ವಾರ್ಕಳ ಸುರಂಗ]]ವು ಹಳೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು 1867ರಲ್ಲಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ದಿವಾನ್ ಸರ್. ಟಿ. ಮಹದೇವ ರಾವ್ ಅವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ದಿವಾನ್ ಶೇಷಯ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 1880ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Varkala tunnel, Thiruvananthapuram, Kerala, India|url=https://www.keralatourism.org/varkala/varkala-tunnel.php|access-date=2021-02-22|website=Kerala Tourism - Varkala|language=en}}&lt;/ref&gt; ವಾರ್ಕಳ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.{{citation needed|date=ಜುಲೈ 2023}}

== ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ==

[[File:Janardanaswamy Temple Pond.jpg|thumb|right|ಜನಾರ್ದನ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಕೊಳ]]
[[File:Sivagiri (1).jpg|thumb|right|ಶಿವಗಿರಿ ಮಠ]]

* [[ಜನಾರ್ದನ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ]]

* [[ಸರ್ಕಾರ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ]]

* [[ಶಿವಗಿರಿ, ಕೇರಳ|ಶಿವಗಿರಿ ಮಠ]], ಒಂದು [[ಆಶ್ರಮ]]

== ಹವಾಮಾನ ==
[[ಕೋಪೆನ್-ಗೈಗರ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವಾರ್ಕಳದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು [[ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಹವಾಮಾನ|ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಜೂನ್-ಆಗಸ್ಟ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ತಾಪಮಾನವು ಗರಿಷ್ಠ {{convert|32|°C}} ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|31|°C}} ವರೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ. ನೆರೆಯ [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನವು {{convert|39|°C}} ಆಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯು {{convert|3100|mm|abbr=on}} ಆಗಿದೆ.{{citation needed|date=ಜುಲೈ 2023}}

{{Weather box
|metric first=ಹೌದು
|single line=ಹೌದು
|location=ವಾರ್ಕಳ
|Jan high C=29.9
|Feb high C=30.7
|Mar high C=31.7
|Apr high C=31.8
|May high C=31.3
|Jun high C=29.1
|Jul high C=28.6
|Aug high C=28.9
|Sep high C=29.3
|Oct high C=29.3
|Nov high C=29.1
|Dec high C=29.3

|Jan mean C=26.1
|Feb mean C=26.9
|Mar mean C=28.1
|Apr mean C=28.6
|May mean C=28.2
|Jun mean C=26.5
|Jul mean C=25.9
|Aug mean C=26.2
|Sep mean C=26.5
|Oct mean C=26.5
|Nov mean C=26.2
|Dec mean C=26

|Jan low C=22.4
|Feb low C=23.2
|Mar low C=24.5
|Apr low C=25.4
|May low C=25.2
|Jun low C=23.9
|Jul low C=23.3
|Aug low C=23.5
|Sep low C=23.7
|Oct low C=23.7
|Nov low C=23.4
|Dec low C=22.7

|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm=19
|Feb precipitation mm=27
|Mar precipitation mm=52
|Apr precipitation mm=144
|May precipitation mm=248
|Jun precipitation mm=457
|Jul precipitation mm=336
|Aug precipitation mm=222
|Sep precipitation mm=201
|Oct precipitation mm=290
|Nov precipitation mm=205
|Dec precipitation mm=55

|Jan rain days=1
|Feb rain days=2
|Mar rain days=3
|Apr rain days=8
|May rain days=10
|Jun rain days=19
|Jul rain days=17
|Aug rain days=14
|Sep rain days=11
|Oct rain days=12
|Nov rain days=8
|Dec rain days=3

|Jand sun=9
|Febd sun=9
|Mard sun=8
|Aprd sun=8
|Mayd sun=7
|Jund sun=5
|Juld sun=5
|Augd sun=6
|Sepd sun=6
|Octd sun=6
|Novd sun=6
|Decd sun=7

|source 1 = ''Climate-Data.org''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Climate: Varkala - Climate graph, Temperature graph, Climate table|url=http://en.climate-data.org/location/54660/|publisher=Climate-Data.org|access-date=27 ಆಗಸ್ಟ್ 2013}}&lt;/ref&gt;

|source 2 = ''Weather2Travel''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Varkala Climate and Weather Averages, Kerala|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/india/kerala/varkala.php|publisher=Weather2Travel|access-date=27 ಆಗಸ್ಟ್ 2013}}&lt;/ref&gt; ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ದಿನಗಳಿಗಾಗಿ
}}

== ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ ==
* [[ಕೋವಳಂ]] ಲೈಟ್ಹೌಸ್ ಬೀಚ್

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

{{commons category|Varkala}}
{{wikivoyage|Varkala}}

{{ಕೇರಳ}}
[[ವರ್ಗ:ವಾರ್ಕಳ| ]]
[[ವರ್ಗ:ತಿರುವನಂತಪುರಂನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜನನಿಬಿಡ ಕರಾವಳಿ ಸ್ಥಳಗಳು]]</text>
      <sha1>rp1q2ube8welxo87zj5hpnkjqi2ch1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಬೀನಾ ರಫಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179952</id>
    <revision>
      <id>1378108</id>
      <parentid>1377954</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>69876</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1378108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11600" sha1="0jp40dqate2eczhb7uulqwqk1ausk8s" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ಸಬೀನ ರಫಿ
| image              = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1918|10|6}}
| birth_place        = [[ಗೊತುರುತ್]], ಇತ್ತೆ [[ಎರ್ನಾಕುಲಂ]], [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1990|6|22|1924|10|6}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| alma_mater         = 
| occupation         = Essayist, historian
| notable_works      = {{ubl|''ಚವಿಟ್ಟು ನಾಡಕಂ - ಒರು ಚರಿತ್ರಾ ಪದನಂ''|''ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದ - ಒರು ತಿರಿಂಜುನೊತ್ತಮ್''|''Kaliyugam''}}
| spouse             = [[ಪೊಂನ್ಜಿಕೆರ ರಫಿ]]
| partner            = 
| children           = 
| parents            = {{ublist|ಜೋಸೆಫ್|ಮರಿಯಮ್ಮ}}
| awards             = [[ಕೇರಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಕಾಡೆಮಿ ಅವಾರ್ಡ್ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಿಗಾಗಿ]]
| website            = 
| image_size         = 
}}

'''ಸಬೀನಾ ರಫಿ''' (6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1918 - 22 ಜೂನ್ 1990) ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಬಂಧಕಾರರು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆಯ ಕೃತಿಯು ತಾತ್ವಿಕ ಕೃತಿಗಳು, ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ''ಚವಿಟ್ಟು ನಾಡಕಂ - ಒರು ಚರಿತ್ರೆ ಪದನಂ'', ಚವಿಟ್ಟು ನಾಡಕಂನ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಕಲನ, ಒಂದು ಒಪೆರಾ ನೃತ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವರ ಪತಿ ಪೊಂನ್ಜಿಕ್ಕರ ರಫಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಬರೆದ ತಾತ್ವಿಕ ಕೃತಿಯಾದ ''ಕಲಿಯುಗಂ'' ನಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ 1972 ರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕೇರಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.

== ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ==
ಸಬೀನಾ 1918 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 6 ರಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ ಇಂದಿನ [[ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆ|ಎರ್ನಾಕುಲಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಗೋತುರುತ್ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಸೆಫ್ ಮತ್ತು ಮರಿಯಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. &lt;ref name=&quot;Biography on Kerala Sahitya Akademi portal&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-09 |title=Biography on Kerala Sahitya Akademi portal |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/SebinaRafi/Html/Sebinarafigraphy.htm |access-date=2019-04-09 |website=Biography on Kerala Sahitya Akademi portal}}&lt;/ref&gt; ಅವರು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು. ಅವರು ೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ಪೊಂನ್ಜಿಕ್ಕರ ರಫಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು, &lt;ref name=&quot;Ponjikkara Rafi&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-10 |title=Sabeena Rafi |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/PonjikkaraRafi/Html/PRafigraphy.htm |access-date=2019-04-10 |website=Kerala Sahitya Akademi}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;പോഞ്ഞിക്കര റാഫിയെ മറന്നതെങ്ങനെ ?&quot;&gt;{{Cite web |last=ഉണ്ണികൃഷ്ണൻ |first=കെ |title=പോഞ്ഞിക്കര റാഫിയെ മറന്നതെങ്ങനെ ? |url=https://www.mathrubhumi.com/books/features/ponjikkara-rafi-malayalam-news-1.1333411 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410083610/https://www.mathrubhumi.com/books/features/ponjikkara-rafi-malayalam-news-1.1333411 |archive-date=10 April 2019 |access-date=2019-04-10 |website=Mathrubhumi |language=en}}&lt;/ref&gt; ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ. &lt;ref name=&quot;Ponjikkara Rafi - Veethi profile&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-10 |title=Ponjikkara Rafi - Veethi profile |url=https://www.veethi.com/india-people/ponjikkara_rafi-profile-10260-25.htm |access-date=2019-04-10 |website=veethi.com}}&lt;/ref&gt; ಅವರು ಜೂನ್ 22, 1990 ರಂದು ತಮ್ಮ 65 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು; &lt;ref name=&quot;കേട്ടിട്ടുണ്ടോ പോഞ്ഞിക്കര റാഫിയെന്ന്?&quot;&gt;{{Cite web |title=കേട്ടിട്ടുണ്ടോ പോഞ്ഞിക്കര റാഫിയെന്ന്? |url=https://www.manoramaonline.com/literature/literaryworld/remembering-ponjikkara-rafi.html |access-date=2019-04-10 |website=ManoramaOnline}}&lt;/ref&gt; ರಫಿ ಅವರು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 6, 1992 ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. &lt;ref name=&quot;Ponjikkara Rafi&quot; /&gt;

== ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು ==
ಸಬೀನ್ ರಫಿ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಐದು ಕಾಲ್ಪನಿಕವಲ್ಲದ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ''ಕ್ರಿತುಮಾಸ್ ಸಮ್ಮಾನಂ'' ಅವರ ಆತ್ಮಕಥೆಯಾಗಿದೆ. &lt;ref name=&quot;List of works&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-09 |title=List of works |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/SebinaRafi/Html/SebinaRafiPage.htm |access-date=2019-04-09 |website=Kerala Sahitya Akademi}}&lt;/ref&gt; ''ಚವಿಟ್ಟು ನಾಡಕಂ - ಒರು ಚರಿತ್ರ ಪದನಂ'', ಎರ್ನಾಕುಲಂನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಚವಿಟ್ಟು ನಾಡಕಂ ಇತಿಹಾಸದ ಕುರಿತಾದ 1964 ರ ಆಕೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆ, [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ|ಎರ್ನಾಕುಲಂನಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲ ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. &lt;ref name=&quot;Chavittunatakam: Maritime Dance Drama of Kerala&quot;&gt;{{Cite web |title=Chavittunatakam: Maritime Dance Drama of Kerala |url=https://www.sahapedia.org/chavittunatakam-maritime-dance-drama-of-kerala-0 |access-date=2019-04-10 |website=www.sahapedia.org}}&lt;/ref&gt; ಅವರ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬರೆದ ''&quot;ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ - ಒರು ತಿರಿಂಜುನೊಟ್ಟಂ'' &quot; ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವು [[ಮಾರ್ಕ್ಸ್ವಾದ|ಮಾರ್ಕ್ಸಿಯನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಂಶಗಳ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ; ಈ ಪುಸ್ತಕವು [[ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಂ ಗಾರ್ಕಿ|ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮ್ ಗಾರ್ಕಿಯ]] ''ತಾಯಿಯ'' ಬಗ್ಗೆಯೂ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. &lt;ref name=&quot;Marxism Oru Thirinjunottam&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-10 |title=Marxism Oru Thirinjunottam |url=http://www.indulekha.com/marxism-oru-thirinjunottam-study-ponjikkara-rafi-and-sebeena-rafi?author_id= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410085027/http://www.indulekha.com/marxism-oru-thirinjunottam-study-ponjikkara-rafi-and-sebeena-rafi%3Fauthor_id%3D |archive-date=10 April 2019 |access-date=2019-04-10 |website=www.indulekha.com}}&lt;/ref&gt; ''ಕಲಿಯುಗಂ'', ಪೊಂನ್ಜಿಕ್ಕರ ರಫಿಯವರ ಜೊತೆ ಸಹ-ರಚನೆಯಾದ ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಆರಂಭಿಕ ಯುಗಗಳ ಮಾನವ ನಡವಳಿಕೆಯ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ. &lt;ref name=&quot;Ponjikkara Rafi - Veethi profile&quot; /&gt; ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಅವರಿಗೆ 1972 ರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕೃತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕೊಡುವ ಕೇರಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. &lt;ref name=&quot;Kerala Sahitya Akademi Award for Miscellaneous Works&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-04-10 |title=Kerala Sahitya Akademi Award for Miscellaneous Works |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/others.htm |access-date=2019-04-10 |website=Kerala Sahitya Akademi}}&lt;/ref&gt;

== ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ ==

* {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Sabeena Rafi |url=http://122.165.117.71/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=149182 |title=Chavittu Nadakam - Oru Charithra Padanam |date=1964 |publisher=Avanthi Publications |edition=1 |location=Kochi |language=ml}}
* {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Sabeena Rafi |url=http://103.251.43.202:8080/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4593 |title=Christumas sammanam |date=1968 |edition=1 |language=ml }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot}}
* {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Ponjikkara Rafi |url=http://122.165.117.71/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=39730&amp;query_desc=au%253A%2522Ponjikkara%2520Rafi%2522%2520and%2520au%253APonjikkara%2520Rafi |title=Kaliyugam |last2=Sebeena Rafi |date=1982 |publisher=D. C. B. Kottayam |edition=1 |language=ml}}
* {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Ponjikkara Rafi |url=http://122.165.117.71/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=80342&amp;query_desc=au%253A%2522Ponjikkara%2520Rafi%2522%2520and%2520au%253APonjikkara%2520Rafi |title=Marxism Oru Thirinjunottam, Emmavoosilekkula Yathrayum |last2=Sabeena Rafi |date=1991 |publisher=Bamsuri Books |edition=0 |language=ml}}
* {{ಉಲ್ಲೇಖ ಪುಸ್ತಕ |last=Sabeena Rafi |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=83015&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520Ponjikkara%2520Rafi |title=Sukradasayude charitram |last2=Ponjikkara Rafi |date=1992 |publisher=D.C. Books |location=Kottayam |access-date=2026-08-01 |archive-date=2019-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120062853/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=83015&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520Ponjikkara%2520Rafi |url-status=dead }}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot}}


== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==

* {{Cite web |date=2019-04-05 |title=Portrait commissioned by Kerala Sahitya Akademi |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/SebinaRafi/Html/SebinaRafi.htm |access-date=2019-04-05 |website=Kerala Sahitya Akademi}}
* {{Cite web |last=WEB ONE MEDIA |date=2019-01-19 |title=CHAVITTUNADAKAM and SEBEENA RAFI TEACHER |url=https://www.youtube.com/watch?v=NipTBVJMl7U |access-date=2019-04-10 |website=[[YouTube]]}}
[[ವರ್ಗ:೧೯೯೦ ನಿಧನ]]
[[ವರ್ಗ:೧೯೨೪ ಜನನ]]
[[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]]</text>
      <sha1>0jp40dqate2eczhb7uulqwqk1ausk8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಕೆರೆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179955</id>
    <revision>
      <id>1377979</id>
      <timestamp>2026-08-01T14:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{databox}} {{Infobox body of water | name = ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರ | image =  | caption =  | image_bathymetry =  | caption_bathymetry =  | location = [[ತೃಶ್ಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕೇರಳ]] | coordinates = {{Coord|10|30|14|N|76|06|28|E|display=it}} | type =  | pushpin_map = Kerala#India | inflow =  | outflow =  | catchment =  | countries = [[ಭಾರತ]] | length =  | width =  | area = {{convert|25|km2|abbr=on}} | depth...</comment>
      <origin>1377979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="bsvzxx0hcd1bu4vrntrfxa0y7nmr96h" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox body of water
| name = ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರ
| image = 
| caption = 
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = [[ತೃಶ್ಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕೇರಳ]]
| coordinates = {{Coord|10|30|14|N|76|06|28|E|display=it}}
| type = 
| pushpin_map = Kerala#India
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| countries = [[ಭಾರತ]]
| length = 
| width = 
| area = {{convert|25|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max_depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| settlements = [[ತೃಶ್ಶೂರ್]]
}}
'''ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರ'''ವು [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ [[ತೃಶ್ಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/13440836/Enamakkal-Kettu-Kettungal Enamakkal Kettu (Kettungal) lake] [[Wikimapia]]&lt;/ref&gt; ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು 25 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಇದು [[ಶಕ್ತನ್ ತಂಪುರನ್]] ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದ್ದ [[ಬಂಡಿಂಗ್|ಒಡ್ಡು]]ಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 1802ರಲ್ಲಿ [[ಮಲಬಾರ್ (ಉತ್ತರ ಕೇರಳ)|ಮಲಬಾರ್]] ಕಲೆಕ್ಟರ್ಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉಪ್ಪು ನೀರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಒಡ್ಡುವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. [[ಕೀಚೇರಿ ನದಿ]] ಮತ್ತು ವಿಯ್ಯೂರ್ ನದಿಗಳು ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{cite book
|url=https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC&amp;q=Enamakkal+Lake&amp;pg=PA156
|title=Political History of Modern Kerala by A. Sreedhara Menon
|date=4 March 2011
|publisher=DC Books
|isbn=9788126437825
|access-date=2012-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://books.google.com/books?id=vERnljM1uiEC&amp;q=Enamakkal+Lake&amp;pg=PA362
|title=Gazetteer Of South India, Volume 1 By W. Francis, Page 362, 363
|year=1989
|publisher=Mittal Publications
|access-date=2012-10-18}}&lt;/ref&gt; 

2018 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 9 ರಂದು, ಮಣಲೂರ್ ಮತ್ತು ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಉಕ್ಕಿನ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=മണലൂർ‌–ഏനാമാവ് കടവ് സ്റ്റീൽ പാലം, അപ്രോച്ച് റോഡിന്റെ അടിത്തറ തകർന്നു; ഇടപെടാതെ അധികൃതർ |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/thrissur/2021/06/30/thrissur-manalur-enamavu-steel-bridge-damage.html |access-date=2025-03-14 |website=മണലൂർ‌–ഏനാമാവ് കടവ് സ്റ്റീൽ പാലം, അപ്രോച്ച് റോഡിന്റെ അടിത്തറ തകർന്നു; ഇടപെടാതെ അധികൃതർ |language=ml}}&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

[[ವರ್ಗ:ತೃಶ್ಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಕೆರೆಗಳು]]</text>
      <sha1>bsvzxx0hcd1bu4vrntrfxa0y7nmr96h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377981</id>
      <parentid>1377979</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1377981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="bk2xhfri03fxt27xalkwv4hhmvvsptm" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox body of water
| name = ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರ
| image = 
| caption = 
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = [[ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕೇರಳ]]
| coordinates = {{Coord|10|30|14|N|76|06|28|E|display=it}}
| type = 
| pushpin_map = Kerala#India
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| countries = [[ಭಾರತ]]
| length = 
| width = 
| area = {{convert|25|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max_depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| settlements = [[ತ್ರಿಶೂರ್]]
}}
'''ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರ'''ವು [[ಭಾರತ]]ದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದ [[ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/13440836/Enamakkal-Kettu-Kettungal Enamakkal Kettu (Kettungal) lake] [[Wikimapia]]&lt;/ref&gt; ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು 25 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಇದು [[ಶಕ್ತನ್ ತಂಪುರನ್]] ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದ್ದ [[ಬಂಡಿಂಗ್|ಒಡ್ಡು]]ಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. 1802ರಲ್ಲಿ [[ಮಲಬಾರ್ (ಉತ್ತರ ಕೇರಳ)|ಮಲಬಾರ್]] ಕಲೆಕ್ಟರ್ಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಉಪ್ಪು ನೀರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಒಡ್ಡುವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. [[ಕೀಚೇರಿ ನದಿ]] ಮತ್ತು ವಿಯ್ಯೂರ್ ನದಿಗಳು ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ.&lt;ref&gt;{{cite book
|url=https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC&amp;q=Enamakkal+Lake&amp;pg=PA156
|title=Political History of Modern Kerala by A. Sreedhara Menon
|date=4 March 2011
|publisher=DC Books
|isbn=9788126437825
|access-date=2012-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://books.google.com/books?id=vERnljM1uiEC&amp;q=Enamakkal+Lake&amp;pg=PA362
|title=Gazetteer Of South India, Volume 1 By W. Francis, Page 362, 363
|year=1989
|publisher=Mittal Publications
|access-date=2012-10-18}}&lt;/ref&gt; 

2018 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 9 ರಂದು, ಮಣಲೂರ್ ಮತ್ತು ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಎನಾಮಕ್ಕಲ್ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಉಕ್ಕಿನ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=മണലൂർ‌–ഏനാമാവ് കടവ് സ്റ്റീൽ പാലം, അപ്രോച്ച് റോഡിന്റെ അടിത്തറ തകർന്നു; ഇടപെടാതെ അധികൃതർ |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/thrissur/2021/06/30/thrissur-manalur-enamavu-steel-bridge-damage.html |access-date=2025-03-14 |website=മണലൂർ‌–ഏനാമാവ് കടവ് സ്റ്റീൽ പാലം, അപ്രോച്ച് റോഡിന്റെ അടിത്തറ തകർന്നു; ഇടപെടാതെ അധികൃതർ |language=ml}}&lt;/ref&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

[[ವರ್ಗ:ತ್ರಿಶೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಕೆರೆಗಳು]]</text>
      <sha1>bk2xhfri03fxt27xalkwv4hhmvvsptm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Instagram</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179956</id>
    <revision>
      <id>1377983</id>
      <timestamp>2026-02-16T21:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;WOSlinker</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>avoid redirects by updating WikidataCheck to Wikidata check and EditAtWikidata to Edit at Wikidata</comment>
      <origin>1377983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1037" sha1="98aeo0jd3m5h4zkcid7uck11lrpu8qd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}} {{{id|}}} {{#property:P2003}}

| [https://www.instagram.com/{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2003}}|sep=,}} }}/ {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] on [[Instagram (identifier)|Instagram]]{{Edit at Wikidata|pid=P2003|{{{1|{{{id|}}}}}}}}{{Wikidata check|property=P2003|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=Instagram username|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}}

| &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&amp;#123;&amp;#123;[[Template:Instagram|Instagram]]&amp;#125;&amp;#125; template missing ID and not present in Wikidata.&lt;/span&gt;{{Main other|[[Category:Instagram template missing ID and not in Wikidata]]}}

}}&lt;!-- Tracking categories
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using Instagram with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Instagram]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|showblankpositional=1| 1 | 2 | id | name }}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98aeo0jd3m5h4zkcid7uck11lrpu8qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377984</id>
      <parentid>1377983</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Instagram]]</comment>
      <origin>1377983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1037" sha1="98aeo0jd3m5h4zkcid7uck11lrpu8qd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}} {{{id|}}} {{#property:P2003}}

| [https://www.instagram.com/{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2003}}|sep=,}} }}/ {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] on [[Instagram (identifier)|Instagram]]{{Edit at Wikidata|pid=P2003|{{{1|{{{id|}}}}}}}}{{Wikidata check|property=P2003|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=Instagram username|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}}

| &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&amp;#123;&amp;#123;[[Template:Instagram|Instagram]]&amp;#125;&amp;#125; template missing ID and not present in Wikidata.&lt;/span&gt;{{Main other|[[Category:Instagram template missing ID and not in Wikidata]]}}

}}&lt;!-- Tracking categories
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using Instagram with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Instagram]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|showblankpositional=1| 1 | 2 | id | name }}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98aeo0jd3m5h4zkcid7uck11lrpu8qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377997</id>
      <parentid>1377984</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1377997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1293" sha1="heyisbek2olyxf1bh3z9lkgmc7q6zc7" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}} {{{id|}}} {{#property:P2003}}

| [https://www.instagram.com/{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2003}}|sep=,}} }}/ {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] [[Instagram (identifier)|ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಂ]] ನಲ್ಲಿ{{Edit at Wikidata|pid=P2003|{{{1|{{{id|}}}}}}}}{{Wikidata check|property=P2003|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=Instagram username|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}}

| &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&amp;#123;&amp;#123;[[Template:Instagram|Instagram]]&amp;#125;&amp;#125; ಟೆಂಪ್ಲೇಟಿನಲ್ಲಿ ID ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಕಿಡೇಟಾದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.&lt;/span&gt;{{Main other|[[ವರ್ಗ:Instagram template missing ID and not in Wikidata]]}}

}}&lt;!-- ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವರ್ಗಗಳು
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[ವರ್ಗ:Pages using Instagram with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=ಅಜ್ಞಾತ ನಿಯತಾಂಕ &quot;_VALUE_&quot; ನೊಂದಿಗೆ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Instagram]] ಬಳಸುವ ಪುಟ|showblankpositional=1| 1 | 2 | id | name }}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>heyisbek2olyxf1bh3z9lkgmc7q6zc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377998</id>
      <parentid>1377997</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1377998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="3v4sg0cfrqxe3gml70vy0ncuzhlwi42" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{1|}}} {{{id|}}} {{#property:P2003}}

| [https://www.instagram.com/{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2003}}|sep=,}} }}/ {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] [[ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್]] ನಲ್ಲಿ{{Edit at Wikidata|pid=P2003|{{{1|{{{id|}}}}}}}}{{Wikidata check|property=P2003|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=Instagram username|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}}

| &lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&amp;#123;&amp;#123;[[Template:Instagram|Instagram]]&amp;#125;&amp;#125; ಟೆಂಪ್ಲೇಟಿನಲ್ಲಿ ID ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಕಿಡೇಟಾದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.&lt;/span&gt;{{Main other|[[ವರ್ಗ:Instagram template missing ID and not in Wikidata]]}}

}}&lt;!-- ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವರ್ಗಗಳು
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[ವರ್ಗ:Pages using Instagram with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=ಅಜ್ಞಾತ ನಿಯತಾಂಕ &quot;_VALUE_&quot; ನೊಂದಿಗೆ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Instagram]] ಬಳಸುವ ಪುಟ|showblankpositional=1| 1 | 2 | id | name }}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3v4sg0cfrqxe3gml70vy0ncuzhlwi42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Instagram/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179957</id>
    <revision>
      <id>1377991</id>
      <timestamp>2026-04-02T03:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Zyxw</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* See also */ update link</comment>
      <origin>1377991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4301" sha1="t0w48esxsjrc9oprhmj4ivr597pu6de" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --&gt;
{{Warning|The [[Wikipedia:External links|external links guideline]] recommends [[WP:ELNO|avoiding links to Instagram]] unless the profile is an [[WP:ELOFFICIAL|official account]], &quot;controlled by the subject (organization or individual person) of the Wikipedia article&quot; '''and''' when the links to Instagram &quot;provide the reader with unique content and are not prominently linked from other official websites&quot;.  Wikipedia is not a directory for helping Instagram users find pages on Instagram.}}
{{Tracks and uses Wikidata|P2003}}
{{Lua|Module:EditAtWikidata|Module:WikidataCheck}}
{{high-use}}

'''{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}''' displays an external link to a page at [[Instagram]], a [[photo sharing]] and [[social media]] website. It is intended for use in the [[Wikipedia:External links|external links]] section of an article.
__TOC__
{{clear}}

==Usage==
; Unnamed parameters
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; | &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

; Named parameters
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; | name= &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

; Using Wikidata property
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | name= &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

==Examples==
=== Unnamed parameters ===
; URL
: &lt;code&gt;[https://www.instagram.com/wikipedia/ https://www.instagram.com/{{Highlight|wikipedia}}/]&lt;/code&gt;

; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | {{Highlight|wikipedia}} | Wikipedia }}&lt;/code&gt;

; Output
:* {{{{BASEPAGENAME}} | wikipedia | Wikipedia }}

=== Named parameters ===
; URL
: &lt;code&gt;[https://www.instagram.com/kevin/ https://www.instagram.com/{{Highlight|kevin}}/]&lt;/code&gt;

; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= {{Highlight|kevin}} | name= Kevin Systrom }}&lt;/code&gt;

; Output
:* {{{{BASEPAGENAME}} | id= kevin | name= Kevin Systrom }}

=== No parameters and Wikidata property not defined ===
; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

; Output
:* {{ {{BASEPAGENAME}} }}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;This template displays an external link to a page at Instagram, a photo sharing and social media website. It is intended for use in the external links section of an article.&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;id&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;ID&quot;,
      &quot;aliases&quot;: [&quot;1&quot;], 
      &quot;description&quot;: &quot;The username in the Instagram URL, such as kevin in https://www.instagram.com/kevin/. This parameter is optional if Wikidata property P2003 exists, but required if not.&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;Wikidata property P2003&quot;,
      &quot;example&quot;: &quot;kevin&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    },
    &quot;name&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;Name&quot;,
      &quot;aliases&quot;: [&quot;2&quot;], 
      &quot;description&quot;: &quot;The name displayed as the link text. This parameter is optional; it defaults to the Wikipedia article name, without any disambiguation.&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;{{PAGENAMEBASE}}&quot;,
      &quot;example&quot;: &quot;Kevin Systrom&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  },
  &quot;paramOrder&quot;: [
    &quot;id&quot;,
    &quot;name&quot;
  ]
}
&lt;/templatedata&gt;

== Tracking categories ==
* {{clc|Instagram username different from Wikidata}} – ''comparison is [[case insensitive]], so [https://www.instagram.com/kevin/ kevin] matches [https://www.instagram.com/kevin/ Kevin]''
* {{clc|Instagram username not in Wikidata}}
* {{clc|Instagram template missing ID and not in Wikidata}}
* {{clc|Pages using Instagram with unknown parameters}}

== See also ==
* {{tl|Cite Instagram}}
* {{tl|Facebook}}
* {{tl|Pinterest}}
* {{tl|Tumblr}}
* {{tl|X profile}}
* {{tl|Flickr-inline}}
* {{tl|Flickr-inline2}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Social media external link templates]]
[[Category:People and person external link templates]]
[[Category:External link templates using Wikidata]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>t0w48esxsjrc9oprhmj4ivr597pu6de</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377992</id>
      <parentid>1377991</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Instagram/doc]]</comment>
      <origin>1377991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4301" sha1="t0w48esxsjrc9oprhmj4ivr597pu6de" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --&gt;
{{Warning|The [[Wikipedia:External links|external links guideline]] recommends [[WP:ELNO|avoiding links to Instagram]] unless the profile is an [[WP:ELOFFICIAL|official account]], &quot;controlled by the subject (organization or individual person) of the Wikipedia article&quot; '''and''' when the links to Instagram &quot;provide the reader with unique content and are not prominently linked from other official websites&quot;.  Wikipedia is not a directory for helping Instagram users find pages on Instagram.}}
{{Tracks and uses Wikidata|P2003}}
{{Lua|Module:EditAtWikidata|Module:WikidataCheck}}
{{high-use}}

'''{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}''' displays an external link to a page at [[Instagram]], a [[photo sharing]] and [[social media]] website. It is intended for use in the [[Wikipedia:External links|external links]] section of an article.
__TOC__
{{clear}}

==Usage==
; Unnamed parameters
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; | &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

; Named parameters
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= &lt;var&gt;username&lt;/var&gt; | name= &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

; Using Wikidata property
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | name= &lt;var&gt;Displayed Name&lt;/var&gt; }}&lt;/code&gt;

==Examples==
=== Unnamed parameters ===
; URL
: &lt;code&gt;[https://www.instagram.com/wikipedia/ https://www.instagram.com/{{Highlight|wikipedia}}/]&lt;/code&gt;

; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | {{Highlight|wikipedia}} | Wikipedia }}&lt;/code&gt;

; Output
:* {{{{BASEPAGENAME}} | wikipedia | Wikipedia }}

=== Named parameters ===
; URL
: &lt;code&gt;[https://www.instagram.com/kevin/ https://www.instagram.com/{{Highlight|kevin}}/]&lt;/code&gt;

; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}} | id= {{Highlight|kevin}} | name= Kevin Systrom }}&lt;/code&gt;

; Output
:* {{{{BASEPAGENAME}} | id= kevin | name= Kevin Systrom }}

=== No parameters and Wikidata property not defined ===
; Usage
: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;* {{&lt;/nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

; Output
:* {{ {{BASEPAGENAME}} }}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
  &quot;description&quot;: &quot;This template displays an external link to a page at Instagram, a photo sharing and social media website. It is intended for use in the external links section of an article.&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;id&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;ID&quot;,
      &quot;aliases&quot;: [&quot;1&quot;], 
      &quot;description&quot;: &quot;The username in the Instagram URL, such as kevin in https://www.instagram.com/kevin/. This parameter is optional if Wikidata property P2003 exists, but required if not.&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;Wikidata property P2003&quot;,
      &quot;example&quot;: &quot;kevin&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    },
    &quot;name&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;Name&quot;,
      &quot;aliases&quot;: [&quot;2&quot;], 
      &quot;description&quot;: &quot;The name displayed as the link text. This parameter is optional; it defaults to the Wikipedia article name, without any disambiguation.&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;{{PAGENAMEBASE}}&quot;,
      &quot;example&quot;: &quot;Kevin Systrom&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  },
  &quot;paramOrder&quot;: [
    &quot;id&quot;,
    &quot;name&quot;
  ]
}
&lt;/templatedata&gt;

== Tracking categories ==
* {{clc|Instagram username different from Wikidata}} – ''comparison is [[case insensitive]], so [https://www.instagram.com/kevin/ kevin] matches [https://www.instagram.com/kevin/ Kevin]''
* {{clc|Instagram username not in Wikidata}}
* {{clc|Instagram template missing ID and not in Wikidata}}
* {{clc|Pages using Instagram with unknown parameters}}

== See also ==
* {{tl|Cite Instagram}}
* {{tl|Facebook}}
* {{tl|Pinterest}}
* {{tl|Tumblr}}
* {{tl|X profile}}
* {{tl|Flickr-inline}}
* {{tl|Flickr-inline2}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --&gt;
[[Category:Social media external link templates]]
[[Category:People and person external link templates]]
[[Category:External link templates using Wikidata]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>t0w48esxsjrc9oprhmj4ivr597pu6de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Edit at Wikidata</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179958</id>
    <revision>
      <id>1377993</id>
      <timestamp>2026-01-22T14:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MSGJ</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MSGJ moved page [[Template:EditAtWikidata]] to [[Template:Edit at Wikidata]]: plain English</comment>
      <origin>1377993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="k3dnbwgfi8ka45sgpcor4r8i5d2lmjb" xml:space="preserve">{{#invoke:EditAtWikidata |showMessage |qid={{{qid|}}} |pid={{{pid|}}} |nbsp={{{nbsp|}}} |{{{1|}}} }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k3dnbwgfi8ka45sgpcor4r8i5d2lmjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377994</id>
      <parentid>1377993</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Edit_at_Wikidata]]</comment>
      <origin>1377993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="k3dnbwgfi8ka45sgpcor4r8i5d2lmjb" xml:space="preserve">{{#invoke:EditAtWikidata |showMessage |qid={{{qid|}}} |pid={{{pid|}}} |nbsp={{{nbsp|}}} |{{{1|}}} }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k3dnbwgfi8ka45sgpcor4r8i5d2lmjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Wikidata check</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179959</id>
    <revision>
      <id>1377995</id>
      <timestamp>2026-01-23T13:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MSGJ</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MSGJ moved page [[Template:WikidataCheck]] to [[Template:Wikidata check]]: separate words</comment>
      <origin>1377995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="lonkaxqbg229jfakz6ngquub3lnwstv" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:WikidataCheck|wikidatacheck|property={{{property|}}}|value={{{value|}}}|category={{{category|}}}|namespaces={{{namespaces|0}}}|nocatsame={{{nocatsame|}}}|ignorecase={{{ignorecase|}}}|qid={{{qid|}}}|onlysourced={{{onlysourced|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lonkaxqbg229jfakz6ngquub3lnwstv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1377996</id>
      <parentid>1377995</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Wikidata_check]]</comment>
      <origin>1377995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="lonkaxqbg229jfakz6ngquub3lnwstv" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:WikidataCheck|wikidatacheck|property={{{property|}}}|value={{{value|}}}|category={{{category|}}}|namespaces={{{namespaces|0}}}|nocatsame={{{nocatsame|}}}|ignorecase={{{ignorecase|}}}|qid={{{qid|}}}|onlysourced={{{onlysourced|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lonkaxqbg229jfakz6ngquub3lnwstv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179960</id>
    <revision>
      <id>1377999</id>
      <timestamp>2026-08-01T14:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{Infobox social media personality | name               = ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ | image              = Pearle Maaney in November 2020.png | caption            = 2020ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಲ್ | birth_name         =  | birth_date         = {{birth date and age|1989|05|28|df=y}}&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Happy Birthday my 'ideal wife and friend', says Srinish as he shares a love-filled birthday wish for wife Pearle Maaney |url=https://timesofindia.indiatimes.com/...</comment>
      <origin>1377999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36642" sha1="n00bgn8iclttjitk8h93axl4i06vhnt" xml:space="preserve">{{Infobox social media personality
| name               = ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ
| image              = Pearle Maaney in November 2020.png
| caption            = 2020ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಲ್
| birth_name         = 
| birth_date         = {{birth date and age|1989|05|28|df=y}}&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Happy Birthday my 'ideal wife and friend', says Srinish as he shares a love-filled birthday wish for wife Pearle Maaney |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/happy-birthday-my-ideal-wife-and-friend-says-srinish-as-he-shares-a-love-filled-birthday-wish-for-wife-pearle-maaney/articleshow/76060406.cms |access-date=6 April 2021 |website=The Times of India|date=28 May 2020 }}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = [[ಆಲುವಾ]], [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ
| other names        = 
| alma_mater         = [[ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]]
| occupation         = {{hlist |ನಟಿ|ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ|ಗಾಯಕಿ|ಯೂಟ್ಯೂಬರ್|ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ}}
| years_active       = 2011{{endash}}ಪ್ರಸ್ತುತ
| notable_works      = 
| spouse             = {{Marriage|[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]]|2019}}
| children           = 2
| youtube_handle        = PearleMaaneyShow
| youtube_display_name  = Pearle Maaney


| youtube_years_active  = 
| youtube_genre         = ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶನಗಳು, ಜೀವನಶೈಲಿ, ಪ್ರೇರಣೆ, ವೆಬ್ ಸರಣಿ, ದಂಪತಿಗಳ ವ್ಲಾಗ್ಗಳು
| youtube_subscribers   = 4.62 ಮಿಲಿಯನ್&lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --&gt;
| youtube_views         = 2.1 ಶತಕೋಟಿ&lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --&gt;
| stats_update        = ಜುಲೈ 2026
}}
'''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ''' ([[Help:IPA/Malayalam|/maːɳi/]]; ಜನನ 28 ಮೇ 1989) ಇವರು ಭಾರತೀಯ ನಟಿ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ, [[ಯೂಟ್ಯೂಬರ್]] ಮತ್ತು [[ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ನೃತ್ಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]''ನ ಮೂರು ಸೀಸನ್ಗಳನ್ನು ಸಹ-ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-in-Sameer-Thahirs-next-film/articleshow/20365776.cms |title=Pearle Maaney in Sameer Thahir's next film |work=The Times of India |date=1 June 2013 |access-date=26 February 2015}}&lt;/ref&gt; ಪರ್ಲ್ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)|''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1]]ರ ಪ್ರಥಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.&lt;ref name=&quot;FilmibeatSabumon2018&quot;&gt;Bigg Boss Malayalam Season 1 Grand Finale: Sabumon Emerges As The Big Winner!, *Filmibeat*, 1 October 2018. Retrieved from https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2018/bigg-boss-malayaam-season-1-grand-finale-sabumon-emerges-as-the-big-winner-277895.html&lt;/ref&gt;

== ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ==
ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಅವರು [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಮೂಲದ ಮತ್ತು [[ಚೋವರ]]ದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಸಿರೋ-ಮಲಬಾರ್]] [[ಸಂತ್ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2019 |title=In pics: 'Bigg Boss' Malayalam stars Pearle Maaney and Srinish get married |url=https://www.thenewsminute.com/article/pics-bigg-boss-malayalam-stars-pearle-maaney-and-srinish-get-married-101307 |access-date=23 October 2021 |website=The News Minute |language=en}}&lt;/ref&gt; ಜಂಟಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ಅವರು [[ಹೋಲಿ ಏಂಜಲ್ಸ್ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ಮತ್ತು ರಾಜಗಿರಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, [[ಕಳಮಸ್ಸೇರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]]ನಲ್ಲಿ [[ಮಾಧ್ಯಮ ಅಧ್ಯಯನ]]ದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪೂರೈಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.malayalimag.com/articles/oct2013_22/ |title=Catching up with Pearle Maaney |publisher=MalayaliMag.com |date=7 October 2013 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402095410/http://www.malayalimag.com/articles/oct2013_22/ |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಅವರ ಪೋಷಕರು ತೃಶ್ಶೂರ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Very Pearle – WtzUp Kochi |url=http://issuu.com/fwdlife/docs/wtzup_kochi_dec_for_issuu/1 |website=WtzUp Kochi |date=4 January 2015 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=People think I'm of Arab origin: Pearle Maaney|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/People-think-Im-of-Arab-origin-Pearle-Maaney/articleshow/35517293.cms |work=The Times of India |date=24 May 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;

== ವೃತ್ತಿಜೀವನ ==
ಪರ್ಲ್ ಅವರು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿ ಯೆಸ್ ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್ನ ([[ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್]]ನ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ) ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ಯೆಸ್ ಜ್ಯೂಕ್‌ಬಾಕ್ಸ್''ನ 250ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pearle Maaney Biography |url=http://www.drollydoll.com/pearle-maaney-biography-latest-photo-gallery/ |website=DROLLYDOLL |access-date=25 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150127003052/http://www.drollydoll.com/pearle-maaney-biography-latest-photo-gallery/ |archive-date=27 January 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಅವರು [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸೆರಾ ಎಂಬ [[ರಂಗನಾಮ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಆಧಾರಿತ ಅಡುಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ಟೇಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೇರಳ]]''ವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Serah Profile on Amrita TV |url=http://tasteofkerala.amritatv.com/serah.html |publisher=Amrita TV |access-date=22 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042004/http://tasteofkerala.amritatv.com/serah.html |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taste of Kerala – With SALT &amp; PEPPER Team 1/3 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca8xSruX-G4 |via=YouTube |access-date=22 August 2015}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2014ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]ದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''ಗಮ್ ಆನ್ ಡಿ2'' ಅನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ನಿರೂಪಕಿ [[ಜ್ಯುವೆಲ್ ಮೇರಿ]] ಅವರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಅವರ ಸಹ-ನಿರೂಪಕ [[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಆಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pearle Maaney replaces Jewel in D for Dance |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/Pearle-Maaney-replaces-Jewel-in-D-for-Dance/articleshow/44969535.cms |work=The Times of India |date=29 October 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt; ಅವರು [[ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ಸಿನೆಮಾ ಕಂಪನಿ'' ಸೀಸನ್ 2ನ್ನು ಸಹ ನಿರೂಪಿಸಿದರು. 2018ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]ನಲ್ಲಿ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಟಿವಿ ಸರಣಿ)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್]]''ನ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)|ಮೊದಲ ಸೀಸನ್]]ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಅವರು 100 ದಿನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=April 2023}}

== ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ ==
2018ರಲ್ಲಿ ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋನ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹ-ಸ್ಪರ್ಧಿ [[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಣಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮದುವೆಯಾಗುವ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.mathrubhumi.com/movies-music/tv/pearly-maaney-srinish-aravind-sreenish-love-big-boss-malayalam-sabumon-mohanlal--1.3186360 |title=ഞാന്‍ ശ്രീനിയെ ശരിക്കും സ്‌നേഹിക്കുന്നു; ബിഗ് ബോസിന് പുറത്തും പേളി പറയുന്നു |work=Mathrubhumi |access-date=2 October 2018 |archive-date=2 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002102352/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/tv/pearly-maaney-srinish-aravind-sreenish-love-big-boss-malayalam-sabumon-mohanlal--1.3186360 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 17 ಜನವರಿ 2019ರಂದು, ಮಾಣಿ ಅವರು [[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಖಾಸಗಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://keralaweddingtrends.com/malayalam-actor-srinish-aravind-pearle-maaney-engagement-photos/ |title=Bigg Boss Malayalam runner-up Pearle Maaney engaged to Srinish |work=Kerala Wedding Trends |access-date=18 January 2019}}&lt;/ref&gt; 5 ಮೇ 2019ರಂದು, ಈ ದಂಪತಿಗಳು [[ಕ್ರೈಸ್ತ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಪದ್ಧತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು 8 ಮೇ 2019ರಂದು, ಅವರು [[ಹಿಂದೂ|ಹಿಂದೂ]] ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/pearle-and-srinish-make-it-official-see-wedding-pics-here-1.3773833 |title=Pearle and Srinish make it official; see wedding pics here |work=Mathrubhumi |access-date=24 January 2021}}{{dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಅವರಿಗೆ ನೀಲಾ ಮತ್ತು ನಿತಾರಾ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು 20 ಮಾರ್ಚ್ 2021 ಮತ್ತು 13 ಜನವರಿ 2024ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/its-a-baby-girl-for-ludo-actress-pearle-maaney-see-pic-2395618?amp=1&amp;akamai-rum=off |title=It's A Baby Girl For Ludo Actress Pearle Maaney. |publisher=NDTV |access-date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/its-a-baby-girl-for-tv-couple-pearle-maaney-and-srinish-aravind-the-latter-says-both-big-baby-and-small-baby-are-adipoli/articleshow/81612676.cms |title=Its a baby girl for TV couple Pearle Maaney and Srinish Aravind; the latter says 'both big baby and small baby are adipoli' |work=The Times of India |access-date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/tv-couple-pearle-maaney-and-srinish-aravind-welcome-their-second-baby-girl/articleshow/106820719.cms |title=TV couple Pearle Maaney and Srinish Aravind welcome their second baby girl, Nitara Srinish |date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

== ವಿವಾದ ==
ಜುಲೈ 2026ರಲ್ಲಿ, ಪರ್ಲ್ ಅವರು [[2026 ದೆಹಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನೇತೃತ್ವದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆ]]ಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಮೆಂಟ್ ಮಾಡಿದ ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಿಶ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pearle Maaney faces massive backlash for comments on student protests, loses 2 lakh Instagram followers |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2026/07/26/pearle-maany-loses-instagram-followers-student-protests-comments.html |access-date=2026-07-26 |website=@onmanorama}}&lt;/ref&gt; ಅವರನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್]] ಅವರ ಪುತ್ರ ಜೋ ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್ ಸೇರಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |title='You're messing with the wrong person': Pearle Maaney hits back at backlash over student protest remarks, deletes post calling out 'failed filmmaker' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/youre-messing-with-the-wrong-person-pearle-maaney-hits-back-at-backlash-over-student-protest-remarks-deletes-post-calling-out-failed-filmmaker/amp_articleshow/132604229.cms |access-date=2026-07-26 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ಪರ್ಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಟೋರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್ ಅವರನ್ನು &quot;ವಿಫಲ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ&quot; ಎಂದು ಕರೆದರು, ಅದನ್ನು ಅವರು ನಂತರ ಅಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2026-07-24 |title=Internet rallies behind filmmaker Sibi Malayil after influencer Pearle Maaney's &quot;failed filmmaker&quot; dig |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/internet-rallies-behind-filmmaker-sibi-malayil-after-influencer-pearle-maaneys-failed-filmmaker-dig/article71262380.ece |access-date=2026-07-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Das |first=Santanu |date=2026-07-24 |title=Did Pearle Maaney call Sibi Malayil a failed filmmaker? His son fires back after she deletes post |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/did-pearle-maaney-call-sibi-malayil-a-failed-filmmaker-his-son-fires-back-after-she-deletes-post-101784880855522.html |access-date=2026-07-26 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prakash |first=സമകാലിക മലയാളം ഡെസ്ക്,Hima |date=2026-07-08 |title='കശ്മീരിൽ കല്ലേറ് നിർത്തിച്ചവർ, ഡൽഹിയിൽ കല്ലേറ് നിർത്തിക്കാൻ വന്നിട്ട് തിരിച്ചു പോയീന്ന് കേട്ടു'; കൃഷ്ണകുമാറിനും പേളിക്കുമെതിരെ ചന്തു |url=https://www.samakalikamalayalam.com/movie-news/chandu-salimkumar-troll-against-krishna-kumar-and-pearle-maaney |access-date=2026-07-26 |website=Samakalika Malayalam - The New Indian Express |language=ml}}&lt;/ref&gt;

== ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ==
=== ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ವರ್ಷ !! ಚಿತ್ರ !! ಪಾತ್ರ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು !! {{Abbr|ಉಲ್ಲೇಖ|ಉಲ್ಲೇಖ}}
|-
| 2013 || ''[[ನೀಲಾಕಾಶಂ ಪಚಕ್ಕಡಲ್ ಚುವಣ್ಣ ಭೂಮಿ]]'' ||  ಬೈಕರ್ ಗರ್ಲ್ || || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Pearle-Maaney-in-Sameer-Thahirs-next-film/articleshow/20365776.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103043414/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-01/news-and-interviews/39656442_1_film-sameer-thahir-last-supper |url-status=live |archive-date=3 November 2013 |newspaper=[[The Times of India]] |title=Pearle Maaney in Sameer Thahir's next film |access-date=13 June 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 || ''[[ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್ (2014 ಚಿತ್ರ)|ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್]]'' ||  ಪರ್ಲಿ || || &lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2014 |title=The Last Supper |url=https://www.sify.com/movies/the-last-supper-review-malayalam-pcmbqlbejbffg.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401093944/https://www.sify.com/movies/the-last-supper-review-malayalam-pcmbqlbejbffg.html |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022 |website=[[Sify]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ನ್ಜಾನ್ (ಚಿತ್ರ)|ನ್ಜಾನ್]]'' || ವಲ್ಲಿ || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jiocinema.com/movies|title=Watch Latest Full Movies Online in HD for Free: All Genres &amp; Languages streaming on jiocinema.com|website=www.jiocinema.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 || ''[[ಲೋಹಂ (ಚಿತ್ರ)|ಲೋಹಂ]]''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Radhika C Pillai |date=8 April 2015 |title=Pearle Maaney to do a cameo in Mohanlal film |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-to-do-a-cameo-in-Mohanlal-film/articleshow/46837702.cms |url-status=live |access-date=3 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416052222/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-to-do-a-cameo-in-Mohanlal-film/articleshow/46837702.cms |archive-date=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Litty Simon |date=24 August 2015 |title=Curly 'Mane'y on a roll |work=[[Malayala Manorama]] |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/pearle-maaney-on-double-barrel-loham-and-telugu-project.html |url-status=live |access-date=24 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825230158/http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/pearle-maaney-on-double-barrel-loham-and-telugu-project.html |archive-date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;  || ವಧು || ||&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pearle Maaney will be part of Ranjith's Loham |url=http://www.cochintalkies.com/malayalam-movie-news/pearle-maaney-will-be-part-of-ranjiths-loham.html |publisher=Cochin Talkies |access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ಡಬಲ್ ಬ್ಯಾರೆಲ್ (2015 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಡಬಲ್ ಬ್ಯಾರೆಲ್]]'' || ಶೀ || ||&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pearle Maaney is Asif's heroine in Double Barrel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-is-Asifs-heroine-in-Double-Barrel/articleshow/44959379.cms |work=The Times of India |date=29 October 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ಜೋ ಅಂಡ್ ದ ಬಾಯ್]]'' || ಮಿಥು || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2016 || ''[[ಕಲ್ಯಾಣ ವೈಭೋಗಂ]]'' || ವೈದೇಹಿ || [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು]] ಚಿತ್ರ || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.idlebrain.com/movie/archive/kalyanavaibhogame.html|title=Kalyana Vaibhogame review by jeevi - Telugu cinema review - Naga Shourya &amp; Malavika Nair|website=www.idlebrain.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[ಪ್ರೇತಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪ್ರೇತಂ]]''|| ಸುಹನ್ನಿಸ || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
|-
|''[[ಕಪ್ಪಿರಿ ತುರುತ್]]''|| ಯಾಮಿ || ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/111216/kappiri-thuruthu-movie-review-peek-into-fort-kochis-music-trove.html|title=Kappiri Thuruthu movie review: Peek into Fort Kochi's music trove|date=2016-12-11|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|access-date=2017-01-07}}{{Rating|2.5|5}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017||''[[ಟೀಮ್ 5]]''|| ಸುರೇಶ್ ಆಲೀನ || ||{{Citation needed|date=August 2024}} 
|-
|''[[ಪುಳ್ಳಿಕ್ಕಾರನ್ ಸ್ಟಾರಾ]]'' || ಏಂಜೆಲಿನಾ || ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/in/movies/pullikkaran-stara/1000196112/watch|title=Watch Pullikkaran Stara|website=Disney+ Hotstar}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018 ||''[[ಹೂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೂ]]'' || ಡೊಲೊರೆಸ್ || ಇಂಗ್ಲಿಷ್/ ಮಲಯಾಳಂ &lt;br /&gt;ದ್ವಿಭಾಷಾ ಚಿತ್ರ ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/what-is-pearle-maaneys-character-in-who/articleshow/62379847.cms|title=What is Pearle Maaney's character in Who?|date=5 January 2018|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020 ||''[[ಲುಡೋ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲುಡೋ]]'' || ಶೀಜಾ ಥಾಮಸ್ || [[ಹಿಂದಿ]] ಚಿತ್ರ Netflixನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ||&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ludo |website=[[Netflix]] |url=https://www.netflix.com/in/title/81107576}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022 ||''[[ವಲಿಮೈ]]'' ||ಕ್ರಿಸ್ಟಿನಾ ||  [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಚಿತ್ರ ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zee5.com/movies/details/valimai/0-0-1z5117562|title=Watch Valimai (2022) Full HD Tamil Movie Online on ZEE5|website=ZEE5}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023||''[[ಕ್ವೀನ್ ಎಲಿಜಬೆತ್ (2023 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕ್ವೀನ್ ಎಲಿಜಬೆತ್]]''||ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ||
|-
|2025 ||''[[ಡಿಟೆಕ್ಟಿವ್ ಉಜ್ಜ್ವಲನ್]]'' || ದಿವ್ಯ || ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/detective-ujjwalan-directors-to-make-big-budget-superhero-film-next-exclusive|title=Exclusive {{!}} 'Detective Ujjwalan' Directors To Make Big-Budget Superhero Film Next|date=18 July 2025|work=Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ಲಘು ಚಿತ್ರಗಳು ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ವರ್ಷ !! ಚಿತ್ರ !! ಪಾತ್ರ !! {{Abbr|ಉಲ್ಲೇಖ|ಉಲ್ಲೇಖ}}
|-
| 2015 || ''[[ಪುಂಚಿರಿಕ್ಕು ಪರಸ್ಪರಂ]]'' || ಬೈಕರ್ ಗರ್ಲ್ ||&lt;ref&gt;{{cite news |author=Sanjith Sidhardhan |title=Mammootty, Mohanlal unite for a 'smile' venture |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Mammootty-Mohanlal-unite-for-a-smile-venture/articleshow/49630837.cms |access-date=3 December 2015 |work=[[The Times of India]] |date=3 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017||''ಹ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್''|| ಸ್ವತಃ (ಕಾರ್ ಗರ್ಲ್) ||&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hand of God |date=5 September 2017 |via=[[YouTube]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=stOX8s3utjg}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023||''ದಿ ಡಿಲೇ''||ನೆರೆಹೊರೆಯವರು||

|}

=== ದೂರದರ್ಶನ ===
==== ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ವರ್ಷ!! ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ !! ಚಾನೆಲ್ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
|2008|| ''ಯೆಸ್ ಜ್ಯೂಕ್‌ಬಾಕ್ಸ್''  || [[ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್]] ||
|-
|2010–2012|| ''[[ಟೇಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೇರಳ]]'' || [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]] || &quot;ಸೆರಾ&quot; ಎಂದು ಕ್ರೆಡಿಟ್
|-
|2014|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' || rowspan=2|[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] || [[ಜ್ಯುವೆಲ್ ಮೇರಿ]] ಅವರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು&lt;br /&gt;[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|2014–2015|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ2 – ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' ||[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|2015–2016||''ಸಿನೆಮಾ ಕಂಪನಿ'' ಸೀಸನ್ 2 || [[ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ]] ||
|-
|2015||''[[ಐಐಎಫ್ಎ ಉತ್ಸವಂ]]'' || [[ಸನ್ ಟಿವಿ ನೆಟ್ವರ್ಕ್]] || [[ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2015||''ರಾಣಿಪದ್ಮಿನಿಮಾರ್'' || [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] ||
|-
|2015||''ಕಾವ್ಯಕೊಪ್ಪಂ ಜಿಪಿಯುಂ ಪರ್ಲೆಯುಂ'' || [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] ||
|-
|rowspan=2|2016|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ3 – ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' ||rowspan =2| [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] || ಸಹ-ನಿರೂಪಕ ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ
|-
| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್ ರೀಲೋಡೆಡ್]]'' || ಸಹ-ನಿರೂಪಕ ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ
|-
|2016–2017||''[[ಕಟ್ಟುರುಂಬು]]''||rowspan=2|[[ಫ್ಲವರ್ಸ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಫ್ಲವರ್ಸ್]]||
|-
|rowspan=2|2017||''ಫ್ಲವರ್ಸ್ ಟಿವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2017''||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[2ನೇ ಐಐಎಫ್ಎ ಉತ್ಸವಂ]]''||[[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]]||[[ಟಿನಿ ಟಾಮ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2017–2018||''ಮನ್ಯ ಮಹಾಜನಂಗಳೆ''||[[ಕೈರಳಿ ಟಿವಿ]]|| ತೀರ್ಪುಗಾರರಾಗಿಯೂ
|-
|2018–ಪ್ರಸ್ತುತ||''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಶೋ''||[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಪರ್ಲ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್
|-
|2017||''ತಮಾರ್ ಪದಾರ್''||[[ಫ್ಲವರ್ಸ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಫ್ಲವರ್ಸ್]]|| [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಕ್ಷತ್ರ]] ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು
|-
|Rowspan=6|2018||''[[ಮಿರ್ಚಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್]]''||rowspan=3|[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಕಾಮಿಡಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]'' ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2018'' ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[ಮಿಡುಕ್ಕಿ]]''||rowspan=3|[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]||
|-
|''ಅಮ್ಮ ಮಳವಿಲ್ಲು ವಿಳಂಬರಂ''||
|-
|''ನಾಯಿಕಾ ನಾಯಕನ್''|| ಅಶ್ವತಿ ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು
|-
|2019||''[[8ನೇ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೂವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]''||ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|2019–2020||''ಡಾನ್ಸ್ ಜೋಡಿ ಡಾನ್ಸ್ 3.0''||[[ಜೀ ತಮಿಳ್]]||[[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ&lt;br /&gt;[[ದೀಪಕ್ ದಿನಕರ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|rowspan=2|2020||''[[ಫನ್ನಿ ನೈಟ್ಸ್ ವಿತ್ ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ]]''||ಜೀ ಕೇರಳಂ||[[ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡ್]] ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟು 'ಫನ್ನಿ ನೈಟ್ಸ್' ಎಂದು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು
|-
|''ಲಾಕ್ಡೌನ್ ಟಾಕ್ಸ್''||[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಕ್ವಾರಂಟೀನ್ ವಿಶೇಷ ಶೋ
|-
|2021
|''[[10ನೇ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೂವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]''
|[[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]]
|ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ&lt;br /&gt;[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2022||''ಕುಕ್ ವಿತ್ ಕಾಮಿಡಿ ''||ಏಷ್ಯಾನೆಟ್||
|}

==== ಇತರ ಪಾತ್ರಗಳು ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ವರ್ಷ!!ಶೋ !! ಪಾತ್ರ!!ಚಾನೆಲ್ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
|2011–2012||''ಚುಮ್ಮ''||ಸೇರಾ||[[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]]||ಟಿವಿ ಸರಣಿ
|-
|2015||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಥೆಂಗಕೋಲ ಮಂಗತೋಳಿ]]''||[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ|| rowspan=&quot;4&quot; |[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2015||''ಸೆಲಿಬ್ರೇಟ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್''||ಸ್ವತಃ || ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ
|-
|2016||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ದೇಶದಾನಕಿಲಿ ಕರಯಾರಿಲ]]''||ಸ್ವತಃ||ವೀಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2017||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಹ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್]]''||ಕಾರ್ ಗರ್ಲ್ ಆಗಿ ಸ್ವತಃ||ಲಘು ಚಿತ್ರ
|-
|2017||''ಮಿನಿಟ್ ಟು ವಿನ್ ಇಟ್''||ಸ್ಪರ್ಧಿ||ಗೇಮ್ ಶೋ
|-
|2018 || ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)]]'' || ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಸ್ವತಃ ||[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]|| ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ; {{won|1ನೇ ರನ್ನರ್-ಅಪ್}} &lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/bigg-boss-malayalam-live-blog-the-curtain-unveils-for-the-grand-show/articleshow/64722113.cms |title=Bigg Boss Malayalam highlights: Host Mohanlal locks the contestants with 'Manichithra Poottu' in the house |work=The Times of India |access-date=2 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018–2019||''ಪರ್ಲಿಷ್'' ಸೀಸನ್ 1,2||[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಲ್||rowspan=&quot;2&quot; |[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್ / ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2019||''ಒರು ಕುತು ಕಥ''||[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] / ಶಿಯಾಸ್ ಕರೀಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಲ್||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್ / ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಕಿಚನ್, ಖನ್ನ &amp; ಕಾನ್ವರ್ಸೇಷನ್ ಸೀಸನ್ 3''||ಶೆಫ್||[[ಹಾಟ್ಸ್ಟಾರ್]]||ಅಡುಗೆ ಶೋ
|-
|2020||''ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್&amp;ಇಲಾಸ್ಟಿಕ್''||ಪ್ಲಾಸ್||rowspan=3|ಯೂಟ್ಯೂಬ್||ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಅವಸ್ಥ''||rowspan=2|ಐಶ್ವರ್ಯ||ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಚೆಲ್ಲಕುಟ್ಟಿಯೇ''||ತಮಿಳು ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2021||''ಮಾವೇಲಿ''||ಸ್ವತಃ||[[ನೆಟ್ಫ್ಲಿಕ್ಸ್]]||ಲಘು ಚಿತ್ರ
|}

== ಡಿಸ್ಕೋಗ್ರಫಿ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ವರ್ಷ
! ಹಾಡು
! ಚಿತ್ರ
! ಗೀತರಚನೆಕಾರ
! ಗಾಯಕಿ
! ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ
! ಭಾಷೆ
! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
| 2014 || &quot;ಬೆಲ್ಲಿ ಸಾಂಗ್&quot; ||''[[ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್ (2014 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್]]''|| {{No}} || {{Yes}} ||[[ಗೋಪಿ ಸುಂದರ್]] || ಅರೇಬಿಕ್
|
|-
| 2016 || &quot;ಪಲ್ ಪಲ್&quot; ||''[[ಕಲ್ಯಾಣ ವೈಭೋಗಂ]]''|| {{No}} || {{Yes}} ||[[ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕೊಡೂರಿ]] || ತೆಲುಗು
| [[ರಾಹುಲ್ ನಂಬ್ಯಾರ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| rowspan=2|2018 || &quot;ಟೈಟಲ್ ಸಾಂಗ್&quot; ||''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಶೋ'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಗೋಪಿ ಸುಂದರ್]] || ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|-
|| &quot;ಫ್ಲೈ ವಿತ್ ಯು&quot; ||''ಪರ್ಲಿಷ್'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] || ತಮಿಳು
| [[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| rowspan=3|2019 || &quot;ಹೂ ಆರ್ ಯು&quot; ||rowspan=2|''[[ಹೂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೂ]]''|| {{Yes}} || {{No}} ||ಮಂಗಲ್ ಸುವರ್ಣನ್ || rowspan=2|ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|-
|| &quot;ಲೋನ್ಲಿ ಲೇಕ್&quot; || {{Yes}} || {{No}} ||ಮಣಿಕಂಠನ್ ಅಯ್ಯಪ್ಪ ||
|-
|| &quot;ಮುನ್ನಾಲೆ ಪೊಣಾಲೆ&quot; ||''[[ಒರು ಅಡಾರ್ ಲವ್]]''|| {{Yes}} || {{No}} ||[[ಶಾನ್ ರಹ್ಮಾನ್]] || rowspan=3|ತಮಿಳು
|
|-
| rowspan=2|2020 || &quot;ಚೆಲ್ಲಕುಟ್ಟಿಯೇ&quot; || ''ಅವಸ್ಥ'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{No}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]]
|
|-
|| &quot;ಚೆಲ್ಲಕಣ್ಣನೇ&quot; || ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]]
| [[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| 2021 || &quot;ಕ್ರೇಜಿ ವರ್ಲ್ಡ್&quot; ||ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] || ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|}
== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
* {{IMDb name|5807496}}
* {{Instagram|pearlemaany}}
* {{Facebook|PearleMaaneyOnline}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Maaney, Pearle}}
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವೀಡಿಯೊ ಜಾಕಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ದೂರದರ್ಶನ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲುವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಟರು]]
[[ವರ್ಗ:1989 ಜನನಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯ ಗಾಯಕರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಮಹಿಳಾ ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಟಿವಿ ಸರಣಿ) ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:2011ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಿ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಕಲಾವಿದರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ಗಳು]]</text>
      <sha1>n00bgn8iclttjitk8h93axl4i06vhnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378025</id>
      <parentid>1377999</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1378025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36653" sha1="mkxn3eohv5z0537mrsveq1lbw14purj" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox social media personality
| name               = ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ
| image              = Pearle Maaney in November 2020.png
| caption            = 2020ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಲ್
| birth_name         = 
| birth_date         = {{birth date and age|1989|05|28|df=y}}&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Happy Birthday my 'ideal wife and friend', says Srinish as he shares a love-filled birthday wish for wife Pearle Maaney |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/happy-birthday-my-ideal-wife-and-friend-says-srinish-as-he-shares-a-love-filled-birthday-wish-for-wife-pearle-maaney/articleshow/76060406.cms |access-date=6 April 2021 |website=The Times of India|date=28 May 2020 }}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = [[ಆಲುವಾ]], [[ಕೇರಳ]], ಭಾರತ
| other names        = 
| education         = [[ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]]
| occupation         = {{hlist |ನಟಿ|ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ|ಗಾಯಕಿ|ಯೂಟ್ಯೂಬರ್|ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ}}
| years_active       = 2011{{endash}}ಪ್ರಸ್ತುತ
| notable_works      = 
| spouse             = {{Marriage|[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]]|2019}}
| children           = 2
| youtube_handle        = PearleMaaneyShow
| youtube_display_name  = Pearle Maaney


| youtube_years_active  = 
| youtube_genre         = ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸಂದರ್ಶನಗಳು, ಜೀವನಶೈಲಿ, ಪ್ರೇರಣೆ, ವೆಬ್ ಸರಣಿ, ದಂಪತಿಗಳ ವ್ಲಾಗ್ಗಳು
| youtube_subscribers   = 4.62 ಮಿಲಿಯನ್&lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --&gt;
| youtube_views         = 2.1 ಶತಕೋಟಿ&lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --&gt;
| stats_update        = ಜುಲೈ 2026
}}
'''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ''' ([[Help:IPA/Malayalam|/maːɳi/]]; ಜನನ 28 ಮೇ 1989) ಇವರು ಭಾರತೀಯ ನಟಿ, ಗೀತರಚನೆಕಾರ್ತಿ, [[ಯೂಟ್ಯೂಬರ್]] ಮತ್ತು [[ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ]]ಯಾಗಿದ್ದು, [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಲಯಾಳಂ ನೃತ್ಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]''ನ ಮೂರು ಸೀಸನ್ಗಳನ್ನು ಸಹ-ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-in-Sameer-Thahirs-next-film/articleshow/20365776.cms |title=Pearle Maaney in Sameer Thahir's next film |work=The Times of India |date=1 June 2013 |access-date=26 February 2015}}&lt;/ref&gt; ಪರ್ಲ್ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)|''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1]]ರ ಪ್ರಥಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.&lt;ref name=&quot;FilmibeatSabumon2018&quot;&gt;Bigg Boss Malayalam Season 1 Grand Finale: Sabumon Emerges As The Big Winner!, *Filmibeat*, 1 October 2018. Retrieved from https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2018/bigg-boss-malayaam-season-1-grand-finale-sabumon-emerges-as-the-big-winner-277895.html&lt;/ref&gt;

== ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ==
ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಅವರು [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಮೂಲದ ಮತ್ತು [[ಚೋವರ]]ದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಸಿರೋ-ಮಲಬಾರ್]] [[ಸಂತ್ ಥಾಮಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತರು|ಸಿರಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2019 |title=In pics: 'Bigg Boss' Malayalam stars Pearle Maaney and Srinish get married |url=https://www.thenewsminute.com/article/pics-bigg-boss-malayalam-stars-pearle-maaney-and-srinish-get-married-101307 |access-date=23 October 2021 |website=The News Minute |language=en}}&lt;/ref&gt; ಜಂಟಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ಅವರು [[ಹೋಲಿ ಏಂಜಲ್ಸ್ ಕಾನ್ವೆಂಟ್ ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ಮತ್ತು ರಾಜಗಿರಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಸ್ಕೂಲ್, [[ಕಳಮಸ್ಸೇರಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]]ನಲ್ಲಿ [[ಮಾಧ್ಯಮ ಅಧ್ಯಯನ]]ದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪೂರೈಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.malayalimag.com/articles/oct2013_22/ |title=Catching up with Pearle Maaney |publisher=MalayaliMag.com |date=7 October 2013 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402095410/http://www.malayalimag.com/articles/oct2013_22/ |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಅವರ ಪೋಷಕರು ತೃಶ್ಶೂರ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Very Pearle – WtzUp Kochi |url=http://issuu.com/fwdlife/docs/wtzup_kochi_dec_for_issuu/1 |website=WtzUp Kochi |date=4 January 2015 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=People think I'm of Arab origin: Pearle Maaney|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/People-think-Im-of-Arab-origin-Pearle-Maaney/articleshow/35517293.cms |work=The Times of India |date=24 May 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;

== ವೃತ್ತಿಜೀವನ ==
ಪರ್ಲ್ ಅವರು [[ಮಲಯಾಳಂ]] ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿ ಯೆಸ್ ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್ನ ([[ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್]]ನ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ) ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ಯೆಸ್ ಜ್ಯೂಕ್‌ಬಾಕ್ಸ್''ನ 250ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pearle Maaney Biography |url=http://www.drollydoll.com/pearle-maaney-biography-latest-photo-gallery/ |website=DROLLYDOLL |access-date=25 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150127003052/http://www.drollydoll.com/pearle-maaney-biography-latest-photo-gallery/ |archive-date=27 January 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ಅವರು [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಸೆರಾ ಎಂಬ [[ರಂಗನಾಮ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಆಧಾರಿತ ಅಡುಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ಟೇಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೇರಳ]]''ವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Serah Profile on Amrita TV |url=http://tasteofkerala.amritatv.com/serah.html |publisher=Amrita TV |access-date=22 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042004/http://tasteofkerala.amritatv.com/serah.html |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taste of Kerala – With SALT &amp; PEPPER Team 1/3 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca8xSruX-G4 |via=YouTube |access-date=22 August 2015}}&lt;/ref&gt;

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2014ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]ದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''ಗಮ್ ಆನ್ ಡಿ2'' ಅನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ನಿರೂಪಕಿ [[ಜ್ಯುವೆಲ್ ಮೇರಿ]] ಅವರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಅವರ ಸಹ-ನಿರೂಪಕ [[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಆಗಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pearle Maaney replaces Jewel in D for Dance |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/Pearle-Maaney-replaces-Jewel-in-D-for-Dance/articleshow/44969535.cms |work=The Times of India |date=29 October 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt; ಅವರು [[ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ಸಿನೆಮಾ ಕಂಪನಿ'' ಸೀಸನ್ 2ನ್ನು ಸಹ ನಿರೂಪಿಸಿದರು. 2018ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]ನಲ್ಲಿ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಟಿವಿ ಸರಣಿ)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್]]''ನ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)|ಮೊದಲ ಸೀಸನ್]]ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರನ್ನರ್-ಅಪ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಅವರು 100 ದಿನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=April 2023}}

== ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ ==
2018ರಲ್ಲಿ ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್'' ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋನ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹ-ಸ್ಪರ್ಧಿ [[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಣಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮದುವೆಯಾಗುವ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.mathrubhumi.com/movies-music/tv/pearly-maaney-srinish-aravind-sreenish-love-big-boss-malayalam-sabumon-mohanlal--1.3186360 |title=ഞാന്‍ ശ്രീനിയെ ശരിക്കും സ്‌നേഹിക്കുന്നു; ബിഗ് ബോസിന് പുറത്തും പേളി പറയുന്നു |work=Mathrubhumi |access-date=2 October 2018 |archive-date=2 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002102352/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/tv/pearly-maaney-srinish-aravind-sreenish-love-big-boss-malayalam-sabumon-mohanlal--1.3186360 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 17 ಜನವರಿ 2019ರಂದು, ಮಾಣಿ ಅವರು [[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಖಾಸಗಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://keralaweddingtrends.com/malayalam-actor-srinish-aravind-pearle-maaney-engagement-photos/ |title=Bigg Boss Malayalam runner-up Pearle Maaney engaged to Srinish |work=Kerala Wedding Trends |access-date=18 January 2019}}&lt;/ref&gt; 5 ಮೇ 2019ರಂದು, ಈ ದಂಪತಿಗಳು [[ಕ್ರೈಸ್ತ|ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್]] ಪದ್ಧತಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿವಾಹವಾದರು ಮತ್ತು 8 ಮೇ 2019ರಂದು, ಅವರು [[ಹಿಂದೂ|ಹಿಂದೂ]] ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://english.mathrubhumi.com/mobile/movies-music/movie-news/pearle-and-srinish-make-it-official-see-wedding-pics-here-1.3773833 |title=Pearle and Srinish make it official; see wedding pics here |work=Mathrubhumi |access-date=24 January 2021}}{{dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ಅವರಿಗೆ ನೀಲಾ ಮತ್ತು ನಿತಾರಾ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು 20 ಮಾರ್ಚ್ 2021 ಮತ್ತು 13 ಜನವರಿ 2024ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ndtv.com/entertainment/its-a-baby-girl-for-ludo-actress-pearle-maaney-see-pic-2395618?amp=1&amp;akamai-rum=off |title=It's A Baby Girl For Ludo Actress Pearle Maaney. |publisher=NDTV |access-date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/its-a-baby-girl-for-tv-couple-pearle-maaney-and-srinish-aravind-the-latter-says-both-big-baby-and-small-baby-are-adipoli/articleshow/81612676.cms |title=Its a baby girl for TV couple Pearle Maaney and Srinish Aravind; the latter says 'both big baby and small baby are adipoli' |work=The Times of India |access-date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/tv-couple-pearle-maaney-and-srinish-aravind-welcome-their-second-baby-girl/articleshow/106820719.cms |title=TV couple Pearle Maaney and Srinish Aravind welcome their second baby girl, Nitara Srinish |date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

== ವಿವಾದ ==
ಜುಲೈ 2026ರಲ್ಲಿ, ಪರ್ಲ್ ಅವರು [[2026 ದೆಹಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನೇತೃತ್ವದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆ]]ಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಮೆಂಟ್ ಮಾಡಿದ ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಿಶ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pearle Maaney faces massive backlash for comments on student protests, loses 2 lakh Instagram followers |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2026/07/26/pearle-maany-loses-instagram-followers-student-protests-comments.html |access-date=2026-07-26 |website=@onmanorama}}&lt;/ref&gt; ಅವರನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕ [[ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್]] ಅವರ ಪುತ್ರ ಜೋ ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್ ಸೇರಿದ್ದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |title='You're messing with the wrong person': Pearle Maaney hits back at backlash over student protest remarks, deletes post calling out 'failed filmmaker' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/youre-messing-with-the-wrong-person-pearle-maaney-hits-back-at-backlash-over-student-protest-remarks-deletes-post-calling-out-failed-filmmaker/amp_articleshow/132604229.cms |access-date=2026-07-26 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ಪರ್ಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಟೋರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಸಿಬಿ ಮಲಯಿಲ್ ಅವರನ್ನು &quot;ವಿಫಲ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ&quot; ಎಂದು ಕರೆದರು, ಅದನ್ನು ಅವರು ನಂತರ ಅಳಿಸಿದರು.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2026-07-24 |title=Internet rallies behind filmmaker Sibi Malayil after influencer Pearle Maaney's &quot;failed filmmaker&quot; dig |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/internet-rallies-behind-filmmaker-sibi-malayil-after-influencer-pearle-maaneys-failed-filmmaker-dig/article71262380.ece |access-date=2026-07-26 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Das |first=Santanu |date=2026-07-24 |title=Did Pearle Maaney call Sibi Malayil a failed filmmaker? His son fires back after she deletes post |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/did-pearle-maaney-call-sibi-malayil-a-failed-filmmaker-his-son-fires-back-after-she-deletes-post-101784880855522.html |access-date=2026-07-26 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prakash |first=സമകാലിക മലയാളം ഡെസ്ക്,Hima |date=2026-07-08 |title='കശ്മീരിൽ കല്ലേറ് നിർത്തിച്ചവർ, ഡൽഹിയിൽ കല്ലേറ് നിർത്തിക്കാൻ വന്നിട്ട് തിരിച്ചു പോയീന്ന് കേട്ടു'; കൃഷ്ണകുമാറിനും പേളിക്കുമെതിരെ ചന്തു |url=https://www.samakalikamalayalam.com/movie-news/chandu-salimkumar-troll-against-krishna-kumar-and-pearle-maaney |access-date=2026-07-26 |website=Samakalika Malayalam - The New Indian Express |language=ml}}&lt;/ref&gt;

== ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ==
=== ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ವರ್ಷ !! ಚಿತ್ರ !! ಪಾತ್ರ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು !! {{Abbr|ಉಲ್ಲೇಖ|ಉಲ್ಲೇಖ}}
|-
| 2013 || ''[[ನೀಲಾಕಾಶಂ ಪಚಕ್ಕಡಲ್ ಚುವಣ್ಣ ಭೂಮಿ]]'' ||  ಬೈಕರ್ ಗರ್ಲ್ || || &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Pearle-Maaney-in-Sameer-Thahirs-next-film/articleshow/20365776.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103043414/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-01/news-and-interviews/39656442_1_film-sameer-thahir-last-supper |url-status=live |archive-date=3 November 2013 |newspaper=[[The Times of India]] |title=Pearle Maaney in Sameer Thahir's next film |access-date=13 June 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 || ''[[ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್ (2014 ಚಿತ್ರ)|ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್]]'' ||  ಪರ್ಲಿ || || &lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2014 |title=The Last Supper |url=https://www.sify.com/movies/the-last-supper-review-malayalam-pcmbqlbejbffg.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401093944/https://www.sify.com/movies/the-last-supper-review-malayalam-pcmbqlbejbffg.html |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022 |website=[[Sify]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ನ್ಜಾನ್ (ಚಿತ್ರ)|ನ್ಜಾನ್]]'' || ವಲ್ಲಿ || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jiocinema.com/movies|title=Watch Latest Full Movies Online in HD for Free: All Genres &amp; Languages streaming on jiocinema.com|website=www.jiocinema.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 || ''[[ಲೋಹಂ (ಚಿತ್ರ)|ಲೋಹಂ]]''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Radhika C Pillai |date=8 April 2015 |title=Pearle Maaney to do a cameo in Mohanlal film |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-to-do-a-cameo-in-Mohanlal-film/articleshow/46837702.cms |url-status=live |access-date=3 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416052222/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-to-do-a-cameo-in-Mohanlal-film/articleshow/46837702.cms |archive-date=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Litty Simon |date=24 August 2015 |title=Curly 'Mane'y on a roll |work=[[Malayala Manorama]] |url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/pearle-maaney-on-double-barrel-loham-and-telugu-project.html |url-status=live |access-date=24 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825230158/http://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/pearle-maaney-on-double-barrel-loham-and-telugu-project.html |archive-date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;  || ವಧು || ||&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pearle Maaney will be part of Ranjith's Loham |url=http://www.cochintalkies.com/malayalam-movie-news/pearle-maaney-will-be-part-of-ranjiths-loham.html |publisher=Cochin Talkies |access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ಡಬಲ್ ಬ್ಯಾರೆಲ್ (2015 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಡಬಲ್ ಬ್ಯಾರೆಲ್]]'' || ಶೀ || ||&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pearle Maaney is Asif's heroine in Double Barrel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Pearle-Maaney-is-Asifs-heroine-in-Double-Barrel/articleshow/44959379.cms |work=The Times of India |date=29 October 2014 |access-date=25 February 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ಜೋ ಅಂಡ್ ದ ಬಾಯ್]]'' || ಮಿಥು || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2016 || ''[[ಕಲ್ಯಾಣ ವೈಭೋಗಂ]]'' || ವೈದೇಹಿ || [[ತೆಲುಗು ಭಾಷೆ|ತೆಲುಗು]] ಚಿತ್ರ || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.idlebrain.com/movie/archive/kalyanavaibhogame.html|title=Kalyana Vaibhogame review by jeevi - Telugu cinema review - Naga Shourya &amp; Malavika Nair|website=www.idlebrain.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[ಪ್ರೇತಂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪ್ರೇತಂ]]''|| ಸುಹನ್ನಿಸ || ||&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
|-
|''[[ಕಪ್ಪಿರಿ ತುರುತ್]]''|| ಯಾಮಿ || ||&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/111216/kappiri-thuruthu-movie-review-peek-into-fort-kochis-music-trove.html|title=Kappiri Thuruthu movie review: Peek into Fort Kochi's music trove|date=2016-12-11|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|access-date=2017-01-07}}{{Rating|2.5|5}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017||''[[ಟೀಮ್ 5]]''|| ಸುರೇಶ್ ಆಲೀನ || ||{{Citation needed|date=August 2024}} 
|-
|''[[ಪುಳ್ಳಿಕ್ಕಾರನ್ ಸ್ಟಾರಾ]]'' || ಏಂಜೆಲಿನಾ || ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/in/movies/pullikkaran-stara/1000196112/watch|title=Watch Pullikkaran Stara|website=Disney+ Hotstar}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018 ||''[[ಹೂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೂ]]'' || ಡೊಲೊರೆಸ್ || ಇಂಗ್ಲಿಷ್/ ಮಲಯಾಳಂ &lt;br /&gt;ದ್ವಿಭಾಷಾ ಚಿತ್ರ ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/what-is-pearle-maaneys-character-in-who/articleshow/62379847.cms|title=What is Pearle Maaney's character in Who?|date=5 January 2018|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020 ||''[[ಲುಡೋ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲುಡೋ]]'' || ಶೀಜಾ ಥಾಮಸ್ || [[ಹಿಂದಿ]] ಚಿತ್ರ Netflixನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ||&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ludo |website=[[Netflix]] |url=https://www.netflix.com/in/title/81107576}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022 ||''[[ವಲಿಮೈ]]'' ||ಕ್ರಿಸ್ಟಿನಾ ||  [[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ಚಿತ್ರ ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zee5.com/movies/details/valimai/0-0-1z5117562|title=Watch Valimai (2022) Full HD Tamil Movie Online on ZEE5|website=ZEE5}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023||''[[ಕ್ವೀನ್ ಎಲಿಜಬೆತ್ (2023 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕ್ವೀನ್ ಎಲಿಜಬೆತ್]]''||ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ||
|-
|2025 ||''[[ಡಿಟೆಕ್ಟಿವ್ ಉಜ್ಜ್ವಲನ್]]'' || ದಿವ್ಯ || ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ||&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/detective-ujjwalan-directors-to-make-big-budget-superhero-film-next-exclusive|title=Exclusive {{!}} 'Detective Ujjwalan' Directors To Make Big-Budget Superhero Film Next|date=18 July 2025|work=Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ಲಘು ಚಿತ್ರಗಳು ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ವರ್ಷ !! ಚಿತ್ರ !! ಪಾತ್ರ !! {{Abbr|ಉಲ್ಲೇಖ|ಉಲ್ಲೇಖ}}
|-
| 2015 || ''[[ಪುಂಚಿರಿಕ್ಕು ಪರಸ್ಪರಂ]]'' || ಬೈಕರ್ ಗರ್ಲ್ ||&lt;ref&gt;{{cite news |author=Sanjith Sidhardhan |title=Mammootty, Mohanlal unite for a 'smile' venture |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Mammootty-Mohanlal-unite-for-a-smile-venture/articleshow/49630837.cms |access-date=3 December 2015 |work=[[The Times of India]] |date=3 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017||''ಹ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್''|| ಸ್ವತಃ (ಕಾರ್ ಗರ್ಲ್) ||&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hand of God |date=5 September 2017 |via=[[YouTube]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=stOX8s3utjg}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023||''ದಿ ಡಿಲೇ''||ನೆರೆಹೊರೆಯವರು||

|}

=== ದೂರದರ್ಶನ ===
==== ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ವರ್ಷ!! ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ !! ಚಾನೆಲ್ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
|2008|| ''ಯೆಸ್ ಜ್ಯೂಕ್‌ಬಾಕ್ಸ್''  || [[ಇಂಡಿಯಾವಿಷನ್]] ||
|-
|2010–2012|| ''[[ಟೇಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಕೇರಳ]]'' || [[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]] || &quot;ಸೆರಾ&quot; ಎಂದು ಕ್ರೆಡಿಟ್
|-
|2014|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' || rowspan=2|[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] || [[ಜ್ಯುವೆಲ್ ಮೇರಿ]] ಅವರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು&lt;br /&gt;[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|2014–2015|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ2 – ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' ||[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|2015–2016||''ಸಿನೆಮಾ ಕಂಪನಿ'' ಸೀಸನ್ 2 || [[ಕೌಮುದಿ ಟಿವಿ]] ||
|-
|2015||''[[ಐಐಎಫ್ಎ ಉತ್ಸವಂ]]'' || [[ಸನ್ ಟಿವಿ ನೆಟ್ವರ್ಕ್]] || [[ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2015||''ರಾಣಿಪದ್ಮಿನಿಮಾರ್'' || [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] ||
|-
|2015||''ಕಾವ್ಯಕೊಪ್ಪಂ ಜಿಪಿಯುಂ ಪರ್ಲೆಯುಂ'' || [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] ||
|-
|rowspan=2|2016|| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ3 – ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್]]'' ||rowspan =2| [[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]] || ಸಹ-ನಿರೂಪಕ ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ
|-
| ''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್ ರೀಲೋಡೆಡ್]]'' || ಸಹ-ನಿರೂಪಕ ಅದಿಲ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ
|-
|2016–2017||''[[ಕಟ್ಟುರುಂಬು]]''||rowspan=2|[[ಫ್ಲವರ್ಸ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಫ್ಲವರ್ಸ್]]||
|-
|rowspan=2|2017||''ಫ್ಲವರ್ಸ್ ಟಿವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2017''||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[2ನೇ ಐಐಎಫ್ಎ ಉತ್ಸವಂ]]''||[[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]]||[[ಟಿನಿ ಟಾಮ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2017–2018||''ಮನ್ಯ ಮಹಾಜನಂಗಳೆ''||[[ಕೈರಳಿ ಟಿವಿ]]|| ತೀರ್ಪುಗಾರರಾಗಿಯೂ
|-
|2018–ಪ್ರಸ್ತುತ||''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಶೋ''||[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಪರ್ಲ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್
|-
|2017||''ತಮಾರ್ ಪದಾರ್''||[[ಫ್ಲವರ್ಸ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಫ್ಲವರ್ಸ್]]|| [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಕ್ಷತ್ರ]] ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು
|-
|Rowspan=6|2018||''[[ಮಿರ್ಚಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್]]''||rowspan=3|[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಕಾಮಿಡಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]'' ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2018'' ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|''[[ಮಿಡುಕ್ಕಿ]]''||rowspan=3|[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]||
|-
|''ಅಮ್ಮ ಮಳವಿಲ್ಲು ವಿಳಂಬರಂ''||
|-
|''ನಾಯಿಕಾ ನಾಯಕನ್''|| ಅಶ್ವತಿ ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು
|-
|2019||''[[8ನೇ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೂವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]''||ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ||ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ
|-
|2019–2020||''ಡಾನ್ಸ್ ಜೋಡಿ ಡಾನ್ಸ್ 3.0''||[[ಜೀ ತಮಿಳ್]]||[[ತಮಿಳು ಭಾಷೆ|ತಮಿಳು]] ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ&lt;br /&gt;[[ದೀಪಕ್ ದಿನಕರ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ-ನಿರೂಪಕಿ
|-
|rowspan=2|2020||''[[ಫನ್ನಿ ನೈಟ್ಸ್ ವಿತ್ ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ]]''||ಜೀ ಕೇರಳಂ||[[ಸುರಾಜ್ ವೆಂಜಾರಮೂಡ್]] ಅವರಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟು 'ಫನ್ನಿ ನೈಟ್ಸ್' ಎಂದು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು
|-
|''ಲಾಕ್ಡೌನ್ ಟಾಕ್ಸ್''||[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಕ್ವಾರಂಟೀನ್ ವಿಶೇಷ ಶೋ
|-
|2021
|''[[10ನೇ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮೂವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್]]''
|[[ಸೂರ್ಯ ಟಿವಿ]]
|ಅವಾರ್ಡ್ ಶೋ&lt;br /&gt;[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ
|-
|2022||''ಕುಕ್ ವಿತ್ ಕಾಮಿಡಿ ''||ಏಷ್ಯಾನೆಟ್||
|}

==== ಇತರ ಪಾತ್ರಗಳು ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ವರ್ಷ!!ಶೋ !! ಪಾತ್ರ!!ಚಾನೆಲ್ !! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
|2011–2012||''ಚುಮ್ಮ''||ಸೇರಾ||[[ಅಮೃತ ಟಿವಿ]]||ಟಿವಿ ಸರಣಿ
|-
|2015||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಥೆಂಗಕೋಲ ಮಂಗತೋಳಿ]]''||[[ಗೋವಿಂದ್ ಪದ್ಮಸೂರ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ|| rowspan=&quot;4&quot; |[[ಮಳವಿಲ್ ಮನೋರಮ]]||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2015||''ಸೆಲಿಬ್ರೇಟ್ ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್''||ಸ್ವತಃ || ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ
|-
|2016||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ದೇಶದಾನಕಿಲಿ ಕರಯಾರಿಲ]]''||ಸ್ವತಃ||ವೀಡಿಯೊ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2017||''[[ಡಿ 4 ಡಾನ್ಸ್|ಹ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್]]''||ಕಾರ್ ಗರ್ಲ್ ಆಗಿ ಸ್ವತಃ||ಲಘು ಚಿತ್ರ
|-
|2017||''ಮಿನಿಟ್ ಟು ವಿನ್ ಇಟ್''||ಸ್ಪರ್ಧಿ||ಗೇಮ್ ಶೋ
|-
|2018 || ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಸೀಸನ್ 1)]]'' || ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಸ್ವತಃ ||[[ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ (ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್)|ಏಷ್ಯಾನೆಟ್]]|| ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ; {{won|1ನೇ ರನ್ನರ್-ಅಪ್}} &lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/bigg-boss-malayalam-live-blog-the-curtain-unveils-for-the-grand-show/articleshow/64722113.cms |title=Bigg Boss Malayalam highlights: Host Mohanlal locks the contestants with 'Manichithra Poottu' in the house |work=The Times of India |access-date=2 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018–2019||''ಪರ್ಲಿಷ್'' ಸೀಸನ್ 1,2||[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಲ್||rowspan=&quot;2&quot; |[[ಯೂಟ್ಯೂಬ್]]||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್ / ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2019||''ಒರು ಕುತು ಕಥ''||[[ಶ್ರೀನಿಷ್ ಅರವಿಂದ್]] / ಶಿಯಾಸ್ ಕರೀಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪರ್ಲ್||ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್ / ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಕಿಚನ್, ಖನ್ನ &amp; ಕಾನ್ವರ್ಸೇಷನ್ ಸೀಸನ್ 3''||ಶೆಫ್||[[ಹಾಟ್ಸ್ಟಾರ್]]||ಅಡುಗೆ ಶೋ
|-
|2020||''ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್&amp;ಇಲಾಸ್ಟಿಕ್''||ಪ್ಲಾಸ್||rowspan=3|ಯೂಟ್ಯೂಬ್||ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಅವಸ್ಥ''||rowspan=2|ಐಶ್ವರ್ಯ||ವೆಬ್ ಸರಣಿ
|-
|2020||''ಚೆಲ್ಲಕುಟ್ಟಿಯೇ''||ತಮಿಳು ಸಂಗೀತ ಆಲ್ಬಮ್
|-
|2021||''ಮಾವೇಲಿ''||ಸ್ವತಃ||[[ನೆಟ್ಫ್ಲಿಕ್ಸ್]]||ಲಘು ಚಿತ್ರ
|}

== ಡಿಸ್ಕೋಗ್ರಫಿ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ವರ್ಷ
! ಹಾಡು
! ಚಿತ್ರ
! ಗೀತರಚನೆಕಾರ
! ಗಾಯಕಿ
! ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ
! ಭಾಷೆ
! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
|-
| 2014 || &quot;ಬೆಲ್ಲಿ ಸಾಂಗ್&quot; ||''[[ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್ (2014 ಚಲನಚಿತ್ರ)|ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್]]''|| {{No}} || {{Yes}} ||[[ಗೋಪಿ ಸುಂದರ್]] || ಅರೇಬಿಕ್
|
|-
| 2016 || &quot;ಪಲ್ ಪಲ್&quot; ||''[[ಕಲ್ಯಾಣ ವೈಭೋಗಂ]]''|| {{No}} || {{Yes}} ||[[ಕಲ್ಯಾಣ್ ಕೊಡೂರಿ]] || ತೆಲುಗು
| [[ರಾಹುಲ್ ನಂಬ್ಯಾರ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| rowspan=2|2018 || &quot;ಟೈಟಲ್ ಸಾಂಗ್&quot; ||''ಪರ್ಲ್ ಮಾಣಿ ಶೋ'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಗೋಪಿ ಸುಂದರ್]] || ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|-
|| &quot;ಫ್ಲೈ ವಿತ್ ಯು&quot; ||''ಪರ್ಲಿಷ್'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] || ತಮಿಳು
| [[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| rowspan=3|2019 || &quot;ಹೂ ಆರ್ ಯು&quot; ||rowspan=2|''[[ಹೂ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೂ]]''|| {{Yes}} || {{No}} ||ಮಂಗಲ್ ಸುವರ್ಣನ್ || rowspan=2|ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|-
|| &quot;ಲೋನ್ಲಿ ಲೇಕ್&quot; || {{Yes}} || {{No}} ||ಮಣಿಕಂಠನ್ ಅಯ್ಯಪ್ಪ ||
|-
|| &quot;ಮುನ್ನಾಲೆ ಪೊಣಾಲೆ&quot; ||''[[ಒರು ಅಡಾರ್ ಲವ್]]''|| {{Yes}} || {{No}} ||[[ಶಾನ್ ರಹ್ಮಾನ್]] || rowspan=3|ತಮಿಳು
|
|-
| rowspan=2|2020 || &quot;ಚೆಲ್ಲಕುಟ್ಟಿಯೇ&quot; || ''ಅವಸ್ಥ'' (ವೆಬ್ ಸರಣಿ)|| {{Yes}} || {{No}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]]
|
|-
|| &quot;ಚೆಲ್ಲಕಣ್ಣನೇ&quot; || ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]]
| [[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] (ಸಹ-ಗಾಯಕ)
|-
| 2021 || &quot;ಕ್ರೇಜಿ ವರ್ಲ್ಡ್&quot; ||ಸಂಗೀತ ವೀಡಿಯೊ|| {{Yes}} || {{Yes}} ||[[ಜೆಸಿನ್ ಜಾರ್ಜ್]] || ಇಂಗ್ಲಿಷ್
|
|}
== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
* {{IMDb name|5807496}}
* {{Instagram|pearlemaany}}
* {{Facebook|PearleMaaneyOnline}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Maaney, Pearle}}
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವೀಡಿಯೊ ಜಾಕಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಂ ದೂರದರ್ಶನ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲುವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಟರು]]
[[ವರ್ಗ:1989 ಜನನಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯ ಗಾಯಕರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಮಹಿಳಾ ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ಗಾಯಕಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ (ಮಲಯಾಳಂ ಟಿವಿ ಸರಣಿ) ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:2011ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಮಲಯಾಳಿ ಜನರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಕಲಾವಿದರು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ಗಳು]]</text>
      <sha1>mkxn3eohv5z0537mrsveq1lbw14purj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Infobox social media personality</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179961</id>
    <revision>
      <id>1378000</id>
      <timestamp>2026-06-09T19:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Andrybak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Add new parameter &quot;logo_class&quot; to allow `|logo_class=skin-invert` or `|logo_class=skin-invert-image` for monochrome logos. See [[Template:Infobox social media personality/testcases#Logo &amp; Image tests]].</comment>
      <origin>1378000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12727" sha1="4ujjnenghf1md202wqi30u56u3hrrn8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person
| template_name = infobox social media personality

| _alias-map = pseudonym:other_names

| _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt

| _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update,

bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers,

instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers,

kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers,

substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers,

tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers,

twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers,

twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers,

youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views

| image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}
  | {{Multiple image
    | direction = vertical
    | border    = infobox
    | image1    = {{{logo|}}}
    | caption1  = {{{logo_caption|}}}
	| alt1      = {{{logo_alt|}}}
	| class1    = {{{logo_class|}}}
    | image2    = {{{image|}}}
    | caption2  = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}
	| alt2      = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}
  }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}}
  }}
| image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}}
| alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}}
| caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}}
| image_class = {{{logo_class|}}}

| module = {{Infobox
 | child   = yes
 | autoheaders = yes
 | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa;

 | header1 = [[Bilibili]] information
 | label2 = Channel{{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|s}}
 | data2  = {{ubl
  | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{{bilibili_handles|}}}
 }}
 | label3 = Years&amp;nbsp;active
 | data3  = {{{bilibili_years_active|}}}
 | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}}
 | data4  = {{{bilibili_genre|}}}
 | label5 = Followers
 | data5  = {{{bilibili_followers|}}}

 | header6 = [[Instagram]] information
 | label7  = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}}
 | data7   = {{ubl
  | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}}
  | {{{instagram_handles|}}}
 }}
 | label8  = Years&amp;nbsp;active
 | data8   = {{{instagram_years_active|}}}
 | label9  = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}}
 | data9   = {{{instagram_genre|}}}
 | label10 = Followers
 | data10  = {{{instagram_followers|}}}

 | header11 = [[Kick (service)|Kick]] information
 | label12  = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}}
 | data12   = {{ubl
   | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}}
   | {{{kick_handles|}}}
  }}
 | label13  = Years&amp;nbsp;active
 | data13   = {{{kick_years_active|}}}
 | label14  = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}}
 | data14   = {{{kick_genre|}}}
 | label15  = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}}
 | data15   = {{{kick_game|}}}
 | label16  = Followers
 | data16   = {{{kick_followers|}}}

 | header17 = [[Substack]] information
 | label18  = Newsletter
 | data18   = {{ubl
   | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}}
  }}
 | label19  = Notes
 | data19   = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}}
 | label20  = Years&amp;nbsp;active
 | data20   = {{{substack_years_active|}}}
 | label21  = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}}
 | data21   = {{{substack_topic|}}}
 | label22  = Subscribers
 | data22   = {{{substack_subscribers|}}}

 | header23 = [[TikTok]] information
 | label24  = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}}
 | data24   = {{ubl
   |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}}
   |{{{tiktok_handles|}}}
  }}
 | label25  = Years&amp;nbsp;active
 | data25   = {{{tiktok_years_active|}}}
 | label26  = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}}
 | data26   = {{{tiktok_genre|}}}
 | label27  = Followers
 | data27   = {{{tiktok_followers|}}}

 | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]] information
 | label29  = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}}
 | data29   = {{ubl|
   | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}}
   | {{{twitch_handles|}}}
 }}
 | label30  = Years&amp;nbsp;active
 | data30   = {{{twitch_years_active|}}}
 | label31  = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}}
 | data31   = {{{twitch_genre|}}}
 | label32  = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}}
 | data32   = {{{twitch_game|}}}
 | label33 = Followers
 | data33   = {{{twitch_followers|}}}

 | header34 = [[X (social network)|X]] information
 | label35  = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}}
 | data35   = {{ubl
    |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}}
    |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}}
  }}
 | label36  = Display&amp;nbsp;name
 | data36   = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}}
 | label37  = Years&amp;nbsp;active
 | data37   = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}}
 | label38  = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}}
 | data38   = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}
 | label39  = Followers
 | data39   = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}}

 | header40 =  [[YouTube]] information
 | label41 = Channel{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|s}}
 | data41  = {{ubl|&lt;!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --&gt;
    |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{{youtube_handles|}}}
  }}
 | label42 = Years&amp;nbsp;active
 | data42  = {{{youtube_years_active|}}}
 | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}}
 | data43  = {{{youtube_genre|}}}
 | label44 = Subscribers
 | data44  = {{{youtube_subscribers|}}}
 | label45 = Views
 | data45  = {{{youtube_views|}}}

 | header60 = _BLANK_
 | data61 = {{{module|}}}
 | data62 = {{{module2|}}}
 | data63 = {{{module3|}}}
 | data64 = {{{module4|}}}
 | data65 = {{{module5|}}}
 | data66 = {{{module6|}}}

 | below   = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Last updated:'' {{{stats_update}}}}}
 }}
}}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
|nested=1
|template=Infobox social media personality
|cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}}
| pseudonym; other_names
| x_handle; twitter_handle
| x_handle2; twitter_handle2
| x_handle3; twitter_handle3
| x_handles; twitter_handles
| x_display_name; twitter_display_name
| x_years_active; twitter_years_active
| x_topic; twitter_topic
| x_followers; twitter_followers
| youtube_handle; youtube_id
| youtube_handle2; youtube_id2
| youtube_handle3; youtube_id3
| image_alt; alt
| image size; image_size; imagesize
}}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Category:Social media pages with Wikidata]] }}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ujjnenghf1md202wqi30u56u3hrrn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378001</id>
      <parentid>1378000</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_social_media_personality]]</comment>
      <origin>1378000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12727" sha1="4ujjnenghf1md202wqi30u56u3hrrn8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person
| template_name = infobox social media personality

| _alias-map = pseudonym:other_names

| _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt

| _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update,

bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers,

instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers,

kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers,

substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers,

tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers,

twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers,

twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers,

youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views

| image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}
  | {{Multiple image
    | direction = vertical
    | border    = infobox
    | image1    = {{{logo|}}}
    | caption1  = {{{logo_caption|}}}
	| alt1      = {{{logo_alt|}}}
	| class1    = {{{logo_class|}}}
    | image2    = {{{image|}}}
    | caption2  = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}
	| alt2      = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}
  }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}}
  }}
| image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}}
| alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}}
| caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}}
| image_class = {{{logo_class|}}}

| module = {{Infobox
 | child   = yes
 | autoheaders = yes
 | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa;

 | header1 = [[Bilibili]] information
 | label2 = Channel{{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|s}}
 | data2  = {{ubl
  | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}}
  | {{{bilibili_handles|}}}
 }}
 | label3 = Years&amp;nbsp;active
 | data3  = {{{bilibili_years_active|}}}
 | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}}
 | data4  = {{{bilibili_genre|}}}
 | label5 = Followers
 | data5  = {{{bilibili_followers|}}}

 | header6 = [[Instagram]] information
 | label7  = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}}
 | data7   = {{ubl
  | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}}
  | {{{instagram_handles|}}}
 }}
 | label8  = Years&amp;nbsp;active
 | data8   = {{{instagram_years_active|}}}
 | label9  = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}}
 | data9   = {{{instagram_genre|}}}
 | label10 = Followers
 | data10  = {{{instagram_followers|}}}

 | header11 = [[Kick (service)|Kick]] information
 | label12  = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}}
 | data12   = {{ubl
   | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}}
   | {{{kick_handles|}}}
  }}
 | label13  = Years&amp;nbsp;active
 | data13   = {{{kick_years_active|}}}
 | label14  = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}}
 | data14   = {{{kick_genre|}}}
 | label15  = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}}
 | data15   = {{{kick_game|}}}
 | label16  = Followers
 | data16   = {{{kick_followers|}}}

 | header17 = [[Substack]] information
 | label18  = Newsletter
 | data18   = {{ubl
   | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}}
  }}
 | label19  = Notes
 | data19   = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}}
 | label20  = Years&amp;nbsp;active
 | data20   = {{{substack_years_active|}}}
 | label21  = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}}
 | data21   = {{{substack_topic|}}}
 | label22  = Subscribers
 | data22   = {{{substack_subscribers|}}}

 | header23 = [[TikTok]] information
 | label24  = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}}
 | data24   = {{ubl
   |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}}
   |{{{tiktok_handles|}}}
  }}
 | label25  = Years&amp;nbsp;active
 | data25   = {{{tiktok_years_active|}}}
 | label26  = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}}
 | data26   = {{{tiktok_genre|}}}
 | label27  = Followers
 | data27   = {{{tiktok_followers|}}}

 | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]] information
 | label29  = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}}
 | data29   = {{ubl|
   | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}}
   | {{{twitch_handles|}}}
 }}
 | label30  = Years&amp;nbsp;active
 | data30   = {{{twitch_years_active|}}}
 | label31  = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}}
 | data31   = {{{twitch_genre|}}}
 | label32  = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}}
 | data32   = {{{twitch_game|}}}
 | label33 = Followers
 | data33   = {{{twitch_followers|}}}

 | header34 = [[X (social network)|X]] information
 | label35  = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}}
 | data35   = {{ubl
    |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}}
    |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}}
  }}
 | label36  = Display&amp;nbsp;name
 | data36   = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}}
 | label37  = Years&amp;nbsp;active
 | data37   = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}}
 | label38  = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}}
 | data38   = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}
 | label39  = Followers
 | data39   = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}}

 | header40 =  [[YouTube]] information
 | label41 = Channel{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|s}}
 | data41  = {{ubl|&lt;!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --&gt;
    |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}}
    |{{{youtube_handles|}}}
  }}
 | label42 = Years&amp;nbsp;active
 | data42  = {{{youtube_years_active|}}}
 | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}}
 | data43  = {{{youtube_genre|}}}
 | label44 = Subscribers
 | data44  = {{{youtube_subscribers|}}}
 | label45 = Views
 | data45  = {{{youtube_views|}}}

 | header60 = _BLANK_
 | data61 = {{{module|}}}
 | data62 = {{{module2|}}}
 | data63 = {{{module3|}}}
 | data64 = {{{module4|}}}
 | data65 = {{{module5|}}}
 | data66 = {{{module6|}}}

 | below   = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Last updated:'' {{{stats_update}}}}}
 }}
}}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
|nested=1
|template=Infobox social media personality
|cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}}
| pseudonym; other_names
| x_handle; twitter_handle
| x_handle2; twitter_handle2
| x_handle3; twitter_handle3
| x_handles; twitter_handles
| x_display_name; twitter_display_name
| x_years_active; twitter_years_active
| x_topic; twitter_topic
| x_followers; twitter_followers
| youtube_handle; youtube_id
| youtube_handle2; youtube_id2
| youtube_handle3; youtube_id3
| image_alt; alt
| image size; image_size; imagesize
}}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Category:Social media pages with Wikidata]] }}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ujjnenghf1md202wqi30u56u3hrrn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378024</id>
      <parentid>1378001</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1378024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13700" sha1="lhkrx9phgcc1fih169glk62dmq2or7a" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person
| template_name = infobox social media personality

| _alias-map = pseudonym:other_names

| _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt

| _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update,

bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers,

instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers,

kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers,

substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers,

tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers,

twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers,

twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers,

youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views

| image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}
  | {{Multiple image
    | direction = vertical
    | border    = infobox
    | image1    = {{{logo|}}}
    | caption1  = {{{logo_caption|}}}
	| alt1      = {{{logo_alt|}}}
	| class1    = {{{logo_class|}}}
    | image2    = {{{image|}}}
    | caption2  = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}
	| alt2      = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}
  }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}}
  }}
| image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}}
| alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}}
| caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|&lt;!--Ignore both--&gt;|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}}
| image_class = {{{logo_class|}}}

| module = {{Infobox
 | child   = yes
 | autoheaders = yes
 | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa;

 | header1 = [[Bilibili]] ಮಾಹಿತಿ
 | label2 = ಚಾನೆಲ್{{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data2  = {{ubl
  | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili ಚಾನೆಲ್}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili ಚಾನೆಲ್}}]}}
  | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili ಚಾನೆಲ್}}]}}
  | {{{bilibili_handles|}}}
 }}
 | label3 = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data3  = {{{bilibili_years_active|}}}
 | label4 = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data4  = {{{bilibili_genre|}}}
 | label5 = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data5  = {{{bilibili_followers|}}}

 | header6 = [[Instagram]] ಮಾಹಿತಿ
 | label7  = ಪುಟ{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data7   = {{ubl
  | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}}
  | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}}
  | {{{instagram_handles|}}}
 }}
 | label8  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data8   = {{{instagram_years_active|}}}
 | label9  = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data9   = {{{instagram_genre|}}}
 | label10 = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data10  = {{{instagram_followers|}}}

 | header11 = [[Kick (service)|Kick]] ಮಾಹಿತಿ
 | label12  = ಚಾನೆಲ್{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data12   = {{ubl
   | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}}
   | {{{kick_handles|}}}
  }}
 | label13  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data13   = {{{kick_years_active|}}}
 | label14  = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data14   = {{{kick_genre|}}}
 | label15  = ಆಟ{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data15   = {{{kick_game|}}}
 | label16  = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data16   = {{{kick_followers|}}}

 | header17 = [[Substack]] ಮಾಹಿತಿ
 | label18  = ಸುದ್ದಿಪತ್ರ
 | data18   = {{ubl
   | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}}
   | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}}
  }}
 | label19  = ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
 | data19   = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}}
 | label20  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data20   = {{{substack_years_active|}}}
 | label21  = ವಿಷಯ{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data21   = {{{substack_topic|}}}
 | label22  = ಚಂದಾದಾರರು
 | data22   = {{{substack_subscribers|}}}

 | header23 = [[TikTok]] ಮಾಹಿತಿ
 | label24  = ಪುಟ{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data24   = {{ubl
   |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}}
   |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}}
   |{{{tiktok_handles|}}}
  }}
 | label25  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data25   = {{{tiktok_years_active|}}}
 | label26  = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data26   = {{{tiktok_genre|}}}
 | label27  = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data27   = {{{tiktok_followers|}}}

 | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]] ಮಾಹಿತಿ
 | label29  = ಚಾನೆಲ್{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data29   = {{ubl|
   | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}}
   | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}}
   | {{{twitch_handles|}}}
 }}
 | label30  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data30   = {{{twitch_years_active|}}}
 | label31  = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data31   = {{{twitch_genre|}}}
 | label32  = ಆಟ{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data32   = {{{twitch_game|}}}
 | label33 = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data33   = {{{twitch_followers|}}}

 | header34 = [[X (social network)|X]] ಮಾಹಿತಿ
 | label35  = ಹ್ಯಾಂಡಲ್{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data35   = {{ubl
    |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}}
    |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}}
    |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}}
  }}
 | label36  = ಪ್ರದರ್ಶನ ಹೆಸರು
 | data36   = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}}
 | label37  = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data37   = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}}
 | label38  = ವಿಷಯ{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=ಗಳು}}
 | data38   = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}
 | label39  = ಅನುಯಾಯಿಗಳು
 | data39   = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}}

 | header40 =  YouTube ಮಾಹಿತಿ
 | label41 = ಚಾನೆಲ್{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|ಗಳು}}
 | data41  = {{ubl|&lt;!-- TODO: ಈ ತರ್ಕವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ... --&gt;
    |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube ಚಾನೆಲ್}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube ಚಾನೆಲ್}}]}}
    |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube ಚಾನೆಲ್}}]}}
    |{{{youtube_handles|}}}
  }}
 | label42 = ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷಗಳು
 | data42  = {{{youtube_years_active|}}}
 | label43 = ಪ್ರಕಾರ{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=ಗಳು}}
 | data43  = {{{youtube_genre|}}}
 | label44 = ಚಂದಾದಾರರು
 | data44  = {{{youtube_subscribers|}}}
 | label45 = ವೀಕ್ಷಣೆಗಳು
 | data45  = {{{youtube_views|}}}

 | header60 = _BLANK_
 | data61 = {{{module|}}}
 | data62 = {{{module2|}}}
 | data63 = {{{module3|}}}
 | data64 = {{{module4|}}}
 | data65 = {{{module5|}}}
 | data66 = {{{module6|}}}

 | below   = {{#if:{{{stats_update|}}}|''ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ:'' {{{stats_update}}}}}
 }}
}}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
|nested=1
|template=Infobox social media personality
|cat={{main other|ವರ್ಗ:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}}
| pseudonym; other_names
| x_handle; twitter_handle
| x_handle2; twitter_handle2
| x_handle3; twitter_handle3
| x_handles; twitter_handles
| x_display_name; twitter_display_name
| x_years_active; twitter_years_active
| x_topic; twitter_topic
| x_followers; twitter_followers
| youtube_handle; youtube_id
| youtube_handle2; youtube_id2
| youtube_handle3; youtube_id3
| image_alt; alt
| image size; image_size; imagesize
}}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[ವರ್ಗ:Social media pages with Wikidata]] }}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lhkrx9phgcc1fih169glk62dmq2or7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Str startswith</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179962</id>
    <revision>
      <id>1378018</id>
      <timestamp>2025-12-27T18:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;MusikBot II</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection settings for &quot;[[Template:Str startswith]]&quot;: [[Wikipedia:High-risk templates|High-risk template or module]]: 2500 transclusions ([[User:MusikBot II/TemplateProtector|more info]]) ([Edit=Require extended confirmed access] (indefinite) [Move=Require extended confirmed access] (indefinite))</comment>
      <origin>1378018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="admwkurg6pig74rt1av1zk5dbjjphnq" xml:space="preserve">{{#invoke:String2|startswith|1={{{1}}}|2={{{2}}}}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>admwkurg6pig74rt1av1zk5dbjjphnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378019</id>
      <parentid>1378018</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Str_startswith]]</comment>
      <origin>1378018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="admwkurg6pig74rt1av1zk5dbjjphnq" xml:space="preserve">{{#invoke:String2|startswith|1={{{1}}}|2={{{2}}}}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>admwkurg6pig74rt1av1zk5dbjjphnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Infobox social media personality/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179963</id>
    <revision>
      <id>1378022</id>
      <timestamp>2026-06-09T20:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Andrybak</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* TemplateData */ move counters back to `&quot;type&quot;: &quot;string&quot;`, because these can be multi-line (e.g. [[MinutePhysics]])</comment>
      <origin>1378022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28873" sha1="ocpc7o8bfnlqfoss4c6dvsqgrpffy2p" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|Infobox influencer|Infobox streamer|Infobox YouTuber}}
{{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters|Module:Template wrapper}}
{{high-use}}
{{Person infobox header}}
{{Uses infobox person|wrapped=1}}
{{tl|Infobox social media personality}} is primarily used for individuals who are notable for [[social media]] content. The platforms supported are [[Bilibili]], [[Instagram]], [[Kick (service)|Kick]], [[Substack]], [[TikTok]], [[Twitch (service)|Twitch]], [[X (social network)|X]] and [[YouTube]].

== Usage ==
===Basic usage===
{{Parameter names example|_template=| honorific_prefix | name | honorific_suffix | native_name | native_name_lang | birth_date| birth_name | birth_place | death_date | death_place | image | caption | alt | occupation | spouse | partner | children | relatives | website | module | logo | logo_caption | logo_size | logo_alt | bilibili_id | bilibili_display_name | bilibili_years_active | bilibili_genre | bilibili_followers | kick_handle | kick_years_active | kick_genre | kick_game | kick_followers | kick_display_name | instagram_handle | instagram_display_name | instagram_years_active | instagram_genre | instagram_followers | substack_url | substack_newsletter_name | substack_handle | substack_years_active | substack_topic | substack_subscribers | tiktok_handle | tiktok_years_active | tiktok_genre | tiktok_followers | tiktok_display_name | twitch_handle | twitch_years_active | twitch_genre | twitch_game | twitch_followers | twitch_display_name | x_handle | x_display_name | x_years_active | x_topic | x_followers | youtube_handle | youtube_years_active | youtube_genre | youtube_subscribers | youtube_views | youtube_display_name | stats_update }}
'''Note''': Any parameter from {{tl|Infobox person}} can be used.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| honorific_prefix = 
| name             = &lt;!-- defaults to article title when left blank --&gt;
| honorific_suffix = 
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| birth_name       = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date       = 
| birth_place      = 
| death_date       = 
| death_place      = 
| image            = &lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| caption          = 
| alt              = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| occupation       = 
| spouse           = 
| partner          = 
| children         = 
| relatives        = 
| website          = 
| module           = 
| logo             = 
| logo_caption     = 
| logo_alt         = 
| logo_size        = 

| bilibili_id           = 
| bilibili_display_name = 
| bilibili_years_active = 
| bilibili_genre        = 
| bilibili_followers    = 

| instagram_handle       = 
| instagram_display_name = 
| instagram_years_active = 
| instagram_genre        = 
| instagram_followers    = 

| kick_handle       = 
| kick_display_name = 
| kick_years_active = 
| kick_genre        = 
| kick_game         = 
| kick_followers    = 

| substack_url             = 
| substack_newsletter_name = 
| substack_handle          = 
| substack_years_active    = 
| substack_topic           = 
| substack_subscribers     = 

| tiktok_handle       = 
| tiktok_display_name = 
| tiktok_years_active = 
| tiktok_genre        = 
| tiktok_followers    = 

| twitch_handle       = 
| twitch_display_name = 
| twitch_years_active = 
| twitch_genre        = 
| twitch_game         = 
| twitch_followers    = 

| x_handle       = 
| x_display_name = 
| x_years_active = 
| x_topic        = 
| x_followers    = 

| youtube_handle       = 
| youtube_id           = 
| youtube_display_name = 
| youtube_years_active = 
| youtube_genre        = 
| youtube_subscribers  = 
| youtube_views        = 

| stats_update = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{clear}}

=== Multiple accounts per platform ===
{{Parameter names example|_template=| name | birth_date| birth_place | instagram_handle | instagram_display_name | instagram_handle2 | instagram_display_name2 | instagram_handle3 | instagram_display_name3 | instagram_years_active | instagram_genre | instagram_followers }}
To display multiple accounts on the same platform, append the numbers &quot;2&quot; and &quot;3&quot; to the relevant parameters.

'''Note''': Per [[WP:YTLINKS]], secondary channels should not be linked to in the infobox, unless covered by reliable sources.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name        = 
| birth_date  = 
| birth_place = 

| instagram_handle        = 
| instagram_display_name  = 
| instagram_handle2       = 
| instagram_display_name2 = 
| instagram_handle3       = 
| instagram_display_name3 = 

| instagram_years_active = 
| instagram_genre        = 
| instagram_followers    = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== YouTube specific ===
YouTube supports two URL formats. The first format uses the channel's handle, which is displayed with the '''@''' symbol. This will result in {{code|https://www.youtube.com/@{{{youtube_handle}}}}}.

The second format uses the channel's unique ID, which will remain the same even if the handle eventually changes. This will result in {{code|https://www.youtube.com/channel/{{{youtube_id}}}}}. When using this format, a display name will need to be supplied with {{para|youtube_display_name}}, otherwise the name will default to &quot;YouTube channel&quot;.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name        = 
| birth_date  = 
| birth_place = 

| youtube_handle       = &lt;!-- @ChannelName --&gt;
| youtube_id           = &lt;!-- UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ --&gt;
| youtube_display_name = &lt;!-- Channel Name --&gt;

| youtube_years_active = 
| youtube_genre        = 
| youtube_subscribers  = 
| youtube_views        = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Example ==
{{Infobox social media personality
| name                = Ninja
| image               = Krystalogy, Jess, Ninja, and Typical Gamer relaxing in the State Farm Gamerhood (52899874282) (cropped) 3.jpg
| caption             = Blevins in 2023
| spouse              = {{Marriage|Jessica Goch|2017}}
| birth_name          = Richard Tyler Blevins
| birth_date          = {{birth date and age|1991|6|5}}
| birth_place         = [[Taylor, Michigan]], U.S.
| other_names         = NinjasHyper
| education           = [[Grayslake Central High School]]
| occupation          = {{Flatlist|
* [[Video game live streaming|Live streamer]]
* [[YouTuber]]
}}
| years_active        = 2011{{endash}}present
| organizations       = {{Flatlist|
* [[Cloud9]]
* [[Renegades (esports)|Renegades]]
* [[Team Liquid]]
* [[Luminosity Gaming]]
}}
| twitch_handle       = Ninja
| twitch_genre        = [[Video game culture|Gaming]]
| twitch_game         = {{Flatlist|
* ''[[Fortnite]]''
* ''[[League of Legends]]''
* ''[[PlayerUnknown's Battlegrounds]]''
* ''[[Z1 Battle Royale]]''
* ''[[Halo (series)|Halo]]''
* ''[[Apex Legends]]''
* ''[[Call of Duty: Warzone]]''
* ''[[Valorant]]''
}}
| twitch_followers    = 19.2 million
| youtube_handle      = Ninja
| youtube_genre       = Gaming
| youtube_subscribers = 23.7 million
| youtube_views       = 2.76 billion
| stats_update        = October 12, 2025
| website             = {{URL|https://teamninja.com/}}
| signature           = Ninja sig.svg
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name                = Ninja
| image               = Krystalogy, Jess, Ninja, and Typical Gamer relaxing in the State Farm Gamerhood (52899874282) (cropped) 3.jpg
| caption             = Blevins in 2023
| spouse              = {{Marriage|Jessica Goch|2017}}
| birth_name          = Richard Tyler Blevins
| birth_date          = {{birth date and age|1991|6|5}}
| birth_place         = [[Taylor, Michigan]], U.S.
| other_names         = NinjasHyper
| education           = [[Grayslake Central High School]]
| occupation          = {{Flatlist|
* [[Video game live streaming|Live streamer]]
* [[YouTuber]]
}}
| years_active        = 2011{{endash}}present
| organizations       = {{Flatlist|
* [[Cloud9]]
* [[Renegades (esports)|Renegades]]
* [[Team Liquid]]
* [[Luminosity Gaming]]
}}
| twitch_handle       = Ninja
| twitch_genre        = [[Video game culture|Gaming]]
| twitch_game         = {{Flatlist|
* ''[[Fortnite]]''
* ''[[League of Legends]]''
* ''[[PlayerUnknown's Battlegrounds]]''
* ''[[Z1 Battle Royale]]''
* ''[[Halo (series)|Halo]]''
* ''[[Apex Legends]]''
* ''[[Call of Duty: Warzone]]''
* ''[[Valorant]]''
}}
| twitch_followers    = 19.2 million
| youtube_handle      = Ninja
| youtube_genre       = Gaming
| youtube_subscribers = 23.7 million
| youtube_views       = 2.76 billion
| stats_update        = October 12, 2025
| website             = {{URL|https://teamninja.com/}}
| signature           = Ninja sig.svg
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{clear}}

==TemplateData==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;logo&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;Logo&quot;
			},
			&quot;description&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;The logo used by the social media personality, if applicable.&quot;
			},
			&quot;example&quot;: &quot;Dude Perfect logo.svg&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;logo_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;Logo size&quot;
			},
			&quot;description&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;The logo width in pixels (\&quot;px\&quot; is automatically added if omitted).&quot;
			},
			&quot;default&quot;: &quot;250px&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;120px&quot;
		},
		&quot;logo_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo caption&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A caption for the logo, if needed.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;logo_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo alt&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alt text for the logo image, for visually impaired readers. One word (such as 'photograph') is rarely sufficient. See WP:ALT.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;logo_class&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo CSS class&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CSS class for the logo image. Use \&quot;logo_class=skin-invert\&quot; for monochrome logos.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;skin-invert&quot;
			]
		},
        &quot;stats_update&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last updated&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date the follower/view stats were last updated. The date is listed at the bottom of the infobox.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;12 October 2025&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;bilibili_id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the primary Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_id2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the second Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_id3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the third Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Bilibili handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Bilibili accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bilibili_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Bilibili account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;bilibili_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Bilibili account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bilibili_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Bilibili account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Instagram handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Instagram accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Instagram account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;instagram_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Instagram account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Instagram account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Kick account, if different from \&quot;kick_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Kick account, if different from \&quot;kick_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Kick account, if different from \&quot;kick_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Kick handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Kick accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Kick account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;kick_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Kick account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Gaming&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick game&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The game(s) that the Kick account is notable for playing. Citations in the article body should be used to establish notability.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Kick account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;substack_url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the primary Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_url2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the second Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_url3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the third Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the Substack Notes account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch&quot;
		},
		&quot;substack_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Substack account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;substack_topic&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack topic&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The topic(s) primarily covered by the Substack account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Politics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;substack_subscribers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack subscribers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of subscribers the Substack account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional TikTok handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional TikTok accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the TikTok account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;tiktok_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the TikTok account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the TikTok account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Twitch handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Twitch accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Twitch account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;twitch_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Twitch account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Gaming&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch game&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The game(s) that the Twitch account is notable for playing. Citations in the article body should be used to establish notability.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Twitch account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_handle&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handle2&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle2&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Second X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handle3&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle3&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Third X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handles&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handles&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Additional X handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional X accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_display_name&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_display_name&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name(s) of the X account(s).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_years_active&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_years_active&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the X account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;x_topic&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_topic&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X topic&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The topic(s) primarily covered by the X account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Politics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_followers&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_followers&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the X account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the primary YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary YouTube account, if using \&quot;youtube_id\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the second YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle2\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second YouTube account, if using \&quot;youtube_id2\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the third YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle3\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third YouTube account, if using \&quot;youtube_id3\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional YouTube handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional YouTube accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the YouTube account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;youtube_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the YouTube account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_subscribers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube subscribers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of subscribers the YouTube account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_views&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube views&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of views the YouTube account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;300 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;module&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Module&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used for embedding other infoboxes into this one.&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;An Infobox for articles about social media personalities&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== Tracking categories ==
{{Infobox tracking categories}}

== See also ==
* [[Template:Infobox video game player]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line --&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ocpc7o8bfnlqfoss4c6dvsqgrpffy2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378023</id>
      <parentid>1378022</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_social_media_personality/doc]]</comment>
      <origin>1378022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28873" sha1="ocpc7o8bfnlqfoss4c6dvsqgrpffy2p" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|Infobox influencer|Infobox streamer|Infobox YouTuber}}
{{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters|Module:Template wrapper}}
{{high-use}}
{{Person infobox header}}
{{Uses infobox person|wrapped=1}}
{{tl|Infobox social media personality}} is primarily used for individuals who are notable for [[social media]] content. The platforms supported are [[Bilibili]], [[Instagram]], [[Kick (service)|Kick]], [[Substack]], [[TikTok]], [[Twitch (service)|Twitch]], [[X (social network)|X]] and [[YouTube]].

== Usage ==
===Basic usage===
{{Parameter names example|_template=| honorific_prefix | name | honorific_suffix | native_name | native_name_lang | birth_date| birth_name | birth_place | death_date | death_place | image | caption | alt | occupation | spouse | partner | children | relatives | website | module | logo | logo_caption | logo_size | logo_alt | bilibili_id | bilibili_display_name | bilibili_years_active | bilibili_genre | bilibili_followers | kick_handle | kick_years_active | kick_genre | kick_game | kick_followers | kick_display_name | instagram_handle | instagram_display_name | instagram_years_active | instagram_genre | instagram_followers | substack_url | substack_newsletter_name | substack_handle | substack_years_active | substack_topic | substack_subscribers | tiktok_handle | tiktok_years_active | tiktok_genre | tiktok_followers | tiktok_display_name | twitch_handle | twitch_years_active | twitch_genre | twitch_game | twitch_followers | twitch_display_name | x_handle | x_display_name | x_years_active | x_topic | x_followers | youtube_handle | youtube_years_active | youtube_genre | youtube_subscribers | youtube_views | youtube_display_name | stats_update }}
'''Note''': Any parameter from {{tl|Infobox person}} can be used.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| honorific_prefix = 
| name             = &lt;!-- defaults to article title when left blank --&gt;
| honorific_suffix = 
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| birth_name       = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date       = 
| birth_place      = 
| death_date       = 
| death_place      = 
| image            = &lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| caption          = 
| alt              = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| occupation       = 
| spouse           = 
| partner          = 
| children         = 
| relatives        = 
| website          = 
| module           = 
| logo             = 
| logo_caption     = 
| logo_alt         = 
| logo_size        = 

| bilibili_id           = 
| bilibili_display_name = 
| bilibili_years_active = 
| bilibili_genre        = 
| bilibili_followers    = 

| instagram_handle       = 
| instagram_display_name = 
| instagram_years_active = 
| instagram_genre        = 
| instagram_followers    = 

| kick_handle       = 
| kick_display_name = 
| kick_years_active = 
| kick_genre        = 
| kick_game         = 
| kick_followers    = 

| substack_url             = 
| substack_newsletter_name = 
| substack_handle          = 
| substack_years_active    = 
| substack_topic           = 
| substack_subscribers     = 

| tiktok_handle       = 
| tiktok_display_name = 
| tiktok_years_active = 
| tiktok_genre        = 
| tiktok_followers    = 

| twitch_handle       = 
| twitch_display_name = 
| twitch_years_active = 
| twitch_genre        = 
| twitch_game         = 
| twitch_followers    = 

| x_handle       = 
| x_display_name = 
| x_years_active = 
| x_topic        = 
| x_followers    = 

| youtube_handle       = 
| youtube_id           = 
| youtube_display_name = 
| youtube_years_active = 
| youtube_genre        = 
| youtube_subscribers  = 
| youtube_views        = 

| stats_update = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{clear}}

=== Multiple accounts per platform ===
{{Parameter names example|_template=| name | birth_date| birth_place | instagram_handle | instagram_display_name | instagram_handle2 | instagram_display_name2 | instagram_handle3 | instagram_display_name3 | instagram_years_active | instagram_genre | instagram_followers }}
To display multiple accounts on the same platform, append the numbers &quot;2&quot; and &quot;3&quot; to the relevant parameters.

'''Note''': Per [[WP:YTLINKS]], secondary channels should not be linked to in the infobox, unless covered by reliable sources.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name        = 
| birth_date  = 
| birth_place = 

| instagram_handle        = 
| instagram_display_name  = 
| instagram_handle2       = 
| instagram_display_name2 = 
| instagram_handle3       = 
| instagram_display_name3 = 

| instagram_years_active = 
| instagram_genre        = 
| instagram_followers    = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== YouTube specific ===
YouTube supports two URL formats. The first format uses the channel's handle, which is displayed with the '''@''' symbol. This will result in {{code|https://www.youtube.com/@{{{youtube_handle}}}}}.

The second format uses the channel's unique ID, which will remain the same even if the handle eventually changes. This will result in {{code|https://www.youtube.com/channel/{{{youtube_id}}}}}. When using this format, a display name will need to be supplied with {{para|youtube_display_name}}, otherwise the name will default to &quot;YouTube channel&quot;.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name        = 
| birth_date  = 
| birth_place = 

| youtube_handle       = &lt;!-- @ChannelName --&gt;
| youtube_id           = &lt;!-- UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ --&gt;
| youtube_display_name = &lt;!-- Channel Name --&gt;

| youtube_years_active = 
| youtube_genre        = 
| youtube_subscribers  = 
| youtube_views        = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Example ==
{{Infobox social media personality
| name                = Ninja
| image               = Krystalogy, Jess, Ninja, and Typical Gamer relaxing in the State Farm Gamerhood (52899874282) (cropped) 3.jpg
| caption             = Blevins in 2023
| spouse              = {{Marriage|Jessica Goch|2017}}
| birth_name          = Richard Tyler Blevins
| birth_date          = {{birth date and age|1991|6|5}}
| birth_place         = [[Taylor, Michigan]], U.S.
| other_names         = NinjasHyper
| education           = [[Grayslake Central High School]]
| occupation          = {{Flatlist|
* [[Video game live streaming|Live streamer]]
* [[YouTuber]]
}}
| years_active        = 2011{{endash}}present
| organizations       = {{Flatlist|
* [[Cloud9]]
* [[Renegades (esports)|Renegades]]
* [[Team Liquid]]
* [[Luminosity Gaming]]
}}
| twitch_handle       = Ninja
| twitch_genre        = [[Video game culture|Gaming]]
| twitch_game         = {{Flatlist|
* ''[[Fortnite]]''
* ''[[League of Legends]]''
* ''[[PlayerUnknown's Battlegrounds]]''
* ''[[Z1 Battle Royale]]''
* ''[[Halo (series)|Halo]]''
* ''[[Apex Legends]]''
* ''[[Call of Duty: Warzone]]''
* ''[[Valorant]]''
}}
| twitch_followers    = 19.2 million
| youtube_handle      = Ninja
| youtube_genre       = Gaming
| youtube_subscribers = 23.7 million
| youtube_views       = 2.76 billion
| stats_update        = October 12, 2025
| website             = {{URL|https://teamninja.com/}}
| signature           = Ninja sig.svg
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{{Infobox social media personality
| name                = Ninja
| image               = Krystalogy, Jess, Ninja, and Typical Gamer relaxing in the State Farm Gamerhood (52899874282) (cropped) 3.jpg
| caption             = Blevins in 2023
| spouse              = {{Marriage|Jessica Goch|2017}}
| birth_name          = Richard Tyler Blevins
| birth_date          = {{birth date and age|1991|6|5}}
| birth_place         = [[Taylor, Michigan]], U.S.
| other_names         = NinjasHyper
| education           = [[Grayslake Central High School]]
| occupation          = {{Flatlist|
* [[Video game live streaming|Live streamer]]
* [[YouTuber]]
}}
| years_active        = 2011{{endash}}present
| organizations       = {{Flatlist|
* [[Cloud9]]
* [[Renegades (esports)|Renegades]]
* [[Team Liquid]]
* [[Luminosity Gaming]]
}}
| twitch_handle       = Ninja
| twitch_genre        = [[Video game culture|Gaming]]
| twitch_game         = {{Flatlist|
* ''[[Fortnite]]''
* ''[[League of Legends]]''
* ''[[PlayerUnknown's Battlegrounds]]''
* ''[[Z1 Battle Royale]]''
* ''[[Halo (series)|Halo]]''
* ''[[Apex Legends]]''
* ''[[Call of Duty: Warzone]]''
* ''[[Valorant]]''
}}
| twitch_followers    = 19.2 million
| youtube_handle      = Ninja
| youtube_genre       = Gaming
| youtube_subscribers = 23.7 million
| youtube_views       = 2.76 billion
| stats_update        = October 12, 2025
| website             = {{URL|https://teamninja.com/}}
| signature           = Ninja sig.svg
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{clear}}

==TemplateData==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;logo&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;Logo&quot;
			},
			&quot;description&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;The logo used by the social media personality, if applicable.&quot;
			},
			&quot;example&quot;: &quot;Dude Perfect logo.svg&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;logo_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;Logo size&quot;
			},
			&quot;description&quot;: {
				&quot;en&quot;: &quot;The logo width in pixels (\&quot;px\&quot; is automatically added if omitted).&quot;
			},
			&quot;default&quot;: &quot;250px&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;120px&quot;
		},
		&quot;logo_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo caption&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A caption for the logo, if needed.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;logo_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo alt&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Alt text for the logo image, for visually impaired readers. One word (such as 'photograph') is rarely sufficient. See WP:ALT.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;logo_class&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo CSS class&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CSS class for the logo image. Use \&quot;logo_class=skin-invert\&quot; for monochrome logos.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;skin-invert&quot;
			]
		},
        &quot;stats_update&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last updated&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date the follower/view stats were last updated. The date is listed at the bottom of the infobox.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;12 October 2025&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;bilibili_id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the primary Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_id2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the second Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_id3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Bilibili ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the third Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;290526283&quot;
		},
		&quot;bilibili_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Bilibili display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Bilibili account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Bilibili&quot;
		},
		&quot;bilibili_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Bilibili handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Bilibili accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bilibili_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Bilibili account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;bilibili_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Bilibili account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bilibili_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bilibili followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Bilibili account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Instagram handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Instagram account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Instagram display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Instagram account, if different from \&quot;instagram_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Instagram&quot;
		},
		&quot;instagram_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Instagram handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Instagram accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Instagram account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;instagram_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Instagram account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;instagram_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Instagram followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Instagram account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Kick account, if different from \&quot;kick_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Kick account, if different from \&quot;kick_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Kick handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Kick account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;kick&quot;
		},
		&quot;kick_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Kick display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Kick account, if different from \&quot;kick_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Kick&quot;
		},
		&quot;kick_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Kick handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Kick accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Kick account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;kick_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Kick account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Gaming&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick game&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The game(s) that the Kick account is notable for playing. Citations in the article body should be used to establish notability.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;kick_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Kick followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Kick account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;substack_url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the primary Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_url2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the second Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_url3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Substack newsletter URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the third Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch.substack.com&quot;
		},
		&quot;substack_newsletter_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Substack newsletter/URL display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Substack newsletter.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Meidas+&quot;
		},
		&quot;substack_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the Substack Notes account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;meidastouch&quot;
		},
		&quot;substack_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Substack account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;substack_topic&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack topic&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The topic(s) primarily covered by the Substack account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Politics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;substack_subscribers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Substack subscribers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of subscribers the Substack account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third TikTok handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third TikTok account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;tiktok&quot;
		},
		&quot;tiktok_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third TikTok display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third TikTok account, if different from \&quot;tiktok_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;TikTok&quot;
		},
		&quot;tiktok_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional TikTok handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional TikTok accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the TikTok account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;tiktok_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the TikTok account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;tiktok_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TikTok followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the TikTok account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Twitch handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third Twitch account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third Twitch display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third Twitch account, if different from \&quot;twitch_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Twitch&quot;
		},
		&quot;twitch_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional Twitch handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional Twitch accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the Twitch account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;twitch_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the Twitch account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Gaming&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch game&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The game(s) that the Twitch account is notable for playing. Citations in the article body should be used to establish notability.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;twitch_followers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Twitch followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the Twitch account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_handle&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handle2&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle2&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Second X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handle3&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handle3&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Third X handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third X account.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_handles&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_handles&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;Additional X handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional X accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_display_name&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_display_name&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name(s) of the X account(s).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;NASA&quot;
		},
		&quot;x_years_active&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_years_active&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the X account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;x_topic&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_topic&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X topic&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The topic(s) primarily covered by the X account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Politics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;x_followers&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;twitter_followers&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;X followers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of followers the X account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_handle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the primary YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the primary YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the primary YouTube account, if using \&quot;youtube_id\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handle2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the second YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the second YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle2\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Second YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the second YouTube account, if using \&quot;youtube_id2\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle2\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handle3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube handle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The handle/username of the third YouTube account. Inclusion of the @ symbol is optional.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;@YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_id3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube ID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The unique ID of the third YouTube account. Priority is given to \&quot;youtube_handle3\&quot; if both are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;UCBR8-60-B28hp2BmDPdntcQ&quot;
		},
		&quot;youtube_display_name3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Third YouTube display name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The display name of the third YouTube account, if using \&quot;youtube_id3\&quot; OR if the display name differs from \&quot;youtube_handle3\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;YouTube&quot;
		},
		&quot;youtube_handles&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Additional YouTube handles&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Custom styling for any additional YouTube accounts. Not automatically formatted or linked by default.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_years_active&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube years active&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date range in years during which the YouTube account was active, if different from general \&quot;years_active\&quot;. Use an en dash (–) to separate the years.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2009–present&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;youtube_genre&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube genre&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The genre(s) of content produced by the YouTube account.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Comedy&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_subscribers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube subscribers&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of subscribers the YouTube account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1.52 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;youtube_views&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;YouTube views&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The number of views the YouTube account has. Write the number as three digits in short scale form.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;300 million&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;module&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Module&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used for embedding other infoboxes into this one.&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;An Infobox for articles about social media personalities&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== Tracking categories ==
{{Infobox tracking categories}}

== See also ==
* [[Template:Infobox video game player]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories below this line --&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ocpc7o8bfnlqfoss4c6dvsqgrpffy2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Kumarkandakoor69</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179964</id>
    <revision>
      <id>1378027</id>
      <timestamp>2026-08-01T14:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="lfro9dp3txxv1yz2h53vzkum7forhgc" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Kumarkandakoor69}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೦:೦೬, ೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>lfro9dp3txxv1yz2h53vzkum7forhgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಚೆಂಡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179965</id>
    <revision>
      <id>1378033</id>
      <timestamp>2026-08-01T15:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{Distinguish|ಚಂಡೆ}} [[File:Chenda Melam.ogg|thumb|ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ (ചെണ്ട മേളം)]] [[File:Pandi Melam.ogg|thumb|ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]] [[File:Chendaa.jpg|thumb|ಚೆಂಡ (ചെണ്ട)]] [[File:Drum &amp; stick.jpg|thumb|ಚೆಂಡ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ (ಕಡ್ಡಿ) (ചെണ്ടയും കോലും)]]  '''ಚೆಂಡ''' ({{langx|ml|ചെണ്ട}}, {{IPA|ml|tʃeɳʈa|}}) ಭಾರತದ ಕೇರ...</comment>
      <origin>1378033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33502" sha1="0rhwoc786z03eb65mcmxon4zw85rgy5" xml:space="preserve">{{Distinguish|ಚಂಡೆ}}
[[File:Chenda Melam.ogg|thumb|ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ (ചെണ്ട മേളം)]]
[[File:Pandi Melam.ogg|thumb|ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]]
[[File:Chendaa.jpg|thumb|ಚೆಂಡ (ചെണ്ട)]]
[[File:Drum &amp; stick.jpg|thumb|ಚೆಂಡ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ (ಕಡ್ಡಿ) (ചെണ്ടയും കോലും)]]

'''ಚೆಂಡ''' ({{langx|ml|ചെണ്ട}}, {{IPA|ml|tʃeɳʈa|}}) ಭಾರತದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]]ಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಬೆಲ್ಟ್ ಆಕಾರದ (ಸಿಲಿಂಡ್ರಿಕಲ್) [[ತಾಳ ವಾದ್ಯ|ತಾಳ ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ]]. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ (ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ) ಇದನ್ನು '''ಚೆಂಡೆ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಾದ್ಯವು ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತುಳುನಾಡಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಕೇರಳದ ಮಲಯಾರ್ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] ಅವರಿಗೆ ಚೆಂಡ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರವಾದ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದನು, ಇವುಗಳನ್ನು ಅವರ ಮಂತ್ರವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯು ಕೇಂದ್ರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ವಾದ್ಯವು ತನ್ನ ಜೋರಾದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ ಧ್ವನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಚೆಂಡಕ್ಕೆ ಎರಡು ಕಡೆಗಳಿವೆ, ಎಡಭಾಗವನ್ನು '''&quot;ಇಡಂತಲ&quot;''' (ഇടം തല) (ಎಡ ತಲೆ) ಮತ್ತು ಬಲಭಾಗವನ್ನು '''&quot;ವಲಂತಲ&quot;''' (വലം തല) (ಬಲ ತಲೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ಇಡಂತಲ&quot;ವು ಕೇವಲ ಒಂದು/ಎರಡು ಪದರದ ಹಸುವಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು &quot;ವಲಂತಲ&quot;ವು ಐದು/ಏಳು ಪದರದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಬಾಸ್ ಧ್ವನಿ|ಬಾಸ್]] ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು. ಚರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ [[ತಾಳೆ ಮರ|ತಾಳೆ ಮರದ]] (ಈರನ್ಪನ) ಅಥವಾ ಬಿದಿರಿನ ಕಾಂಡದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮರದ ಉಂಗುರಗಳಿಗೆ (ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ, ചെണ്ട വട്ടം) &quot;ಪನಂಚಿ ಮರಂ&quot; ಎಂಬ ಮರದ ಬೀಜದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಂಟನ್ನು ಬಳಸಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒಂದು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಇಡೀ ದಿನ ಕುದಿಸಿ ನಂತರ ವೃತ್ತದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಸಿ ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{convert|1|ft|cm}} ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು {{convert|1.5|in|cm}} ದಪ್ಪವಿರುವ ಚೆಂಡದ ದೇಹವನ್ನು [[ಹಲಸು|ಹಲಸಿನ ಮರದ]] (വരിക്ക പ്ലാവ്) (ವರಿಕ್ಕ ಪ್ಲಾವ್) ಮೃದು ಮರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. {{convert|4|in|cm}} ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲಿಕ ಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ದಪ್ಪವನ್ನು {{convert|0.25|in|cm}} ರಷ್ಟು ಮತ್ತೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅನುರಣಿಸುವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಸರಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಚರ್ಮದೊಂದಿಗಿನ ಮರದ ಉಂಗುರಗಳನ್ನು (ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ) ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಯಮಿತ ಚೆಂಡ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಾಸರಿ 15 ಉಂಗುರಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ.{{citation needed|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2024}}

ಚೆಂಡವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ]]ದ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಕಣ್ಣ್ಯಾರ್ ಕಳಿ]], [[ತೆಯ್ಯಂ]] ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡವನ್ನು ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ [[ಯಕ್ಷಗಾನ]] (ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ನೃತ್ಯ-ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉತ್ತರ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಈ ವಾದ್ಯದ ಒಂದು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು [[ಚಾಂಡೆ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ '''&quot;ಅಸುರ ವಾದ್ಯ&quot;''' (ರಾಕ್ಷಸ ವಾದ್ಯ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಇದು ಸಾಮರಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೇರಳದ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡವು ಅನಿವಾರ್ಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.
[[File:Chendahand.jpg|thumb|ಚೆಂಡ.]]

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕಲೆ ಈಗ [[ಪೆರುವೆಂಬು]], [[ನೆಮ್ಮರ]], [[ಲಕ್ಕಿಡಿ, ವಯನಾಡ್|ಲಕ್ಕಿಡಿ]], [[ವೆಲ್ಲಾರ್ಕಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ವಲಪ್ಪಾಯ]] ಗ್ರಾಮಗಳ ಕೆಲವು &quot;ಪೆರುಂಕೊಲ್ಲನ್&quot; ([[ಕಮ್ಮಾರ|ಕಮ್ಮಾರ]]) ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಕೇರಳದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚೆಂಡ ವಾದಕರು ತಮ್ಮ ಚೆಂಡಗಳನ್ನು ವೆಲ್ಲಾರ್ಕಾಡ್ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ವಾದ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

==ಚೆಂಡದ ವಿಧಗಳು==

&quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ನ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಚೆಂಡಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು &quot;ಎಟ್ಟರ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (എട്ടര വീച്ചാൺ ചെണ്ട) (8.5), &quot;ಒಂಪತು ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പത് വീച്ചാൺ ചെണ്ട) (9), &quot;ಒಂಪತೇ ಕಾಲ್ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പതേക്കാൽ വീച്ചാൺ ചെണ്ട)(9 1/4), &quot;ಒಂಪತರ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പതര വീചാൻ ചെണ്ട)(9.5), &quot;ಒಂಪತೇ ಮುಕ್ಕಲ್ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒൻപതേ മുക്കാൽ വീചാൻ ചെണ്ട) (9 3/4), &quot;ಒಂಪತೇ ಮುಕ್ಕಲ್ ಕಾಲಿ ಚೆಂಡ&quot; (ഒൻപതേ മുക്കാൽക്കാലേ വീചാൻ ചെണ്ട)(&gt; 9 3/4 ಆದರೆ &lt; 10) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚೆಂಡಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾತ್ರ, ರಚನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಚೆಂಡಗಳನ್ನು '''&quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;''' (വീക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ '''&quot;ಅಚ್ಚನ್ ಚೆಂಡ&quot;''' (അച്ഛൻ ചെണ്ട), '''&quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;''' (ഉരുട്ട് ചെണ്ട), '''&quot;ಮುರಿ ಚೆಂಡ&quot;''' ಇತ್ಯಾದಿ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

'''&quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;''' (ഉരുട്ട് ചെണ്ട) ಅನ್ನು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವಾದ್ಯಮೇಳವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು '''&quot;ಪ್ರಮಾಣವಾದ್ಯ&quot;''' (ಮುಖ್ಯ ವಾದ್ಯ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;ದ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ಇಡಂ ತಲ&quot;''' ಅಥವಾ &quot;ಎಡ ತಲೆ&quot; ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಮೃದುವಾದ, ಏಕ-ಪದರದ ಹಸುವಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ &quot;ಉರುಟ್ಟು&quot; (ഉരുട്ട്) ಎಂದರೆ &quot;ಸುತ್ತುವುದು&quot;. ಕಲಾವಿದನು ತನ್ನ ಬಲಗೈ ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಮೂಲಕ &quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;ದ ಮೇಲೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಬೀಟ್ನಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಅಂಗೈಯು ಕಲಾವಿದನ ಕಡೆಗೆ (ಒಳಗೆ) ಇರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಎರಡನೇ ಬೀಟ್ನಲ್ಲಿ (ಅದೇ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಬಳಸಿ) ಅಂಗೈಯು ವಿರುದ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೆ (ಹೊರಗೆ) ಮುಖ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''&quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;''' (വീക്ക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ '''&quot;ಅಚ್ಚನ್ ಚೆಂಡ&quot;''' (അച്ഛൻ ചെണ്ട) ಅನ್ನು &quot;ತಾಳಂ&quot; (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;ದ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ವಲಂ ತಲ&quot;''' ಅಥವಾ &quot;ಬಲ ತಲೆ&quot; ಆಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಬಾಸ್ ಧ್ವನಿ|ಬಾಸ್]] ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಬಹು-ಪದರದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ &quot;ವೀಕ್ಕು&quot; ಎಂದರೆ &quot;ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಡಿಯುವುದು&quot;. ಕಲಾವಿದನು ತನ್ನ ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ತಿರುಗಿಸದೆ ಅಥವಾ ಸುತ್ತದೆ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಡ್ರಮ್ ಅನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಮೂಲಕ &quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;ದ ಮೇಲೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

==ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ==

[[File:Chendamelam of Kerala 002.wav|thumb|ಕೇರಳದ ಚೆಂಡಮೇಳಂ]]

&quot;ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ&quot; ಎಂದರೆ ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಳಸುವ [[ತಾಳ ವಾದ್ಯ|ತಾಳ ವಾದ್ಯ]]. ಚೆಂಡವನ್ನು [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ತೆಯ್ಯಂ]] ಮುಂತಾದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ [[ಕೇರಳ]] ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ತಾಳ ವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 300 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. 7 ವಿಧದ &quot;ಮೇಳಂಗಳು&quot; ಇವೆ: [[ಪಂಚಾರಿ ಮೇಳಂ]], ಚಂಪಾ, ಚೆಂಪಡ, ಅದಂಥ, ಅಂಚಡಥ, ದ್ರುವಂ ಮತ್ತು [[ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]]. ಮೊದಲ 6 ಮೇಳಂಗಳನ್ನು &quot;ಚೆಂಪಡ ಮೇಳಂಗಳು&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು &quot;ಮೇಳಂ&quot;ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಮೇಳಂಗಳಿವೆ: &quot;ನವಂ&quot; ಮತ್ತು &quot;ಕಲ್ಪಂ&quot;.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಪಂಚಾರಿ ಮೇಳಂ]], [[ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]] ಅಥವಾ [[ತಯಂಬಕ]]ಕ್ಕೆ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ ಮೇಲೆ ಬಳಸುವ ಚರ್ಮವು ತುಂಬಾ ತೆಳುವಾಗಿರಬೇಕು, ಆದರೆ [[ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ]] ಚೆಂಡಕ್ಕೆ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ತಯಾರಿಸಲು ತುಂಬಾ ಅಗ್ಗವಾಗಿದೆ. &quot;ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ&quot; ಅನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

==ಕಲಿಕೆ==

[[File:ശിങ്കാരി മേളം 1.jpg|thumbnail|ಶಿಂಕಾರಿ ಮೇಳಂ]]
[[File:CHENDA MELA.jpg|thumb]]
[[File:CHENDA MELA GROUP.jpg|thumb|ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೇಳ]]

ಚೆಂಡವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಹುಣಸೆ|ಹುಣಸೆ ಮರದ]] ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಮರದ ಮೇಲೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಕಲಿಕೆಯ ಕಡ್ಡಿಯು 29 ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದ, ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ 3 ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ 2.5 ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲಿನ ಕಲಿಕೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಹು-ಪದರದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ [[ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ]] (വീക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ [[ವಲಂ ತಲ]] (വലം തല) ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. &quot;ವಲಂ ತಲ ಚೆಂಡ&quot;ವನ್ನು ಉದ್ದ ಮತ್ತು ತೆಳುವಾದ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು &quot;ವಲಂ ತಲ ಚೆಂಡ&quot;ವನ್ನು ನುಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪದರದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ]] (ഉര്രുട്ട് ചെണ്ട) ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ [[ಇಡಂ ತಲ]] (ഇടം തല) ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡು ಕಡ್ಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಡಿಯುವಾಗ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot;ನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮಧ್ಯ ಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot;ನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮಧ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ) ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೆಂಡ ಕಲಿಕೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot;''' (ഗണപതി കൈ) ಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಹಿಂದೂ]] ದೇವತೆಯಾದ [[ಗಣಪತಿ]]ಗೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಿದೆ.

'''&quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot;''' (ഗണപതി കൈ) 37 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ಗಣಪತಿ ಕೈ (Ganapathi Kai) - 37 ಬೀಟ್ಗಳು
|-
! ಹಂತ !! ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಬಳಸುವ ಕೈ !! ವಿವರಣೆ
|-
| 1 || Gi... Kam... || ഗീ.... കാം...... || ಗೀ.... ಕಾಂ...... || ಎಡ (G) &amp; ಎಡ (K) || ಆರಂಭಿಕ ಬೀಟ್
|-
| 2 || Na.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ണ ക ത ര കാം || ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಎರಡನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 3 || Dha.Ri. Ki.Da. Dhi.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ധി രി കി ട ണ ക ത ര കാം || ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಮೂರನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 4 || Na.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ണ ക ത ര കാം || ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ನಾಲ್ಕನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ (ಪುನರಾವರ್ತನೆ)
|-
| 5 || Dhi.Ki. Na.Na. Kaam... || ധി കാം... ധി കാം... || ಧಿ ಕಾಂ... ಧಿ ಕಾಂ... || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಐದನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 6 || Dhi.Dhi || ഡ് || ಡ್ || ಬಲ || ಆರನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 7 || Dha.Ri. Ki.Da. Dhi.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം || ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಥ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಅಂತಿಮ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|}

'''ಸೂಚನೆ:''' ಇಲ್ಲಿ &quot;G&quot; (ഗീ/ಗೀ) ಮತ್ತು &quot;K&quot; (ക/ಕ) ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವವುಗಳನ್ನು ಎಡಗೈಯಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳನ್ನು ಬಲಗೈಯಿಂದ ಬಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''ಕೈ ಬಳಕೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ಗಣಪತಿ ಕೈಗೆ ಕೈ ಬಳಕೆ
|-
! ಅಕ್ಷರ ವಿಧ !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಇಂಗ್ಲಿಷ್) !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಮಲಯಾಳಂ) !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಕನ್ನಡ) !! ಬಳಸುವ ಕೈ
|-
| &quot;G&quot; ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು || Gi || ഗീ || ಗೀ || ಎಡಗೈ
|-
| &quot;K&quot; ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು || Kam, Ka, Ki, Ko || ക, കാം, കി || ಕ, ಕಾಂ, ಕಿ || ಎಡಗೈ
|-
| ಇತರೆ || Na, Tha, Ra, Dha, Ri, Da, Dhi, Ta || ണ, ത, ര, ധ, രി, ട, ധി || ಣ, ಥ, ರ, ಧ, ರಿ, ಟ, ಧಿ || ಬಲಗೈ
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಣಪತಿ ಕೈ:''' !! '''ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಣಪತಿ ಕೈ:'''
|-
|&lt;poem&gt;
ഗീ.... കാം......
ണ ക ത ര കാം
ധി രി കി ട ണ ക ത ര കാം
ണ ക ത ര കാം
ധി കാം... ധി കാം...
ഡ്
ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം
&lt;/poem&gt;

|
&lt;poem&gt;
ಗೀ.... ಕಾಂ......
ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಧಿ ಕಾಂ... ಧಿ ಕಾಂ...
ಡ್
ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಥ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
&lt;/poem&gt;
|}ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು &quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot; (ഗണപതി കൈ) ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಲಿತ ನಂತರ, ಗುರುಗಳು ಚೆಂಡ '''&quot;ಸಾಧಕಂ&quot;''' (സാധകം) ಅಥವಾ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು &quot;ಸಾಧಕಂ&quot;ವು '''&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂ''' (ത കി ട സാധകം) ಎಂಬ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳ ಸಾಧಕಂದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂ (ത കി ട സാധകം) ಅಥವಾ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳ ಸಾಧಕಂವು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೊದಲ ಹಂತದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ (ಮೇಳಂ) ಉದ್ದಕ್ಕೂ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವಾಗಿದೆ. &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಎರಡನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂനാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೂರನೇ ಹಂತ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂಗೆ &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ವು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ 3 ಬೀಟ್ಗಳಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (രണ്ടാം കാലം) ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 6 ಬೀಟ್ಗಳು. &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (മൂനാം കാലം) &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 12 ಬೀಟ್ಗಳು, &quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (നാലാം കാലം) 24 ಬೀಟ್ಗಳು, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ. &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಮಾಡುವಾಗ, &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ 3 ಬೀಟ್ಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 6 ಬೀಟ್ಗಳು ಮುಗಿಯಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (12 ಬೀಟ್ಗಳು) &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ 3 ಬೀಟ್ಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬೇಕು. &quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ಗೆ, 24 ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ವನ್ನು '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯ (ಬೀಟ್ಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ, ಇಲ್ಲಿ &quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಗೆ, 3 ಬೀಟ್ಗಳು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''&quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot;''' (വായി താരಿ), ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಡಿಯುವಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ಮಾಡುವ ಡ್ರಮ್ನಂತಹ ಧ್ವನಿ. 1ನೇ, 2ನೇ, 3ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ &quot;ಕಾಲಂ&quot;ನಲ್ಲಿ ಥ-ಕಿ-ಟದ &quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot; (വായി താരಿ) - ವಿವಿಧ ಕಾಲಂಗಳಲ್ಲಿ ಥ-ಕಿ-ಟ
|-
! ಹಂತ !! ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ವಿವರಣೆ !! ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ
|-
| 1 || Ki-(Ta) Tha-(Ka) Tha-(Ri) || ಇಲ್ಲಿ 6 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದರೂ ಕೇವಲ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കീ...ട ത...ക താ...രി || ಕೀ...ಟ ಥ...ಕ ಥಾ...ರಿ
|-
| 2 || Ki-Ta Tha-Ka Tha-Ri || ಇಲ್ಲಿ 6 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 6 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കീ...ട ത...ക താ...രി || ಕೀ...ಟ ಥ...ಕ ಥಾ...ರಿ
|-
| 3 || Ki-Ta-Tha-Ka Tha-Ri-Ki-Ta Tha-Ka-Tha-Ri || 12 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 12 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കിട.തക തരി.കിട തക.തരി || ಕಿಟ.ಥಕ ಥರಿ.ಕಿಟ ಥಕ.ಥರಿ
|-
| 4 || Ki-Ta-Tha-Ka-Tha-Ri-Ki-Ta Tha-Ka-Tha-Ri-Ki-Ta-Tha-Ka Tha-Ri-Ki-Ta-Tha-Ka-Tha-Ri || 24 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 24 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കിടതക.തരികിട തകതരി.കിടതക തരികിട.തകതരി || ಕಿಟಥಕ.ಥರಿಕಿಟ ಥಕಥರಿ.ಕಿಟಥಕ ಥರಿಕಿಟ.ಥಕಥರಿ
|}

==ಕಾಲಂ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು==

[[File:Kalam-music.jpg|thumb|ವಿಭಿನ್ನ &quot;ಕಾಲಂ&quot; (കാലം), ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಹಂತಗಳು]]

&quot;ಕಾಲಂ&quot; (കാലം) ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಒಂದು ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು &quot;ಕಾಲಂ&quot;ವು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೊದಲ ಹಂತದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ (ಮೇಳಂ) ಉದ್ದಕ್ಕೂ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವಾಗಿದೆ. &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಎರಡನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೂರನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ನಾಲ್ಕನೇ ಹಂತ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅನುಭವವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಚೆಂಡ ಕಲಾವಿದನು 7, 8, 9 ಅಥವಾ 10 &quot;ಕಾಲಂ&quot;ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಬಹುದು.

ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನು 3 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಈ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ (ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗ) ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು 3 ಬೀಟ್ಗಳ '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 6 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂനാം കാലം) &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 12 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, '''&quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (നാലാം കാലം) 24 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕಲಾವಿದನು 4 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ನಂತರ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 8 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 16 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಲಾವಿದನು ಅದೇ 4 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ನಂತರ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; 8 ಬೀಟ್ಗಳು 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು, &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; 16 ಬೀಟ್ಗಳು 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಒಂದು &quot;ಕಾಲಂ&quot;ವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯವನ್ನು '''&quot;ಥಾಲವಟ್ಟಂ&quot;''' (താളവട്ടം) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಇವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ==
{{commons category|Chenda}}

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==

# ಚೆಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತ ವಸ್ತುಗಳ ಅನ್ವಯ, ಒಂದು ಭಾರತೀಯ ತಾಳ ವಾದ್ಯ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Damodaran|first=Ajith|last2=Mansour|first2=Hossein|last3=Lessard|first3=Larry|last4=Scavone|first4=Gary|last5=Suresh Babu|first5=A.|date=2015-02-01|title=Application of composite materials to the chenda, an Indian percussion instrument|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003682X14001996|journal=Applied Acoustics|language=en|volume=88|pages=1–5|doi=10.1016/j.apacoust.2014.07.013|issn=0003-682X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
{{Reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಕ್ಗಳು==
*[http://www.chendamelam.net/ ವಿಜಯವಾಡದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ - ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ]
*[http://www.chendamelam.info/ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ - ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216010756/http://www.chendamelam.info/ |date=16 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 }}
*[http://vadhyakalakal.blogspot.ae/2011/02/vadhyakalakal-vadhyakala-art-with.html ವಾಧ್ಯ ಕಲ]
*[http://chendatimes.blogspot.ae/ ചെണ്ട മേളം]

{{Culture of Kerala}}

[[ವರ್ಗ:ಕಥಕ್ಕಳಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಡ್ರಮ್ಸ್]]
[[ವರ್ಗ:ಮೆಂಬ್ರಾನೋಫೋನ್ಸ್]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ]]</text>
      <sha1>0rhwoc786z03eb65mcmxon4zw85rgy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378034</id>
      <parentid>1378033</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <origin>1378034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33514" sha1="l8oi3a6is2p89m9cpvmfslgrdbbl7hr" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Distinguish|ಚಂಡೆ}}
[[File:Chenda Melam.ogg|thumb|ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ (ചെണ്ട മേളം)]]
[[File:Pandi Melam.ogg|thumb|ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]]
[[File:Chendaa.jpg|thumb|ಚೆಂಡ (ചെണ്ട)]]
[[File:Drum &amp; stick.jpg|thumb|ಚೆಂಡ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ (ಕಡ್ಡಿ) (ചെണ്ടയും കോലും)]]

'''ಚೆಂಡ''' ({{langx|ml|ചെണ്ട}}, {{IPA|ml|tʃeɳʈa|}}) ಭಾರತದ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನ]]ಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಬೆಲ್ಟ್ ಆಕಾರದ (ಸಿಲಿಂಡ್ರಿಕಲ್) [[ತಾಳ ವಾದ್ಯ|ತಾಳ ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ]]. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ (ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ) ಇದನ್ನು '''ಚೆಂಡೆ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಾದ್ಯವು ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತುಳುನಾಡಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಕೇರಳದ ಮಲಯಾರ್ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, [[ಶಿವ|ಶಿವನು]] ಅವರಿಗೆ ಚೆಂಡ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರವಾದ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದನು, ಇವುಗಳನ್ನು ಅವರ ಮಂತ್ರವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯು ಕೇಂದ್ರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ವಾದ್ಯವು ತನ್ನ ಜೋರಾದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ ಧ್ವನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಚೆಂಡಕ್ಕೆ ಎರಡು ಕಡೆಗಳಿವೆ, ಎಡಭಾಗವನ್ನು '''&quot;ಇಡಂತಲ&quot;''' (ഇടം തല) (ಎಡ ತಲೆ) ಮತ್ತು ಬಲಭಾಗವನ್ನು '''&quot;ವಲಂತಲ&quot;''' (വലം തല) (ಬಲ ತಲೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ಇಡಂತಲ&quot;ವು ಕೇವಲ ಒಂದು/ಎರಡು ಪದರದ ಹಸುವಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು &quot;ವಲಂತಲ&quot;ವು ಐದು/ಏಳು ಪದರದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಬಾಸ್ ಧ್ವನಿ|ಬಾಸ್]] ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು. ಚರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ [[ತಾಳೆ ಮರ|ತಾಳೆ ಮರದ]] (ಈರನ್ಪನ) ಅಥವಾ ಬಿದಿರಿನ ಕಾಂಡದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮರದ ಉಂಗುರಗಳಿಗೆ (ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ, ചെണ്ട വട്ടം) &quot;ಪನಂಚಿ ಮರಂ&quot; ಎಂಬ ಮರದ ಬೀಜದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಂಟನ್ನು ಬಳಸಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒಂದು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಇಡೀ ದಿನ ಕುದಿಸಿ ನಂತರ ವೃತ್ತದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಸಿ ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{convert|1|ft|cm}} ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು {{convert|1.5|in|cm}} ದಪ್ಪವಿರುವ ಚೆಂಡದ ದೇಹವನ್ನು [[ಹಲಸು|ಹಲಸಿನ ಮರದ]] (വരിക്ക പ്ലാവ്) (ವರಿಕ್ಕ ಪ್ಲಾವ್) ಮೃದು ಮರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. {{convert|4|in|cm}} ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲಿಕ ಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ದಪ್ಪವನ್ನು {{convert|0.25|in|cm}} ರಷ್ಟು ಮತ್ತೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅನುರಣಿಸುವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಸರಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಚರ್ಮದೊಂದಿಗಿನ ಮರದ ಉಂಗುರಗಳನ್ನು (ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ) ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಯಮಿತ ಚೆಂಡ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರಾಸರಿ 15 ಉಂಗುರಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ.{{citation needed|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2024}}

ಚೆಂಡವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ]]ದ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ಕಣ್ಣ್ಯಾರ್ ಕಳಿ]], [[ತೆಯ್ಯಂ]] ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡವನ್ನು ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ [[ಯಕ್ಷಗಾನ]] (ತೆಂಕು ತಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ನೃತ್ಯ-ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉತ್ತರ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಈ ವಾದ್ಯದ ಒಂದು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು [[ಚಾಂಡೆ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ '''&quot;ಅಸುರ ವಾದ್ಯ&quot;''' (ರಾಕ್ಷಸ ವಾದ್ಯ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಇದು ಸಾಮರಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೇರಳದ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡವು ಅನಿವಾರ್ಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.
[[File:Chendahand.jpg|thumb|ಚೆಂಡ.]]

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕಲೆ ಈಗ [[ಪೆರುವೆಂಬು]], [[ನೆಮ್ಮರ]], [[ಲಕ್ಕಿಡಿ, ವಯನಾಡ್|ಲಕ್ಕಿಡಿ]], [[ವೆಲ್ಲಾರ್ಕಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ವಲಪ್ಪಾಯ]] ಗ್ರಾಮಗಳ ಕೆಲವು &quot;ಪೆರುಂಕೊಲ್ಲನ್&quot; ([[ಕಮ್ಮಾರ|ಕಮ್ಮಾರ]]) ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಕೇರಳದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚೆಂಡ ವಾದಕರು ತಮ್ಮ ಚೆಂಡಗಳನ್ನು ವೆಲ್ಲಾರ್ಕಾಡ್ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ವಾದ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

==ಚೆಂಡದ ವಿಧಗಳು==

&quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ನ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಚೆಂಡಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು &quot;ಎಟ್ಟರ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (എട്ടര വീച്ചാൺ ചെണ്ട) (8.5), &quot;ಒಂಪತು ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പത് വീച്ചാൺ ചെണ്ട) (9), &quot;ಒಂಪತೇ ಕಾಲ್ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പതേക്കാൽ വീച്ചാൺ ചെണ്ട)(9 1/4), &quot;ಒಂಪತರ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒമ്പതര വീചാൻ ചെണ്ട)(9.5), &quot;ಒಂಪತೇ ಮುಕ್ಕಲ್ ವೀಚಾನ್ ಚೆಂಡ&quot; (ഒൻപതേ മുക്കാൽ വീചാൻ ചെണ്ട) (9 3/4), &quot;ಒಂಪತೇ ಮುಕ್ಕಲ್ ಕಾಲಿ ಚೆಂಡ&quot; (ഒൻപതേ മുക്കാൽക്കാലേ വീചാൻ ചെണ്ട)(&gt; 9 3/4 ಆದರೆ &lt; 10) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚೆಂಡಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾತ್ರ, ರಚನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಚೆಂಡಗಳನ್ನು '''&quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;''' (വീക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ '''&quot;ಅಚ್ಚನ್ ಚೆಂಡ&quot;''' (അച്ഛൻ ചെണ്ട), '''&quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;''' (ഉരുട്ട് ചെണ്ട), '''&quot;ಮುರಿ ಚೆಂಡ&quot;''' ಇತ್ಯಾದಿ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

'''&quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;''' (ഉരുട്ട് ചെണ്ട) ಅನ್ನು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವಾದ್ಯಮೇಳವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು '''&quot;ಪ್ರಮಾಣವಾದ್ಯ&quot;''' (ಮುಖ್ಯ ವಾದ್ಯ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;ದ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ಇಡಂ ತಲ&quot;''' ಅಥವಾ &quot;ಎಡ ತಲೆ&quot; ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಮೃದುವಾದ, ಏಕ-ಪದರದ ಹಸುವಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ &quot;ಉರುಟ್ಟು&quot; (ഉരുട്ട്) ಎಂದರೆ &quot;ಸುತ್ತುವುದು&quot;. ಕಲಾವಿದನು ತನ್ನ ಬಲಗೈ ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಮೂಲಕ &quot;ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ&quot;ದ ಮೇಲೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಬೀಟ್ನಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಅಂಗೈಯು ಕಲಾವಿದನ ಕಡೆಗೆ (ಒಳಗೆ) ಇರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಎರಡನೇ ಬೀಟ್ನಲ್ಲಿ (ಅದೇ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಬಳಸಿ) ಅಂಗೈಯು ವಿರುದ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೆ (ಹೊರಗೆ) ಮುಖ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ಸುತ್ತುವ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''&quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;''' (വീക്ക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ '''&quot;ಅಚ್ಚನ್ ಚೆಂಡ&quot;''' (അച്ഛൻ ചെണ്ട) ಅನ್ನು &quot;ತಾಳಂ&quot; (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. &quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;ದ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; (ചെണ്ട വട്ടം) ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ವಲಂ ತಲ&quot;''' ಅಥವಾ &quot;ಬಲ ತಲೆ&quot; ಆಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಬಾಸ್ ಧ್ವನಿ|ಬಾಸ್]] ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಬಹು-ಪದರದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ &quot;ವೀಕ್ಕು&quot; ಎಂದರೆ &quot;ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಡಿಯುವುದು&quot;. ಕಲಾವಿದನು ತನ್ನ ಮಣಿಕಟ್ಟನ್ನು ತಿರುಗಿಸದೆ ಅಥವಾ ಸುತ್ತದೆ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಡ್ರಮ್ ಅನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಮೂಲಕ &quot;ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ&quot;ದ ಮೇಲೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

==ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ==

[[File:Chendamelam of Kerala 002.wav|thumb|ಕೇರಳದ ಚೆಂಡಮೇಳಂ]]

&quot;ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ&quot; ಎಂದರೆ ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಳಸುವ [[ತಾಳ ವಾದ್ಯ|ತಾಳ ವಾದ್ಯ]]. ಚೆಂಡವನ್ನು [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಕೂಡಿಯಾಟ್ಟಂ]], [[ತೆಯ್ಯಂ]] ಮುಂತಾದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ [[ಕೇರಳ]] ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ತಾಳ ವಾದ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 300 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. 7 ವಿಧದ &quot;ಮೇಳಂಗಳು&quot; ಇವೆ: [[ಪಂಚಾರಿ ಮೇಳಂ]], ಚಂಪಾ, ಚೆಂಪಡ, ಅದಂಥ, ಅಂಚಡಥ, ದ್ರುವಂ ಮತ್ತು [[ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]]. ಮೊದಲ 6 ಮೇಳಂಗಳನ್ನು &quot;ಚೆಂಪಡ ಮೇಳಂಗಳು&quot; ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು &quot;ಮೇಳಂ&quot;ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಮೇಳಂಗಳಿವೆ: &quot;ನವಂ&quot; ಮತ್ತು &quot;ಕಲ್ಪಂ&quot;.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಪಂಚಾರಿ ಮೇಳಂ]], [[ಪಾಂಡಿ ಮೇಳಂ]] ಅಥವಾ [[ತಯಂಬಕ]]ಕ್ಕೆ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ ಮೇಲೆ ಬಳಸುವ ಚರ್ಮವು ತುಂಬಾ ತೆಳುವಾಗಿರಬೇಕು, ಆದರೆ [[ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ]] ಚೆಂಡಕ್ಕೆ &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot; ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ತಯಾರಿಸಲು ತುಂಬಾ ಅಗ್ಗವಾಗಿದೆ. &quot;ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ&quot; ಅನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

==ಕಲಿಕೆ==

[[File:ശിങ്കാരി മേളം 1.jpg|thumbnail|ಶಿಂಕಾರಿ ಮೇಳಂ]]
[[File:CHENDA MELA.jpg|thumb]]
[[File:CHENDA MELA GROUP.jpg|thumb|ಭಾರತದ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೇಳ]]

ಚೆಂಡವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಹುಣಸೆ|ಹುಣಸೆ ಮರದ]] ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಮರದ ಮೇಲೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಕಲಿಕೆಯ ಕಡ್ಡಿಯು 29 ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದ, ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ 3 ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ 2.5 ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲಿನ ಕಲಿಕೆ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಹು-ಪದರದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ [[ವೀಕ್ಕು ಚೆಂಡ]] (വീക് ചെണ്ട) ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ [[ವಲಂ ತಲ]] (വലം തല) ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. &quot;ವಲಂ ತಲ ಚೆಂಡ&quot;ವನ್ನು ಉದ್ದ ಮತ್ತು ತೆಳುವಾದ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ನುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು &quot;ವಲಂ ತಲ ಚೆಂಡ&quot;ವನ್ನು ನುಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪದರದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಉರುಟ್ಟು ಚೆಂಡ]] (ഉര്രുട്ട് ചെണ്ട) ಅಥವಾ ಚೆಂಡದ [[ಇಡಂ ತಲ]] (ഇടം തല) ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಎರಡು ಕಡ್ಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಡಿಯುವಾಗ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot;ನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮಧ್ಯ ಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು &quot;ಚೆಂಡ ವಟ್ಟಂ&quot;ನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮಧ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ) ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೆಂಡ ಕಲಿಕೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ '''&quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot;''' (ഗണപതി കൈ) ಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಹಿಂದೂ]] ದೇವತೆಯಾದ [[ಗಣಪತಿ]]ಗೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಿದೆ.

'''&quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot;''' (ഗണപതി കൈ) 37 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ಗಣಪತಿ ಕೈ (Ganapathi Kai) - 37 ಬೀಟ್ಗಳು
|-
! ಹಂತ !! ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಬಳಸುವ ಕೈ !! ವಿವರಣೆ
|-
| 1 || Gi... Kam... || ഗീ.... കാം...... || ಗೀ.... ಕಾಂ...... || ಎಡ (G) &amp; ಎಡ (K) || ಆರಂಭಿಕ ಬೀಟ್
|-
| 2 || Na.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ണ ക ത ര കാം || ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಎರಡನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 3 || Dha.Ri. Ki.Da. Dhi.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ധി രി കി ട ണ ക ത ര കാം || ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಮೂರನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 4 || Na.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ണ ക ത ര കാം || ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ನಾಲ್ಕನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ (ಪುನರಾವರ್ತನೆ)
|-
| 5 || Dhi.Ki. Na.Na. Kaam... || ധി കാം... ധി കാം... || ಧಿ ಕಾಂ... ಧಿ ಕಾಂ... || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಐದನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 6 || Dhi.Dhi || ഡ് || ಡ್ || ಬಲ || ಆರನೇ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|-
| 7 || Dha.Ri. Ki.Da. Dhi.Ka. Tha.Ra. Kaam... || ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം || ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಥ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ || ಬಲ &amp; ಎಡ || ಅಂತಿಮ ಬೀಟ್ ಸರಣಿ
|}

'''ಸೂಚನೆ:''' ಇಲ್ಲಿ &quot;G&quot; (ഗീ/ಗೀ) ಮತ್ತು &quot;K&quot; (ക/ಕ) ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವವುಗಳನ್ನು ಎಡಗೈಯಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳನ್ನು ಬಲಗೈಯಿಂದ ಬಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''ಕೈ ಬಳಕೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ಗಣಪತಿ ಕೈಗೆ ಕೈ ಬಳಕೆ
|-
! ಅಕ್ಷರ ವಿಧ !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಇಂಗ್ಲಿಷ್) !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಮಲಯಾಳಂ) !! ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಕನ್ನಡ) !! ಬಳಸುವ ಕೈ
|-
| &quot;G&quot; ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು || Gi || ഗീ || ಗೀ || ಎಡಗೈ
|-
| &quot;K&quot; ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು || Kam, Ka, Ki, Ko || ക, കാം, കി || ಕ, ಕಾಂ, ಕಿ || ಎಡಗೈ
|-
| ಇತರೆ || Na, Tha, Ra, Dha, Ri, Da, Dhi, Ta || ണ, ത, ര, ധ, രി, ട, ധി || ಣ, ಥ, ರ, ಧ, ರಿ, ಟ, ಧಿ || ಬಲಗೈ
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಣಪತಿ ಕೈ:''' !! '''ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಣಪತಿ ಕೈ:'''
|-
|&lt;poem&gt;
ഗീ.... കാം......
ണ ക ത ര കാം
ധി രി കി ട ണ ക ത ര കാം
ണ ക ത ര കാം
ധി കാം... ധി കാം...
ഡ്
ധി രി കി ട ത ക ത ര കാം
&lt;/poem&gt;

|
&lt;poem&gt;
ಗೀ.... ಕಾಂ......
ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಣ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
ಧಿ ಕಾಂ... ಧಿ ಕಾಂ...
ಡ್
ಧಿ ರಿ ಕಿ ಟ ಥ ಕ ಥ ರ ಕಾಂ
&lt;/poem&gt;
|}ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು &quot;ಗಣಪತಿ ಕೈ&quot; (ഗണപതി കൈ) ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಲಿತ ನಂತರ, ಗುರುಗಳು ಚೆಂಡ '''&quot;ಸಾಧಕಂ&quot;''' (സാധകം) ಅಥವಾ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು &quot;ಸಾಧಕಂ&quot;ವು '''&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂ''' (ത കി ട സാധകം) ಎಂಬ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳ ಸಾಧಕಂದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂ (ത കി ട സാധകം) ಅಥವಾ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳ ಸಾಧಕಂವು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೊದಲ ಹಂತದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ (ಮೇಳಂ) ಉದ್ದಕ್ಕೂ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವಾಗಿದೆ. &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಎರಡನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂനാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೂರನೇ ಹಂತ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

&quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಸಾಧಕಂಗೆ &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ವು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ 3 ಬೀಟ್ಗಳಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (രണ്ടാം കാലം) ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 6 ಬೀಟ್ಗಳು. &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (മൂനാം കാലം) &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 12 ಬೀಟ್ಗಳು, &quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (നാലാം കാലം) 24 ಬೀಟ್ಗಳು, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ. &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಮಾಡುವಾಗ, &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ 3 ಬೀಟ್ಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 6 ಬೀಟ್ಗಳು ಮುಗಿಯಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; (12 ಬೀಟ್ಗಳು) &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ 3 ಬೀಟ್ಗಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬೇಕು. &quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ಗೆ, 24 ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ವನ್ನು '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯ (ಬೀಟ್ಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ, ಇಲ್ಲಿ &quot;ಥ ಕಿ ಟ&quot; ಗೆ, 3 ಬೀಟ್ಗಳು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

'''&quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot;''' (വായി താരಿ), ಚೆಂಡವನ್ನು ಬಡಿಯುವಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ಮಾಡುವ ಡ್ರಮ್ನಂತಹ ಧ್ವನಿ. 1ನೇ, 2ನೇ, 3ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ &quot;ಕಾಲಂ&quot;ನಲ್ಲಿ ಥ-ಕಿ-ಟದ &quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &quot;ವಾಯಿ ಥಾರಿ&quot; (വായി താരಿ) - ವಿವಿಧ ಕಾಲಂಗಳಲ್ಲಿ ಥ-ಕಿ-ಟ
|-
! ಹಂತ !! ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ವಿವರಣೆ !! ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ !! ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿ
|-
| 1 || Ki-(Ta) Tha-(Ka) Tha-(Ri) || ಇಲ್ಲಿ 6 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದರೂ ಕೇವಲ ಮೂರು ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കീ...ട ത...ക താ...രി || ಕೀ...ಟ ಥ...ಕ ಥಾ...ರಿ
|-
| 2 || Ki-Ta Tha-Ka Tha-Ri || ಇಲ್ಲಿ 6 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 6 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കീ...ട ത...ക താ...രി || ಕೀ...ಟ ಥ...ಕ ಥಾ...ರಿ
|-
| 3 || Ki-Ta-Tha-Ka Tha-Ri-Ki-Ta Tha-Ka-Tha-Ri || 12 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 12 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കിട.തക തരി.കിട തക.തരി || ಕಿಟ.ಥಕ ಥರಿ.ಕಿಟ ಥಕ.ಥರಿ
|-
| 4 || Ki-Ta-Tha-Ka-Tha-Ri-Ki-Ta Tha-Ka-Tha-Ri-Ki-Ta-Tha-Ka Tha-Ri-Ki-Ta-Tha-Ka-Tha-Ri || 24 ಧ್ವನಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು 24 ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. || കിടതക.തരികിട തകതരി.കിടതക തരികിട.തകതരി || ಕಿಟಥಕ.ಥರಿಕಿಟ ಥಕಥರಿ.ಕಿಟಥಕ ಥರಿಕಿಟ.ಥಕಥರಿ
|}

==ಕಾಲಂ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು==

[[File:Kalam-music.jpg|thumb|ವಿಭಿನ್ನ &quot;ಕಾಲಂ&quot; (കാലം), ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಹಂತಗಳು]]

&quot;ಕಾಲಂ&quot; (കാലം) ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಒಂದು ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು &quot;ಕಾಲಂ&quot;ವು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೊದಲ ಹಂತದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ (ಮೇಳಂ) ಉದ್ದಕ್ಕೂ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯವಾಗಿದೆ. &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಎರಡನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂന്നാം കാലം) ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ಮೂರನೇ ಹಂತ, ನಂತರ '''&quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' ಅಥವಾ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗದ ನಾಲ್ಕನೇ ಹಂತ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅನುಭವವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಚೆಂಡ ಕಲಾವಿದನು 7, 8, 9 ಅಥವಾ 10 &quot;ಕಾಲಂ&quot;ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಬಹುದು.

ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನು 3 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಈ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ (ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವೇಗ) ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು 3 ಬೀಟ್ಗಳ '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ '''&quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (രണ്ടാം കാലം) ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 6 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. '''&quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (മൂനാം കാലം) &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 12 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, '''&quot;ನಾಲಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (നാലാം കാലം) 24 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಹೀಗೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕಲಾವಿದನು 4 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ನಂತರ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; ಬೀಟ್ಗಳು &quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, 8 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot;ನ ಗುಣಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, 16 ಬೀಟ್ಗಳು 4 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಲಾವಿದನು ಅದೇ 4 ಬೀಟ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟ್ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರೆ, ನಂತರ &quot;ರಂಡಾಂ ಕಾಲಂ&quot; 8 ಬೀಟ್ಗಳು 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು, &quot;ಮೂನಾಂ ಕಾಲಂ&quot; 16 ಬೀಟ್ಗಳು 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಒಂದು &quot;ಕಾಲಂ&quot;ವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯವನ್ನು '''&quot;ಥಾಲವಟ್ಟಂ&quot;''' (താളവട്ടം) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು '''&quot;ಒನ್ನಾಂ ಕಾಲಂ&quot;''' (ഒന്നാം കാലം) ಅನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಳ ವಾದ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನದ '''&quot;ಥಾಳಂ&quot;''' (താളം) ಅಥವಾ ಮೂಲ ಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

==ಇವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ==
{{commons category|Chenda}}

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==

# ಚೆಂಡಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿತ ವಸ್ತುಗಳ ಅನ್ವಯ, ಒಂದು ಭಾರತೀಯ ತಾಳ ವಾದ್ಯ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Damodaran|first=Ajith|last2=Mansour|first2=Hossein|last3=Lessard|first3=Larry|last4=Scavone|first4=Gary|last5=Suresh Babu|first5=A.|date=2015-02-01|title=Application of composite materials to the chenda, an Indian percussion instrument|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003682X14001996|journal=Applied Acoustics|language=en|volume=88|pages=1–5|doi=10.1016/j.apacoust.2014.07.013|issn=0003-682X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
{{Reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಕ್ಗಳು==
*[http://www.chendamelam.net/ ವಿಜಯವಾಡದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ - ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ]
*[http://www.chendamelam.info/ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಚೆಂಡ ಮೇಳಂ - ಶಿಂಗಾರಿ ಮೇಳಂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216010756/http://www.chendamelam.info/ |date=16 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 }}
*[http://vadhyakalakal.blogspot.ae/2011/02/vadhyakalakal-vadhyakala-art-with.html ವಾಧ್ಯ ಕಲ]
*[http://chendatimes.blogspot.ae/ ചെണ്ട മേളം]

{{Culture of Kerala}}

[[ವರ್ಗ:ಕಥಕ್ಕಳಿ]]
[[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಡ್ರಮ್ಸ್]]
[[ವರ್ಗ:ಮೆಂಬ್ರಾನೋಫೋನ್ಸ್]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ]]</text>
      <sha1>l8oi3a6is2p89m9cpvmfslgrdbbl7hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Country data Travancore</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179966</id>
    <revision>
      <id>1378037</id>
      <timestamp>2024-01-02T15:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;宜蘭第一公民</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <origin>1378037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="hdy98d2zxbthiy4qea0uej4orujdazm" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Travancore
| flag alias = Flag of Kingdom of Travancore.svg
| link alias-army = Travancore State Forces
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
}}</text>
      <sha1>hdy98d2zxbthiy4qea0uej4orujdazm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378038</id>
      <parentid>1378037</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Country_data_Travancore]]</comment>
      <origin>1378037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="hdy98d2zxbthiy4qea0uej4orujdazm" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Travancore
| flag alias = Flag of Kingdom of Travancore.svg
| link alias-army = Travancore State Forces
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
}}</text>
      <sha1>hdy98d2zxbthiy4qea0uej4orujdazm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Country data Portuguese Empire</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179967</id>
    <revision>
      <id>1378039</id>
      <timestamp>2024-03-04T15:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;John of Reading</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */Typo fixing, replaced: Portugual → Portugal</comment>
      <origin>1378039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="q1g1iii3i4944awsww0bgjh1vxz60bi" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Portuguese Empire
| shortname alias = Portugal
| flag alias = Flag of Portugal (1578).svg
| flag alias-1495 = Flag of Portugal (1495).svg
| flag alias-1521 = Flag of Portugal (1521).svg
| flag alias-1578 = Flag of Portugal (1578).svg
| flag alias-1640 = Flag of Portugal (1640).svg
| flag alias-1667 = Flag of Portugal (1667).svg
| flag alias-1707 = Flag of Portugal (1707).svg
| flag alias-1750 = Flag of Portugal (1750).svg
| flag alias-1816 = Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg
| flag alias-1830 = Flag of Portugal (1830).svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1495
| var2 = 1521
| var3 = 1578
| var4 = 1640
| var5 = 1667
| var6 = 1707
| var7 = 1750
| var8 = 1816
| var9 = 1830
| related1 = Portugal
| related2 = Kingdom of Portugal
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>q1g1iii3i4944awsww0bgjh1vxz60bi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378040</id>
      <parentid>1378039</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Country_data_Portuguese_Empire]]</comment>
      <origin>1378039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="q1g1iii3i4944awsww0bgjh1vxz60bi" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Portuguese Empire
| shortname alias = Portugal
| flag alias = Flag of Portugal (1578).svg
| flag alias-1495 = Flag of Portugal (1495).svg
| flag alias-1521 = Flag of Portugal (1521).svg
| flag alias-1578 = Flag of Portugal (1578).svg
| flag alias-1640 = Flag of Portugal (1640).svg
| flag alias-1667 = Flag of Portugal (1667).svg
| flag alias-1707 = Flag of Portugal (1707).svg
| flag alias-1750 = Flag of Portugal (1750).svg
| flag alias-1816 = Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg
| flag alias-1830 = Flag of Portugal (1830).svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1495
| var2 = 1521
| var3 = 1578
| var4 = 1640
| var5 = 1667
| var6 = 1707
| var7 = 1750
| var8 = 1816
| var9 = 1830
| related1 = Portugal
| related2 = Kingdom of Portugal
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>q1g1iii3i4944awsww0bgjh1vxz60bi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Country data Kingdom of Portugal</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179968</id>
    <revision>
      <id>1378045</id>
      <timestamp>2026-05-06T17:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Wareno</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <origin>1378045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1552" sha1="spuwdwu4p5agah9r1i7fekhe444jaoo" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Kingdom of Portugal
| shortname alias = Portugal
| flag alias = Flag of Portugal (1830–1910).svg
| flag alias-county = PortugueseFlag1095.svg
| flag alias-1143 = PortugueseFlag1143.svg
| flag alias-1185 = PortugueseFlag1185.svg
| flag alias-1248 = Flag of the Kingdom of Portugal (1248–1385).svg
| flag alias-1385 = Flag of the Kingdom of Portugal (1385–1485).svg
| flag alias-1485 = Flag of the Kingdom of Portugal (1485–mid-16th century).svg
| flag alias-1495 = Flag Portugal (1495).svg
| flag alias-1521 = Flag of Portugal (1521).svg
| flag alias-1578 = Flag Portugal (1578).svg
| flag alias-1640 = Flag Portugal (1640).svg
| flag alias-1667 = Flag Portugal (1667).svg
| flag alias-1707 = Flag Portugal (1707).svg
| flag alias-1750 = Flag Portugal (1750).svg
| flag alias-1816 = Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg
| flag alias-1830 =Flag of Portugal (1830–1910).svg
| flag alias-naval = Flag of Portugal at sea (1830–1910).svg
| link alias-naval = Portuguese Navy
| flag alias-navy = Flag of Portugal at sea (1830–1910).svg
| link alias-navy = Portuguese Navy
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = county
| var2 = 1143
| var3 = 1185
| var4 = 1248
| var5 = 1385
| var6 = 1485
| var7 = 1495
| var8 = 1521
| var9 = 1578
| var10 = 1640
| var11 = 1667
| var12 = 1707
| var13 = 1750
| var14 = 1816
| var15 = 1830
| var16 = naval
| cat = Portugal, Kingdom
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>spuwdwu4p5agah9r1i7fekhe444jaoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378046</id>
      <parentid>1378045</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Country_data_Kingdom_of_Portugal]]</comment>
      <origin>1378045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1552" sha1="spuwdwu4p5agah9r1i7fekhe444jaoo" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Kingdom of Portugal
| shortname alias = Portugal
| flag alias = Flag of Portugal (1830–1910).svg
| flag alias-county = PortugueseFlag1095.svg
| flag alias-1143 = PortugueseFlag1143.svg
| flag alias-1185 = PortugueseFlag1185.svg
| flag alias-1248 = Flag of the Kingdom of Portugal (1248–1385).svg
| flag alias-1385 = Flag of the Kingdom of Portugal (1385–1485).svg
| flag alias-1485 = Flag of the Kingdom of Portugal (1485–mid-16th century).svg
| flag alias-1495 = Flag Portugal (1495).svg
| flag alias-1521 = Flag of Portugal (1521).svg
| flag alias-1578 = Flag Portugal (1578).svg
| flag alias-1640 = Flag Portugal (1640).svg
| flag alias-1667 = Flag Portugal (1667).svg
| flag alias-1707 = Flag Portugal (1707).svg
| flag alias-1750 = Flag Portugal (1750).svg
| flag alias-1816 = Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg
| flag alias-1830 =Flag of Portugal (1830–1910).svg
| flag alias-naval = Flag of Portugal at sea (1830–1910).svg
| link alias-naval = Portuguese Navy
| flag alias-navy = Flag of Portugal at sea (1830–1910).svg
| link alias-navy = Portuguese Navy
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = county
| var2 = 1143
| var3 = 1185
| var4 = 1248
| var5 = 1385
| var6 = 1485
| var7 = 1495
| var8 = 1521
| var9 = 1578
| var10 = 1640
| var11 = 1667
| var12 = 1707
| var13 = 1750
| var14 = 1816
| var15 = 1830
| var16 = naval
| cat = Portugal, Kingdom
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>spuwdwu4p5agah9r1i7fekhe444jaoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Flag country</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179969</id>
    <revision>
      <id>1378053</id>
      <timestamp>2024-07-28T10:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Danny 1994</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Updated flag template name to avoid the template redirect.</comment>
      <origin>1378053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="5ttzf95ic6p5x1uyrlml6fbk6xi6ij9" xml:space="preserve">{{country data {{{1}}}|flag country/core|variant={{{variant|{{{2|}}}}}}|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using flagcountry template with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Flagcountry]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| 1 | 2 | name | size | variant }}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ttzf95ic6p5x1uyrlml6fbk6xi6ij9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378054</id>
      <parentid>1378053</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Flag_country]]</comment>
      <origin>1378053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="5ttzf95ic6p5x1uyrlml6fbk6xi6ij9" xml:space="preserve">{{country data {{{1}}}|flag country/core|variant={{{variant|{{{2|}}}}}}|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using flagcountry template with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Flagcountry]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| 1 | 2 | name | size | variant }}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ttzf95ic6p5x1uyrlml6fbk6xi6ij9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Country data Portuguese Empire/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179970</id>
    <revision>
      <id>1378055</id>
      <timestamp>2022-12-20T17:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;V27t</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>[[WP:AES|←]]Created page with '{{Documentation subpage}} &lt;includeonly&gt;{{Sandbox other|| [[Category:Country data templates of former empires|Portuguese]] [[Category:Country data templates of Portugal|Empire, Portuguese]] }}&lt;/includeonly&gt;'</comment>
      <origin>1378055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="7hotzkqy381k58njalb36149a4c0lpz" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Country data templates of former empires|Portuguese]]
[[Category:Country data templates of Portugal|Empire, Portuguese]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>7hotzkqy381k58njalb36149a4c0lpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378056</id>
      <parentid>1378055</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Country_data_Portuguese_Empire/doc]]</comment>
      <origin>1378055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="7hotzkqy381k58njalb36149a4c0lpz" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Country data templates of former empires|Portuguese]]
[[Category:Country data templates of Portugal|Empire, Portuguese]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>7hotzkqy381k58njalb36149a4c0lpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Flag country/core</title>
    <ns>10</ns>
    <id>179971</id>
    <revision>
      <id>1378057</id>
      <timestamp>2024-08-08T22:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Izno</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>remove unnecessary class</comment>
      <origin>1378057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="co3j4nf6rqoykj0gi5vzyvsrk0pmul7" xml:space="preserve">&lt;span data-sort-value=&quot;{{{sortkey|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}}}}}&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{{flag alias}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{border-{{{variant}}}|{{{border|border}}}}}} |&lt;!--
--&gt;alt=|&lt;!--
--&gt;link=]]&amp;nbsp;&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag of the Vatican City.svg|Flag of Switzerland (Pantone).svg|Flag of Vatican City State - 2023 version.svg=&amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{alias}}}|Nepal|&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;&lt;/span&gt;[[{{{link alias-{{{variant}}}|{{{alias}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}}}}]]&lt;!--
--&gt;&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>co3j4nf6rqoykj0gi5vzyvsrk0pmul7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1378058</id>
      <parentid>1378057</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>೧ revisions imported from [[:en:Template:Flag_country/core]]</comment>
      <origin>1378057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="co3j4nf6rqoykj0gi5vzyvsrk0pmul7" xml:space="preserve">&lt;span data-sort-value=&quot;{{{sortkey|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}}}}}&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:{{{flag alias-{{{variant}}}|{{{flag alias}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|{{{size flag alias-{{{variant}}}|{{#if:{{{variant|}}}|23x15px|{{{size flag alias|23x15px}}}}}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{border-{{{variant}}}|{{{border|border}}}}}} |&lt;!--
--&gt;alt=|&lt;!--
--&gt;link=]]&amp;nbsp;&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{flag alias}}}|Flag of Switzerland.svg|Flag of the Vatican City.svg|Flag of Switzerland (Pantone).svg|Flag of Vatican City State - 2023 version.svg=&amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{alias}}}|Nepal|&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;&lt;/span&gt;[[{{{link alias-{{{variant}}}|{{{alias}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{shortname alias|{{{alias}}}}}}}}]]&lt;!--
--&gt;&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>co3j4nf6rqoykj0gi5vzyvsrk0pmul7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179972</id>
    <revision>
      <id>1378059</id>
      <timestamp>2026-08-01T15:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{Infobox military installation | name              = ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆ | native_name       = Paliport Castelo em Cima (Castle on the Top) | part_of           = | location          = [[Pallippuram, Ernakulam|Pallippuram]], [[Vyppin]], [[Ernakulam district]] | image             = [[File:Pallipuram Fort 2.jpg|300px]] | caption           = Ruins of the Portuguese fort in Vyppin | pushpin_map       = India Kerala | map_size          = 300 | map_...</comment>
      <origin>1378059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11115" sha1="bw5z8hg3z7aiq79xdtz2v4po4glnxha" xml:space="preserve">{{Infobox military installation
| name              = ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆ
| native_name       = Paliport Castelo em Cima (Castle on the Top)
| part_of           =
| location          = [[Pallippuram, Ernakulam|Pallippuram]], [[Vyppin]], [[Ernakulam district]]
| image             = [[File:Pallipuram Fort 2.jpg|300px]]
| caption           = Ruins of the Portuguese fort in Vyppin
| pushpin_map       = India Kerala
| map_size          = 300
| map_caption       = Shown within [[Kerala]]
| type              = Island fort
| coordinates       = {{coord|10.170|N|76.180|E|type:landmark|display=inline,title}}
| built             = 27 September 1503
| builder           = 
| materials         = Stone
| height            = 
| in_use            = 
| demolished        = 
| condition         = Structure
| owner             = Government of Kerala
| open_to_public    = Yes
| controlled_by     = * {{flagcountry|Portuguese Empire}} (&lt;small&gt;1503-1661&lt;/small&gt;)
* {{flagcountry|The Netherlands}} (&lt;small&gt;1661-1789&lt;/small&gt;)
* {{flagcountry|Travancore}} (&lt;small&gt;1789-1858&lt;/small&gt;)
* {{flagcountry|British Raj}}
** {{flagcountry|Travancore}} (&lt;small&gt;1858-1947&lt;/small&gt;)
* {{flagcountry|India}} (&lt;small&gt;1947-&lt;/small&gt;)
| garrison          = 
| current_commander = 
| past_commanders   = 
| occupants         = 
| battles           = 
| events            = 
| image2            = 
| caption2          =  
}}
'''ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆ ಅಥವಾ (ಪೇಲ್ಪೋರ್ಟ್ ಕಾಸ್ಟೆಲೊ ಎಮ್ ಸಿಮಾ)''' ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಕೇರಳ]]ದ [[ಎರ್ನಾಕುಳಂ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ, ಎರ್ನಾಕುಳಂ|ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ]], [[ವೈಪ್ಪಿನ್]] ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೊಚ್ಚಿನ್|ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್]] ನಾವಿಕರು 27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1503 ರಂದು ಕೇವಲ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ನಂತರ 1505 ರಲ್ಲಿ ಮರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪಿಯನ್]] ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಡಚ್ಚರು 1663 ರಲ್ಲಿ ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು 1789 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾರಿದರು. ಈ ಕೋಟೆಯು [[ವೈಪೀನ್ ದ್ವೀಪ]]ದ ಉತ್ತರ ತುದಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಷಡ್ಭುಜಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ''ಅಯಿಕ್ಕೋಟ'' ಅಥವಾ ''ಅಲಿಕ್ಕೋಟ'' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/dept_archaeology/monuments.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20041222115758/http://www.kerala.gov.in/dept_archaeology/monuments.htm|archive-date=2004-12-22|access-date=2014-02-24|publisher=[[Government of Kerala]]|title=Monuments at a Glance}}&lt;/ref&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆಯನ್ನು [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ|ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು]] 27 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1503 ರಂದು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮರದಿಂದ ಮತ್ತು 1505 ರ ವೇಳೆಗೆ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕೋಟೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಡಚ್ಚರು 1661/1663 ರಲ್ಲಿ ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ನಂತರ ಅದನ್ನು 1789 ರಲ್ಲಿ [[ತಿರುವಾಂಕೂರು]] ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾರಿದರು. ಇದು [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ 1947|ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]]ದವರೆಗೂ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿತ್ತು.&lt;ref name=&quot;Palli&quot;&gt;{{Cite web |title=Pallipuram Fort- A Passage through Time {{!}} Forts of Kerala {{!}} European Fort {{!}} Vypin Islands {{!}} Kochi {{!}} Kerala |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2021/pallipuram-fort-passage-through-time/1045 |access-date=2025-07-16 |website=Kerala Tourism |language=en}}&lt;/ref&gt; ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆಯನ್ನು 1964 ರಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-11 |title=Pallipuram Fort |url=https://keralatourisms.com/pallipuram-fort/ |access-date=2025-07-16 |website=Kerala Tourisms |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ [[ಔವರ್ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ಸ್ನೋಸ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ, ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ]] ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ (&quot;ಪಲ್ಲಿ&quot; ಎಂದರೆ ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್), ಇದನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಕೋಟೆಯ ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಮಂಜು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ದಾಳಿಯಿಂದ]] ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿತು, ಅದು ಸ್ನೋಸ್ ಲೇಡಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pallipuram Fort, Kochi, Ernakulam, Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2012/pallipuram-fort-kochi/195 |access-date=2025-07-16 |website=Kerala Tourism |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ==
ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆಯು ಮೂರು ಅಂತಸ್ತಿನ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಷಡ್ಭುಜಾಕೃತಿಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಗೋಡೆಗಳು ನೆಲದಿಂದ ಐದು ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಲ್ಯಾಟರೈಟ್, ಚುನಾಂ, ಗ್ರಾನೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮುಖವು ಸರಿಸುಮಾರು 32 ಅಡಿ ಉದ್ದ × 34 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಗೋಡೆಗಳು ಆರು ಅಡಿ ದಪ್ಪವಾಗಿವೆ. ಆರು ಮುಂಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಮೂರು ತೋಪು ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pallippuram Fort: History, Architecture, and Significance |url=https://www.archaeology.kerala.gov.in/pages/pallippuram-fort-kochi/199 |access-date=2025-07-16 |website=Archaeology}}&lt;/ref&gt; ಈ ಕೋಟೆಯು [[ಲ್ಯಾಟರೈಟ್]] ಬ್ಲಾಕ್ಗಳು, ಗ್ರಾನೈಟ್ ಮತ್ತು ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಲ್ಲಿನ ದ್ವಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಲ್ಯಾಟರೈಟ್ನ ಗೋಡೆಗಳು, ಗ್ರಾನೈಟ್ನ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ಮರದ ಮೇಲಿನ ಮಹಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು 4 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 7 ಅಡಿ ಚೌಕಾಕಾರದ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದನ್ನು ಬಹುಶಃ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ತೋಪುಗಳಿಗಾಗಿ 18 ಹಿಂದಿನ ರಂಧ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.&lt;ref name=&quot;Palli&quot;/&gt; ಮಂಜುಮಾತಾ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಕೋಟೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚ್ ಎರಡೂ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pottamkulam |first=George Abraham |url=https://www.google.co.in/books/edition/Kerala_A_Journey_in_Time_Part_II/kvYyEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22Pallipuram+fort%22&amp;pg=PA1456&amp;printsec=frontcover |title=Kerala A Journey in Time Part II: Kingdom Of Cochin &amp; Thekamkoor Rajyam; People Places and Potpourri |date=2021-06-11 |publisher=Notion Press |isbn=978-1-63873-514-4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ ==
&lt;gallery&gt;
File:Ayakotta information board.jpg|ಮಾಹಿತಿ ಫಲಕ
File:Ayakotta pallipuram (Inner view).jpg|ಅಯಕ್ಕೋಟದ ಒಳ ಪ್ರದೇಶ
File:Pallippuram-fort-02.jpg|ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು (ವಿಶಾಲ ನೋಟ)
File:Pallippuram-fort-03.jpg|ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ
&lt;/gallery&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist}}

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
{{commons category|Pallipuram Fort}}
*[http://www.cochin.org/tourism.htm Cochin.org]
*[http://enchantingkerala.org/kerala-monuments/pallippuram-fort.php Enchantingkerala.org]
*[https://www.flickr.com/photos/33367869@N03/3820156758/ ಫ್ಲಿಕರ್ನಲ್ಲಿ ಪಳ್ಳಿಪ್ಪುರಂ ಕೋಟೆ]

{{Forts in India}}
{{Tourism in Kerala}}

[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಕೋಟೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೋಟೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಎರ್ನಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅರ್ಮಡಾಸ್]]
[[ವರ್ಗ:1503 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕಟ್ಟಡಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1503 ರ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1500 ರ ದಶಕದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೋಟೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1661 ರ ಡಚ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿನ್ ರಾಜ್ಯ]]</text>
      <sha1>bw5z8hg3z7aiq79xdtz2v4po4glnxha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Chandra Shekar CK</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179973</id>
    <revision>
      <id>1378064</id>
      <timestamp>2026-08-01T15:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380" sha1="jqp2gp5vydznchg4op1fvuvt2jj5ew5" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Chandra Shekar CK}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೨೦, ೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>jqp2gp5vydznchg4op1fvuvt2jj5ew5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Lingarajaelon</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179974</id>
    <revision>
      <id>1378065</id>
      <timestamp>2026-08-01T15:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="fkqyvx6aq6wfs4itahg0jump69o0lx1" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Lingarajaelon}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೨೨, ೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>fkqyvx6aq6wfs4itahg0jump69o0lx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wildtierreservat</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179975</id>
    <redirect title="ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Izamela" />
    <revision>
      <id>1378087</id>
      <timestamp>2026-08-01T21:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MBq</username>
        <id>46664</id>
      </contributor>
      <comment>MBq [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Wildtierreservat]] ಪುಟವನ್ನು [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Izamela]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Wildtierreservat|Wildtierreservat]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Izamela|Izamela]]&quot;</comment>
      <origin>1378087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="takhb2j2n9r1y0t8t6sg3wj28flwodf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Izamela]]</text>
      <sha1>takhb2j2n9r1y0t8t6sg3wj28flwodf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಆಂಡ್ರೆಯಾಸ್ ಗ್ರೈಫಿಯಸ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179976</id>
    <revision>
      <id>1378094</id>
      <timestamp>2026-08-01T23:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kartikdn</username>
        <id>1134</id>
      </contributor>
      <comment>ಆಂಡ್ರೆಯಾಸ್ ಗ್ರೈಫಿಯಸ್</comment>
      <origin>1378094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6379" sha1="4nv90amm8ztk74p1mrpvy8xl1c5351b" xml:space="preserve">[[File:Andreas_Gryphius.jpg|thumb|ಫಿಲಿಪ್ ಕಿಲಿಯಾನ್‍ನಿಂದ ಗ್ರೈಫಿಯಸ್‍ನ ಕೆತ್ತನೆ]]
'''ಆಂಡ್ರೆಯಾಸ್ ಗ್ರೈಫಿಯಸ್''' (1616 - 64) ಒಬ್ಬ [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನ್]] [[ಕವಿ]] ಮತ್ತು ನಾಟಕಕಾರ.

== ಜೀವನ ==
ಈತ ಲೂಥರನ್ ಪಾದ್ರಿಯ ಮಗ. ಈತನ [[ಬಾಲ್ಯ|ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ]] ತಂದೆ ವಿಷಪ್ರಾಶನ ಮಾಡಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ. ಕಡು[[ಬಡತನ|ಬಡತನದಲ್ಲಿ]] [[ಅನಾಥ]] ಬಾಲಕನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಈತ ಬಾಲ್ಯದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಜೀವನವಿಡೀ ಮರೆಯದಾದ. ಹೇಗೋ ಅವರಿವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ [[ಇಟಲಿ]], [[ಹಾಲೆಂಡ್ (Holland)|ಹಾಲೆಂಡ್]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]] ದೇಶಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಬಂದ. ಅನಂತರ [[:en:Głogów|ಗ್ಲೊಗೌ]] [[ನಗರ|ನಗರದ]] ಮುಖ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಲವಾದ.&lt;ref&gt;{{cite EB9|wstitle=Andreas Gryphius|volume=XI|last=|first=|author-link=|pages=226-227|short=1}}&lt;/ref&gt;

== ಕೃತಿಗಳು ==
ಈತ [[ಭಾವಗೀತೆ]] ಮತ್ತು ಬ್ಯಾರಾಕ್ ಶೈಲಿಯ [[ನಾಟಕ|ನಾಟಕಗಳಿಗೆ]] ಹೆಸರಾದವ. ನಾಟಕಕಾರ [[:en:Seneca_the_Younger|ಸೆನಕನ]] ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಈತನ ನಾಟಕಗಳೂ ಕ್ರೌರ್ಯ ತಿತಿಕ್ಷೆ, ನೈತಿಕ ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. [[:en:Stoicism|ಸ್ಟೋಯಿಕ್]] ಆದರ್ಶಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈತನ ಗಂಭೀರ ಕಾವ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಉನ್ನತಿಯ ಮೂಲಕ [[ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯ]] [[ಕವನ|ಕಾವ್ಯದ]] ಹಳೆಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಪಳಗಿದ ಅಭಿಜಾತ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಈತನ ವಿಶೇಷ ಕಾವ್ಯರೂಪವೆಂದರೆ [[:en:Pindarics|ಪಿಂಡಾರಿಕ್ ಓಡ್]]. ಈತ ಭಾವಗೀತೆಗಳಲ್ಲದೆ [[ಸಾನೆಟ್|ಸುನೀತಗಳು]], [[ಚಮತ್ಕಾರೋಕ್ತಿ|ಸೂಳ್ನುಡಿಗಳು]] (ಎಪಿಗ್ರ್ಯಾಮ್) ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕವನಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈತನ ನಾಟಕಗಳು ದೀರ್ಘ ಸಂಭಾಷಣೆ ಹಾಗೂ ಅತಿಶಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದಾಗಿ [[ರಂಗಭೂಮಿ|ರಂಗಭೂಮಿಯ]] ಮೇಲೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಅಷ್ಟೊಂದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವು ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ. ಈತ ಅನುಪಮ ನಿರಾಶಾವಾದಿಯಾದರೂ ಕೆಲವು ಸುಖಾಂತ ನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಈತನ ಭಾವಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದುದು ''ಕಿರ್ಚಾಫ್ಸ್‌ಗೆಡಾಂಕೆನ್'' (1656). ಈತ ಬರೆದ [[ವೈನೋದಿಕ|ಹರ್ಷ ನಾಟಕಗಳು]] ಹೆಚ್ಚು ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ''ಅಬ್ಸರ್ಡಕಾಮಿಕ'', ''ಓಡರ್ ಹೆರ್ ಪೇಟರ್ ಸ್ಕ್ವೆಂಟ್'' (1663), ತುಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ಇದು [[ವಿಲಿಯಂ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್|ಷೇಕ್‍ಸ್ಪಿಯರನ]] [[:en:A_Midsummer_Night's_Dream|ಅ ಮಿಡ್‌ಸಮರ್ ನೈಟ್ಸ್ ಡ್ರೀಮ್]] ನಾಟಕದ ಉಪಕಥೆಯೊಂದನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ರಚಿತವಾದುದು. [[:en:Silesian_German_language|ಸೈಲೀಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಬರೆದ ''ಡೀ ಗೇಲಿಬ್ಟೆ ಡಾರ್ನರೋಸೆ಼'' (1660) ಎಂಬ ನಾಟಕ ಸರಳ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕೃತಿ ಎನಿಸಿದೆ. ಜರ್ಮನ್ ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮಟ್ಟದ ನಾಟಕವನ್ನು ಆ ಶತಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ವಿರಳ. ಇವಲ್ಲದೆ ಈತ ಐದು [[ಗಂಭೀರ ನಾಟಕ|ಗಂಭೀರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು]] ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ: ''ಕರೋಲಸ್ ಸ್ಟುವಾರ್ಡಸ್'' (1649); ''ಲಿಯೋ ಆರ್ಮೀನಿಯಸ್'' (1646) [[:en:Katharina_von_Georgien|ಕ್ಯಾಥರೀನ ಫಾನ್ ಜಾರ್ಜಿಯೆನ್]] (1657); ''ಕಾರ್ಡೀನಿಯೊ ಉಂಟ್ ಸೆಲಿಂಡೆ'' (1657); ''ಪ್ಯಾಪಿನಿಯಾನಸ್'' (1663). ಜರ್ಮನ್ ರೂಪಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗ್ರೈಫಿಯಸ್‌ನಿಗೆ ಸರಿದೂಗಬಲ್ಲ ನಾಟಕಕಾರರು ಅವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಅವನಾದ ಮೇಲೆ 18 ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಅವನಂಥವರು ಕಾಣಸಿಗರೆಂದೂ ವಿಮರ್ಶಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{EB1911|inline=y|wstitle=Gryphius, Andreas|volume=12|pages=642–643}}&lt;/ref&gt;

ಈತನ ಎಲ್ಲ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭಾವಗೀತೆಗಳನ್ನು 3 ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ (1878, 1882, 1884) ಎಚ್. ಪಾಮ್ (Hermann Palm) ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}


{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರುಫಿಯಸ್, ಆಂಡ್ರೆಯಾಸ್}}

[[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ನಾಟಕಕಾರರು]]
[[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]</text>
      <sha1>4nv90amm8ztk74p1mrpvy8xl1c5351b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Mbpujer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179977</id>
    <revision>
      <id>1378104</id>
      <timestamp>2026-08-02T02:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="3uxvrnpbmi9dudvxi64egkr6qrrhejt" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Mbpujer}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೮:೨೩, ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>3uxvrnpbmi9dudvxi64egkr6qrrhejt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Muralikumara S</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179978</id>
    <revision>
      <id>1378111</id>
      <timestamp>2026-08-02T04:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="490h0eay76xr1mpiso5kvte5rel5w78" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Muralikumara S}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೪, ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>490h0eay76xr1mpiso5kvte5rel5w78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179979</id>
    <revision>
      <id>1378115</id>
      <timestamp>2026-08-02T06:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{databox}} {{Infobox church | name               = ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ | full_name          = ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಡಾ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಸೇ ಡಿ ಕೊಚಿಮ್&lt;br /&gt;  സാന്താ ക്രൂസ് കത്തീഡ്രൽ ബസിലിക്ക | image              = Santa Cruz Basilica - 200 MP 03.jpg | image_size         = 300...</comment>
      <origin>1378115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32755" sha1="cuh22apfvp37vvcyqihq3qhyk6hnmlh" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox church
| name               = ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ
| full_name          = ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಡಾ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್
ಸೇ ಡಿ ಕೊಚಿಮ್&lt;br /&gt;

സാന്താ ക്രൂസ് കത്തീഡ്രൽ ബസിലിക്ക
| image              = Santa Cruz Basilica - 200 MP 03.jpg
| image_size         = 300px
| caption            = ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ
| pushpin_map        = India Kerala
| coordinates        = {{Coord|9.965|76.243|type:landmark_region:IN|display=title,inline}}
| location           = {{Flagicon|India}}, [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]], [[ಕೊಚ್ಚಿ]], ಕೇರಳ
| country            = ಭಾರತ
| denomination       = [[ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]]
| sui_iuris_church   = [[ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚರ್ಚ್]]
| previous_denomination = 
| churchmanship      = 
| website            = [https://www.dioceseofcochin.org/parish/santa-cruz-basilica-estd1505 www.dioceseofcochin.org]
| former_name        = 
| founded            = 3 ಮೇ 1505
| founder            = [[ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಡಿ ಅಲ್ಮೇಡಾ]]
| dedication         = 
| dedicated          = 
| consecrated        = 
| events             = 
| status             = [[ಬೆಸಿಲಿಕಾ]]
| functional_status  = 
| heritage_designation = 
| designated         = 
| architect          = 
| architectural_type = 
| style              = [[ಗೋಥಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಗೋಥಿಕ್]]
| groundbreaking     = 
| completed          = 
| construction_cost  = 
| closed             = 
| demolished         = 
| capacity           = 
| length             = 
| width              = 
| height             = 
| materials          = 
| parish             = 
| deanery            = 
| archdeaconry       = 
| archdiocese        = [[ವೆರಾಪೊಲಿ ಆರ್ಚ್ಡಯಾಸಿಸ್]]
| diocese            = [[ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್]]
| province           = [[ವೆರಾಪೊಲಿ ಆರ್ಚ್ಡಯಾಸಿಸ್|ವೆರಾಪೊಲಿ]]
| district           = 
| division           = 
| archbishop         = [[ಜೋಸೆಫ್ ಕಲತಿಪರಂಬಿಲ್]]
| bishop             = [[ಆಂಟನಿ ಕಟ್ಟಿಪರಂಬಿಲ್]]
| dean               = 
| rector             = ವೆರಿ ರೆವ್ ಫಾದರ್ ಶೈಜು ಪರಿಯಾತುಶೇರಿ
| vicar              = ವೆರಿ ರೆವ್ ಫಾದರ್ ಶೈಜು ಪರಿಯಾತುಶೇರಿ
| priest             = 
*ರೆವ್ ಫಾದರ್ ಜಾನ್ ಜಾಕ್ಸನ್ ಮರಕಾಂಪರಂಬಿಲ್
| pastor             = 
| abbot              = 
}}
'''ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ''', ಇದನ್ನು '''ಕೋಟ್ಟ ಪಲ್ಲಿ''' ಅಥವಾ '''ಕೋಟ್ಟೆಪಲ್ಲಿ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು [[ಕೊಚ್ಚಿ]]ಯ [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ]]ಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿನ ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕು [[ಬೆಸಿಲಿಕಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇರಳದಲ್ಲಿನ ಒಂಬತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಕೇರಳ]]ದ ಈ [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ|ಪರಂಪರೆಯ ಕಟ್ಟಡ]]ವು ಅದರ [[ಕೇರಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ#ಚರ್ಚ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್]] ಮತ್ತು [[ಗೋಥಿಕ್ ಶೈಲಿ|ಗೋಥಿಕ್]] ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್]]ನ [[ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಚರ್ಚ್]] ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;

[[ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜ್ಯ|ಕೊಚ್ಚಿಯ ರಾಜ]]ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ 1505 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮೂಲತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು 1558 ರಲ್ಲಿ [[ಪೋಪ್ ಪಾಲ್ IV]] ರವರು [[ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]] ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಉನ್ನತೀಕರಿಸಿದರು. 17 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಡಚ್ ವಿಜೇತರು ಅನೇಕ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರೂ, ಈ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಂತರ ಆಗಮಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇದನ್ನು 1795 ರಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದರು, ಮತ್ತು 1887 ರಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಯ ಆಗಿನ ಬಿಷಪ್ [[ಜೋವಾಂ ಗೊಮೆಸ್ ಫೆರೀರಾ]] ಅವರು ಹೊಸ ರಚನೆಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು 1905 ರಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1984 ರಲ್ಲಿ [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ ಪಾಲ್ II]] ರವರು ಇದನ್ನು ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-02/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-03/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-09/&gt;

ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಾಕರ್ಷಕ ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಳ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಭವ್ಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-04/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-05/&gt;

== ಇತಿಹಾಸ ==
=== ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮಿಷನರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಚರ್ಚ್ : 1505 - 1558 ===
[[File:View of Cochin.jpg|1505 ರಲ್ಲಿ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಚರ್ಚ್|left|frameless]]
ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾದ ಮೂಲವು 26 ನವೆಂಬರ್ 1500 ರಂದು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ [[ಪೆಡ್ರೊ ಆಲ್ವಾರೆಸ್ ಕ್ಯಾಬ್ರಾಲ್]] ನೇತೃತ್ವದ ಎರಡನೇ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಆಗಮನದ ನಂತರದ ಮಹತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 13 ಹಡಗುಗಳು ಮತ್ತು 18 ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು [[ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜ್ಯ]]ದ (''ಕೋಹಿಮ್'', ಕೊಚ್ಚಿ) ಆಗಿನ ರಾಜ ಉಣ್ಣಿ ಗೋದಾ ವರ್ಮಾ ತಿರುಮುಲ್ಪಾಡು ಅವರ ಸದ್ಭಾವನೆಯನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಗಳಿಸಿತು, ಅವರು ಕೊಚ್ಚಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಕ್ರೈಸ್ತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಪೋಸ್ಟೋಲಿಕ್ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ನಾಲ್ವರು ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08/&gt; ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮಿಷನರಿಗಳು 1500 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮಿಷನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt; ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜನ ಈ ಸೌಹಾರ್ದ ಸ್ವಾಗತವು [[ಕ್ಯಾಲಿಕಟ್]] (''ಕ್ಯಾಲೆಕ್ಯೂಟ್'', ಕೋಝಿಕ್ಕೋಡ್) ನ [[ಜಾಮೋರಿನ್]] ರನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಘೋಷಿಸಲು ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು. 1505 ರಲ್ಲಿ, [[ಅಫೊನ್ಸೊ ಡಿ ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್|ಡೊಮ್ ಅಫೊನ್ಸೊ ಡಿ ಅಲ್ಬುಕರ್ಕ್]] ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪಡೆಗಳು ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜನನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದವು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-10/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-12/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07/&gt; ಅವರ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದ ರಾಜನು, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ [[ಫೋರ್ಟ್ ಎಮ್ಯಾನುಯೆಲ್|ಕೋಟೆ ಇಮ್ಯಾನುಯೆಲ್ (ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ)]] ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮತ್ತು [[ಕ್ವಿಲಾನ್]] (''ಕೌಲಾಂ'', [[ಕೊಲ್ಲಂ]]) ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು. ಇದು ಪೂರ್ವದ [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿತು.&lt;ref name=Chisholm&gt;{{harvnb|Chisholm|1911|page=526}}&lt;/ref&gt;

1505 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ನಡೆದವು, [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ]]ದ (''ಎಸ್ಟಾಡೊ ಡಾ ಇಂಡಿಯಾ'') ಮೊದಲ ವೈಸ್ರಾಯ್ ಆಗಿದ್ದ [[ಡೊಮ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಡಿ ಅಲ್ಮೇಡಾ]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Marjay |first1=ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಪೆಡ್ರೊ |title=ಪೋರ್ಚುಗಲ್, ಹೊಸ ಕ್ಷಿತಿಜಗಳ ಪಯೋನೀರ್: ಭೂಗೋಳದ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆದ್ಯತೆಯ ದಾಖಲಾತಿ ಪುರಾವೆ |last2=ಹ್ಯಾಬ್ಸ್ಬರ್ಗ್ |first2=ಒಟ್ಟೊ ವಾನ್ |publisher=ಲಿವ್ರೇರಿಯಾ ಬರ್ಟ್ರಾಂಡ್ |year=1965 |location=ಲಿಸ್ಬನ್ |pages=34}}&lt;/ref&gt; ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜನಿಂದ [[ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿ|ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಫೋರ್ಟ್ ಮ್ಯಾನುಯೆಲ್]] ನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಕೋಟೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ಚರ್ಚುಗಳನ್ನು — ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ (1505) ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಚರ್ಚ್, ಕೊಚ್ಚಿ|ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಚರ್ಚ್]] (1506) — ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಗಾರೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದರು. ಸ್ಥಳೀಯ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂತಹ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಾಜಮನೆತನದ ಅರಮನೆಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ನಿರ್ಮಾಣವು ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾಗಿತ್ತು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt; ಈ ಚರ್ಚ್ನ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು 4 ಮೇ 1505 ರಂದು, [[ಶಿಲುಬೆಯ ಹಬ್ಬ|ಪವಿತ್ರ ಶಿಲುಬೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರದ ಹಬ್ಬದ]]ೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ನಿರ್ಮಾಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ಚರ್ಚ್ಗೆ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು, ಅಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಶಿಲುಬೆ.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt; ಈ ಸ್ಥಳವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಫೋರ್ಟ್ ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿನ ಈಗಿನ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿತ್ತು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;

=== ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ಗೆ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಡವುವಿಕೆ : 1558 - 1795 ===
1558 ರಲ್ಲಿ, [[ಪೋಪ್ ಪಾಲ್ IV]] ರವರು ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು [[ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]] ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದರು. ಇದು 1557 ರಲ್ಲಿ [[ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಡಾಮನ್ನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಆರ್ಚ್ಡಯಾಸಿಸ್|ಗೋವಾ ಆರ್ಚ್ಡಯಾಸಿಸ್]] ಅನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಆರ್ಚ್ಬಿಷಪ್ರಿಕ್ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರ, ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ [[ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್]] — ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಡಯಾಸಿಸ್ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು — ಅನ್ನು [[ಮಲಕ್ಕಾ ಡಯಾಸಿಸ್]] ಜೊತೆಗೆ ಅದರ [[ಅಧೀನ ಡಯಾಸಿಸ್|ಅಧೀನ ಸ್ಥಾನ]]ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt; ಇದು ಪೂರ್ವದ ಡಯಾಸಿಸ್ಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗೋವಾದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ತಂದಿತು, ಅದರ ಗಡಿಗಳನ್ನು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]]ದ [[ಗುಡ್ ಹೋಪ್ ಭೂಶಿರ]]ದಿಂದ [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಬರ್ಮಾ]], [[ಚೀನಾ]] ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್]] ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11/&gt;

1663 ರಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರು ಕೊಚ್ಚಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಚರ್ಚ್, ಕೊಚ್ಚಿ|ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಚರ್ಚ್]] ಮತ್ತು ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲಿನದು ಚರ್ಚ್ ಆಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಡಚ್ಚರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉಗ್ರಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;

ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1795 ರಂದು ಡಚ್ಚರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದಾಗ, ಅವರು ಚರ್ಚ್ ಅನ್ನು ಇದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ಗೋದಾಮಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. 1806 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಕೆಡವಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-16/&gt; ಇದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡವಲು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವ್ಯಾಪಕ ತಂತ್ರದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ವಿನಾಶದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಒಂದು ಭಾಗವು ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಕೆಡವಲಾದ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಅದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಆವರಣದ ಆಗ್ನೇಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;

=== ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾದ ನಿರ್ಮಾಣ : 1886 - ಪ್ರಸ್ತುತ ===
ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕೆಡವಿದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಶತಮಾನದ ನಂತರ, ಬಿಷಪ್ [[ಜೋವಾಂ ಗೊಮೆಸ್ ಫೆರೀರಾ]] (1887–1897), ಅವರು ಮಿಷನರಿ ಮತ್ತು ಕೊಚ್ಚಿಯ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು, ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಬಿಷಪ್ [[ಮ್ಯಾಟಿಯಸ್ ಡಿ ಒಲಿವೇರಾ ಜೇವಿಯರ್]] (1897–1908) ಅವರು ಅದರ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. 19 ನವೆಂಬರ್ 1905 ರಂದು, ಡಾಮಾವ್ನ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿದ್ದ [[ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯಾವ್ ಜೋಸ್ ಪೆರೇರಾ]] ಅವರು ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದರು. ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನತೆ, ಕಲಾತ್ಮಕ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, [[ಪೋಪ್ ಜಾನ್ ಪಾಲ್ II]] ರವರು 23 ಆಗಸ್ಟ್ 1984 ರಂದು &quot;ಕಾನ್ಸ್ಟಾಟ್ ಸೇನ್ ಟೆಂಪ್ಲಮ್ ಸ್ಯಾಂಕ್ಟೇ ಕ್ರುಸಿ&quot; ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt;

ಬೆಸಿಲಿಕಾವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಿಳಿ ಹೊರಭಾಗಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಪೇಸ್ಟಲ್ ಬಣ್ಣದ ಒಳಾಂಗಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎರಡು ಎತ್ತರದ [[ಶಿಖರ]]ಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, [[ಗೋಥಿಕ್ ಶೈಲಿ|ಗೋಥಿಕ್]] ಮತ್ತು [[ಕೇರಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ#ಚರ್ಚ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್]] ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಬಗಳನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ [[ಫ್ರೆಸ್ಕೋ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರ]]ಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ, ಶಿಲುಬೆಯ ಮೇಲಿನ ಪೀಡೆ ಮತ್ತು ಮರಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಏಳು ದೊಡ್ಡ ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಲಿಯೊನಾರ್ಡೊ ಡಾ ವಿನ್ಸಿ]]ಯ ಮೇರುಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ [[ಕಡೆಯ ಭೋಜನ]]ದ ಆಕರ್ಷಕ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ಸೇರಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಬೆಸಿಲಿಕಾದ ಸೊಬಗು ಅದರ ಸುಂದರವಾದ ಬಣ್ಣದ ಗಾಜಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು ಮತ್ತು [[ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತ]]ನ [[ವಿಯಾ ಕ್ರುಸಿಸ್]]ನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಛಾವಣಿಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ವರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08/&gt; ಮುಖ್ಯ ಬಲಿಪೀಠ ಸೇರಿದಂತೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಇಟಾಲಿಯನ್ [[ಜೆಸ್ಯೂಟ್|ಜೆಸ್ಯೂಟ್ ಸಹೋದರ]] ಮತ್ತು ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರ [[ಆಂಟೋನಿಯೊ ಮೋಸ್ಕೇನಿ|ಫಾದರ್ ಆಂಟೋನಿಯೊ ಮೋಸ್ಕೇನಿ]] ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಮಂಗಳೂರಿನ ಫಾದರ್ ಡಿ ಗಾಮಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ರಚಿಸಿದರು. ಫಾದರ್ ಆಂಟೋನಿಯೊ ಮೋಸ್ಕೇನಿ ಅವರು 15 ನವೆಂಬರ್ 1905 ರಂದು, ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೆ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಮೊದಲು ನಿಧನರಾದರು.&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13/&gt;&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15/&gt;

ಬೆಸಿಲಿಕಾವು ಚರ್ಚ್ನ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಯೇಸು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಪವಿತ್ರ ಶಿಲುಬೆಯ ಅವಶೇಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, [[ಫಾತಿಮಾದ ಮೇರಿ]]ಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವು ಚರ್ಚ್ನ ಹೊರಗಿದೆ.

== ಗ್ಯಾಲರಿ ==
&lt;ಗ್ಯಾಲರಿ&gt;
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಮುಂಭಾಗ
File:Back- santa cruz basilica.JPG|ಹಿಂಭಾಗ
File:Ceiling of Santa Cruz Basilica.JPG|ಚರ್ಚ್ನ ಛಾವಣಿ
File:Santa Cruz Basilica Cochin ceiling paintings.jpg|ಛಾವಣಿಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು
File:Church Jesus BN3Q4151.jpg|ಬಲಿಪೀಠದ ಶಿಲುಬೆ
File:Inside santa cruz basilica, cochin.JPG|ಒಳಾಂಗಣ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04d.jpg|ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಅಡ್ಡ ನೋಟ
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04f.jpg|ಒಳಾಂಗಣ ನೋಟ
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04i.jpg|ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರ
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04j.jpg|ಬಲಿಪೀಠದ ದೂರದ ನೋಟ
File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04m.jpg|ನಮ್ಮ ಮಹಿಳೆಯ ದೇವಾಲಯ
File:Pillar monument at Santa Cruz Basilica 02.jpg|ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕ - 1505 ರ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ನ ಸ್ತಂಭ
File:Santa Cruz Basilica, Kochi altar 03.jpg|ಮುಖ್ಯ ಬಲಿಪೀಠ
File:Santa Cruz Basilica rear-side.jpg|ಹಿಂಭಾಗ
File:Santa Cruz Basilica side shrine.jpg|ದೇವಾಲಯ
File:Stained glass window of Santa Cruz Basilica, Kochi 02.jpg|ಬಣ್ಣದ ಗಾಜಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು
File:Stained glass window of Santa Cruz Basilica, Kochi.jpg|ಕಿಟಕಿ
File:Statues of Santa Cruz Basilica, Kochi 03.jpg|ಅಡ್ಡ ಬಲಿಪೀಠ
File:Statues of Santa Cruz Basilica, Kochi 04.jpg|ಪವಿತ್ರ ಶಿಲುಬೆಯ ಅವಶೇಷ
File:Santa Cruz Basilica..JPG|ಚರ್ಚ್ನ ಹೊರಗಿನ ಶಾಸನ
&lt;/ಗ್ಯಾಲರಿ&gt;

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{Reflist|30em|refs=

 &lt;!-- ದಯವಿಟ್ಟು ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಸರಿಯಾದ ಟ್ಯಾಗ್ ಹೆಸರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಸಾಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸಬೇಕು. ಉಲ್ಲೇಖ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಉಲ್ಲೇಖ ಟ್ಯಾಗ್ ಅನ್ನು ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. --&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-01&gt;{{cite web|url=https://www.dioceseofcochin.org/parish/santa-cruz-basilica-estd1505 |title=ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್ ಅಧಿಕೃತ ಪುಟ - ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ (ಸ್ಥಾ.1505)|publisher=dioceseofcochin.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-02&gt;{{cite web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/coch1.htm |title=ಜಿಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ - ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್|publisher=gcatholic.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-03&gt;{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dcchn.html |title=ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕ್ರಮಾನುಗತ - ಡಯೋಸಿಸಿಸ್ ಕೊಕ್ಸಿನೆನ್ಸಿಸ್|publisher=catholic-hierarchy.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-04&gt;{{cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/04076a.htm|title=ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ – ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್|publisher=newadvent.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-05&gt;{{cite web|url=http://www.come2india.org/indian-basilicas.html|title=ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬೆಸಿಲಿಕಾಗಳು|publisher=come2india.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-06&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/directory/dioceses/india-cochin/57|title=ಯುಕಾನ್ ಸುದ್ದಿ - ಕೊಚ್ಚಿ ಡಯಾಸಿಸ್|publisher=ucanews.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-07&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/santa-cruz-cathedral-basilica/articleshow/46996765.cms |title=ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾ|publisher=timesofindia.indiatimes.com|first=ಅನುರಾಧ|last=ಶಂಕರ್|date=13 July 2017|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-08&gt;{{cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/03/27/to-the-basilicas-this-easter-kerala-travel.html |title=ಈ ಈಸ್ಟರ್ನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಬೆಸಿಲಿಕಾಗಳಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಯಾಣ|publisher=onmanorama.com|first=ಮಾಯಾ|last=ಮೋಹನ್|date=31 May 2018|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-09&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/directory/pilgrimages/indias-santa-cruz-cathedral-a-repository-of-portuguese-heritage/240|title=ಭಾರತದ ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪರಂಪರೆಯ ಭಂಡಾರ|publisher=ucanews.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-10&gt;{{cite web|url=https://www.sahapedia.org/history-cochin-royal-family-tracing-journey-perumpadappu-swarupam|title=ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಇತಿಹಾಸ: ಪೆರುಂಪಡಪ್ಪು ಸ್ವರೂಪಂನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು|publisher=sahapedia.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-11&gt;{{cite web|url=https://alphathalassery.org/user_files/downloads/fa9d6e04c1fcda0e4ed879e98f104614.pdf|title=ಭಾರತೀಯ ಚರ್ಚ್ ಇತಿಹಾಸ|publisher=alphathalassery.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-12&gt;{{cite web|url=https://www.cochinroyalhistory.org/pages.php?menu_id=2&amp;submenu_id=2&amp;submenu2_id=3|title=ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಇತಿಹಾಸ: ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಅವಧಿ - ಕ್ಯಾಬ್ರಾಲ್ನ ಆಗಮನ|publisher=sahapedia.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-13&gt;{{cite web|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-histories-santa-cruz-basilicas-italian-artist/article6748991.ece |title=ಗುಪ್ತ ಇತಿಹಾಸಗಳು: ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾದ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಕಲಾವಿದ|publisher=hindu.com|date=2 Jan 2015|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-14&gt;{{cite web|url=https://catholicshrinebasilica.com/santa-cruz-cathedral-basilica-kochi/ |title=ಸಾಂಟಾ ಕ್ರೂಜ್ ಬೆಸಿಲಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸ|publisher=catholicshrinebasilica.com|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-15&gt;{{cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/05001a.htm|title=ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ – ಗೋವಾ ಆರ್ಚ್ಡಯಾಸಿಸ್|publisher=newadvent.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SantaCruz-1505AD-REFS-16&gt;{{cite web|url=https://www.dioceseofcochin.org/diocese/history|title=ಇತಿಹಾಸ: ಡಯಾಸಿಸ್ (dioceseofcochin.org) |publisher=dioceseofcochin.org|access-date=5 June 2024}}&lt;/ref&gt;

}}

==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು==
{{commons category|Santa Cruz Basilica}}


[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಪುರಾತತ್ವ ಸ್ಥಳಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಚರ್ಚುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ 16ನೇ ಶತಮಾನದ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಕಟ್ಟಡಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿನ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಕಟ್ಟಡಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1505 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಚರ್ಚುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1905 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚುಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1550ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1550ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಗೋಥಿಕ್ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಚರ್ಚ್ ಕಟ್ಟಡಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ]]
[[ವರ್ಗ:1500ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1505 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1505 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಕಟ್ಟಡಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೊಚ್ಚಿ ರಾಜ್ಯ]]</text>
      <sha1>cuh22apfvp37vvcyqihq3qhyk6hnmlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಸರಕಾರಿ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ, ಯಳಸಂಗಿ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179980</id>
    <revision>
      <id>1378116</id>
      <timestamp>2026-08-02T06:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="kgpkj9milwrm5mp94z4gu5twkdy9jw9" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=ಸರಕಾರಿ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ, ಯಳಸಂಗಿ}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೦೦, ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>kgpkj9milwrm5mp94z4gu5twkdy9jw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179981</id>
    <revision>
      <id>1378117</id>
      <timestamp>2026-08-02T06:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{databox}} {{Infobox lighthouse | name            = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ | image           = Alappuza Lighthouse2.jpg | caption         = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ನ ನೋಟ | location        = [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]], [[ಕೇರಳ]] | coordinates     = {{coord|9.493927|76.320935|format=dms|type:landmark|display=inline,title}} | yearlit         = 1862 | automated       = | yeardeactivated =  | foundation...</comment>
      <origin>1378117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10642" sha1="oommx3wddnc6x9y0mgcwfywtgsu2lsj" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox lighthouse
| name            = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್
| image           = Alappuza Lighthouse2.jpg
| caption         = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ನ ನೋಟ
| location        = [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]], [[ಕೇರಳ]]
| coordinates     = {{coord|9.493927|76.320935|format=dms|type:landmark|display=inline,title}}
| yearlit         = 1862
| automated       =
| yeardeactivated = 
| foundation      = 
| construction    = ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಪುರ
| shape           = ಬಾಲ್ಕನಿ ಮತ್ತು ದೀಪಸ್ಥಂಭವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಿಲಿಂಡರಾಕಾರದ ಗೋಪುರ
| marking         = ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಅಡ್ಡ ಪಟ್ಟೆಗಳು, ಕೆಂಪು ದೀಪಸ್ಥಂಭ
| height          = {{convert|28|m|ft}}
| focalheight     = {{convert|33|m|ft}}
| lens            = 
| currentlens     = 
| lightsource     = 150 W ಮೆಟಲ್ ಹಾಲೈಡ್ ದೀಪ (230 V AC ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜು / 220–250 V ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಸರಬರಾಜು)
| intensity       = 
| range           = {{convert|24.5|nmi}}
| characteristic  = Fl W 15s.
| fogsignal       = 
| racon           = 
| country         = 
| countrynumber   = 
| countrylink     =  
}}

'''ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್''' [[ಕೇರಳ]]ದ ಕರಾವಳಿ ಪಟ್ಟಣವಾದ [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]]ದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು 1862 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದೆ.

== ಇತಿಹಾಸ ==
{{More citations needed section|date=ಜುಲೈ 2022}}

ಭಾರತದ ಆಲೆಪ್ಪಿ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ ನಿಂತಿರುವ ಆಲಪ್ಪುಝಾ, ಕೇರಳದ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೊದಲು ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಆಲಪ್ಪುಝಾವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ರಾಜರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್, ಡಚ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಆಗಮನದ ನಂತರ, [[ವಿಝಿಂಜಮ್]], ಕೊಲ್ಲಂ, ತಿರುವಾಂಕೂರು ಮತ್ತು ಪುರಕ್ಕಾಡ್ಗಳು ಹಿಂದಿನ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು.

ಪುರಕ್ಕಾಡ್ ಬಂದರಿನ ಅವನತಿಯು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿಯನ್ನು ಅಗತ್ಯಗೊಳಿಸಿತು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾವನ್ನು ಬಂದರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂದರನ್ನು 1792 ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ದೀಪಸ್ತಂಭವನ್ನು ಒದಗಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಬಂದರಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿನ ದೀಪವು ನಾವಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಬಂದರು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದೀಪಸ್ತಂಭವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೀಪಸ್ತಂಭದ ನಿರ್ಮಾಣವು [[ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮಾ II]] (ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ಆಡಳಿತಗಾರ) ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ಹಿಸ್ ಹೈನೆಸ್ ರಾಮ ವರ್ಮಾ ಮಹಾರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಮೊದಲ ಕಲ್ಲನ್ನು 26 ಏಪ್ರಿಲ್ 1860 ರಂದು ಶ್ರೀಮತಿ ಮೇರಿ ಆನ್ ಕ್ರಾಫೋರ್ಡ್ ಅವರು ಇಟ್ಟರು.

27 ಮೀ ಎತ್ತರದ ದೀಪಸ್ತಂಭವು ತೇಗದ ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. M/s. [[ಚಾನ್ಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್]], ಬರ್ಮಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಿದ ತೆಂಗಿನ ಎಣ್ಣೆಯ ದ್ವಿ-ವಿಕ್ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೊದಲ-ಕ್ರಮಾಂಕದ ದೃಗ್ವಿಜ್ಞಾನದ ಉಪಕರಣವನ್ನು 28 ಮಾರ್ಚ್ 1862 ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಅದೇ ಉಪಕರಣವು 1952 ರವರೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು 500 ಮಿಮೀ ಡ್ರಮ್ ಆಪ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು AGA ಮೇಕ್ನ DA ಗ್ಯಾಸ್ ಫ್ಲಾಷರ್ನಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

1000 ವ್ಯಾಟ್ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ 4 ನೇ ಕ್ರಮಾಂಕದ ದೃಗ್ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು 1960 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜನ್ನು 1960 ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು M/s BBT, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಾಲಿತ 4 ನೇ ಕ್ರಮಾಂಕದ ತಿರುಗುವ ದೃಗ್ವಿಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದು ಹಳೆಯ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿತು ಮತ್ತು 4 ಆಗಸ್ಟ್ 1960 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ನೇರ ಡ್ರೈವ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು 8 ಏಪ್ರಿಲ್ 1998 ರಂದು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು 30 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1998 ರಂದು 300 ಮಿಮೀ ದೀಪಸ್ಥಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತುರ್ತು ದೀಪವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. [[ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದೀಪ]]ವನ್ನು 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 1999 ರಂದು 230 V 150 W [[ಮೆಟಲ್ ಹಾಲೈಡ್ ದೀಪ]]ದಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು.

ದೀಪಸ್ತಂಭವು ಇನ್ನೂ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.&lt;ref name=&quot;lhdigest&quot;&gt;{{cite web |title=ಲೈಟ್ಹೌಸ್ ಡೈಜೆಸ್ಟ್ ಲೇಖನ |url=http://www.lhdepot.com/Digest/StoryPage.cfm?StoryKey=401 |publisher=ಲೈಟ್ಹೌಸ್ ಡೈಜೆಸ್ಟ್ |access-date=6 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227011854/http://www.lhdepot.com/Digest/StoryPage.cfm?StoryKey=401 |archive-date=27 February 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;govindia&quot;&gt;{{cite web |title=ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಉಲ್ಲೇಖ |url=http://dgllnoida.gov.in/history/cochin/alleppy.htm |publisher=ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ |access-date=6 March 2008}} {{dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; ಮೂಲತಃ ಸಾದಾ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 2000 ರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಪಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರು-ಚಿತ್ರಿಸಲಾಯಿತು.

== ಭೇಟಿ ==
ಕಟ್ಟಡವು 2007 ರಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭೇಟಿಗೆ ತೆರೆದಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Alappuzha-lighthouse-to-celebrate-150-Year/article13378011.ece |location=ಚೆನ್ನೈ, ಭಾರತ |newspaper=ದ ಹಿಂದೂ |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ 150 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಿದೆ |date=23 January 2012 |access-date=22 July 2018}}&lt;/ref&gt;


== ಗ್ಯಾಲರಿ ==
&lt;gallery&gt;
Alappuzha light house board.jpg|ದೀಪಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿನ ಫಲಕವು ಅದರ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ
Alappuzha light house west view.jpg|ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಗಿನ ನೋಟ – ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಕಡೆಗೆ
Alappuzha Light House.JPG|ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್
Alappuzha light house.JPG|ದೀಪಸ್ತಂಭದ ಸಮೀಪದ ನೋಟ
Petroleum vepour Burner.JPG|ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಆವಿ ಬರ್ನರ್
&lt;/gallery&gt;

== ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ==
{{Reflist}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
{{Commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20161024205347/http://www.panoramio.com/photo/78851148 ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ 2009]

{{Authority control}}

[[ವರ್ಗ:1862 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ದೀಪಸ್ತಂಭಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾದಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದಲ್ಲಿನ ದೀಪಸ್ತಂಭಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:1862 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾದಲ್ಲಿನ ಸಾರಿಗೆ]]</text>
      <sha1>oommx3wddnc6x9y0mgcwfywtgsu2lsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಸಮುದ್ರತೀರ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179982</id>
    <revision>
      <id>1378119</id>
      <timestamp>2026-08-02T06:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A826</username>
        <id>72368</id>
      </contributor>
      <comment>ಹೊಸ ಪುಟ: {{databox}} {{Infobox settlement | name                    = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ | native_name             =  | native_name_lang        =  | settlement_type         = ಸಮುದ್ರ ತೀರ | image_skyline           = File:Alleppey beach.jpg | image_alt               =  | image_caption           = ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ | pushpin_map             = India Kerala#India | pushp...</comment>
      <origin>1378119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10625" sha1="0dqii4oc1mst0nwp69miy6v4n0vfr16" xml:space="preserve">{{databox}}
{{Infobox settlement
| name                    = ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್
| native_name             = 
| native_name_lang        = 
| settlement_type         = ಸಮುದ್ರ ತೀರ
| image_skyline           = File:Alleppey beach.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್
| pushpin_map             = India Kerala#India
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ಕೇರಳ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ
| coordinates             = {{coord|9.492990|N|76.317698|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ದೇಶ
| subdivision_name        = {{flag|ಭಾರತ}}
| subdivision_type1       = [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]]
| subdivision_name1       = [[ಕೇರಳ]]
| subdivision_type2       = [[ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಜಿಲ್ಲೆ]]
| subdivision_name2       = [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆ]]
| established_title       = &lt;!-- ಸ್ಥಾಪಿತ --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = ಮೆಟ್ರಿಕ್
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_total        = 
| population_as_of        = 
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ಭಾಷೆಗಳು
| demographics1_title1    = ಅಧಿಕೃತ
| demographics1_info1     = [[ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆ|ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]]
| timezone1               = [[ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮಯ|IST]]
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = [[ಪಿನ್ ಕೋಡ್|PIN]]
| postal_code             = 688001
| area_code_type          = ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್
| area_code               = 0477
| registration_plate      = KL-04 
| website                 = 
| iso_code                = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]
| footnotes               = 
}}

'''ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್''' [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]] ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಸಮುದ್ರ ತೀರವಾಗಿದ್ದು, [[ಕೇರಳ]], [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/alappuzha-beach/60|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ - ಜನಪ್ರಿಯ ಪಿಕ್ನಿಕ್ ತಾಣ - ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/alappuzha-beach/ |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} ಜಿಲ್ಲೆ ಆಲಪ್ಪುಝಾ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ {{!}} ಭಾರತ |language=en-US |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dtpcalappuzha.com/destination/alappuzha-beach |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} DTPC |website=DTPC ಆಲಪ್ಪುಝಾ |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2021/alappuzha-beach-oasis-tranquillity/1063 |title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ {{!}} ಶಾಂತಿಯ ಓಯಸಿಸ್ {{!}} ಕೇರಳದ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳು {{!}} ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ {{!}} ಕೇರಳ |website=ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ |language=en |access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; ಸಮುದ್ರ ತೀರವು ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಹಳೆಯ ಪಿಯರ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು 150 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/it-is-requiem-for-the-alappuzha-pier/article290637.ece|title=ಇದು ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಪಿಯರ್ಗೆ ರಿಕ್ವಿಯಮ್ ಆಗಿದೆ|work=ದ ಹಿಂದೂ}}&lt;/ref&gt; ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ,&lt;ref name=&quot;newindianexpress.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Alappuzha-Beach-Festival-Begins/2014/12/30/article2595040.ece|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ|work=ದ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್}}{{dead link|date=February 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-beach-to-host-sand-art-festival-in-april/article7020264.ece|title=ಏಪ್ರಿಲ್ನಲ್ಲಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}&lt;/ref&gt; ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.

==ಅವಲೋಕನ==
ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ]] ಪಟ್ಟಣದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]] ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಬಳಿ ಇದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-lighthouse-to-celebrate-150-year/article2825523.ece|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್ 150 ನೇ ವರ್ಷಾಚರಣೆ ಮಾಡಲಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}&lt;/ref&gt; ಪ್ರದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೈಪಾಸ್ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಮೂಲಕ ಹಲವಾರು ಪಟ್ಟಣದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಎತ್ತರಿಸಿದ ಹೆದ್ದಾರಿಯು ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ಬಳಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/bypass-project-gathers-pace/article6950378.ece|title=ಬೈಪಾಸ್ ಯೋಜನೆಯು ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ|author=ಸ್ಟಾಫ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್|work=ದ ಹಿಂದೂ}}&lt;/ref&gt; ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಒಂಟೆ ಸಫಾರಿಗಳು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150819/nation-current-affairs/article/ban-camel-rides-alappuzha-beach|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿಗಳ ನಿಷೇಧ|work=[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಕ್ರಾನಿಕಲ್]]}}&lt;/ref&gt;

==ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು==
'''ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ ಉತ್ಸವ'''ವು ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.&lt;ref name=&quot;newindianexpress.com&quot;/&gt; ಕೇರಳದ ಮೊದಲ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ '''ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ''' ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು 26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015 ರಂದು ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮರಳು ಕಲಾವಿದರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೆಪ್ಪಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದವು.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/sand-art-festival-begins-on-kerala-s-alappuzha-beach-115041900061_1.html|title=ಕೇರಳದ ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೀಚ್ನಲ್ಲಿ ಮರಳು ಕಲಾ ಉತ್ಸವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ|author=ANI|date=19 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==ಸ್ಥಳೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು==
* [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಲೈಟ್ಹೌಸ್]]
* ವಿಜಯ್ ಪಾರ್ಕ್
* ಸೀ ವ್ಯೂ ಪಾರ್ಕ್&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/pages/tourism.htm|title=ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್, ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯ, ಭಾರತ - ಒಂದು ತ್ವರಿತ ಪ್ರವಾಸ}}&lt;/ref&gt;
* [[ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಬೈಪಾಸ್]]
* ಜೈನ್ ದೇವಾಲಯ

==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು==
{{reflist}}

== ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು ==
{{Commons category}}
&lt;!-- ದಯವಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ಯಾಮ್ ಸೇರಿಸಬೇಡಿ - ಸ್ಪ್ಯಾಮ್ ಸೇರಿಸಿದರೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು. --&gt;

[[ವರ್ಗ:ಕೇರಳದ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳು]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೂಗೋಳ]]
[[ವರ್ಗ:ಆಲಪ್ಪುಝಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು]]</text>
      <sha1>0dqii4oc1mst0nwp69miy6v4n0vfr16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Pareshshegde</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179983</id>
    <revision>
      <id>1378121</id>
      <timestamp>2026-08-02T07:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="2mzt7gi4ib2ehecyrwz2pa3f63a75b0" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Pareshshegde}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೫, ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>2mzt7gi4ib2ehecyrwz2pa3f63a75b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಶಾಂತ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>179984</id>
    <revision>
      <id>1378124</id>
      <timestamp>2026-08-02T11:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ</username>
        <id>44987</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ</comment>
      <origin>1378124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="cb2ib0gbkybgcyc5i15fbsv9pn8cjux" xml:space="preserve">{{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=ಶಾಂತ}}

-- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೩೨, ೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ (IST)</text>
      <sha1>cb2ib0gbkybgcyc5i15fbsv9pn8cjux</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>