ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 890 1427454 1371633 2026-09-05T12:17:17Z ~2026-48219-65 101582 1427454 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[ಚಿತ್ರ:KRS dam.JPG|thumb|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] '''ಮೈಸೂರು''' ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರ. ಮೈಸೂರು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅರಮನೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಮೈಸೂರನ್ನು ''ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವೆಂಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದಿದೆ. ಮೈಸೂರನ್ನ ನಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೈಸೂರು ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇಡೀ ದೇಶದ ವಾರ್ಡನ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅದ್ಭುತವಾದ ಮೈ ನವಿರೇಳಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಚಾರ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾದ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಿರಂಗಿ ಗುಂಡು ಹಾಗೂ ರಾಕೇಟ್ಗಳ ದಾಳಿ ನಡೆದದ್ದು. ಮೈಸೂರನ್ನು ಚಂದದ ನಗರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ,'''ಇತಿಹಾಸ:''' ಇದು ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಅವರು 1399 ರಿಂದ 1947 ರವರೆಗೆ ಆಳಿದರು. [[Image:Mysore Infy bldg.jpg|thumb|alt=A photo of a building in the Infosys campus at Mysore|Multiplex in the [[Infosys]] campus at Mysore]] == ಮೈಸೂರಿನ ಅಧಿದೇವತೆ == ಈಕೆಯು ಮೈಸೂರಿನ ಅಧಿದೇವತೆ, ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆಯರಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯವಳು. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ದೇವತೆ. "[[ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ|ಚಾಮುಂಡಿ]]" ಎಂದೊಡನೆ ಈಕೆ ಶಿಷ್ಟ ಪುರಾಣದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿದೇವತೆ. ಆದಿಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ದುಷ್ಟ ಶಿಕ್ಷಕಿ-ಶಿಷ್ಟರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಮಹಿಷೂರಿನ ಮಹಿಷನನ್ನು ಕೊಂದು, ಲೋಕ ಕಂಟಕರಾಗಿದ್ದ ಚಂಡ-ಮುಂಡರೆಂಬ ರಕ್ಕಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ 'ಚಾಮುಂಡಿ'ಯಾಗಿದ್ದಾಳೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈಕೆ- ಷೋಡಶಿ, ಅಂಬೆ, ಈಶ್ವರಿ, ಚಂಡಿ, ಕಾಳಿ, ಭಗವತೀ, ಮಹೇಶ್ವರಿ, ಮಹಾದೇವಿ, ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ, ದುರ್ಗೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಮಹಿಷಮಂಡಲವನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮಹಾಬಲಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿ ದ್ದಾಳೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟವು ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು-೩೪೮೯ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ದೊಡ್ಡದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇರಲು ಬರುವ ಭಕ್ತಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ವಾಗಲೆಂದು ೧೧೦೧ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ, ೭೦೦ನೇ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಬಳಿ ಬೃಹತ್ ನಂದಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತಾದಾದ್ಯಂತ ಚಾಮುಂಡಿ ಆರಾಧನೆ "ದುರ್ಗೆ"ಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವೈಭವಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನವರಾತ್ರಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಲಕ್ಷ್ಮೀಯರ, ಅಷ್ಟದುರ್ಗೆಯರ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನವ ದಿನವು ದೇವಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು, ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿ ಭಕ್ತವೃಂದಕ್ಕೆ ಸಂತಸವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಿರುಮಕೂಡಲು ನರಸೀಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ 38 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೨೪ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ( ಕೇಶವ ಅಥವಾ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ==''ಮೈಸೂರು'' ನಗರದ ಇತಿಹಾಸ== [[File:Mysore Painting.jpg|thumb|alt=A photo depicting the Mysore style of painting|Mysore painting depicting the goddess [[ಸರಸ್ವತಿ]]]] * ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಸುಮಾರು ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[ಒಡೆಯರ್]] ವಂಶದ ಅರಸರು ಮೈಸೂರನ್ನು ಆಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ವಂಶದ ಮೊದಲ ಅರಸು "ಯದುರಾಯ". ಹಾಗಾಗಿ ವಂಶದ ಹೆಸರು 'ಯದುವಂಶ' ಎಂದಾಯಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ೧೫೬೫ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ನಂತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಈ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು. ೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ್ ಅರಸರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟೀಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್‌ರ]] ಆಡಳಿತ ನಡೆಯಿತು. * ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ನಗರಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೭೯೯ರಲ್ಲಿ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟೀಪು ಸುಲ್ತಾನನ]] ಸೋಲಿನ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಒಡೆಯರ್ ಮನೆತನವನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. * ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ೧೪೪ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಜಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಣಿ ಬಾಲಕಿಯರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ೧೮೮೨ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈಸೂರು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾಸಿದರು. ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯೦೫ರಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಮುದ್ರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗು ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ, ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜು. ಪ್ರಥಮಬಾರಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪ ಬೆಳಗಿತು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡಿತು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೪೫೬೮ ರಿಂದ ೧೧೨೯೪ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದವು. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಆರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ, ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಕನ್ನಂಬಾಡಿ [ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ] ಆಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿದರು. ಹಾಗೂ ೧೯೧೬- ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ನಿರ್ಮಾಣ,  ಎಚ್. ಎ. ಎಲ್. ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾಂಪ್ಸ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ೪೦೦೦ ಅಶ್ವಶಕ್ತಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಗೊಂಡವು. ದಿವಾನ್ ಸಾರ್ ಎಮ್. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೩೭೨ ಮೈಲಿ ಉದ್ದದ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಾಸಲಾಹಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೆಳಗೆ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ೧೮೩೪ ರಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. * ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ''ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯಿತು. ನಂತರ, ಈ ರಾಜ್ಯ ೧೯೫೬ರ ಏಕೀಕರಣ ನಂತರ "ವಿಶಾಲ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ "ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ " ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ನಗರ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೭೭೦ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಿಂದ ೧೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹತ್ತು ದಿನ-ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ [[ದಸರಾ]] ಅಥವಾ [[ನವರಾತ್ರಿ]] ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು. == ಉಗಮ == ಮೈಸೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು 'ಮಹಿಷಪುರಿ', 'ಮಹಿಷೂರು'. ಇದರ ಅರ್ಥ ಮಹಿಷನ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. 'ಮಹಿಷ' ಎಂದರೆ ಮಹಿಷಾಸುರ ಎಂಬ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ. ಈತ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಕೋಣ ಎರಡೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ, ಆ ರಾಕ್ಷಸ ತಾಯಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯು ಅದೇ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಮಹಿ‍‌ಷೂರು>ಮಹಿಸೂರು>ಮಸೂರು ಆಗಿ ತದನಂತರ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಎಂದು ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಆಂಗ್ಲ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ. ==[[ಚಾಮುಂಡಿ]] ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ== [[ಚಿತ್ರ:Chamundi hill 7.jpg|thumb|೧೦೦px|ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೂ ಸಹ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ]] * ಮೈಸೂರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ೯೫೦ರ ಹಿಂದಿನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಈಗಲೂ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ನಗರದ ಚೋಳರು, ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜವಂಶದ ನಂತರ ಗಂಗಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಮೊದಲು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಟ್ಟಡ ಅಥವಾ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿವೆ. * ನಂತರ ಬೆಟ್ಟದ ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು, ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮಹಿಷೂರು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೈಸೂರಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು ತನ್ನ ವೈಭವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಿತು. * ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಕೋಟೆಯ ಪ್ರಾಂಗಣ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ III ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇದು ನಗರದ ಅನೇಕ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾನ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಗಳು ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೆಂದರೆ- ಸರ್. ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ, ಸರ್. ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್, ದಿವಾನ್ ಪೂರ್ಣಯ್ಯ ಇವರುಗಳು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೃಂದಾವನ ಗಾರ್ಡನ್ ಸಿದ್ಧಗೊಂಡವು. ಅವರು ಪ್ರಗತಿಯ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ತರುವ ಸಲುವಾಗಿ ಉದ್ಯಮ, ಕಲೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಬಡ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಾಲವನ್ನು "ಮೈಸೂರಿನ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. * ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಾಲಯ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಎರಡೂ ರಸ್ತೆ ೧೦೦೮ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಿಲುಕಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ೭೦೦ ಹಂತಗಳನ್ನು ಏರಿಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪ್ರತಿಮೆ ಹಾಗೂ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯ ಬಳಿ {BULL} ನಂದಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಮೆ ಇದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿಂದ ಇಡೀ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪರಿದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. === ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ === ಕೃಷ್ಣರಾಜ ನಗರವು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಈ ನಗರವು ಇಂದೆ ಎಡ ತೊರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತು ಈ ನಗರದ ಕಾವೇರಿ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ವಾಗಿದ್ದು. ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಹಿಂದೆ ಯಡತೊರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ನಗರದ ಕಾವೇರಿ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕಂಡು ಬರುವ ಎರಡನೇ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಶಿವರಾತ್ರಿಯಾದ ಮರುದಿನ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. === ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ === ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನಕರ್ನಾಟಕದ ಪಿರಿಯಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಿಯೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ದುಷ್ಟರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ಆಕೆಯನ್ನು ಭಕ್ತರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವಳು ಫಲವತ್ತತೆಯ ದೇವತೆಯೂ ಹೌದು. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಾತೃದೇವತೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೂಪವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಹುಡುಗಿಗೆ ಅವಳ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮನೆಯವರ ಅದರಲ್ಲೂ ತಂದೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಕುದಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿ ಕರಗಿ ಹೋದಳು. ಘಟನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೀನುಗಾರರು ಆಕೆಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವಳು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿತು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಒಂದು ಮೂರ್ತಿ (ವಿಗ್ರಹ) ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಉರಿಮಸಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ಆದರು. === ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ === ಚನ್ನ ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ,ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಗಿದೆ.ಈ ದೇವಾಲಯವು. ೧೨೫೮ CE ಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ನರಸಿಂಹ೧೧೧ ನ ಜನರಲ್ ಸೋಮನಾಥ ದಂಡನಾಯಕ ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವಾಕ್ಕೆ 38 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.. ಅಲಂಕೃತ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಂಬಗಳ ಒಂದು ಕಂಬದ ಕಾರಿಡಾರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಾತೃಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ಸಂಮಿತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಉನ್ನತ ನಕ್ಷತ್ರದ ಆಕಾರದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. * ಮೈಸೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಂದರೆ [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]], [[ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಮೃಗಾಲಯ]], [[ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ]], [[ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ]], [[ಕುಕ್ಕರಹಳ್ಳಿ ಕೆರೆ]], ರೀಜನಲ್ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ, ಜಗನ್ಮೊಹನ ಅರಮನೆ. ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ|ಣಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ]], [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]], [[ರಂಗನತಿಟ್ಟು]], [[ಬಂಡೀಪುರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ|ಬಂಡೀಪುರ]], [[ತಲಕಾಡು]], [[ಮುಡುಕುತೊರೆ]] [[ಟಿ. ನರಸೀಪುರ]] ಇತ್ಯಾದಿ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಇದೇ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. * ಇತರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾಲಯ]] (ಸಿಎಫ್‌ಟಿಆರ್‌ಐ), [[ರಕ್ಷಣಾ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]] (ಡಿಎಫ್‌ಆರ್‌ಎಲ್), ಭಾರತೀಯ ಭಾಷಾ ಸಂಸ್ಥಾನ . ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಎಂದು ಮೈಸೂರು, ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಮೊದಲು ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ನಗರದ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಅವತಾರವೆಂದು ಮೂಲಕ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪ ಟ್ಟಿರಬಹುದು ಪರಿಚಿತರಾಗಿರುವ ಮಹಿಷಾಸುರ ರಾಕ್ಷಸ. ೧೦ ದಿನ ದಸರಾವನ್ನು ಉತ್ಸವ ದುಷ್ಟ ಒಳ್ಳೆಯ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕತೆಯ ನಗರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರಂಪರೆ, ಅರಮನೆ ವೈಭವಗಳು, ಅದ್ಭುತ ತೋಟಗಳು/ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಭವ್ಯವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಮೋಡಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದಾಗಿದೆ. * '''ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ''':ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ,ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಗಿದೆ.ಈ ದೇವಾಲಯವು. ೧೨೫೮ CE ಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ನರಸಿಂಹ೧೧೧ ನ ಜನರಲ್ ಸೋಮನಾಥ ದಂಡನಾಯಕ ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವಾಕ್ಕೆ ೩೮ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.. ಅಲಂಕೃತ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಂಬಗಳ ಒಂದು ಕಂಬದ ಕಾರಿಡಾರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಾತೃಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ಸಂಮಿತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಉನ್ನತ ನಕ್ಷತ್ರದ ಆಕಾರದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ===[[ಮೈಸೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ|ಅರಮನೆಗಳು]]=== ಮೈಸೂರು ನಗರವನ್ನು "ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ " ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಮನೆಗಳು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಹ ಅಂಬಾವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಗನ್ ಮೋಹನ ಅರಮನೆ, ಜಯಲಕ್ಮೀ ವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ಲಲಿತಮಹಲ್ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇಂದು ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಲುಗಳನ್ನು ಕಾರಂಜಿ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್,ಜಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್ ಮತ್ತು ಚೆಲುವಾಂಬ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್ ಇವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಮಹಲುಗಳು, ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಕಾರಂಜಿಗಳನ್ನು ಸುಂದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ತೋಟಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅರಮನೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಮೈಸೂರಿಗೆ '''ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ''' ಎಂದೂ ಸಹ ಹೆಸರು. ಈ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ|ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]: ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಅಥವಾ "ಅಂಬಾ ವಿಲಾಸ", ೧೮೯೭ ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾರಂಭಿಸಿ ೧೯೧೨ ರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಅರಮನೆ. ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ ಸಂಜೆ ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ [http://www.mysorepalace.in/360/palace_night/mysorePalace.htm ೩೬೦° ನೋಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130111056/http://mysorepalace.in/360/palace_night/mysorePalace.htm |date=2009-01-30 }} ನೀಡುವ ಅರಮನೆ. ====ರಾಜೇಂದ್ರ ವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ==== ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ಇದು ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ====ಜಗನ್ಮೋಹನ ಅರಮನೆ==== ಜಗನ್ಮೋಹನ ಅರಮನೆ ಈಗ ಒಂದು ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ. [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ]] ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರ ಚಿತ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ====ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ==== ಈಗ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ====ಲಲಿತ ಮಹಲ್ ಅರಮನೆ==== ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮವು ನಡೆಸುವ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. * ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.mysorepalace.in/act.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907041822/http://www.mysorepalace.in/act.doc |date=2011-09-07 }} ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಕಾಯ್ದೆ</ref> * '''ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ''' : ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಾಲಯ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಆದರೆ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ನಂದಿ, ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು '''ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ'''. ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯ), ದೊಡ್ಡ ನಂದಿಯ ವಿಗ್ರಹ, ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಮೂಲ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಕಣಜದಲ್ಲಿ * '''ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಝೂಲಾಜಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್''' : ಮೈಸೂರು ಮೃಗಾಲಯ ಪ್ರಾಣಿ ಅದರ ವಿವಿಧ ಭೇಟಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮೃಗಾಲಯದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ ಅಕ್ವೇರಿಯಂ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ '''ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವನ್ಯ ಮೃಗಾಲಯ''' ಅಥವಾ "ಮೈಸೂರು ಝೂ", ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಸಾವಿಗೀಡಾಗಿದ್ದು ಈ ಮೃಗಾಲಯ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು. * '''ಝಿಯಾನ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್''' : ಝಿಯಾನ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ವಿಶ್ವದ ತಾರಸಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಆರ್ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಸೈಟ್ ಇಟ್ಟ, ಗಾರ್ಡನ್ ಕೆಲವೇ ಹೆಸರಿಸಲು, ನೀರಿನ ವಾಹಕಗಳು ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡಿಂಗ್ ಅದರ ಸಮ್ಮಿತೀಯ ಯೋಜನೆ, ಸಂಗೀತ ಕಾರಂಜಿಗಳು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಕಾರಂಜಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದ್ಭುತ ದೃಷ್ಟಿ ಇದು ರಾಗ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ದೋಣಿ ಸವಾರಿ ಆನಂದಿಸಬಹುದು. '''ಕೃಷ್ಣ ರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು''' : ಮೂರು ನದಿಗಳು ಕಾವೇರಿ, ಹೇಮಾವತಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ತೀರ್ಥ ಒಂದೆಡೆ ಹತ್ತಿರ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಯಿಂದ, ಭಾರತದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯ. ಇದು ಮಹಾನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಸರ್ ಎಂ ವಿಶ್ವೆಸ್ವರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಅದ್ಭುತ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು ನೀರಿನ ಹೊರಬಂದರು ಮಾಡಿದಾಗ ನೋಡು ಒಂದು ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ. '''ಸೇಂಟ್ ಫಿಲೋಮಿನಾ ಚರ್ಚ್''' : ನವ್ಯ-ಗೋಥಿಕ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಚರ್ಚ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ಭವ್ಯ ಚರ್ಚುಗಳು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಚರ್ಚ್ ಅದ್ಭುತ ನೆಲಮಹಡಿಯು ಕ್ರಾಸ್ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಚರ್ಚ್ ೧೭೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು ಹಲವಾರು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದಿಂದ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಚರ್ಚ್ ಗಾಜಿನ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಿಟಕಿಗಳಿವೆ ಅವರ ಹುಟ್ಟು, ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್, ಶಿಲುಬೆಗೇರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಪುನರುತ್ಥಾನದ ರೀತಿಯ ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು. ''' ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ''' : ಈ ಇತರ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಎರಡು ರೈಲು ವಸ್ತು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಮತ್ತು ಇಂಜಿನ್ ಎಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ರೈಲು ಗಾಡಿಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಹಿಂದೆ ಮೂಲಕ ಹೊಂದಿದೆ ಪ್ರಗತಿಯ ಪ್ರಯಾಣ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಮೈಸೂರಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾನಸಗಂಗೋತ್ರಿ ([[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಆವರಣ). ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚರಿತ್ರೆ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ರೈಲ್ವೇ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಕಲಾ ಮಂದಿರ, [[ಕುಕ್ಕರಹಳ್ಳಿ ಕೆರೆ]], ಪುಷ್ಪಕಾಶಿ (ಪುಷ್ಪೋದ್ಯಾನ), [[ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ]], ಮೈಸೂರು ರೇಷ್ಮೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮುಂತಾದವು. == ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು == ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ - ಮೈಲಾರಿ ದೋಸೆ, ಮೈಸೂರು ಪಾಕ್, ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಮೈಸೂರು ವೀಳ್ಯದ ಎಲೆ, ಮೈಸೂರು ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ, ಸೋಪು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. == ಮೈಸೂರು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು == ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳು- ಸಂತೇಪೇಟೆ, ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಮೋಹಲ್ಲ, ನಜರ್ ಬಾದ್, ಕ್ಯಾತಮಾರನಹಳ್ಳಿ (ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ), ಕನ್ನೇಗೌಡನ ಕೊಪ್ಪಲು, ಇಟ್ಟಿಗೆಗೂಡು, ಚಾಮರಾಜ ಪುರಂ,ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪುರಂ, [[ಅಶೋಕಪುರಂ]], ಶ್ರೀರಾಮಪುರ, ಜಯನಗರ, ಕುವೆಂಪುನಗರ, ಸರಸ್ವತಿ ಪುರಂ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯಪುರಂ, ಸಿದ್ದಾರ್ಥನಗರ, ವಿವೇಕಾನಂದನಗರ, ರಾಮಕೃಷ್ಣನಗರ, ಶಾರದದೇವಿನಗರ, ತೊಣಚಿಕೊಪ್ಪಲು, ಮಾನಸಗಂಗೋತ್ರಿ, ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಪುರಂ, ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲು (ವಾಣಿ ವಿಲಾಸ ಮೊಹಲ್ಲ), ಗೋಕುಲಂ, ಯಾದವಗಿರಿ, ಬೃಂದಾವನ ಬಡಾವಣೆ,ಕುಂಬಾರ ಕೊಪ್ಪಲು, ಮೇಟಗಳ್ಳಿ, ಬಿ ಎಂ ಶ್ರೀ ನಗರ, ಮಂಚೇಗೌಡನಕೊಪ್ಪಲು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಕಾಂತಾನಗರ,ಹೆಬ್ಬಾಳು ಬಡಾವಣೆ, ವಿಜಯನಗರ, ಜೆ.ಪಿ.ನಗರ, ಶಿವರಾಮಪೇಟೆ, ವೀರನಗೆರೆ (ಗಾಂಧಿನಗರ), ಕನಕದಾಸನಗರ, ರೂಪನಗರ, ದೀಪನಗರ, ದಟ್ಟಗಳ್ಳಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು. == ಸಮೀಪದ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು == {{colbegin|2}} * [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕಬಿನಿ]] * [[ಸೋಮನಾಥಪುರ]] * [[ಗೋಸಾಯಿ ಘಾಟ್, ಸಂಗಮ]] * [[ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] * [[ತಲಕಾಡು]] * [[ಬಂಡಿಪುರ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] * [[ಮದುಮಲೈ ಕಾಡುಗಳು]] * [[ನಾಗರಹೊಳೆ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] * [[ರಂಗನತಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಬಲಮುರಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಡಮುರಿ]] * [[ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಬೆಟ್ಟ|ಹಿಮವದ್ ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಬಿಳಿಗಿರಿರಂಗನ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕುಂತಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಮೇಲುಕೋಟೆ]] * [[ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ]] * ಲಲಿತ್ ಮಹಲ್ {{colend|2}} [[ಚಿತ್ರ:Mahishasura statue at the Chamundeswari Temple, Mysuru, Karnataka, India (2004).jpg|thumb|ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮಹಿಷಾಸುರ]] [[Image:CrawfordHall 1.jpg|thumb|alt=A photo of Crawford Hall, the headquarters of the University of Mysore|Crawford Hall, the administrative headquarters of the [[University of Mysore]]]] ತಿ.ನರಸೀಪುರವುಕಾವೇರಿ-ಕಪಿಲಾ-ಸ್ಫಟಿಕ ಸರೋವರಗಳು ತ್ರಿವೇಣಿ ಸಂಗಮದ ತನ್ನೊಡಲಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಅಗಸ್ತ್ಯೇಶ್ವರ,ಹನುಮಂತೇಶ್ವರ,ಕಾಮಾಕ್ಷಿ,ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಪೀಠ,ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ನಡುಹೊಳೆ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ,ಇವು ತಿರುಮಕೂಡಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಭಿಕ್ಷೇಶ್ವರ -ಆನಂದೇಶ್ವರ ನದಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ತೀರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಎದುರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಗುಂಜಾನರಸಿಂಹ, ಬಳ್ಳೇಶ್ವರ,ಮೂಲಸ್ಥಾನೇಶ್ವರ, ತೋಟಗೇರಿ ಮಾರಮ್ಮ, ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ-ದೊಡ್ಡಮ್ಮ ದೇಗುಲ,ಛಾಯಾದೇವಿ ಗುಡಿ,ಬಣ್ಣಾರಿಯಮ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳು ನೆಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸವು ಚಾಲುಕ್ಯ,ಚೋಳ,ಪಲ್ಲವ,ವಿಜಯನಗರ,ಗಂಗ,ಪುನ್ನಾಟ, ಮೂಗೂರು ಪಾಳೇಗಾರರು ಆಳಿದ್ದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಶಿಲಾಯುಗದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಲವೆಡೆ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. == ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ == ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ರಾಜ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಕೊಡಗು]] ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೬,೨೬೮ ಚದರ ಕಿಮೀ, ಮತ್ತು ೨೦೦೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨೬,೨೪,೯೧೧ - ೧೯೯೧ ರಿಂದ ಶೇಕಡ ೧೫.೦೪ ರ ಹೆಚ್ಚಳ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ದಖ್ಖನ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿ|ದಖ್ಖನ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ]] ಮೇಲಿದೆ. * ಅದರ ಉತ್ತರಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ [[ಕಾವೇರಿ]] ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಬಂಡೀಪುರ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ [[ನಾಗರಹೊಳೆ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] ಭಾಗಶಃ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಪಕ್ಕದ ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಈರ್ವರು ಕನ್ನಡ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. *ಓರ್ವರು, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಶಕ್ತಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಟ್ರಸ್ತ್ ನ ಸ್ಥಾಪಕರೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಆದ ಶ್ರೀಮತಿ ಎಸ್. ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್. ಇವರು ಈವರೆಗೆ ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾದಂಬರಿ ಗಳನ್ನು, ನೂರ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು, ನೂರಾರು ಲೇಖನಗಳು, ನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ನಾಲ್ಕು ಸ್ಮರಣ ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಶ್ರೀಮತಿ ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್ ೨೦೦೨ ರ ಮೇ ೨೫ ಮತ್ತು ೨೬ ರಂದು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶ್ರವಣ ಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೬ ನೇ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಶ್ರೀಮತಿ ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್ ರವರ "ಭಾಗ್ಯ ಜ್ಯೋತಿ", "ಮುಗ್ಧ ಮಾನವ", "ಬಿಸಿಲು ಬೆಳದಿಂಗಳು" (ಕಾದಂಬರಿಯ ಹೆಸರು "ಆ ಮುಖ"), ಮತ್ತು "ಮುರಳಿ ಗಾನ ಅಮ್ರತಪಾನ" ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಇವರು "ಹೂವೊಂದು ಬೇಕು ಬಳ್ಳಿಗೆ" ಮತ್ತು "ಸ್ವಾತಿ" ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಕಥೆ ಹಾಗೂ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಮತ್ತೋರ್ವ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಆರ್ಯಾಂಬ ಪಟ್ಟಾಭಿ ಅವರು. ಆರ್ಯಾಂಬ ಅವರ ಕೆಲವು ಕಾದಂಬರಿಗಳೂ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == {| width="100%" bgcolor="#fff4f4" !align="center" colspan="2"|ಮೈಸೂರಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ |-align="center" !align="left" valign="top"|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು |align="left" valign="top"|<small>[[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಡಾ. ಗಂಗೂಭಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ ವಿಶ್ವವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ !align="left" valign="top"|ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆಹಾರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಶೋಶನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಸಿ ಎಫ್ ಟಿ ಆರ್ ಐ), ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ (ಸಿ ಐ ಐ ಎಲ್), ರಕ್ಷಣಾ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ (ಡಿ ಎಫ ಆರ್ ಎಲ್) </small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] (NIE), ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಕಾಲೇಜ್ ಅಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (SJCE), ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇ೦ಜಿನಿಯರಿ೦ಗ್ (VVCE), ವಿದ್ಯಾವಿಕಾಸ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅ೦ಡ್ ಎಜ್ಯುಕೇಶನಲ್ ಟೆಕ್ನೊಲಜಿ (VVIET), ಗೀತ ಶಿಶು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಘ ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ಼್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (ಹುಡುಗಿಯರು ಮಾತ್ರ)(GSSIET),ಮಹಾರಾಜ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಫ್ ಟೆಕ್ನೊಲಜಿ(MIT)</small>, ಎನ್.ಐ.ಇ. ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ಼್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (NIEIT), ಅಕಡೆಮಿ ಫ಼ಾರ್ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಅಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಎ‍ಕ್ಸೆಲ್ಲೆನ್ಸ್ (ATME) |-align="center" !align="left" valign="top"|ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಮೈಸೂರು ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜು (MMC), ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜು(JSS)</small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ದಂತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಡೆಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜು, ಫಾರೂಕಿಯಾ ಡೆಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜು </small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಕಾನೂನು |align="left" valign="top"|<small>ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಲಾ ಕಾಲೇಜು, ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಲಾ ಕಾಲೇಜು, ಶಾರದಾ ವಿಲಾಸ</small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಕಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜು, ಮಹಾರಾಣಿ ಕಾಲೇಜು, ಯುವರಾಜ ಕಾಲೇಜು, ಮಹಾಜನ ಕಾಲೇಜು, ಜೆ.ಎಸ್.ಎಸ್ ಕಾಲೇಜು, ಬನುಮಯ್ಯ ಕಾಲೇಜು, ಟೆರೆಷಿಯನ್ ಕಾಲೇಜು,ಟಿ.ಟಿ.ಎಲ್. ಕಾಲೇಜು, ಮರಿಮಲ್ಲಪ್ಪ ಕಾಲೇಜು, ಎಮ್ ಎಮ್ ಕೆ ಅಂಡ್ ಎಸ್ ಡಿ ಎಮ್ ಕಾಲೇಜು</small> '''ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾಲೇಜು'''- ಮಹಾರಾಜ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠಶಾಲೆ, ಬನುಮಯ್ಯ ಕಾಲೇಜು |} == ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[File:Mysore Shatabdi LHB coaches at Mysore Station (1).JPG|right|thumb|[[:w:Chennai|Chennai]]-Mysore [[Shatabdi]] at the [[Mysore Junction]]]] ಮೈಸೂರು ನಗರ ಸುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ರೈಲ್ವೆ ಜಂಕ್ಷನ್. ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಂಡ್ಯದ ಮೂಲಕ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ (ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ), ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿವಿಧೆಡೆಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೈಸೂರಿನ ಬಳಿ ಇರುವ ಮಂಡಕಳ್ಳಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವಿಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಈಗ ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರಗಳು ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಲು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೫)ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿವೆ. ಈಗ ಮ೦ಡಕಳ್ಳಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಶುರುವಾಗಿದ್ದು, ಬೆ೦ಗಳೂರಿಗೆ ಕಿ೦ಗ್ಫಫಿಶರ್ ನಿ೦ದ ವಿಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲ.ಕೆವಲ ದಸರಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ. [[ಚಿತ್ರ:Daria-daulat-bagh.jpg|thumb|ದರಿಯಾ ದೌಲತ್ - ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಟೀಪುವಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ]] == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * [[ಜಯಶ್ರೀ|ಎಂ. ಜಯಶ್ರೀ]] - ಖ್ಯಾತ ಪೋಷಕ ನಟಿ * [[ತಿರುಮಲಾಂಬ]] - ಕನ್ನಡ ಮೊದಲ ಪತ್ರಕರ್ತೆ, ಪ್ರಕಾಶಕಿ; ಲೇಖಕಿ * [[ಟಿ. ಚೌಡಯ್ಯ]] - ಖ್ಯಾತ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ * [[ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ]] - ಖ್ಯಾತ ಸಾಹಿತಿ * [[ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸ್]] - ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ * [[ಡಾ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್]] - ಖ್ಯಾತ ನಟ * [[ಹುಣಸೂರು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]] - ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ * [[ಸೂರ್ಯಕೀರ್ತಿ (ಉರಗ ತಜ್ಞ)|ಸೂರ್ಯಕೀರ್ತಿ]] - ಖ್ಯಾತ ಉರಗ ತಜ್ಞ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾವಾದಿ * [[ಆರ್.ಕೆ.ಲಕ್ಷ್ಮಣ್]] - ಚಿತ್ರಕಾರ == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಮೈಸೂರು (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] ಮೈಸೂರು ಇದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. * ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಗರಿಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆ;ಪೃಥ್ವಿ ದತ್ತ ಚಂದ್ರ ಶೋಭಿ;14 Oct, 2016 [http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/14/444720.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017221208/http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/14/444720.html |date=2016-10-17 }} == ಬಾಹ್ಯ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣಗಳು == * [http://www.mysorecity.gov.in ಮೈಸೂರು ನಗರಪಾಲಿಕೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420054048/http://www.mysorecity.gov.in/ |date=2008-04-20 }} * [http://www.mysoredasara.com ಮೈಸೂರು ದಸರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105190634/http://www.mysoredasara.com/ |date=2018-11-05 }} * [http://www.uni-mysore.ac.in ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ] * [http://www.starofmysore.com ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ಮೈಸೂರ್], ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆ. * [http://mysore.dotindia.com ಬಿಎಸ್‌ಎನ್‌ಎಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040929093635/http://mysore.dotindia.com/ |date=2004-09-29 }} * [http://mysoresamachar.com/ ಮೈಸೂರು ಸಮಾಚಾರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001083459/http://www.mysoresamachar.com/ |date=2004-10-01 }} * [http://mysorepalace.org/ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010150950/http://www.mysorepalace.org/ |date=2004-10-10 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/mysore.htm ಮೈಸೂರಿನ ಭೂಪಟ] == ಆಧಾರ/ಆಕರಗಳು == {{reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ_ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು|*]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} c5mqz3fw0tdnssn9r9tk89d75ilrgxw 1427462 1427454 2026-09-05T17:16:58Z A826 72368 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-48219-65|~2026-48219-65]] ([[User talk:~2026-48219-65|talk]]): Quote symbol not necessary in section header (TwinkleGlobal) 1427462 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[ಚಿತ್ರ:KRS dam.JPG|thumb|ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು]] '''ಮೈಸೂರು''' ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರ. ಮೈಸೂರು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅರಮನೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಮೈಸೂರನ್ನು ''ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರವೆಂಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದಿದೆ. ಮೈಸೂರನ್ನ ನಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೈಸೂರು ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇಡೀ ದೇಶದ ವಾರ್ಡನ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅದ್ಭುತವಾದ ಮೈ ನವಿರೇಳಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಚಾರ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾದ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಿರಂಗಿ ಗುಂಡು ಹಾಗೂ ರಾಕೇಟ್ಗಳ ದಾಳಿ ನಡೆದದ್ದು. ಮೈಸೂರನ್ನು ಚಂದದ ನಗರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ,'''ಇತಿಹಾಸ:''' ಇದು ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಅವರು 1399 ರಿಂದ 1947 ರವರೆಗೆ ಆಳಿದರು. [[Image:Mysore Infy bldg.jpg|thumb|alt=A photo of a building in the Infosys campus at Mysore|Multiplex in the [[Infosys]] campus at Mysore]] == ಮೈಸೂರಿನ ಅಧಿದೇವತೆ == ಈಕೆಯು ಮೈಸೂರಿನ ಅಧಿದೇವತೆ, ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆಯರಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯವಳು. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ದೇವತೆ. "[[ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ|ಚಾಮುಂಡಿ]]" ಎಂದೊಡನೆ ಈಕೆ ಶಿಷ್ಟ ಪುರಾಣದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿದೇವತೆ. ಆದಿಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ದುಷ್ಟ ಶಿಕ್ಷಕಿ-ಶಿಷ್ಟರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಮಹಿಷೂರಿನ ಮಹಿಷನನ್ನು ಕೊಂದು, ಲೋಕ ಕಂಟಕರಾಗಿದ್ದ ಚಂಡ-ಮುಂಡರೆಂಬ ರಕ್ಕಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ 'ಚಾಮುಂಡಿ'ಯಾಗಿದ್ದಾಳೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈಕೆ- ಷೋಡಶಿ, ಅಂಬೆ, ಈಶ್ವರಿ, ಚಂಡಿ, ಕಾಳಿ, ಭಗವತೀ, ಮಹೇಶ್ವರಿ, ಮಹಾದೇವಿ, ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ, ದುರ್ಗೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಮಹಿಷಮಂಡಲವನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮಹಾಬಲಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿ ದ್ದಾಳೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟವು ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು-೩೪೮೯ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ದೊಡ್ಡದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇರಲು ಬರುವ ಭಕ್ತಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ವಾಗಲೆಂದು ೧೧೦೧ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ, ೭೦೦ನೇ ಮೆಟ್ಟಿಲ ಬಳಿ ಬೃಹತ್ ನಂದಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತಾದಾದ್ಯಂತ ಚಾಮುಂಡಿ ಆರಾಧನೆ "ದುರ್ಗೆ"ಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವೈಭವಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನವರಾತ್ರಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಲಕ್ಷ್ಮೀಯರ, ಅಷ್ಟದುರ್ಗೆಯರ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನವ ದಿನವು ದೇವಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು, ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿ ಭಕ್ತವೃಂದಕ್ಕೆ ಸಂತಸವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಿರುಮಕೂಡಲು ನರಸೀಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ 38 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೨೪ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ( ಕೇಶವ ಅಥವಾ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ==ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಇತಿಹಾಸ== [[File:Mysore Painting.jpg|thumb|alt=A photo depicting the Mysore style of painting|Mysore painting depicting the goddess [[ಸರಸ್ವತಿ]]]] * ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಸುಮಾರು ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ [[ಒಡೆಯರ್]] ವಂಶದ ಅರಸರು ಮೈಸೂರನ್ನು ಆಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ವಂಶದ ಮೊದಲ ಅರಸು "ಯದುರಾಯ". ಹಾಗಾಗಿ ವಂಶದ ಹೆಸರು 'ಯದುವಂಶ' ಎಂದಾಯಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ೧೫೬೫ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ನಂತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಈ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು. ೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ್ ಅರಸರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟೀಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್‌ರ]] ಆಡಳಿತ ನಡೆಯಿತು. * ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ನಗರಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ]] ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೭೯೯ರಲ್ಲಿ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟೀಪು ಸುಲ್ತಾನನ]] ಸೋಲಿನ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಒಡೆಯರ್ ಮನೆತನವನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. * ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ೧೪೪ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಜಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಣಿ ಬಾಲಕಿಯರ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ೧೮೮೨ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈಸೂರು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಹಾಸಿದರು. ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯೦೫ರಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಮುದ್ರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗು ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ, ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಬರಾಜು. ಪ್ರಥಮಬಾರಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪ ಬೆಳಗಿತು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡಿತು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೪೫೬೮ ರಿಂದ ೧೧೨೯೪ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದವು. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಆರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ, ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಕನ್ನಂಬಾಡಿ [ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ] ಆಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿದರು. ಹಾಗೂ ೧೯೧೬- ಭದ್ರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ನಿರ್ಮಾಣ,  ಎಚ್. ಎ. ಎಲ್. ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾಂಪ್ಸ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ೪೦೦೦ ಅಶ್ವಶಕ್ತಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಗೊಂಡವು. ದಿವಾನ್ ಸಾರ್ ಎಮ್. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೩೭೨ ಮೈಲಿ ಉದ್ದದ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಾಸಲಾಹಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೆಳಗೆ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ೧೮೩೪ ರಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. * ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿ ೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ''ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯಿತು. ನಂತರ, ಈ ರಾಜ್ಯ ೧೯೫೬ರ ಏಕೀಕರಣ ನಂತರ "ವಿಶಾಲ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ "ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ " ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಮೈಸೂರು ನಗರ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೭೭೦ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರದಿಂದ ೧೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹತ್ತು ದಿನ-ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ [[ದಸರಾ]] ಅಥವಾ [[ನವರಾತ್ರಿ]] ಹಬ್ಬವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು. == ಉಗಮ == ಮೈಸೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಹೆಸರು 'ಮಹಿಷಪುರಿ', 'ಮಹಿಷೂರು'. ಇದರ ಅರ್ಥ ಮಹಿಷನ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. 'ಮಹಿಷ' ಎಂದರೆ ಮಹಿಷಾಸುರ ಎಂಬ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ. ಈತ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಕೋಣ ಎರಡೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ, ಆ ರಾಕ್ಷಸ ತಾಯಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯು ಅದೇ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಮಹಿ‍‌ಷೂರು>ಮಹಿಸೂರು>ಮಸೂರು ಆಗಿ ತದನಂತರ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಎಂದು ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಆಂಗ್ಲ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ. ==[[ಚಾಮುಂಡಿ]] ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ== [[ಚಿತ್ರ:Chamundi hill 7.jpg|thumb|೧೦೦px|ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೂ ಸಹ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ]] * ಮೈಸೂರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಂಗರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ೯೫೦ರ ಹಿಂದಿನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಈಗಲೂ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ನಗರದ ಚೋಳರು, ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜವಂಶದ ನಂತರ ಗಂಗಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಮೊದಲು ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಟ್ಟಡ ಅಥವಾ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿವೆ. * ನಂತರ ಬೆಟ್ಟದ ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು, ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮಹಿಷೂರು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೈಸೂರಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು ತನ್ನ ವೈಭವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಿತು. * ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಕೋಟೆಯ ಪ್ರಾಂಗಣ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ III ರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇದು ನಗರದ ಅನೇಕ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾನ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಗಳು ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೆಂದರೆ- ಸರ್. ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ, ಸರ್. ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್, ದಿವಾನ್ ಪೂರ್ಣಯ್ಯ ಇವರುಗಳು. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ರಸ್ತೆಗಳು, ಕಾಲುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೃಂದಾವನ ಗಾರ್ಡನ್ ಸಿದ್ಧಗೊಂಡವು. ಅವರು ಪ್ರಗತಿಯ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ತರುವ ಸಲುವಾಗಿ ಉದ್ಯಮ, ಕಲೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಬಡ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಾಲವನ್ನು "ಮೈಸೂರಿನ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. * ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಾಲಯ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಎರಡೂ ರಸ್ತೆ ೧೦೦೮ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಿಲುಕಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ೭೦೦ ಹಂತಗಳನ್ನು ಏರಿಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪ್ರತಿಮೆ ಹಾಗೂ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿಯ ಬಳಿ {BULL} ನಂದಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಮೆ ಇದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿಂದ ಇಡೀ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪರಿದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. === ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ === ಕೃಷ್ಣರಾಜ ನಗರವು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ ಈ ನಗರವು ಇಂದೆ ಎಡ ತೊರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತು ಈ ನಗರದ ಕಾವೇರಿ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ವಾಗಿದ್ದು. ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಹಿಂದೆ ಯಡತೊರೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ನಗರದ ಕಾವೇರಿ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅರಕೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕಂಡು ಬರುವ ಎರಡನೇ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಶಿವರಾತ್ರಿಯಾದ ಮರುದಿನ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. === ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ === ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನಕರ್ನಾಟಕದ ಪಿರಿಯಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ದೇವಿಯೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ದುಷ್ಟರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ಆಕೆಯನ್ನು ಭಕ್ತರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವಳು ಫಲವತ್ತತೆಯ ದೇವತೆಯೂ ಹೌದು. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಾತೃದೇವತೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೂಪವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಹುಡುಗಿಗೆ ಅವಳ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮನೆಯವರ ಅದರಲ್ಲೂ ತಂದೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಕುದಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿ ಕರಗಿ ಹೋದಳು. ಘಟನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೀನುಗಾರರು ಆಕೆಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವಳು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿತು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಒಂದು ಮೂರ್ತಿ (ವಿಗ್ರಹ) ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಉರಿಮಸಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಮಸಣಿಕಮ್ಮ ಆದರು. === ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ === ಚನ್ನ ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ,ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಗಿದೆ.ಈ ದೇವಾಲಯವು. ೧೨೫೮ CE ಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ನರಸಿಂಹ೧೧೧ ನ ಜನರಲ್ ಸೋಮನಾಥ ದಂಡನಾಯಕ ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವಾಕ್ಕೆ 38 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.. ಅಲಂಕೃತ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಂಬಗಳ ಒಂದು ಕಂಬದ ಕಾರಿಡಾರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಾತೃಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ಸಂಮಿತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಉನ್ನತ ನಕ್ಷತ್ರದ ಆಕಾರದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. * ಮೈಸೂರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಂದರೆ [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]], [[ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಮೃಗಾಲಯ]], [[ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ]], [[ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ]], [[ಕುಕ್ಕರಹಳ್ಳಿ ಕೆರೆ]], ರೀಜನಲ್ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ, ಜಗನ್ಮೊಹನ ಅರಮನೆ. ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ|ಣಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ]], [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]], [[ರಂಗನತಿಟ್ಟು]], [[ಬಂಡೀಪುರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ|ಬಂಡೀಪುರ]], [[ತಲಕಾಡು]], [[ಮುಡುಕುತೊರೆ]] [[ಟಿ. ನರಸೀಪುರ]] ಇತ್ಯಾದಿ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಅತಿ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಇದೇ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. * ಇತರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ [[ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾಲಯ]] (ಸಿಎಫ್‌ಟಿಆರ್‌ಐ), [[ರಕ್ಷಣಾ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]] (ಡಿಎಫ್‌ಆರ್‌ಎಲ್), ಭಾರತೀಯ ಭಾಷಾ ಸಂಸ್ಥಾನ . ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಎಂದು ಮೈಸೂರು, ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಮೊದಲು ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ನಗರದ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಅವತಾರವೆಂದು ಮೂಲಕ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪ ಟ್ಟಿರಬಹುದು ಪರಿಚಿತರಾಗಿರುವ ಮಹಿಷಾಸುರ ರಾಕ್ಷಸ. ೧೦ ದಿನ ದಸರಾವನ್ನು ಉತ್ಸವ ದುಷ್ಟ ಒಳ್ಳೆಯ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕತೆಯ ನಗರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರಂಪರೆ, ಅರಮನೆ ವೈಭವಗಳು, ಅದ್ಭುತ ತೋಟಗಳು/ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಭವ್ಯವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಮೋಡಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದಾಗಿದೆ. * '''ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ''':ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ,ಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸೋಮನಾಥಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಗಿದೆ.ಈ ದೇವಾಲಯವು. ೧೨೫೮ CE ಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ನರಸಿಂಹ೧೧೧ ನ ಜನರಲ್ ಸೋಮನಾಥ ದಂಡನಾಯಕ ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪೂರ್ವಾಕ್ಕೆ ೩೮ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.. ಅಲಂಕೃತ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನ ವನ್ನು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಂಬಗಳ ಒಂದು ಕಂಬದ ಕಾರಿಡಾರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಾತೃಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ಸಂಮಿತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಉನ್ನತ ನಕ್ಷತ್ರದ ಆಕಾರದ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ===[[ಮೈಸೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ|ಅರಮನೆಗಳು]]=== ಮೈಸೂರು ನಗರವನ್ನು "ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ " ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಮನೆಗಳು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಹ ಅಂಬಾವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಗನ್ ಮೋಹನ ಅರಮನೆ, ಜಯಲಕ್ಮೀ ವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ಲಲಿತಮಹಲ್ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇಂದು ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಲುಗಳನ್ನು ಕಾರಂಜಿ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್,ಜಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್ ಮತ್ತು ಚೆಲುವಾಂಬ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್ ಇವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಮಹಲುಗಳು, ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಕಾರಂಜಿಗಳನ್ನು ಸುಂದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ತೋಟಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅರಮನೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಮೈಸೂರಿಗೆ '''ಅರಮನೆಗಳ ನಗರ''' ಎಂದೂ ಸಹ ಹೆಸರು. ಈ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: [[ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ|ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ]]: ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಅಥವಾ "ಅಂಬಾ ವಿಲಾಸ", ೧೮೯೭ ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾರಂಭಿಸಿ ೧೯೧೨ ರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಅರಮನೆ. ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ ಸಂಜೆ ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳಿಂದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ [http://www.mysorepalace.in/360/palace_night/mysorePalace.htm ೩೬೦° ನೋಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130111056/http://mysorepalace.in/360/palace_night/mysorePalace.htm |date=2009-01-30 }} ನೀಡುವ ಅರಮನೆ. ====ರಾಜೇಂದ್ರ ವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ==== ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ಇದು ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ====ಜಗನ್ಮೋಹನ ಅರಮನೆ==== ಜಗನ್ಮೋಹನ ಅರಮನೆ ಈಗ ಒಂದು ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ. [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ]] ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದರ ಚಿತ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ====ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ವಿಲಾಸ ಅರಮನೆ==== ಈಗ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ====ಲಲಿತ ಮಹಲ್ ಅರಮನೆ==== ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮವು ನಡೆಸುವ ಹೋಟೆಲ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. * ಮುಖ್ಯ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.mysorepalace.in/act.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907041822/http://www.mysorepalace.in/act.doc |date=2011-09-07 }} ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಕಾಯ್ದೆ</ref> * '''ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ''' : ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಾಲಯ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ಆದರೆ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ನಂದಿ, ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು '''ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ'''. ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯ), ದೊಡ್ಡ ನಂದಿಯ ವಿಗ್ರಹ, ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಮೂಲ: ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಕಣಜದಲ್ಲಿ * '''ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಝೂಲಾಜಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್''' : ಮೈಸೂರು ಮೃಗಾಲಯ ಪ್ರಾಣಿ ಅದರ ವಿವಿಧ ಭೇಟಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮೃಗಾಲಯದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ ಅಕ್ವೇರಿಯಂ ಹೊಂದಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ '''ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವನ್ಯ ಮೃಗಾಲಯ''' ಅಥವಾ "ಮೈಸೂರು ಝೂ", ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಮೃಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಸಾವಿಗೀಡಾಗಿದ್ದು ಈ ಮೃಗಾಲಯ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು. * '''ಝಿಯಾನ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್''' : ಝಿಯಾನ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ವಿಶ್ವದ ತಾರಸಿ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಆರ್ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಸೈಟ್ ಇಟ್ಟ, ಗಾರ್ಡನ್ ಕೆಲವೇ ಹೆಸರಿಸಲು, ನೀರಿನ ವಾಹಕಗಳು ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡಿಂಗ್ ಅದರ ಸಮ್ಮಿತೀಯ ಯೋಜನೆ, ಸಂಗೀತ ಕಾರಂಜಿಗಳು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಕಾರಂಜಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದ್ಭುತ ದೃಷ್ಟಿ ಇದು ರಾಗ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ದೋಣಿ ಸವಾರಿ ಆನಂದಿಸಬಹುದು. '''ಕೃಷ್ಣ ರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು''' : ಮೂರು ನದಿಗಳು ಕಾವೇರಿ, ಹೇಮಾವತಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ತೀರ್ಥ ಒಂದೆಡೆ ಹತ್ತಿರ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಸ್ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಯಿಂದ, ಭಾರತದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯ. ಇದು ಮಹಾನ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಸರ್ ಎಂ ವಿಶ್ವೆಸ್ವರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಅದ್ಭುತ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು ನೀರಿನ ಹೊರಬಂದರು ಮಾಡಿದಾಗ ನೋಡು ಒಂದು ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ. '''ಸೇಂಟ್ ಫಿಲೋಮಿನಾ ಚರ್ಚ್''' : ನವ್ಯ-ಗೋಥಿಕ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಚರ್ಚ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ಭವ್ಯ ಚರ್ಚುಗಳು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಚರ್ಚ್ ಅದ್ಭುತ ನೆಲಮಹಡಿಯು ಕ್ರಾಸ್ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಚರ್ಚ್ ೧೭೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು ಹಲವಾರು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದಿಂದ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಚರ್ಚ್ ಗಾಜಿನ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಿಟಕಿಗಳಿವೆ ಅವರ ಹುಟ್ಟು, ಲಾಸ್ಟ್ ಸಪ್ಪರ್, ಶಿಲುಬೆಗೇರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಪುನರುತ್ಥಾನದ ರೀತಿಯ ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು. ''' ರೈಲು ಮ್ಯೂಸಿಯಂ''' : ಈ ಇತರ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಎರಡು ರೈಲು ವಸ್ತು ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಮತ್ತು ಇಂಜಿನ್ ಎಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ರೈಲು ಗಾಡಿಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಹಿಂದೆ ಮೂಲಕ ಹೊಂದಿದೆ ಪ್ರಗತಿಯ ಪ್ರಯಾಣ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಮೈಸೂರಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾನಸಗಂಗೋತ್ರಿ ([[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಆವರಣ). ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚರಿತ್ರೆ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ರೈಲ್ವೇ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಕಲಾ ಮಂದಿರ, [[ಕುಕ್ಕರಹಳ್ಳಿ ಕೆರೆ]], ಪುಷ್ಪಕಾಶಿ (ಪುಷ್ಪೋದ್ಯಾನ), [[ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ]], ಮೈಸೂರು ರೇಷ್ಮೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮುಂತಾದವು. == ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು == ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ - ಮೈಲಾರಿ ದೋಸೆ, ಮೈಸೂರು ಪಾಕ್, ಮೈಸೂರು ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಮೈಸೂರು ವೀಳ್ಯದ ಎಲೆ, ಮೈಸೂರು ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಗಂಧದ ಎಣ್ಣೆ, ಸೋಪು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. == ಮೈಸೂರು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು == ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳು- ಸಂತೇಪೇಟೆ, ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಮೋಹಲ್ಲ, ನಜರ್ ಬಾದ್, ಕ್ಯಾತಮಾರನಹಳ್ಳಿ (ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜಪುರ), ಕನ್ನೇಗೌಡನ ಕೊಪ್ಪಲು, ಇಟ್ಟಿಗೆಗೂಡು, ಚಾಮರಾಜ ಪುರಂ,ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪುರಂ, [[ಅಶೋಕಪುರಂ]], ಶ್ರೀರಾಮಪುರ, ಜಯನಗರ, ಕುವೆಂಪುನಗರ, ಸರಸ್ವತಿ ಪುರಂ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯಪುರಂ, ಸಿದ್ದಾರ್ಥನಗರ, ವಿವೇಕಾನಂದನಗರ, ರಾಮಕೃಷ್ಣನಗರ, ಶಾರದದೇವಿನಗರ, ತೊಣಚಿಕೊಪ್ಪಲು, ಮಾನಸಗಂಗೋತ್ರಿ, ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಪುರಂ, ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲು (ವಾಣಿ ವಿಲಾಸ ಮೊಹಲ್ಲ), ಗೋಕುಲಂ, ಯಾದವಗಿರಿ, ಬೃಂದಾವನ ಬಡಾವಣೆ,ಕುಂಬಾರ ಕೊಪ್ಪಲು, ಮೇಟಗಳ್ಳಿ, ಬಿ ಎಂ ಶ್ರೀ ನಗರ, ಮಂಚೇಗೌಡನಕೊಪ್ಪಲು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಕಾಂತಾನಗರ,ಹೆಬ್ಬಾಳು ಬಡಾವಣೆ, ವಿಜಯನಗರ, ಜೆ.ಪಿ.ನಗರ, ಶಿವರಾಮಪೇಟೆ, ವೀರನಗೆರೆ (ಗಾಂಧಿನಗರ), ಕನಕದಾಸನಗರ, ರೂಪನಗರ, ದೀಪನಗರ, ದಟ್ಟಗಳ್ಳಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು. == ಸಮೀಪದ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು == {{colbegin|2}} * [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ]] * [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] * [[ಕಬಿನಿ]] * [[ಸೋಮನಾಥಪುರ]] * [[ಗೋಸಾಯಿ ಘಾಟ್, ಸಂಗಮ]] * [[ನೀಲಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]] * [[ತಲಕಾಡು]] * [[ಬಂಡಿಪುರ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] * [[ಮದುಮಲೈ ಕಾಡುಗಳು]] * [[ನಾಗರಹೊಳೆ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] * [[ರಂಗನತಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಿಧಾಮ]] * [[ಬಲಮುರಿ]] ಮತ್ತು [[ಎಡಮುರಿ]] * [[ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಬೆಟ್ಟ|ಹಿಮವದ್ ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಬಿಳಿಗಿರಿರಂಗನ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಕುಂತಿ ಬೆಟ್ಟ]] * [[ಮೇಲುಕೋಟೆ]] * [[ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟ]] * ಲಲಿತ್ ಮಹಲ್ {{colend|2}} [[ಚಿತ್ರ:Mahishasura statue at the Chamundeswari Temple, Mysuru, Karnataka, India (2004).jpg|thumb|ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮಹಿಷಾಸುರ]] [[Image:CrawfordHall 1.jpg|thumb|alt=A photo of Crawford Hall, the headquarters of the University of Mysore|Crawford Hall, the administrative headquarters of the [[University of Mysore]]]] ತಿ.ನರಸೀಪುರವುಕಾವೇರಿ-ಕಪಿಲಾ-ಸ್ಫಟಿಕ ಸರೋವರಗಳು ತ್ರಿವೇಣಿ ಸಂಗಮದ ತನ್ನೊಡಲಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಅಗಸ್ತ್ಯೇಶ್ವರ,ಹನುಮಂತೇಶ್ವರ,ಕಾಮಾಕ್ಷಿ,ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಪೀಠ,ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ನಡುಹೊಳೆ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ,ಇವು ತಿರುಮಕೂಡಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಭಿಕ್ಷೇಶ್ವರ -ಆನಂದೇಶ್ವರ ನದಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ತೀರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಎದುರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಗುಂಜಾನರಸಿಂಹ, ಬಳ್ಳೇಶ್ವರ,ಮೂಲಸ್ಥಾನೇಶ್ವರ, ತೋಟಗೇರಿ ಮಾರಮ್ಮ, ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ-ದೊಡ್ಡಮ್ಮ ದೇಗುಲ,ಛಾಯಾದೇವಿ ಗುಡಿ,ಬಣ್ಣಾರಿಯಮ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳು ನೆಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತಿಹಾಸವು ಚಾಲುಕ್ಯ,ಚೋಳ,ಪಲ್ಲವ,ವಿಜಯನಗರ,ಗಂಗ,ಪುನ್ನಾಟ, ಮೂಗೂರು ಪಾಳೇಗಾರರು ಆಳಿದ್ದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಶಿಲಾಯುಗದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಲವೆಡೆ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. == ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ == ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ [[ಚಾಮರಾಜನಗರ]] ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ರಾಜ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಕೇರಳ]] ರಾಜ್ಯ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಕೊಡಗು]] ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಹಾಸನ]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೬,೨೬೮ ಚದರ ಕಿಮೀ, ಮತ್ತು ೨೦೦೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨೬,೨೪,೯೧೧ - ೧೯೯೧ ರಿಂದ ಶೇಕಡ ೧೫.೦೪ ರ ಹೆಚ್ಚಳ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ [[ದಖ್ಖನ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿ|ದಖ್ಖನ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ]] ಮೇಲಿದೆ. * ಅದರ ಉತ್ತರಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾಗಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ [[ಕಾವೇರಿ]] ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ [[ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ]] ಅಣೆಕಟ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. [[ಬಂಡೀಪುರ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ [[ನಾಗರಹೊಳೆ ಅಭಯಾರಣ್ಯ]] ಭಾಗಶಃ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಪಕ್ಕದ ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಈರ್ವರು ಕನ್ನಡ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. *ಓರ್ವರು, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಶಕ್ತಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಟ್ರಸ್ತ್ ನ ಸ್ಥಾಪಕರೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಧಾನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೂ ಆದ ಶ್ರೀಮತಿ ಎಸ್. ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್. ಇವರು ಈವರೆಗೆ ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾದಂಬರಿ ಗಳನ್ನು, ನೂರ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು, ನೂರಾರು ಲೇಖನಗಳು, ನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ನಾಲ್ಕು ಸ್ಮರಣ ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಶ್ರೀಮತಿ ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್ ೨೦೦೨ ರ ಮೇ ೨೫ ಮತ್ತು ೨೬ ರಂದು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶ್ರವಣ ಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೬ ನೇ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. * ಶ್ರೀಮತಿ ಮಂಗಳಾ ಸತ್ಯನ್ ರವರ "ಭಾಗ್ಯ ಜ್ಯೋತಿ", "ಮುಗ್ಧ ಮಾನವ", "ಬಿಸಿಲು ಬೆಳದಿಂಗಳು" (ಕಾದಂಬರಿಯ ಹೆಸರು "ಆ ಮುಖ"), ಮತ್ತು "ಮುರಳಿ ಗಾನ ಅಮ್ರತಪಾನ" ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಇವರು "ಹೂವೊಂದು ಬೇಕು ಬಳ್ಳಿಗೆ" ಮತ್ತು "ಸ್ವಾತಿ" ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಕಥೆ ಹಾಗೂ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವ ಮತ್ತೋರ್ವ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ್ತಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಆರ್ಯಾಂಬ ಪಟ್ಟಾಭಿ ಅವರು. ಆರ್ಯಾಂಬ ಅವರ ಕೆಲವು ಕಾದಂಬರಿಗಳೂ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == {| width="100%" bgcolor="#fff4f4" !align="center" colspan="2"|ಮೈಸೂರಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ |-align="center" !align="left" valign="top"|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು |align="left" valign="top"|<small>[[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]], ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಡಾ. ಗಂಗೂಭಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ ವಿಶ್ವವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ !align="left" valign="top"|ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆಹಾರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಶೋಶನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಸಿ ಎಫ್ ಟಿ ಆರ್ ಐ), ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ (ಸಿ ಐ ಐ ಎಲ್), ರಕ್ಷಣಾ ಆಹಾರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ (ಡಿ ಎಫ ಆರ್ ಎಲ್) </small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] (NIE), ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಕಾಲೇಜ್ ಅಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (SJCE), ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಇ೦ಜಿನಿಯರಿ೦ಗ್ (VVCE), ವಿದ್ಯಾವಿಕಾಸ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅ೦ಡ್ ಎಜ್ಯುಕೇಶನಲ್ ಟೆಕ್ನೊಲಜಿ (VVIET), ಗೀತ ಶಿಶು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಘ ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ಼್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (ಹುಡುಗಿಯರು ಮಾತ್ರ)(GSSIET),ಮಹಾರಾಜ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಫ್ ಟೆಕ್ನೊಲಜಿ(MIT)</small>, ಎನ್.ಐ.ಇ. ಇನ್ಸಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ಼್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (NIEIT), ಅಕಡೆಮಿ ಫ಼ಾರ್ ಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಅಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಎ‍ಕ್ಸೆಲ್ಲೆನ್ಸ್ (ATME) |-align="center" !align="left" valign="top"|ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಮೈಸೂರು ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜು (MMC), ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಕಾಲೇಜು(JSS)</small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ದಂತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಡೆಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜು, ಫಾರೂಕಿಯಾ ಡೆಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜು </small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಕಾನೂನು |align="left" valign="top"|<small>ಜೆ ಎಸ್ ಎಸ್ ಲಾ ಕಾಲೇಜು, ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಲಾ ಕಾಲೇಜು, ಶಾರದಾ ವಿಲಾಸ</small> |-align="center" !align="left" valign="top"|ಕಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಲೇಜುಗಳು |align="left" valign="top"|<small>ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜು, ಮಹಾರಾಣಿ ಕಾಲೇಜು, ಯುವರಾಜ ಕಾಲೇಜು, ಮಹಾಜನ ಕಾಲೇಜು, ಜೆ.ಎಸ್.ಎಸ್ ಕಾಲೇಜು, ಬನುಮಯ್ಯ ಕಾಲೇಜು, ಟೆರೆಷಿಯನ್ ಕಾಲೇಜು,ಟಿ.ಟಿ.ಎಲ್. ಕಾಲೇಜು, ಮರಿಮಲ್ಲಪ್ಪ ಕಾಲೇಜು, ಎಮ್ ಎಮ್ ಕೆ ಅಂಡ್ ಎಸ್ ಡಿ ಎಮ್ ಕಾಲೇಜು</small> '''ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾಲೇಜು'''- ಮಹಾರಾಜ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠಶಾಲೆ, ಬನುಮಯ್ಯ ಕಾಲೇಜು |} == ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == [[File:Mysore Shatabdi LHB coaches at Mysore Station (1).JPG|right|thumb|[[:w:Chennai|Chennai]]-Mysore [[Shatabdi]] at the [[Mysore Junction]]]] ಮೈಸೂರು ನಗರ ಸುತ್ತಲ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ರೈಲ್ವೆ ಜಂಕ್ಷನ್. ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮೈಸೂರನ್ನು ಮಂಡ್ಯದ ಮೂಲಕ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ (ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ), ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹಾಸನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿವಿಧೆಡೆಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೈಸೂರಿನ ಬಳಿ ಇರುವ ಮಂಡಕಳ್ಳಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವಿಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಈಗ ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರಗಳು ಈ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಲು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೫)ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿವೆ. ಈಗ ಮ೦ಡಕಳ್ಳಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಶುರುವಾಗಿದ್ದು, ಬೆ೦ಗಳೂರಿಗೆ ಕಿ೦ಗ್ಫಫಿಶರ್ ನಿ೦ದ ವಿಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲ.ಕೆವಲ ದಸರಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ. [[ಚಿತ್ರ:Daria-daulat-bagh.jpg|thumb|ದರಿಯಾ ದೌಲತ್ - ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಟೀಪುವಿನ ಬೇಸಿಗೆ ಅರಮನೆ]] == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * [[ಜಯಶ್ರೀ|ಎಂ. ಜಯಶ್ರೀ]] - ಖ್ಯಾತ ಪೋಷಕ ನಟಿ * [[ತಿರುಮಲಾಂಬ]] - ಕನ್ನಡ ಮೊದಲ ಪತ್ರಕರ್ತೆ, ಪ್ರಕಾಶಕಿ; ಲೇಖಕಿ * [[ಟಿ. ಚೌಡಯ್ಯ]] - ಖ್ಯಾತ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ * [[ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ]] - ಖ್ಯಾತ ಸಾಹಿತಿ * [[ಡಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸ್]] - ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ * [[ಡಾ.ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್]] - ಖ್ಯಾತ ನಟ * [[ಹುಣಸೂರು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]] - ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ, ನಿರ್ಮಾಪಕ * [[ಸೂರ್ಯಕೀರ್ತಿ (ಉರಗ ತಜ್ಞ)|ಸೂರ್ಯಕೀರ್ತಿ]] - ಖ್ಯಾತ ಉರಗ ತಜ್ಞ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾವಾದಿ * [[ಆರ್.ಕೆ.ಲಕ್ಷ್ಮಣ್]] - ಚಿತ್ರಕಾರ == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಮೈಸೂರು (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] ಮೈಸೂರು ಇದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. * ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಗರಿಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆ;ಪೃಥ್ವಿ ದತ್ತ ಚಂದ್ರ ಶೋಭಿ;14 Oct, 2016 [http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/14/444720.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017221208/http://www.prajavani.net/news/article/2016/10/14/444720.html |date=2016-10-17 }} == ಬಾಹ್ಯ ಅಂತರಜಾಲ ತಾಣಗಳು == * [http://www.mysorecity.gov.in ಮೈಸೂರು ನಗರಪಾಲಿಕೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420054048/http://www.mysorecity.gov.in/ |date=2008-04-20 }} * [http://www.mysoredasara.com ಮೈಸೂರು ದಸರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105190634/http://www.mysoredasara.com/ |date=2018-11-05 }} * [http://www.uni-mysore.ac.in ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ] * [http://www.starofmysore.com ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ಮೈಸೂರ್], ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ ಪತ್ರಿಕೆ. * [http://mysore.dotindia.com ಬಿಎಸ್‌ಎನ್‌ಎಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040929093635/http://mysore.dotindia.com/ |date=2004-09-29 }} * [http://mysoresamachar.com/ ಮೈಸೂರು ಸಮಾಚಾರ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001083459/http://www.mysoresamachar.com/ |date=2004-10-01 }} * [http://mysorepalace.org/ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010150950/http://www.mysorepalace.org/ |date=2004-10-10 }} * [http://www.mapsofindia.com/maps/karnataka/mysore.htm ಮೈಸೂರಿನ ಭೂಪಟ] == ಆಧಾರ/ಆಕರಗಳು == {{reflist}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ_ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು|*]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} 8t1xj9zww6wlviicq725ptc9utseb4q 0 2572 1427460 1427443 2026-09-05T16:38:28Z Pristome 100109 [[Special:Diff/1427443|1427443]] ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯನ್ನು [[Special:Contributions/Rbisi|Rbisi]] ([[User talk:Rbisi|ಚರ್ಚೆ]]) ಅವರ ಮೂಲಕ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. Revert vandalism 1427460 wikitext text/x-wiki s{{Infobox ದೇಶ | conventional_long_name = Kingdom of Norway | common_name = Norway | native_name = {{native name|nb|Kongeriket Norge}}<br/>{{native name|nn|Kongeriket Noreg}}<br/>{{collapsible list |titlestyle = background:transparent; text-align:center; line-height:normal; font-size:84%; |title = Other official names |{{center|{{ubl |{{nowrap|{{native name|se|Norgga gonagasriika|fontsize=81%}}}} |{{native name|smj|Vuona gånågisrijkka}} |{{native name|sma|Nøørjen gånkarïjhke|fontsize=81%}} |{{nowrap|{{native name|fkv|Norjan kuninkhaanvaltakunta}}}} }} }} }} | image_flag = Flag of Norway.svg | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | symbol_width = 65px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = | national_anthem = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br />({{Langx|en|"Yes, we love this country"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]] | royal_anthem = ''[[Kongesangen]]''<br />({{Langx|en|"King's Song"}}) </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Norway (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Europe-Norway.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|[[File:Norway in the World (+Antarctica claims) cropped.svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[List of possessions of Norway|overseas territories and dependencies]]|default=1}} | map_caption = {{map caption |countryprefix=the Kingdom of |location_color=green |region=Europe |region_color=green and dark grey}} | capital = [[Oslo]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Norwegian language|Norwegian]]{{NoteTag|Written [[Bokmål]] and [[Nynorsk]]}}|[[Sámi languages|Sámi]]<ref name=LanguageCouncilSami>{{cite web |title=Offisiell status for samisk |url=https://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Spraka-i-Norden/Samisk/ |publisher=[[Language Council of Norway]] |access-date=19 August 2021 |quote=Samisk har status som minoritetsspråk i Noreg, Sverige og Finland, og i alle tre landa har samisk status som offisielt språk i dei samiske forvaltningsområda. |trans-quote=Sámi is recognised as a minority language in Norway, Sweden and Finland, and is an official language within the Sámi administrative areas in all three countries. |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815194636/https://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Spraka-i-Norden/Samisk/ |url-status=live }}</ref>{{NoteTag|[[Northern Sami|Northern]], [[Lule Sami|Lule]], and [[Southern Sámi|Southern]]}}}} | national_languages = {{hlist|[[Kven language|Kven]]|[[Romani language|Romani]]|[[Scandoromani language|Scandoromani]]<ref name="min">{{cite web |url = http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/ |title = Minoritetsspråk |website = Språkrådet |access-date = 8 January 2018 |archive-date = 15 January 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180115020835/http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak |url-status = live }}</ref>|[[Norwegian Sign Language]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 81.5% [[Norwegians|Norwegian]]{{NoteTag|Including [[indigenous peoples|indigenous group]] [[Sámi people|Sámi]], and [[minority group]]s [[History of Jews in Norway|Jewish]], [[Norwegian and Swedish Travellers|Traveller]], [[Forest Finns|Forest Finn]], [[Romani people|Romani]], and [[Kven people|Kven]].}} * 18.5% [[Immigration to Norway|non-Norwegian]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |title = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |access-date = 26 December 2020 |archive-date = 3 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210103133145/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |url-status = live }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |title = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2021 |access-date = 30 March 2021 |archive-date = 10 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210410111607/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|title=Samer|publisher=Fornyings- administrasjons- og kirkedepartementet |date=16 June 2006|website=Regjeringen.no|access-date=8 January 2018|archive-date=9 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109180844/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |title=Nasjonale minoriteter |first=Arbeids- og |last=inkluderingsdepartementet |date=16 June 2006 |website=Regjeringen.no |access-date=8 January 2018 |archive-date=5 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093039/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |url-status=live }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |title=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |website=SSB }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{ublist |item_style=white-space; |68.5% [[Christianity in Norway|Christianity]] {{Tree list}} **61.7% [[Church of Norway]]{{NoteTag|Until the 2012 [[Constitution of Norway|constitutional amendment]] the Evangelical-Lutheran religion was the public religion of the State.<ref>{{cite web |url = https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150908050922/https://stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |url-status=dead |title = The Constitution of Norway, Article 16 (English translation, published by the Norwegian Parliament) |archive-date=8 September 2015 }}</ref>}} **6.8% other [[List of Christian denominations|Christian]] {{Tree list/end}} |27.3% [[Irreligion|no religion]] |3.4% [[Islam in Norway|Islam]] |0.8% [[Religion in Norway|other]]}} | religion_ref = <ref name="stat2025statechurch">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke Church of Norway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504110744/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke |date=4 ಮೇ 2025 }} Statistics Norway (17 March 2025).</ref><ref name="stat2021other">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123140728/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja |date=23 January 2025 }} Statistics Norway (5 June 2024).</ref> | demonym = [[Norwegians|Norwegian]] | government_type = Unitary [[parliamentary constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[Monarchy of Norway|Monarch]] | leader_name1 = [[Harald V of Norway|Harald V]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Norway|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Jonas Gahr Støre]] | leader_title3 = [[List of presidents of the Storting|President of the Storting]] | leader_name3 = [[Masud Gharahkhani]] | leader_title4 = [[Chief Justice of the Supreme Court of Norway|Chief Justice]] | leader_name4 = [[Toril Marie Øie]] | legislature = [[Storting]] | sovereignty_type = [[Unification of Norway|Unification]] | sovereignty_note = of the [[Petty kingdoms of Norway|petty kingdoms]] | established_event1 = [[History of Norway#Viking Age|State established]] | established_date1 = [[Battle of Hafrsfjord|872]] | established_event2 = Peak extent of the [[Kingdom of Norway (872–1397)|Old Kingdom]] | established_date2 = 1263 | established_event3 = [[Kalmar Union]] {{small|(personal union)}} | established_date3 = 1397 | established_event4 = [[Denmark–Norway]] {{small|(real union)}} | established_date4 = 1524 | established_event5 = [[Kingdom of Norway (1814)|State re-established]]<ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title = The Re-establishing of a Norwegian State |website = regjeringen.no |date = 5 July 2020 |access-date = 17 April 2017 |archive-date = 18 April 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170418081518/https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |url-status = live }}</ref> | established_date5 = [[Meeting of Notables|25 February 1814]] | established_event6 = [[Constitution of Norway|Constitution]] | established_date6 = 17 May 1814 | established_event7 = [[Union between Sweden and Norway|Kingdoms of Sweden–Norway]] {{small|(personal union)}} | established_date7 = 4 November 1814 | established_event8 = [[Dissolution of the union between Norway and Sweden|Union dissolved]] | established_date8 = 7 June 1905 | area_km2 = 385,207 | area_footnote = <ref name="kart_2019">{{cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=20 December 2019|access-date=1 March 2020|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 61st^b <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 148,718 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 5.32 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,594,340<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2025-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2025-02-25|accessdate=2025-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 116th | population_density_km2 = 14.5 | population_density_sq_mi = 37.61 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 224th | GDP_PPP = {{increase}} $576.236 billion<ref name="IMFWEO.NO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=142,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Norway) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=27 October 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 49th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $103,446<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 5th | GDP_nominal = {{increase}} $503.752 billion<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 33rd | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $90,434<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 4th | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=22 June 2022 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.966 <!--number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web|date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 2nd | currency = [[Norwegian krone]] | currency_code = NOK | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | date_format = {{abbr|dd|day}}.{{abbr|mm|month}}.{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Norway|+47]] | cctld = [[.no]]^d | official_website = {{URL|https://www.norge.no/en|norge.no}} | footnote_a = The country has no official motto, but the oath from the 1814 [[Norwegian Constituent Assembly]] can be regarded as the closest unofficial equivalent:<br />''[[Enige og tro inntil Dovre faller]]'' ([[Bokmål]])<br />''Einige og tru inntil Dovre fell'' ([[Nynorsk]])<br />"United and loyal until [[Dovrefjell|Dovre]] falls". In addition, the [[Royal mottos of Norwegian monarchs|royal motto]] ''{{lang|nb|Alt for Norge}}'' ("All for Norway") has been in continuous use by each monarch since independence from Sweden in 1905. | footnote_b = Includes the mainland, [[Svalbard and Jan Mayen]].<ref name="kart_2019" /> Without the integral territories, it is the 67th largest country at 323,802<ref>{{cite web |title=Norway |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |website=CIA World fact |date=26 October 2021 |access-date=12 February 2021 |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023530/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |url-status=live }}</ref> square kilometres. | footnote_c = This percentage is for the mainland, Svalbard, and Jan Mayen. This percentage counts glaciers as "land". It's calculated as 19,940.14/(365,246.17+19,940.14).{{citation needed|date=January 2018}} | footnote_d = Two more TLDs have been assigned, but are not used: [[.sj]] for Svalbard and Jan Mayen; [[.bv]] for [[Bouvet Island]]. | religion_year = 2024 | today = }} '''ನಾರ್ವೆ''', {{Efn|{{langx|nb|Norge}}, {{langx|nn|Noreg}}}} '''ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ''' ಎಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, {{Efn|Names in the official and recognised languages: [[Bokmål]]: ''Norge'' {{IPA|no|ˈnɔ̂rɡə||Norge (country).ogg}}; [[Nynorsk]]: ''{{audio|No-Noreg.oga|Noreg|help=no}}''; official names in minority languages: [[Northern Sami]]: ''Norga''; [[Lule Sami]]: ''Vuodna''; [[Southern Sámi|Southern Sami]]: ''Nöörje''; {{langx|fkv|Norja}}.}} ಇದು [[ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್|ಉತ್ತರ ಯುರೋಪಿನ]] [[ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯನ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ]] ಒಂದು ನಾರ್ಡಿಕ್ ದೇಶ . [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್]] ದ್ವೀಪವಾದ ಜಾನ್ ಮಾಯೆನ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಲ್ಬಾರ್ಡ್ [[ದ್ವೀಪಸಮೂಹ]] ಕೂಡ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.ನಾರ್ವೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೫.೬ ಮಿಲಿಯನ್. ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಓಸ್ಲೋ . ನಾರ್ವೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ {{Convert|385,207|km2|sqmi|abbr=~}} . ನಾರ್ವೆ [[ಸ್ವೀಡನ್|ಸ್ವೀಡನ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ದೀರ್ಘ ಪೂರ್ವ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]] ದೇಶಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ನಾರ್ವೆ ಸ್ಕಾಗೆರಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ, ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾರೆಂಟ್ಸ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಲೀನವಾಗಿ ೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು {{formatnum:{{age|872}}}} ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ೧೫೩೭ ರಿಂದ ೧೮೧೪ ರವರೆಗೆ, ನಾರ್ವೆ ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್-ನಾರ್ವೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೧೮೧೪ ರಿಂದ ೧೯೦೫ ರವರೆಗೆ, ಅದು ಸ್ವೀಡನ್ ಜೊತೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾರ್ವೆ ತಟಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೪೦ ರವರೆಗೆ ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿಯು ಅದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಅದು ತಟಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ಲುಕ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ಮನೆತನದ ೫ನೇ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾರ್ವೆಯ ರಾಜ . ಜೋನಾಸ್ ಗಹರ್ ಸ್ಟೋರ್ ೨೦೨೧ ಇಂದ ನಾರ್ವೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೀಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ, ನಾರ್ವೆ ೧೮೧೪ರ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಸಂಸತ್ತು, ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಡುವೆ ರಾಜ್ಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರ್ವೆ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೌಂಟಿ ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆ ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಸಾಮಿ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಫಿನ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಕಾಯಿದೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮಿ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ-ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ನಾರ್ವೆ [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ]] ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಾರ್ವೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ]], [[ನ್ಯಾಟೋ]], ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘ, ಯುರೋಪ್ ಮಂಡಳಿ, ಅಂಟಾರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಒಪ್ಪಂದ ಮತ್ತು ನಾರ್ಡಿಕ್ ಮಂಡಳಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯ; ಯುರೋಪಿಯನ್ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶ, [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ|WTO]] ಮತ್ತು OECD ಸದಸ್ಯ; ಮತ್ತು [[ಷೆಂಗೆನ್ ವೀಸಾ|ಷೆಂಗೆನ್ ಪ್ರದೇಶದ]] ಒಂದು ಭಾಗ. ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ಉಪಭಾಷೆಗಳು [[ಡ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಡ್ಯಾನಿಶ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವೀಡಿಶ್|ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಭಾಷೆಗಳು]] ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾರ್ಡಿಕ್ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಸಮಾನತೆಯ ಆದರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Norwegian Society / Living in Norway |url=https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society |archive-date=21 March 2018 |access-date=21 March 2018 |website=Study in Norway}}</ref> ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ರಾಜ್ಯವು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಮ್|ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ]], [[ನಿಸರ್ಗಾನಿಲ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]], ಖನಿಜಗಳು, ಮರಗೆಲಸ, ಸಮುದ್ರಾಹಾರ ಮತ್ತು ಸಿಹಿನೀರಿನ ವ್ಯಾಪಕ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ( [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]] ) ಸುಮಾರು ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು ಇದೆ. <ref>{{Cite news |date=6 September 2007 |title=Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08 |url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054630/https://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |archive-date=22 September 2020 |access-date=8 March 2009 |work=Reuters}}</ref> ತಲಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಾರ್ವೆ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದ ಹೊರಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Country Comparison :: Crude oil – production |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html |archive-date=7 March 2017 |access-date=16 March 2016 |website=CIA – The World Factbook}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Country Comparison :: Natural gas – production |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=15 March 2016 |access-date=16 March 2016 |website=CIA – The World Factbook}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮತ್ತು [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆ|IMF]] ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೇಶವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವದ [[ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ ಪಟ್ಟಿ|ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು]] ತಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=The World's Richest Countries |url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131151855/https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |archive-date=31 January 2018 |access-date=12 December 2014 |website=forbes.com}}</ref> ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸಂಪತ್ತು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಮೌಲ್ಯ US$1.3 &nbsp;ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite news |last=Holter |first=Mikael |date=27 June 2017 |title=The World's Biggest Wealth Fund Hits $1 Trillion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-19/norway-wealth-fund-says-reached-1-trillion-in-value |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919102510/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-19/norway-wealth-fund-says-reached-1-trillion-in-value |archive-date=19 September 2017 |access-date=19 September 2017 |work=Bloomberg L.P.}}</ref> <ref name="Meredith 2023">{{Cite web |last=Meredith |first=Sam |date=31 January 2023 |title=Norway's gigantic sovereign wealth fund loses a record $164 billion, citing 'very unusual' year |url=https://www.cnbc.com/2023/01/31/norways-sovereign-wealth-fund-loses-164-billion-in-2022.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426160106/https://www.cnbc.com/2023/01/31/norways-sovereign-wealth-fund-loses-164-billion-in-2022.html |archive-date=26 April 2023 |access-date=26 April 2023 |website=CNBC}}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ==   [[ಚಿತ್ರ:Ohthere.jpg|left|thumb|ಓಹ್‌ಥೆರೆ ಅವರ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಖಾತೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆ, ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ: "ಓಹ್ಥೆರ್ ತನ್ನ ಒಡೆಯ ಎಲ್ಫ್ರೆಡ್ ರಾಜನಿಗೆ ತಾನು ಎಲ್ಲಾ ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ನರ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು...""]] ನಾರ್ವೆ ಎರಡು ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಬೊಕ್ಮಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ''ನೋರ್ಜ್'' ಮತ್ತು ನೈನಾರ್ಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ''ನೊರೆಗ್'' . ನಾರ್ವೆ ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಸರು 880 ರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪದ ''ನಾರ್ವೆಗ್'' ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರ ಅರ್ಥ "ಉತ್ತರ ಮಾರ್ಗ" ಅಥವಾ "ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗ", ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ನರು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ನಾರ್ವೆಯ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="Nomino-NRK">{{Cite episode|access-date=5 October 2016|date=4 October 2016|accessdate=6 October 2016}}</ref> <ref name="Tvil-Forskning">{{Cite web |date=29 February 2016 |title=Sår tvil om Norges opphav |url=http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822095851/http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |archive-date=22 August 2017 |access-date=1 November 2016 |publisher=Forskning.no for [[Universitetet i Agder]] |language=no}}</ref> <ref name=":2">{{Cite book |last=Skre |first=Dagfinn |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |title=Rulership in 1st to 14th century Scandinavia |date=2020 |publisher=De Gruyter |isbn=978-1-193-55787-8 |pages=3, 5–10 |language=English |hdl=20.500.12657/23221 |access-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204055/https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |archive-date=24 June 2021 |url-status=live}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್‌ಗಳು 880 ರಲ್ಲಿ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ''ನಾರ್ದಮನ್ನಾ ಭೂಮಿ'' ಎಂದು ಸಹ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. <ref name="Nomino-NRK" /> <ref name="Tvil-Forskning" /> ನಾರ್ವೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರು ಮೂಲತಃ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ರೂಪದಂತೆಯೇ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಬಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲ ಅಂಶವು ಮೂಲತಃ [[wiktionary:norðr|''ನಾರ್ಡರ್'']] ಆಗಿತ್ತು, ಇದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ''ಉತ್ತರದ'' ಒಂದೇ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ''ನಾರ್ಡರ್ [[wiktionary:vegr|ವೆಗರ್]]'', "ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿ", ಇದು ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನೌಕಾಯಾನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು (ಜರ್ಮನಿ) ಗೆ ''ಸುರ್ವೆಗರ್'' "ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗ" ( ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್ [[wiktionary:suðr|ಸುರ್]] ನಿಂದ) ಮತ್ತು [[ಬಾಲ್ಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರ|ಬಾಲ್ಟಿಕ್‌ಗೆ]] ''ಆಸ್ಟ್ರೆವೆಗರ್'' "ಪೂರ್ವ ಮಾರ್ಗ" ( [[wiktionary:austr|ಆಸ್ಟ್ರ]] ನಿಂದ) ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿದೆ. <ref name="Heide 2016 p.">{{Cite journal|last=Heide|first=Eldar|title=Noregr tyder nok vegen mot nord, likevel|journal=Namn og Nemne|volume=33|date=2016|issn=2703-7371|url=http://ojs.novus.no/index.php/NON/article/view/1333|language=nb|accessdate=14 August 2023|page=|archivedate=22 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222105940/http://ojs.novus.no/index.php/NON/article/view/1333}}</ref> === ಹವಾಮಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Koppen-Geiger_Map_v2_NOR_1991–2020.svg|alt=|thumb| ನಾರ್ವೆಯ ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣ ಪ್ರಕಾರಗಳು ೧೯೯೧–೨೦೨೦ (C ಮತ್ತು D ಹವಾಮಾನಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಶೀತ ತಿಂಗಳಿಗೆ 0C/32F ಐಸೋಥರ್ಮ್).]] [[ಚಿತ್ರ:Precipitation_normal_Norway.jpg|thumb| ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ) ತೋರಿಸುವ ನಾರ್ವೆಯ ನಕ್ಷೆ. ೧೯೬೧–೧೯೯೦ರ ಅವಧಿ.]] [[ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಂ|ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್]] ಮತ್ತು ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾರುತಗಳಿಂದಾಗಿ, ನಾರ್ವೆಯು ಅಂತಹ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗವು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ಋತುಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ತುದಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಡಲ ಉಪ-ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಾಲ್ಬಾರ್ಡ್ [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್]] ಟಂಡ್ರಾ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಗಳು, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಚಂಡಮಾರುತದ ಮುಂಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ದೂರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಕರಾವಳಿ ಪರ್ವತಗಳ ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಳೆ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಹಿಮದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಓಸ್ಲೋ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಬೇಸಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಶೀತ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಹಿಮಪಾತವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲಿನ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೂರದ ಉತ್ತರದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲು ಇರುತ್ತದೆ - 430 ಬಿಸಿಲಿನ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲಿನ ತಿಂಗಳು ಟ್ರೋಮ್ಸೊದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. <ref name="Norwegian-Meteorological-Institute">{{Cite web |last=Met.no |title=Climate in Norway(English) |url=https://met.no/English/Climate_in_Norway/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320232734/https://met.no/English/Climate_in_Norway/ |archive-date=20 March 2017 |access-date=20 March 2017}}</ref> <ref name="Book-Climate">{{Cite book |last=Muller |first=M. J. |url=https://books.google.com/books?id=az3qCAAAQBAJ&q=koppen+climate+norway&pg=PA5 |title=Selected climatic data for a global set of standard stations for vegetation |date=6 December 2012 |publisher=Springer |isbn=978-9400980402}}</ref> ನಾರ್ವೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಅಕ್ಷಾಂಶ|ಅಕ್ಷಾಂಶದ]] ಕಾರಣ, ಹಗಲು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಲೋಚಿತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಮೇ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಜುಲೈ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ, [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತದ]] ಉತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗವು ದಿನಕ್ಕೆ 20 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಹಗಲು ಬೆಳಕನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ನವೆಂಬರ್ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಜನವರಿ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ದಿಗಂತದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನ ಸಮಯವು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಾಪಮಾನದ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಲೋಫೊಟೆನ್ ಮತ್ತು ಬೋ ಪುರಸಭೆಗಳು ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇದ್ದರೂ ಸಹ, ಮಾಸಿಕ ತಾಪಮಾನವು ಘನೀಕರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾರ್ವೆಯ ಉತ್ತರದ ಕರಾವಳಿಯು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. <ref>{{Cite web |title=The Gulf Stream Myth |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230021448/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/ |archive-date=30 December 2016 |access-date=30 November 2016 |website=ocp.ldeo.columbia.edu}}</ref> ದೇಶದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವು ಹೆಚ್ಚು ಭೂಖಂಡದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಸಬ್ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಟಂಡ್ರಾ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪಶ್ಚಿಮ ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಬರ್ಗೆನ್‌ನಂತಹ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಿವೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಒಣಗಿವೆ; ಕೆಲವು ಕಣಿವೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. ನಾರ್ಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಲ್ಟ್‌ಡಾಲ್ ಪುರಸಭೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ {{Convert|211|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಒಣ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ (1991–2020). ದಕ್ಷಿಣ ನಾರ್ವೆಯಲ್ಲಿ, ಇನ್ಲ್ಯಾಂಡೆಟ್ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಕ್ಜಾಕ್ ಪುರಸಭೆಯು {{Convert|295|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಫಿನ್‌ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಿಡ್ಡ ಮತ್ತು ಟ್ರೋಮ್ಸ್ ಕೌಂಟಿಯ ಕೆಲವು ಒಳ ಕಣಿವೆಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು {{Convert|400|mm|abbr=off}} ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಲಾಂಗ್‌ಇಯರ್‌ಬೈನ್ {{Convert|217|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{Cite web |last=NRK |date=21 August 2016 |title=Norske steder blant de tørreste i Europa (Places in Norway among the driest in Europe) |url=http://www.yr.no/artikkel/norske-steder-blant-de-torreste-i-europa-1.13096592 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010025/http://www.yr.no/artikkel/norske-steder-blant-de-torreste-i-europa-1.13096592 |archive-date=26 August 2016 |access-date=26 August 2016 |publisher=[[NRK]]}}</ref> ನಾರ್ವೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗಗಳು, ಮಜೋಸಾದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ , ಆರ್ದ್ರ ಭೂಖಂಡದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ( ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಡಿಎಫ್‌ಬಿ), ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಡೋಗೆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇರುವ ಕರಾವಳಿಯು ಸಾಗರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಸಿಎಫ್‌ಬಿ), ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಉತ್ತರ ಕೇಪ್‌ಗೆ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಕರಾವಳಿಯು ಉಪಧ್ರುವೀಯ ಸಾಗರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಸಿಎಫ್‌ಸಿ). ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ನಾರ್ವೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಬ್ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಹವಾಮಾನ (Dfc) ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಕೇಪ್‌ನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ (ವಾರ್ಡೋ ಸೇರಿದಂತೆ) ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಟಂಡ್ರಾ/ಆಲ್ಪೈನ್/ಧ್ರುವೀಯ ಹವಾಮಾನ (ET) ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಇದು 1991–2020 ರ ನವೀಕರಿಸಿದ ಹವಾಮಾನ ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಬ್‌ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಆಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗಗಳು ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಭೂಮಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ರೇಖೆಯ ಮೇಲೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಟಂಡ್ರಾ/ಆಲ್ಪೈನ್/ಧ್ರುವೀಯ ಹವಾಮಾನವನ್ನು (ET) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="Norwegian-Meteorological-Institute"/> <ref>{{Cite web |title=Climate of Norway: Temperature, Climate graph, Climate table for Norway |url=https://en.climate-data.org/country/38/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081459/https://en.climate-data.org/country/38/ |archive-date=21 March 2017 |access-date=20 March 2017 |publisher=Climate-Data.org}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Updated world map of the Koppen-Geiger climate classification|last=A study behind the updated maps of Köppen-Geiger climate classification|journal=Hydrology and Earth System Sciences|year=2007|volume=11|issue=5|pages=1633–1644|doi=10.5194/HESS-11-1633-2007|doi-access=free |bibcode=2007HESS...11.1633P|issn=1027-5606}}</ref> <ref name="Book-Climate"/> <ref>{{Cite journal|url=https://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm|title=World map of Köppen-Geiger climate classification updated|journal=Meteorologische Zeitschrift|volume=15|issue=3|pages=259–263|last=Website with maps|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405164155/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm|archivedate=5 April 2017|bibcode=2006MetZe..15..259K|year=2006|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130}}</ref> {| style="font-size:88%;margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%; border: 1px solid darkgray;" ! colspan="10" style="padding:0.3em 0.75em;" |<div style="float:right; width:6em; height:2.6em"> </div><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Navbar/styles.css"></templatestyles> <div style="height:2.6em;line-height:1.3em;"><span style="font-size:110%;">Largest cities or towns in Norway</span><br /><br /><div style="display:inline;font-weight:normal;">According to [https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/beftett/aar Statistics Dec. 2018]</div></div> |- ! !Rank !Name !County ! Pop. !Rank !Name !County ! Pop. ! |- | rowspan="11" style="text-align: center" |[[ಚಿತ್ರ:Oslo_from_Ekeberg_2015-04_--7.JPG|border|120x120px|Oslo]]<br /><br />Oslo<br /><br />[[ಚಿತ್ರ:08-08-01_Fløyen_utsikt.jpg|border|120x120px|Bergen]]<br /><br />Bergen | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |1 | style="text-align:left;" |Oslo | style="text-align:left;" |Oslo | style="text-align:right;" |1,000,467 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Moss | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |46,618 | rowspan="11" style="text-align: center" |[[ಚಿತ್ರ:Stavanger_sett_fra_fly.jpg|border|120x120px|Stavanger/Sandnes]]<br /><br />Stavanger/Sandnes<br /><br />[[ಚಿತ್ರ:Overview_of_Trondheim_2008_03.jpg|border|120x120px|Trondheim]]<br /><br />Trondheim |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |2 | style="text-align:left;" |Bergen | style="text-align:left;" |Vestland | style="text-align:right;" |255,464 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Haugesund | style="text-align:left;" |Rogaland | style="text-align:right;" |44,830 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |3 | style="text-align:left;" |Stavanger/Sandnes | style="text-align:left;" |Rogaland | style="text-align:right;" |222,697 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Sandefjord | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |43,595 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |4 | style="text-align:left;" |Trondheim | style="text-align:left;" |Trøndelag | style="text-align:right;" |183,378 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Arendal | style="text-align:left;" |Agder | style="text-align:right;" |43,084 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |5 | style="text-align:left;" |Drammen | style="text-align:left;" |Buskerud | style="text-align:right;" |117,510 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Bodø | style="text-align:left;" |Nordland | style="text-align:right;" |40,705 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |6 | style="text-align:left;" |Fredrikstad/Sarpsborg | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |111,267 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Tromsø | style="text-align:left;" |Troms | style="text-align:right;" |38,980 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |7 | style="text-align:left;" |Porsgrunn/Skien | style="text-align:left;" |Telemark | style="text-align:right;" |92,753 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |17 | style="text-align:left;" |Hamar | style="text-align:left;" |Innlandet | style="text-align:right;" |27,324 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |8 | style="text-align:left;" |Kristiansand | style="text-align:left;" |Agder | style="text-align:right;" |61,536 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |18 | style="text-align:left;" |Halden | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |25,300 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |9 | style="text-align:left;" |Ålesund | style="text-align:left;" |Møre og Romsdal | style="text-align:right;" |52,163 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |19 | style="text-align:left;" |Larvik | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |24,208 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Tønsberg | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |51,571 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |20 | style="text-align:left;" |Askøy | style="text-align:left;" |Vestland | style="text-align:right;" |23,194 |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಾರ್ವೆ]] [[ವರ್ಗ:ವೆಬ್ ಆರ್ಕೈವ್ ಟೆಂಪ್ಲೇಟಿನ ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಕೊಂಡಿಗಳು]] b4522ckq4wenzpdqw7bbq9pmv06f1l2 1427461 1427460 2026-09-05T16:42:53Z Pristome 100109 1427461 wikitext text/x-wiki {{Infobox ದೇಶ | conventional_long_name = Kingdom of Norway | common_name = Norway | native_name = {{native name|nb|Kongeriket Norge}}<br/>{{native name|nn|Kongeriket Noreg}}<br/>{{collapsible list |titlestyle = background:transparent; text-align:center; line-height:normal; font-size:84%; |title = Other official names |{{center|{{ubl |{{nowrap|{{native name|se|Norgga gonagasriika|fontsize=81%}}}} |{{native name|smj|Vuona gånågisrijkka}} |{{native name|sma|Nøørjen gånkarïjhke|fontsize=81%}} |{{nowrap|{{native name|fkv|Norjan kuninkhaanvaltakunta}}}} }} }} }} | image_flag = Flag of Norway.svg | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | symbol_width = 65px | symbol_type = Coat of arms | national_motto = | national_anthem = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br />({{Langx|en|"Yes, we love this country"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]] | royal_anthem = ''[[Kongesangen]]''<br />({{Langx|en|"King's Song"}}) </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Norway (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Europe-Norway.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|[[File:Norway in the World (+Antarctica claims) cropped.svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[List of possessions of Norway|overseas territories and dependencies]]|default=1}} | map_caption = {{map caption |countryprefix=the Kingdom of |location_color=green |region=Europe |region_color=green and dark grey}} | capital = [[Oslo]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Norwegian language|Norwegian]]{{NoteTag|Written [[Bokmål]] and [[Nynorsk]]}}|[[Sámi languages|Sámi]]<ref name=LanguageCouncilSami>{{cite web |title=Offisiell status for samisk |url=https://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Spraka-i-Norden/Samisk/ |publisher=[[Language Council of Norway]] |access-date=19 August 2021 |quote=Samisk har status som minoritetsspråk i Noreg, Sverige og Finland, og i alle tre landa har samisk status som offisielt språk i dei samiske forvaltningsområda. |trans-quote=Sámi is recognised as a minority language in Norway, Sweden and Finland, and is an official language within the Sámi administrative areas in all three countries. |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815194636/https://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Spraka-i-Norden/Samisk/ |url-status=live }}</ref>{{NoteTag|[[Northern Sami|Northern]], [[Lule Sami|Lule]], and [[Southern Sámi|Southern]]}}}} | national_languages = {{hlist|[[Kven language|Kven]]|[[Romani language|Romani]]|[[Scandoromani language|Scandoromani]]<ref name="min">{{cite web |url = http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/ |title = Minoritetsspråk |website = Språkrådet |access-date = 8 January 2018 |archive-date = 15 January 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180115020835/http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak |url-status = live }}</ref>|[[Norwegian Sign Language]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 81.5% [[Norwegians|Norwegian]]{{NoteTag|Including [[indigenous peoples|indigenous group]] [[Sámi people|Sámi]], and [[minority group]]s [[History of Jews in Norway|Jewish]], [[Norwegian and Swedish Travellers|Traveller]], [[Forest Finns|Forest Finn]], [[Romani people|Romani]], and [[Kven people|Kven]].}} * 18.5% [[Immigration to Norway|non-Norwegian]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |title = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |access-date = 26 December 2020 |archive-date = 3 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210103133145/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |url-status = live }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |title = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2021 |access-date = 30 March 2021 |archive-date = 10 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210410111607/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|title=Samer|publisher=Fornyings- administrasjons- og kirkedepartementet |date=16 June 2006|website=Regjeringen.no|access-date=8 January 2018|archive-date=9 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109180844/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |title=Nasjonale minoriteter |first=Arbeids- og |last=inkluderingsdepartementet |date=16 June 2006 |website=Regjeringen.no |access-date=8 January 2018 |archive-date=5 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093039/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |url-status=live }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |title=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |website=SSB }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{ublist |item_style=white-space; |68.5% [[Christianity in Norway|Christianity]] {{Tree list}} **61.7% [[Church of Norway]]{{NoteTag|Until the 2012 [[Constitution of Norway|constitutional amendment]] the Evangelical-Lutheran religion was the public religion of the State.<ref>{{cite web |url = https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150908050922/https://stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |url-status=dead |title = The Constitution of Norway, Article 16 (English translation, published by the Norwegian Parliament) |archive-date=8 September 2015 }}</ref>}} **6.8% other [[List of Christian denominations|Christian]] {{Tree list/end}} |27.3% [[Irreligion|no religion]] |3.4% [[Islam in Norway|Islam]] |0.8% [[Religion in Norway|other]]}} | religion_ref = <ref name="stat2025statechurch">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke Church of Norway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504110744/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke |date=4 ಮೇ 2025 }} Statistics Norway (17 March 2025).</ref><ref name="stat2021other">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123140728/https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja |date=23 January 2025 }} Statistics Norway (5 June 2024).</ref> | demonym = [[Norwegians|Norwegian]] | government_type = Unitary [[parliamentary constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[Monarchy of Norway|Monarch]] | leader_name1 = [[Harald V of Norway|Harald V]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Norway|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Jonas Gahr Støre]] | leader_title3 = [[List of presidents of the Storting|President of the Storting]] | leader_name3 = [[Masud Gharahkhani]] | leader_title4 = [[Chief Justice of the Supreme Court of Norway|Chief Justice]] | leader_name4 = [[Toril Marie Øie]] | legislature = [[Storting]] | sovereignty_type = [[Unification of Norway|Unification]] | sovereignty_note = of the [[Petty kingdoms of Norway|petty kingdoms]] | established_event1 = [[History of Norway#Viking Age|State established]] | established_date1 = [[Battle of Hafrsfjord|872]] | established_event2 = Peak extent of the [[Kingdom of Norway (872–1397)|Old Kingdom]] | established_date2 = 1263 | established_event3 = [[Kalmar Union]] {{small|(personal union)}} | established_date3 = 1397 | established_event4 = [[Denmark–Norway]] {{small|(real union)}} | established_date4 = 1524 | established_event5 = [[Kingdom of Norway (1814)|State re-established]]<ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title = The Re-establishing of a Norwegian State |website = regjeringen.no |date = 5 July 2020 |access-date = 17 April 2017 |archive-date = 18 April 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170418081518/https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |url-status = live }}</ref> | established_date5 = [[Meeting of Notables|25 February 1814]] | established_event6 = [[Constitution of Norway|Constitution]] | established_date6 = 17 May 1814 | established_event7 = [[Union between Sweden and Norway|Kingdoms of Sweden–Norway]] {{small|(personal union)}} | established_date7 = 4 November 1814 | established_event8 = [[Dissolution of the union between Norway and Sweden|Union dissolved]] | established_date8 = 7 June 1905 | area_km2 = 385,207 | area_footnote = <ref name="kart_2019">{{cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=20 December 2019|access-date=1 March 2020|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 61st^b <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 148,718 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 5.32 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,594,340<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2025-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2025-02-25|accessdate=2025-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 116th | population_density_km2 = 14.5 | population_density_sq_mi = 37.61 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 224th | GDP_PPP = {{increase}} $576.236 billion<ref name="IMFWEO.NO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=142,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Norway) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=27 October 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 49th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $103,446<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 5th | GDP_nominal = {{increase}} $503.752 billion<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 33rd | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $90,434<ref name="IMFWEO.NO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 4th | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=22 June 2022 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.966 <!--number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web|date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 2nd | currency = [[Norwegian krone]] | currency_code = NOK | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | date_format = {{abbr|dd|day}}.{{abbr|mm|month}}.{{abbr|yyyy|year}} | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Norway|+47]] | cctld = [[.no]]^d | official_website = {{URL|https://www.norge.no/en|norge.no}} | footnote_a = The country has no official motto, but the oath from the 1814 [[Norwegian Constituent Assembly]] can be regarded as the closest unofficial equivalent:<br />''[[Enige og tro inntil Dovre faller]]'' ([[Bokmål]])<br />''Einige og tru inntil Dovre fell'' ([[Nynorsk]])<br />"United and loyal until [[Dovrefjell|Dovre]] falls". In addition, the [[Royal mottos of Norwegian monarchs|royal motto]] ''{{lang|nb|Alt for Norge}}'' ("All for Norway") has been in continuous use by each monarch since independence from Sweden in 1905. | footnote_b = Includes the mainland, [[Svalbard and Jan Mayen]].<ref name="kart_2019" /> Without the integral territories, it is the 67th largest country at 323,802<ref>{{cite web |title=Norway |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |website=CIA World fact |date=26 October 2021 |access-date=12 February 2021 |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023530/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |url-status=live }}</ref> square kilometres. | footnote_c = This percentage is for the mainland, Svalbard, and Jan Mayen. This percentage counts glaciers as "land". It's calculated as 19,940.14/(365,246.17+19,940.14).{{citation needed|date=January 2018}} | footnote_d = Two more TLDs have been assigned, but are not used: [[.sj]] for Svalbard and Jan Mayen; [[.bv]] for [[Bouvet Island]]. | religion_year = 2024 | today = }} '''ನಾರ್ವೆ''', {{Efn|{{langx|nb|Norge}}, {{langx|nn|Noreg}}}} '''ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ''' ಎಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, {{Efn|Names in the official and recognised languages: [[Bokmål]]: ''Norge'' {{IPA|no|ˈnɔ̂rɡə||Norge (country).ogg}}; [[Nynorsk]]: ''{{audio|No-Noreg.oga|Noreg|help=no}}''; official names in minority languages: [[Northern Sami]]: ''Norga''; [[Lule Sami]]: ''Vuodna''; [[Southern Sámi|Southern Sami]]: ''Nöörje''; {{langx|fkv|Norja}}.}} ಇದು [[ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್|ಉತ್ತರ ಯುರೋಪಿನ]] [[ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ|ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯನ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ]] ಒಂದು ನಾರ್ಡಿಕ್ ದೇಶ . [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್]] ದ್ವೀಪವಾದ ಜಾನ್ ಮಾಯೆನ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಲ್ಬಾರ್ಡ್ [[ದ್ವೀಪಸಮೂಹ]] ಕೂಡ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.ನಾರ್ವೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೫.೬ ಮಿಲಿಯನ್. ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಓಸ್ಲೋ . ನಾರ್ವೆಯ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ {{Convert|385,207|km2|sqmi|abbr=~}} . ನಾರ್ವೆ [[ಸ್ವೀಡನ್|ಸ್ವೀಡನ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ದೀರ್ಘ ಪೂರ್ವ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ, ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]] ದೇಶಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ನಾರ್ವೆ ಸ್ಕಾಗೆರಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ, ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾರೆಂಟ್ಸ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಲೀನವಾಗಿ ೮೭೨ ರಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು {{formatnum:{{age|872}}}} ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ೧೫೩೭ ರಿಂದ ೧೮೧೪ ರವರೆಗೆ, ನಾರ್ವೆ ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್-ನಾರ್ವೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೧೮೧೪ ರಿಂದ ೧೯೦೫ ರವರೆಗೆ, ಅದು ಸ್ವೀಡನ್ ಜೊತೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾರ್ವೆ ತಟಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೪೦ ರವರೆಗೆ ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿಯು ಅದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಅದು ತಟಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಗ್ಲುಕ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ಮನೆತನದ ೫ನೇ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾರ್ವೆಯ ರಾಜ . ಜೋನಾಸ್ ಗಹರ್ ಸ್ಟೋರ್ ೨೦೨೧ ಇಂದ ನಾರ್ವೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೀಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ, ನಾರ್ವೆ ೧೮೧೪ರ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಸಂಸತ್ತು, ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಡುವೆ ರಾಜ್ಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರ್ವೆ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೌಂಟಿ ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆ ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಸಾಮಿ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಫಿನ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಕಾಯಿದೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮಿ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ-ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ನಾರ್ವೆ [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ]] ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜೊತೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಾರ್ವೆ [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ]], [[ನ್ಯಾಟೋ]], ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘ, ಯುರೋಪ್ ಮಂಡಳಿ, ಅಂಟಾರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಒಪ್ಪಂದ ಮತ್ತು ನಾರ್ಡಿಕ್ ಮಂಡಳಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯ; ಯುರೋಪಿಯನ್ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರದೇಶ, [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ|WTO]] ಮತ್ತು OECD ಸದಸ್ಯ; ಮತ್ತು [[ಷೆಂಗೆನ್ ವೀಸಾ|ಷೆಂಗೆನ್ ಪ್ರದೇಶದ]] ಒಂದು ಭಾಗ. ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ಉಪಭಾಷೆಗಳು [[ಡ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾಷೆ|ಡ್ಯಾನಿಶ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವೀಡಿಶ್|ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಭಾಷೆಗಳು]] ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾರ್ಡಿಕ್ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಸಮಾನತೆಯ ಆದರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Norwegian Society / Living in Norway |url=https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society |archive-date=21 March 2018 |access-date=21 March 2018 |website=Study in Norway}}</ref> ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ರಾಜ್ಯವು ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಮ್|ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ]], [[ನಿಸರ್ಗಾನಿಲ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ]], ಖನಿಜಗಳು, ಮರಗೆಲಸ, ಸಮುದ್ರಾಹಾರ ಮತ್ತು ಸಿಹಿನೀರಿನ ವ್ಯಾಪಕ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ( [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]] ) ಸುಮಾರು ಕಾಲು ಭಾಗದಷ್ಟು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು ಇದೆ. <ref>{{Cite news |date=6 September 2007 |title=Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08 |url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054630/https://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |archive-date=22 September 2020 |access-date=8 March 2009 |work=Reuters}}</ref> ತಲಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಾರ್ವೆ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದ ಹೊರಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Country Comparison :: Crude oil – production |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html |archive-date=7 March 2017 |access-date=16 March 2016 |website=CIA – The World Factbook}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Country Comparison :: Natural gas – production |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=15 March 2016 |access-date=16 March 2016 |website=CIA – The World Factbook}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮತ್ತು [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆ|IMF]] ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೇಶವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವದ [[ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ ಪಟ್ಟಿ|ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು]] ತಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=The World's Richest Countries |url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131151855/https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |archive-date=31 January 2018 |access-date=12 December 2014 |website=forbes.com}}</ref> ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸಂಪತ್ತು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಮೌಲ್ಯ US$1.3 &nbsp;ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. <ref>{{Cite news |last=Holter |first=Mikael |date=27 June 2017 |title=The World's Biggest Wealth Fund Hits $1 Trillion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-19/norway-wealth-fund-says-reached-1-trillion-in-value |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919102510/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-19/norway-wealth-fund-says-reached-1-trillion-in-value |archive-date=19 September 2017 |access-date=19 September 2017 |work=Bloomberg L.P.}}</ref> <ref name="Meredith 2023">{{Cite web |last=Meredith |first=Sam |date=31 January 2023 |title=Norway's gigantic sovereign wealth fund loses a record $164 billion, citing 'very unusual' year |url=https://www.cnbc.com/2023/01/31/norways-sovereign-wealth-fund-loses-164-billion-in-2022.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426160106/https://www.cnbc.com/2023/01/31/norways-sovereign-wealth-fund-loses-164-billion-in-2022.html |archive-date=26 April 2023 |access-date=26 April 2023 |website=CNBC}}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ==   [[ಚಿತ್ರ:Ohthere.jpg|left|thumb|ಓಹ್‌ಥೆರೆ ಅವರ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಖಾತೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆ, ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ: "ಓಹ್ಥೆರ್ ತನ್ನ ಒಡೆಯ ಎಲ್ಫ್ರೆಡ್ ರಾಜನಿಗೆ ತಾನು ಎಲ್ಲಾ ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ನರ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು...""]] ನಾರ್ವೆ ಎರಡು ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಬೊಕ್ಮಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ''ನೋರ್ಜ್'' ಮತ್ತು ನೈನಾರ್ಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ''ನೊರೆಗ್'' . ನಾರ್ವೆ ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆಸರು 880 ರಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಹಳೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪದ ''ನಾರ್ವೆಗ್'' ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರ ಅರ್ಥ "ಉತ್ತರ ಮಾರ್ಗ" ಅಥವಾ "ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗ", ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ನರು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ನಾರ್ವೆಯ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. <ref name="Nomino-NRK">{{Cite episode|access-date=5 October 2016|date=4 October 2016|accessdate=6 October 2016}}</ref> <ref name="Tvil-Forskning">{{Cite web |date=29 February 2016 |title=Sår tvil om Norges opphav |url=http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822095851/http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |archive-date=22 August 2017 |access-date=1 November 2016 |publisher=Forskning.no for [[Universitetet i Agder]] |language=no}}</ref> <ref name=":2">{{Cite book |last=Skre |first=Dagfinn |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |title=Rulership in 1st to 14th century Scandinavia |date=2020 |publisher=De Gruyter |isbn=978-1-193-55787-8 |pages=3, 5–10 |language=English |hdl=20.500.12657/23221 |access-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204055/https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |archive-date=24 June 2021 |url-status=live}}</ref> ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್‌ಗಳು 880 ರಲ್ಲಿ ನಾರ್ವೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ''ನಾರ್ದಮನ್ನಾ ಭೂಮಿ'' ಎಂದು ಸಹ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. <ref name="Nomino-NRK" /> <ref name="Tvil-Forskning" /> ನಾರ್ವೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರು ಮೂಲತಃ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ರೂಪದಂತೆಯೇ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಬಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲ ಅಂಶವು ಮೂಲತಃ [[wiktionary:norðr|''ನಾರ್ಡರ್'']] ಆಗಿತ್ತು, ಇದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ''ಉತ್ತರದ'' ಒಂದೇ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ''ನಾರ್ಡರ್ [[wiktionary:vegr|ವೆಗರ್]]'', "ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿ", ಇದು ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನೌಕಾಯಾನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು (ಜರ್ಮನಿ) ಗೆ ''ಸುರ್ವೆಗರ್'' "ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗ" ( ಹಳೆಯ ನಾರ್ಸ್ [[wiktionary:suðr|ಸುರ್]] ನಿಂದ) ಮತ್ತು [[ಬಾಲ್ಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರ|ಬಾಲ್ಟಿಕ್‌ಗೆ]] ''ಆಸ್ಟ್ರೆವೆಗರ್'' "ಪೂರ್ವ ಮಾರ್ಗ" ( [[wiktionary:austr|ಆಸ್ಟ್ರ]] ನಿಂದ) ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿದೆ. <ref name="Heide 2016 p.">{{Cite journal|last=Heide|first=Eldar|title=Noregr tyder nok vegen mot nord, likevel|journal=Namn og Nemne|volume=33|date=2016|issn=2703-7371|url=http://ojs.novus.no/index.php/NON/article/view/1333|language=nb|accessdate=14 August 2023|page=|archivedate=22 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222105940/http://ojs.novus.no/index.php/NON/article/view/1333}}</ref> === ಹವಾಮಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Koppen-Geiger_Map_v2_NOR_1991–2020.svg|alt=|thumb| ನಾರ್ವೆಯ ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗೀಕರಣ ಪ್ರಕಾರಗಳು ೧೯೯೧–೨೦೨೦ (C ಮತ್ತು D ಹವಾಮಾನಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಶೀತ ತಿಂಗಳಿಗೆ 0C/32F ಐಸೋಥರ್ಮ್).]] [[ಚಿತ್ರ:Precipitation_normal_Norway.jpg|thumb| ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ) ತೋರಿಸುವ ನಾರ್ವೆಯ ನಕ್ಷೆ. ೧೯೬೧–೧೯೯೦ರ ಅವಧಿ.]] [[ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಂ|ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್]] ಮತ್ತು ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾರುತಗಳಿಂದಾಗಿ, ನಾರ್ವೆಯು ಅಂತಹ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗವು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ಋತುಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ತುದಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಡಲ ಉಪ-ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಾಲ್ಬಾರ್ಡ್ [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್]] ಟಂಡ್ರಾ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಗಳು, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಚಂಡಮಾರುತದ ಮುಂಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ದೂರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಕರಾವಳಿ ಪರ್ವತಗಳ ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಳೆ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಹಿಮದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಓಸ್ಲೋ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಬೇಸಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಶೀತ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಹಿಮಪಾತವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲಿನ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೂರದ ಉತ್ತರದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲು ಇರುತ್ತದೆ - 430 ಬಿಸಿಲಿನ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಲಿನ ತಿಂಗಳು ಟ್ರೋಮ್ಸೊದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. <ref name="Norwegian-Meteorological-Institute">{{Cite web |last=Met.no |title=Climate in Norway(English) |url=https://met.no/English/Climate_in_Norway/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320232734/https://met.no/English/Climate_in_Norway/ |archive-date=20 March 2017 |access-date=20 March 2017}}</ref> <ref name="Book-Climate">{{Cite book |last=Muller |first=M. J. |url=https://books.google.com/books?id=az3qCAAAQBAJ&q=koppen+climate+norway&pg=PA5 |title=Selected climatic data for a global set of standard stations for vegetation |date=6 December 2012 |publisher=Springer |isbn=978-9400980402}}</ref> ನಾರ್ವೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಅಕ್ಷಾಂಶ|ಅಕ್ಷಾಂಶದ]] ಕಾರಣ, ಹಗಲು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಲೋಚಿತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಮೇ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಜುಲೈ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ, [[ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತ|ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತದ]] ಉತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಿಗಂತದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗವು ದಿನಕ್ಕೆ 20 ಗಂಟೆಗಳವರೆಗೆ ಹಗಲು ಬೆಳಕನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ನವೆಂಬರ್ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಜನವರಿ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ದಿಗಂತದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನ ಸಮಯವು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತಾಪಮಾನದ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಲೋಫೊಟೆನ್ ಮತ್ತು ಬೋ ಪುರಸಭೆಗಳು ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವೃತ್ತದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇದ್ದರೂ ಸಹ, ಮಾಸಿಕ ತಾಪಮಾನವು ಘನೀಕರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಲ್ಫ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾರ್ವೆಯ ಉತ್ತರದ ಕರಾವಳಿಯು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. <ref>{{Cite web |title=The Gulf Stream Myth |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230021448/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/ |archive-date=30 December 2016 |access-date=30 November 2016 |website=ocp.ldeo.columbia.edu}}</ref> ದೇಶದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವು ಹೆಚ್ಚು ಭೂಖಂಡದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಸಬ್ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಟಂಡ್ರಾ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪಶ್ಚಿಮ ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಬರ್ಗೆನ್‌ನಂತಹ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಿವೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಒಣಗಿವೆ; ಕೆಲವು ಕಣಿವೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. ನಾರ್ಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಲ್ಟ್‌ಡಾಲ್ ಪುರಸಭೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ {{Convert|211|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಒಣ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ (1991–2020). ದಕ್ಷಿಣ ನಾರ್ವೆಯಲ್ಲಿ, ಇನ್ಲ್ಯಾಂಡೆಟ್ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಕ್ಜಾಕ್ ಪುರಸಭೆಯು {{Convert|295|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಫಿನ್‌ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಿಡ್ಡ ಮತ್ತು ಟ್ರೋಮ್ಸ್ ಕೌಂಟಿಯ ಕೆಲವು ಒಳ ಕಣಿವೆಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು {{Convert|400|mm|abbr=off}} ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಲಾಂಗ್‌ಇಯರ್‌ಬೈನ್ {{Convert|217|mm|abbr=off}} ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{Cite web |last=NRK |date=21 August 2016 |title=Norske steder blant de tørreste i Europa (Places in Norway among the driest in Europe) |url=http://www.yr.no/artikkel/norske-steder-blant-de-torreste-i-europa-1.13096592 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010025/http://www.yr.no/artikkel/norske-steder-blant-de-torreste-i-europa-1.13096592 |archive-date=26 August 2016 |access-date=26 August 2016 |publisher=[[NRK]]}}</ref> ನಾರ್ವೆಯ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗಗಳು, ಮಜೋಸಾದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ , ಆರ್ದ್ರ ಭೂಖಂಡದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ( ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಡಿಎಫ್‌ಬಿ), ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಡೋಗೆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಇರುವ ಕರಾವಳಿಯು ಸಾಗರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಸಿಎಫ್‌ಬಿ), ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಉತ್ತರ ಕೇಪ್‌ಗೆ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಕರಾವಳಿಯು ಉಪಧ್ರುವೀಯ ಸಾಗರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಸಿಎಫ್‌ಸಿ). ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒಳನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ನಾರ್ವೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಬ್ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಹವಾಮಾನ (Dfc) ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಕೇಪ್‌ನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಕರಾವಳಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ (ವಾರ್ಡೋ ಸೇರಿದಂತೆ) ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಟಂಡ್ರಾ/ಆಲ್ಪೈನ್/ಧ್ರುವೀಯ ಹವಾಮಾನ (ET) ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಇದು 1991–2020 ರ ನವೀಕರಿಸಿದ ಹವಾಮಾನ ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಬ್‌ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಆಗಿದೆ. ನಾರ್ವೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗಗಳು ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಭೂಮಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ರೇಖೆಯ ಮೇಲೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಟಂಡ್ರಾ/ಆಲ್ಪೈನ್/ಧ್ರುವೀಯ ಹವಾಮಾನವನ್ನು (ET) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="Norwegian-Meteorological-Institute"/> <ref>{{Cite web |title=Climate of Norway: Temperature, Climate graph, Climate table for Norway |url=https://en.climate-data.org/country/38/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081459/https://en.climate-data.org/country/38/ |archive-date=21 March 2017 |access-date=20 March 2017 |publisher=Climate-Data.org}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Updated world map of the Koppen-Geiger climate classification|last=A study behind the updated maps of Köppen-Geiger climate classification|journal=Hydrology and Earth System Sciences|year=2007|volume=11|issue=5|pages=1633–1644|doi=10.5194/HESS-11-1633-2007|doi-access=free |bibcode=2007HESS...11.1633P|issn=1027-5606}}</ref> <ref name="Book-Climate"/> <ref>{{Cite journal|url=https://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm|title=World map of Köppen-Geiger climate classification updated|journal=Meteorologische Zeitschrift|volume=15|issue=3|pages=259–263|last=Website with maps|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405164155/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm|archivedate=5 April 2017|bibcode=2006MetZe..15..259K|year=2006|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130}}</ref> {| style="font-size:88%;margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%; border: 1px solid darkgray;" ! colspan="10" style="padding:0.3em 0.75em;" |<div style="float:right; width:6em; height:2.6em"> </div><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Navbar/styles.css"></templatestyles> <div style="height:2.6em;line-height:1.3em;"><span style="font-size:110%;">Largest cities or towns in Norway</span><br /><br /><div style="display:inline;font-weight:normal;">According to [https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/beftett/aar Statistics Dec. 2018]</div></div> |- ! !Rank !Name !County ! Pop. !Rank !Name !County ! Pop. ! |- | rowspan="11" style="text-align: center" |[[ಚಿತ್ರ:Oslo_from_Ekeberg_2015-04_--7.JPG|border|120x120px|Oslo]]<br /><br />Oslo<br /><br />[[ಚಿತ್ರ:08-08-01_Fløyen_utsikt.jpg|border|120x120px|Bergen]]<br /><br />Bergen | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |1 | style="text-align:left;" |Oslo | style="text-align:left;" |Oslo | style="text-align:right;" |1,000,467 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |11 | style="text-align:left;" |Moss | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |46,618 | rowspan="11" style="text-align: center" |[[ಚಿತ್ರ:Stavanger_sett_fra_fly.jpg|border|120x120px|Stavanger/Sandnes]]<br /><br />Stavanger/Sandnes<br /><br />[[ಚಿತ್ರ:Overview_of_Trondheim_2008_03.jpg|border|120x120px|Trondheim]]<br /><br />Trondheim |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |2 | style="text-align:left;" |Bergen | style="text-align:left;" |Vestland | style="text-align:right;" |255,464 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |12 | style="text-align:left;" |Haugesund | style="text-align:left;" |Rogaland | style="text-align:right;" |44,830 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |3 | style="text-align:left;" |Stavanger/Sandnes | style="text-align:left;" |Rogaland | style="text-align:right;" |222,697 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |13 | style="text-align:left;" |Sandefjord | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |43,595 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |4 | style="text-align:left;" |Trondheim | style="text-align:left;" |Trøndelag | style="text-align:right;" |183,378 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |14 | style="text-align:left;" |Arendal | style="text-align:left;" |Agder | style="text-align:right;" |43,084 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |5 | style="text-align:left;" |Drammen | style="text-align:left;" |Buskerud | style="text-align:right;" |117,510 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |15 | style="text-align:left;" |Bodø | style="text-align:left;" |Nordland | style="text-align:right;" |40,705 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |6 | style="text-align:left;" |Fredrikstad/Sarpsborg | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |111,267 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |16 | style="text-align:left;" |Tromsø | style="text-align:left;" |Troms | style="text-align:right;" |38,980 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |7 | style="text-align:left;" |Porsgrunn/Skien | style="text-align:left;" |Telemark | style="text-align:right;" |92,753 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |17 | style="text-align:left;" |Hamar | style="text-align:left;" |Innlandet | style="text-align:right;" |27,324 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |8 | style="text-align:left;" |Kristiansand | style="text-align:left;" |Agder | style="text-align:right;" |61,536 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |18 | style="text-align:left;" |Halden | style="text-align:left;" |Østfold | style="text-align:right;" |25,300 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |9 | style="text-align:left;" |Ålesund | style="text-align:left;" |Møre og Romsdal | style="text-align:right;" |52,163 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |19 | style="text-align:left;" |Larvik | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |24,208 |- | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |10 | style="text-align:left;" |Tønsberg | style="text-align:left;" |Vestfold | style="text-align:right;" |51,571 | class="largestCities-cell-background" style="text-align:center;" |20 | style="text-align:left;" |Askøy | style="text-align:left;" |Vestland | style="text-align:right;" |23,194 |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಾರ್ವೆ]] [[ವರ್ಗ:ವೆಬ್ ಆರ್ಕೈವ್ ಟೆಂಪ್ಲೇಟಿನ ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಕೊಂಡಿಗಳು]] 4xk2epzr46j8hx0i6w13po5iuer6tyr 0 13218 1427492 1376240 2026-09-06T07:28:22Z ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು3 101590 /* ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು */ 1427492 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ಸಂಡೂರು| type = ಪಟ್ಟಣ| latd = 15.1 | longd = 76.55| locator_position = right | state_name = ಕರ್ನಾಟಕ | district = [[ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 564| population_as_of = 2001 | population_total = 27614| population_density = 1247.81| area_magnitude= sq. km | area_total = 22.13| area_telephone = 08395 | postal_code = 583 119| vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''ಸಂಡೂರು''', 'ಬಳ್ಳಾರಿ' ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೊಸಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ. ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು, ನೈಋತ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಹೊಸಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ತೋರಣಗಲ್ಲು, ಸಂಡೂರು, ಚೋರನೂರು-ಇವು ಹೋಬಳಿಗಳು. ಈ ಸಂಡೂರು ಬಿಸಿಲು ಸೀಮೆಯ ಮಲೆನಾಡು. ದೂರದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಕಲಾವಿದನ ಕುಂಚದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಸಲಾದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಅಪಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರನ್ನು ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡಗಳು ಇದರ ಪಕ್ಕಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿ ಹಳ್ಳ ಕೊಳ್ಳಗಳ ನಿನಾದ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಗಣಿಯೇ ಸಂಡೂರು. ಸೌಂದರ್ಯ ಮಯ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಡುವೆ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ಇವೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ== ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸಂಡೂರು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ವನಸಿರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೇತೋಹಾರಿ ನಿಸರ್ಗಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ, ಹಾಗೂ,ಖನಿಜ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸುಂದರ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಂದರ ನಾಡು ಈ 'ಸಂಡೂರು'. ಇಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮಲೆನಾಡಿನ ಬೇಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ. 'ಬಿಸಿಲು ಸೀಮೆಯ ಮಲೆನಾಡು'. ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಕಲಾವಿದನ ಕುಂಚದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಸಲದ ಪರ್ವತಗಳು ಅಪಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರುರನ್ನು ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಟ್ಟು ಕೊಂಡಿರುವ ನದಿ, ಹಳ್ಳ ಜುಳು ಜುಳು ನಿನಾದ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಗಣಿಯೇ ಸಂಡೂರು. ಆದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರನ್ನು ಆಗೆಯುವುದರರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ==ಆಚರಣೆಗಳು== * ಸೋವೇನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿದುರ್ಗಾಂಭ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಲಿಂಗೇಶ್ವರ ರಥೋತ್ಸವಗಳು ವೈಭವದಿಂದ ಜರುಗುತ್ತವೆ. *ಬೊಮ್ಮಘಟ್ಟ ದಲ್ಲಿ ರಥೋತ್ಸವ: ಇಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೀ ಹುಲಿಕುಂಟೇರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಪಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲ ದದಶಮಿಯಂದು ರತೋತ್ಸವ ಇರುತ್ತದೆ. *ಚಿಕ್ಕಕೇರಿಯಾಗಿನಹಳ್ಳಿ : ಶ್ರೀ ಬೇವಿನಹಳ್ಳಿ ದುರುಗಮ್ಮ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ನೂರಾರು ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಪಾಲ್ಗೊಂಡುತ್ತಾರೆ. ==ಸೊಂಡೂರು ಭೂ ಹೋರಾಟ== ಸಂಡೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವ ಹೊಸತೊಂದು ಪುಸ್ತಕ, ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ 'ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಸಾರಾಂಗ'ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆ ಪುಸ್ತಕದ ಹೆಸರು '[[ಸೊಂಡೂರು ಭೂ ಹೋರಾಟ]]'. ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು '[[ಡಾ. ಅರುಣ್‌ ಜೋಳದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ]]' ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಮಾಜವಾದಿ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಕೂಡ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರೈತ ಹೋರಾಟ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಾಗೋಡು ಸತ್ಯಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ 'ಸಂಡೂರಿನಲ್ಲಾದ ರೈತರ ಹೋರಾಟ' ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದು. ೧೩ ಸಾವಿರ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರೈತರು ಈ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಪಡೆದರು. ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ನಾಯಕ, '[[ಜಾರ್ಜ ಫರ್ನಾಂಡೀಸ್]]' ಮುಂತಾದವರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದು 'ಸಂಡೂರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ'. ಈ ಸಮಗ್ರ ದಾಖಲೆಯನ್ನು '[[ಅರುಣ್‌ ಜೋಳದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ]]'ಯವರು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== ===ಲೇಖಕ ವಸುಧೇಂದ್ರ=== 'ವಸುಧೇಂದ್ರ', ಮೂಲತಃ ಸಂಡೂರಿನವರು. [[ವಸುಧೇಂದ್ರ]]ರವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಾರರಾಗಿ, ಪ್ರಬಂಧಕಾರರಾಗಿ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರರಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶಕರಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ===ಸಂಡೂರ್ ಶ್ರೀಕಾಂತ=== 'ಸಂಡೂರಿನವರಾದ ಶ್ರೀಕಾಂತ' ರವರು 'ಸೃಜನ್‌' ಎನ್ನುವ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾದವರು. {{commons category|Sanduru}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} '''ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು''' ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಳ್ಳಾರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಭಾಗದ ಪ್ರಮುಖ ಗಜಲಕಾರರು, ಸಾಹಿತಿಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದಲಿತ, ಬಂಡಾಯ ಹಾಗೂ ಜನಪರ ಸಂಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ತೋರಣಗಲ್ಲು ಭಾಗದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಾಲಿನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಗಜಲ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. * '''ಗಜಲ್ ಸಾಹಿತ್ಯ:''' ಇವರು ಕನ್ನಡ ಗಜಲ್ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕರ್ನಾಟಕ ಗಜಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಮುಂತಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * '':ಕೃತಿಗಳು :''' ಮೌನ ನಗರಿಯ ಮಾತು, ಲೇ..ಕೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ, ಶರಾಬಿಯ ಶಾಯರಿಗಳು. * '''ಮನ್ವಂತರ ಪ್ರಕಾಶನ :''' ಮನ್ವಂತರ ಪ್ರಕಾಶನದ‌ ಕನ್ನಡ ಗಜ಼ಲ್ ಕೃತಿಗಳ ಪ್ರಕಣೆಗಳು : ಮೌನ‌ ನಗರಿಯ ಮಾತು, ದರ್ದಿಗೆ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ, ಶರಾಬಿಯ ಶಾಯರಿಗಳು, ಕಫ಼ನ್ ಗೂ ಕಾಡಿದ‌ ಕಸೂತಿ. * '''ಅನುವಾದ ಮತ್ತು ಬರಹಗಳು:''' ಇವರು ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕವಿತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. * '''ಉದಯೋನ್ಮುಖರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ:''' ಸ್ಥಳೀಯ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಜಲಕಾರರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಮ್ಮಟಗಳು, ಗಜಲ್ ಗೋಷ್ಠಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟಗಳು == ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ಅವರು ಬಳ್ಳಾರಿ-ವಿಜಯನಗರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜನಪರ, ದಲಿತ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಪರ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತೋರಣಗಲ್ಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಉಕ್ಕು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಘಟಕಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ, ರೈತರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಧಕ್ಕೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದ್ದಾರೆ. === ಡಾಂಬರು ಘಟಕದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ (2016) === 2016 ರಲ್ಲಿ ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ಅವರ ಮತ್ತು ಸಿಪಿಎಂ ಪಕ್ಷದ ಹಲವು ಹೊರಾಟಗಾರರಾದ ಜೆ ಎಂ ಚನ್ನಬಸಯ್ಯ, ಎ.ಸ್ವಾಮಿ, ಕಾಲೂಬಾ, ಶರೀಫ್, ಲೋಕೇಶ್ ಬುಡ್ಡಿಗ, ಯು.ತಿಪ್ಪೇಸ್ವಾಮಿ ಇನ್ನೂ ತೋರಣಗಲ್ಲು ಗ್ರಾಮದ ಹೋರಾಟಗಾರರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಡಾಂಬರು/ಕೋಲ್ಟಾರ್ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕದ ವಿರುದ್ಧ ಬೃಹತ್ ಚಳವಳಿ ನಡೆಯಿತು: * '''ಮಾಲಿನ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಜಾಗೃತಿ:''' ಕಾರ್ಬನ್ ಘಟಕದಿಂದ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪ್ಪು ಹೊಗೆ, ಕಸದ ಧೂಳು ಹಾಗೂ ತೀವ್ರ ದುರ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ತೋರಣಗಲ್ಲು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯರು, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಿಗೆ) ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಹಾಗೂ ಚರ್ಮರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ, ಘಟಕವನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು. * '''ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನ:''' ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು, ರೈತರು ಹಾಗೂ ಯುವಕರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಎದುರು ಬೃಹತ್ ಧರಣಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ತೀವ್ರಗೊಂಡಾಗ ಪೊಲೀಸರು ನಡೆಸಿದ ಲಾಠಿಚಾರ್ಜ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಗಾಯಗೊಂಡರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಹೋರಾಟಗಾರರನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ಬಂಧಿಸಿದ್ದರು. == ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆ - 'ಧರೆಯ ಮಾತು' == ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೋರಣಗಲ್ಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಬರಹಗಾರರು ಹಾಗೂ ಚಳವಳಿಗಾರರ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ '''ಧರೆಯ ಮಾತು''' ಎಂಬ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವೇದಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳು: # '''ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂವಾದ:''' ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಕವಿಗಳಿಂದ ಗಜಲ್ ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯ ವಾಚನ ಮತ್ತು ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಹಾಗೂ ಜನಪರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ. # '''ಕಲಾವಿದರ ಗೌರವ:''' ಬಯಲಾಟ, ನಾಟಕ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಜಾನಪದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಹಿರಿಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಗೌರವಿಸುವುದು. # '''ನೆಲ-ಜಲದ ಕಾಳಜಿ:''' ತೋರಣಗಲ್ಲು ಮತ್ತು ಸಂಡೂರು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಹಾಗೂ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯಿಂದಾಗುತ್ತಿರುವ ಹಾನಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಜನರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು. # '''ಯುವ ಬರಹಗಾರರಿಗೆ ವೇದಿಕೆ:''' ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> [[ವರ್ಗ : ಗಜ಼ಲ್ ಕೃತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಗಜಲಕಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಬಳ್ಳಾರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] a7t8qstn543wwsmwqo411ia7lyn25a0 1427495 1427492 2026-09-06T11:32:10Z A826 72368 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು3|ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು3]] ([[User talk:ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು3|talk]]): Offtopic: not suitable for this page(TwinkleGlobal) 1427495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ಸಂಡೂರು| type = ಪಟ್ಟಣ| latd = 15.1 | longd = 76.55| locator_position = right | state_name = ಕರ್ನಾಟಕ | district = [[ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 564| population_as_of = 2001 | population_total = 27614| population_density = 1247.81| area_magnitude= sq. km | area_total = 22.13| area_telephone = 08395 | postal_code = 583 119| vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''ಸಂಡೂರು''', 'ಬಳ್ಳಾರಿ' ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೊಸಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಾರಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ. ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು, ನೈಋತ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಹೊಸಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ಸುತ್ತುವರಿದಿವೆ. ತೋರಣಗಲ್ಲು, ಸಂಡೂರು, ಚೋರನೂರು-ಇವು ಹೋಬಳಿಗಳು. ಈ ಸಂಡೂರು ಬಿಸಿಲು ಸೀಮೆಯ ಮಲೆನಾಡು. ದೂರದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಕಲಾವಿದನ ಕುಂಚದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಸಲಾದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಅಪಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರನ್ನು ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡಗಳು ಇದರ ಪಕ್ಕಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿ ಹಳ್ಳ ಕೊಳ್ಳಗಳ ನಿನಾದ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಗಣಿಯೇ ಸಂಡೂರು. ಸೌಂದರ್ಯ ಮಯ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಡುವೆ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು ಇವೆ. ==ಭೌಗೋಳಿಕತೆ== ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸಂಡೂರು ಬೆಟ್ಟಗಳು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ವನಸಿರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೇತೋಹಾರಿ ನಿಸರ್ಗಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ, ಹಾಗೂ,ಖನಿಜ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸುಂದರ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಂದರ ನಾಡು ಈ 'ಸಂಡೂರು'. ಇಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮಲೆನಾಡಿನ ಬೇಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತವೆ. 'ಬಿಸಿಲು ಸೀಮೆಯ ಮಲೆನಾಡು'. ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಕಲಾವಿದನ ಕುಂಚದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಸಲದ ಪರ್ವತಗಳು ಅಪಾರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರುರನ್ನು ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಟ್ಟು ಕೊಂಡಿರುವ ನದಿ, ಹಳ್ಳ ಜುಳು ಜುಳು ನಿನಾದ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಗಣಿಯೇ ಸಂಡೂರು. ಆದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ ಅದಿರನ್ನು ಆಗೆಯುವುದರರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ==ಆಚರಣೆಗಳು== * ಸೋವೇನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಿದುರ್ಗಾಂಭ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದಲಿಂಗೇಶ್ವರ ರಥೋತ್ಸವಗಳು ವೈಭವದಿಂದ ಜರುಗುತ್ತವೆ. *ಬೊಮ್ಮಘಟ್ಟ ದಲ್ಲಿ ರಥೋತ್ಸವ: ಇಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೀ ಹುಲಿಕುಂಟೇರಾಯ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಪಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲ ದದಶಮಿಯಂದು ರತೋತ್ಸವ ಇರುತ್ತದೆ. *ಚಿಕ್ಕಕೇರಿಯಾಗಿನಹಳ್ಳಿ : ಶ್ರೀ ಬೇವಿನಹಳ್ಳಿ ದುರುಗಮ್ಮ ದೇವಿಯ ಜಾತ್ರೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ನೂರಾರು ಭಕ್ತಾದಿಗಳು ಪಾಲ್ಗೊಂಡುತ್ತಾರೆ. ==ಸೊಂಡೂರು ಭೂ ಹೋರಾಟ== ಸಂಡೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವ ಹೊಸತೊಂದು ಪುಸ್ತಕ, ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ 'ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಸಾರಾಂಗ'ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆ ಪುಸ್ತಕದ ಹೆಸರು '[[ಸೊಂಡೂರು ಭೂ ಹೋರಾಟ]]'. ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು '[[ಡಾ. ಅರುಣ್‌ ಜೋಳದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ]]' ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಮಾಜವಾದಿ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಕೂಡ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರೈತ ಹೋರಾಟ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಾಗೋಡು ಸತ್ಯಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ೧೯೭೩ ರಲ್ಲಿ 'ಸಂಡೂರಿನಲ್ಲಾದ ರೈತರ ಹೋರಾಟ' ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದು. ೧೩ ಸಾವಿರ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರೈತರು ಈ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಪಡೆದರು. ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ನಾಯಕ, '[[ಜಾರ್ಜ ಫರ್ನಾಂಡೀಸ್]]' ಮುಂತಾದವರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದು 'ಸಂಡೂರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ'. ಈ ಸಮಗ್ರ ದಾಖಲೆಯನ್ನು '[[ಅರುಣ್‌ ಜೋಳದ ಕೂಡ್ಲಿಗಿ]]'ಯವರು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== ===ಲೇಖಕ ವಸುಧೇಂದ್ರ=== 'ವಸುಧೇಂದ್ರ', ಮೂಲತಃ ಸಂಡೂರಿನವರು. [[ವಸುಧೇಂದ್ರ]]ರವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಾರರಾಗಿ, ಪ್ರಬಂಧಕಾರರಾಗಿ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರರಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶಕರಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ===ಸಂಡೂರ್ ಶ್ರೀಕಾಂತ=== 'ಸಂಡೂರಿನವರಾದ ಶ್ರೀಕಾಂತ' ರವರು 'ಸೃಜನ್‌' ಎನ್ನುವ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾದವರು. {{commons category|Sanduru}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} ll97f2tllttdbpjseaiqn4v9pbc4mti 0 21839 1427455 1375069 2026-09-05T13:54:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1427455 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Genome viewer screenshot small.png|thumbnail|right|220px|ಮನುಷ್ಯನ X ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ನ ನಕ್ಷೆ(NCBI ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಿಂದ). ಮನುಷ್ಯ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳ ಜೋಡಣೆ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲೊಂದು]] [[ಜೀವಾಣು ವಿಜ್ಞಾನ]] ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೇ '''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್''' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂವಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು 1979ರಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು [[ಪೌಲಿನ್‌ ಹೋಗ್‌ವೆಗ್‌]] ಎಂಬ ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದ. ದತ್ತಕೋಶಗಳು, ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು, ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ಯತಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಂಶವಾಹಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಜೀವಾಣು ಸಂಶೋಧನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಾಗಿವೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಜೀವಾಣು ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಭಾರಿ ಮೊತ್ತದ ಮಾಹಿತಿ ಕಲೆ ಹಾಕಲು ಇದೀಗ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡಿವೆ. ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಗಣಿತ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರೇ ಬಯೋಇನ್‌ರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌. [[DNA]]ಗಳ ನಕ್ಷೆ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌(ಅನುಕ್ರಮ) ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ವಿವಿಧ [[DNA]] ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಹೋಲಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳ 3-D (3 ಆಯಾಮದ) ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು - ಮುಂತಾದವು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಧ್ಯಯನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆ. ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಗುರಿ. ಇದನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಇತರೆ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿಯೂ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ತೀವ್ರತರವಾದ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ತಂತ್ರಗಳ (ಉದಾ: [[ಪ್ಯಾಟರ್ನ್ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌]](ಮೂಲಮದರಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ), [[ಡೇಟಾ ಮೈನಿಂಗ್‌]] (ದತ್ತಾಂಶ ಶೋಧನೆ), [[ಮೆಷಿನ್‌ ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿಷುಯಲೈಸೇಷನ್‌]](ದೃಗ್ಗೋಚರತೆ) ಇದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನ್ವಯದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ.ಹೀಗಾಗಿ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ವಿಧಾನಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಇದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]], [[ಜೀನ್‌ ಫೈಂಡಿಂಗ್‌]], [[ಜಿನೋಮ್‌ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ‌]], [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]], [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌]], [[ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಜೀನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಶನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಇಂಟರಾಕ್ಷನ್ಸ್‌]] [[ಜಿನೋಮ್ ವೈಡ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಅಧ್ಯಯನಗಳು]] ಮತ್ತು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ [[ಎವೊಲ್ಯೂಷನ್‌]]-ಇವು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು. == ಪರಿಚಯ == "ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಕ್ರಾಂತಿ"ಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದತ್ತಕೋಶದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್ ಮತ್ತು ಅಮೀನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌. ಈ ರೀತಿಯ ದತ್ತಕೋಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇವಲ ತತ್ವಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಇರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತುಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಶೋದಕರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ರೋಗಗಳು ಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಕೋಶದ ಸಹಜ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ, ಈ ಜೀವಕೋಶಗಳ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣ ದೊರಕಬೇಕು. ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲು ಎಲ್ಲ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಲವು ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ ಮತ್ತು ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ಡೊಮೈನ್ಸ್‌, ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್ ರಚನೆಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಈ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ನೈಜ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿಗಳ ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: '''a)''' ಲಭ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವ ಪರಿಕರ ಅಥವಾ ಸಾಧನ-ಸಲಕರೆಣೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜಾರಿ, ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ. '''b)''' ಹೊಸ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು (ಗಣಿತೀಯ ಸೂತ್ರಗಳು) ಮತ್ತು ಬೃಹತ್‌ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳೊಳಗೆ ವಂಶವಾಹಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ರಚನೆಗಳ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂಗಾಣುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಅದೇ ತೆರನಾದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಕುಟುಂಬಗಳೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದವು. == ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು == === ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ (ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ) === {{main|Sequence alignment|Sequence database}} [[ಫೇಜ್‌ Φ-X174]] [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್]]1977ರಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಾಗಿನಿಂದ ನೂರಾರು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ [[DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್]] ಗಳನ್ನು ವಿಸಂಕೇತಿಸಿ (ಸರಳ ಭಾಷೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ) ದತ್ತಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪಾಲಿಪೆಪ್‌ಟೈಡ್ಸ್‌]]ಗಳನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸಿ (ಗುಪ್ತ ಭಾಷೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ)ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ [[ಜೀವಿಗಳ]] ನಡುವೆ ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ವಿವಿಧ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನುಡವಿನ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಬಹುದು, ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳ ([[ಪೈಲೋಜಿನೆಟಿಕ್‌ ವೃಕ್ಷ]] ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು [[ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ಅಧ್ಯಯನದ ಬಳಕೆ) ನಡುವೆ ಇರಬಹುದಾದ ಜೈವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಮಾಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುವುದು ದುಃಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಈ ಕೆಲಸ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌]]ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಟ್ಯಂತರ [[ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌]]ಗಳಿಂದಾದ ಸಹಸ್ರಾರು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳಿರುವ [[ಜಿನೋಮ್‌]]ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಅತಿ ಸರಳವಾಗಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು, DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಿಗೆ (ವಿನಿಮಯಗೊಂಡ,ಅಳಿಸಿದ ಅಥವಾ ಸೇರಿಸಲಾದ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ) ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಆದರೆ ಏಕರೂಪದ್ದಲ್ಲದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]]ನ ಭಿನ್ನ ರೂಪವೊಂದು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೊಳಗೇ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌]]ಎನ್ನಲಾಗುವ ಈ ತಂತ್ರ (ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ಜಿನೋಮ್‌ ''ಹೆಮೋಫಿಲಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಲುಯೆನ್ಜಾ'' )ವನ್ನು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಡಲು [[ದಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌]]ಮೊದಲು ಬಳಸಿದ ತಂತ್ರ ) ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲು ಸಾವಿರಾರು ಸಣ್ಣ DNA ತುಣುಕುಗಳ (ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ 600-800 ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದ) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ತುಣುಕುಗಳ ತುದಿ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜಿನೋಮ್‌ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ತಂತ್ರದಿಂದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಡಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಹುಬೇಗ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳಿಗೆ ತುಣುಕುಗಳ ಜೋಡಣಾ ಕಾರ್ಯ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ. [[ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌]] (ಮಾನವ ತಳಿನಕ್ಷೆ ಯೋಜನೆ)ನಲ್ಲಿ ತುಣುಕುಗಳ ಜೋಡಣಾ ಕಾರ್ಯ ಹಲವು ದಿನಗಳ CPU ಸಮಯವನ್ನು (ಇದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಪೆಂಟಿಯಮ್‌ III ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್‌ ಮೆಷಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿ‌ತ್ತು. ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಎನ್ನುವುದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜಿನೋಮ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗಂಭೀರವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನಲಿಸಿಸ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ [[ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಶೋಧನೆ]] ಮತ್ತು ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗೇ ಇರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು. ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳು ವಂಶವಾಹಿಗಳಲ್ಲ. ಉನ್ನತ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗಿರುವ ಬಹುತೇಕ DNAಗಳು ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ [[ಅನುಪಯುಕ್ತ DNA]]ಗಳೂ ಕೂಡ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಕಾರ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟಿಯೋಮ್‌]] ಯೋಜನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸುವ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು. ''ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ:'' [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌]], [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಪ್ರೋಫೈಲಿಂಗ್‌ ಟೂಲ್‌]], [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಮೋಟಿಫ್‌]]. === ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್ === {{main|Gene finding}} [[ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದಾದರೆ, ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಜೈವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗುರ್ತಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಜಿನೋಮ್‌ '''[[ಟಿಪ್ಪಣಿ]]''' ಅಥವಾ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್‌. ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಜಿನೋಮ್ ಅನಟೇಶನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌‌‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ 1995ರಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಇದನ್ನು ಡಾ. ಓವೆನ್‌ ವೈಟ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಡೀಕೋಡ್‌ ಮಾಡಲಾದ ಮುಕ್ತ ಜಿವಂತ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಜಿನೋಮ್‌ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ''[[ಹೆಮೋಫಿಲಿಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಲುಯೆಂಜಾ]]'' ವನ್ನು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಪತ್ತೆ (DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡ್ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳಗಳ ಪತ್ತೆ) RNAಗಳ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮತ್ತು ಇತರೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಈ ವಂಶವಾಹಿಗಳಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಡಾ.ವೈಟ್‌ ಈ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಸಧ್ಯ ಚಾಲ್ತಿಯಿರುವ ಬಹುತೇಕ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ DNAಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. === ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ === [[ಜೀವಿ]]ಗಳ ಹುಟ್ಟಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಂಶ ಅಥವ ಜೈವಿಕ ವರ್ಗವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡುವ, ಹಾಗೂ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅವುಗಳ ಜೈವಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಜ್ಞಾನ ಶಾಖೆಯೇವಿಕಸನೀಯ ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನ(ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ) ವಿಕಸನೀಯ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ [[ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದೆ. ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಿಂದ, ವಿಕಸನೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ: * [[ಫಿಸಿಕಲ್‌ ಟ್ಯಾಕ್ಸೋನಮಿ]] ಅಥವಾ ಶಾರೀರಿಕ ಅವಲೋಕನ ಒಂದನ್ನೇ ಮಾಡುವ ಬದಲು ಅವುಗಳ [[DNA]] ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು. * ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ವಿಕಸನೀಯ ಘಟನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಜಿನೋಮ್‌]]ಗಳ ಹೋಲಿಕೆ, ಉದಾಹರಣಗೆ [[ಜೀನ್‌ ಡೂಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌]](ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸೃಷ್ಟಿ), [[ಹೊರೈಝೆಂಟಲ್‌ ಜೀನ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌]](ಕ್ಷಿತಿಜೀಯ ವಂಶವಾಹಿ ವರ್ಗಾವಣೆ), ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಲ್‌ [[ಸ್ಪೆಸಿಫಿಕೇಶನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ಅಂಶಗಳ ಊಹೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಪನೆ ಮುಂತಾದವು. * ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ದೊರಕುವ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಜೀವಿಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು. * ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಈಗಿನ ಹೆಚ್ಚು ಜಟಿಲವಾದ [[ಜೀವನ ವೃಕ್ಷ]]ದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಹಸಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. [[ಜಿನೆಟಿಕ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌]]ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನ]]ದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ]]ಗಳು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಆಗಾಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎರಡೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಭಿನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. === ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ === {{main|Biodiversity informatics}} ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು-ಅಂದರೆ ಅದು ನಿಷೇಧಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಬಯೋಫಿಲ್ಮ್‌, ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಒಂದು ಹನಿ, ಒಂದು ಹಿಡಿ ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ [[ಭೂಮಿ]]ಯ ಒಟ್ಟಾರೆ [[ಜೀವಗೋಳ]]ವಾಗಿರಬಹುದು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಪೂರಕವಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಾಧರಿಸಿ [[ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]ಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು. [[ಜೀವಿಗಳ]] ಹೆಸರು, ಅವುಗಳ ವಿವರಣೆ; ಅವುಗಳ ವಿತರಣೆ; ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಮಾಹಿತಿ; [[ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ]] ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗತಿ;[[ವಾಸಸ್ಥಾನ]]ದ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳು ಹೇಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ದತ್ತಕೋಶವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ದೃಗ್ಗೋಚರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ವಿಶೇಷ [[ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] ಪ್ರೋಗ್ಯಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಜನಸಾಗರ ಅಥವಾ ಸಸ್ಯತೋಟ ([[ಕೃಷಿ]]ಯಲ್ಲಿ)ಗಳ ಸಂಚಿತ ಜೈವಿಕ ಅಥವಾ ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ,ಸಂತಾನೋತ್ಪಾದನೆಯ ಕೊಳದ ಆರೋಗ್ಯ ತಪಾಸಣೆ ಮಾಡಲು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಷನ್‌ ಅನ್ನು ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ, ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಬಹಳ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಾಧ್ಯತೆಯೆಂದರೆ, [[ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ]] ಒಟ್ಟಾರೆ [[ಜಿನೋಮ್‌]] ಅಥವಾ [[DNA]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಇದರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಬಹುದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ನಡೆಸುವ ಜೀವ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಕಾಲಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗದಂತೆ ''[[ಸಿಲಿಕೋದಲ್ಲಿ]]'' ರಕ್ಷಿಸುವ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಜೀವ ಪ್ರಬೇಧವೊಂದು ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ನಾಮವಾದರೂ, ಬಹುಶಃ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಜೀನ್‌ಗಳ ಮರು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>''ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು:'' [http://www.sp2000.org/ ಸ್ಪೆಶೀಸ್‌ 2000 ಪ್ರಾಜಕ್ಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701233147/http://www.sp2000.org/ |date=2014-07-01 }}; [http://www.ubio.org/ uBio ಪ್ರಾಜಕ್ಟ್‌]; [http://pbi.ecoinformatics.org/ ಪಾರ್ಟ್‌‌ನರ್‌ಷಿಪ್‌ ಫಾ್‌ ಬಯೋಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]</ref> === ವಂಶವಾಹಿ ವರ್ತನೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌]], [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆ‌ಸ್ಡ್‌ cDNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಟ್ಯಾಗ್‌]](EST) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌, [[ಸೀರಿಯಲ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಆಫ್‌ ಜೀನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಶನ್‌]] (SAGE) ಟ್ಯಾಗ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ [[ಮ್ಯಾಸೀವ್‌ ಪ್ಯಾರಲಲ್‌ ಸಿಗ್ನೇಚರ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌]] (MPSS), ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಡ್‌ ಇನ್‌-ಸಿಟು ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌ ನ ಹಲವು ಅನ್ವಯಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ತಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ [[mRNA]]ಗಳ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದರಿಂದ ಜೀನ್‌ಗಳ [[ವರ್ತನೆ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಹುದು. ಭಾರೀ ಕಂಪನಗಳನ್ನೆಬ್ಬಿಸುವ ಈ ಎಲ್ಲ ತಂತ್ರಗಳು ಜೈವಿಕ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವನಿರ್ಧರಿತವಾದವುಗಳು. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಜೀನ್ ವರ್ತನಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ [[ಸಿಗ್ನಲ್‌]]ಗಳನ್ನು [[ಕಂಪನ]]ದಿಂದ ಬೇರೆ ಮಾಡಲು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಲಾಜಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಭಾಗ. ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿರುವ ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನಗಲನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾತ್ತದೆ.ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಪೀಡಿತ [[ಎಪಿಥೀಲಿಯಲ್‌]] ಕೋಶದ ಮೈಕ್ರೋಅರೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಪೀಡಿತವಲ್ಲದ ಕೋಶದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್‌-ರೆಗ್ಯುಲೇಟೆಡ್‌ ಮತ್ತು ಡೌನ್‌-ರೆಗ್ಯಲೇಟೆಡ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಈ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. === ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಹಾರ್ಮೋನ್‌]]ನಂತಹ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾಸೆಲ್ಯುಲರ್‌ ಸಿಗ್ನಲ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಘಟನೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಯೋಜನೆ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹಲವು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಂತಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ವಂಶವಾಹಿಯ ಕೋಡಿಂಗ್‌ ವಲಯದ DNA ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮೋಟಿಫ್‌]]ಗಳ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು [[ಪ್ರಮೋಟರ್‌ ಅನಲಿಸಿಸ್‌]] ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. mRNA ಆಗಿ ಲಿಪ್ಯಂತರಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯವರೆಗೆ ಈ ಮೋಟಿಫ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಜೀನ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಈ ವರ್ತನಾ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನ ಹಲವು ಸ್ಥಿತಿಗಳ [[ಮೈಕ್ರೋಅರೆ]] ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀನ್‌ಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿತ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದು. ಸಿಂಗಲ್‌-ಸೆಲ್‌ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನಲ್ಲಿ, [[ಸೆಲ್‌ ಸೈಕಲ್‌]]ನ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡದ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು (ಹೀಟ್‌ ಶಾಕ್‌, ಹಸಿವು, ಮುಂತಾದವು) ಹೋಲಿಸಬಹುದು. [[ಕ್ಲಸ್ಟರಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌]]ಗಳನ್ನು ಆ ವರ್ತನಾ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ತಿಸುವ ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ತಿಸುವ ಜೀನ್‌ಗಳ ಎದುರುನಡೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರಮೋಟರ್ಸ್) ಅತಿ ಪ್ರಬಲವಾದ [[ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಎಲಿಮೆಂಟ್‌]]ಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. === ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ವರ್ತನೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌]] ಮತ್ತು ಹೈ ಥ್ರೂಪುಟ್‌(HT) [[ಮಾಸ್‌ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಮೆಟ್ರಿ]] (MS), ಜೈವಿಕ ನಮೂನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಇರುವಿಕೆಯ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲದು. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಮೈಕ್ರೋಅರೆ ಮತ್ತು HT MS ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲಿನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌ mRNAಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಿದಂತೆ ಇಂತಹದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗಿದ್ದವು. ಇದರ ನಂತರದ ವಿಧಾನ, ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಕೋಶದಿಂದ ಕಲ್ಪಿತ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ನಮೂನೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲೂ ಇದು ತೊಡಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆದರೆ ಅಪೂರ್ಣ ಪೆಪ್‌ಟೈಡ್‌ಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. === ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನ ಹಠಾತ್‌ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೋಗಪೀಡಿತ ಕೋಶಗಳ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಅವುಗಳ ಮರುಜೋಡಣೆ ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ್ದು. [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ [[ವಂಶವಾಹಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಗುರ್ತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇದ್ದ [[ಪಾಯಿಂಟ್ ಮ್ಯುಟೇಶನ್‌]]ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಜ್ಞರು ವಿಶೇಷ ಆಟೋಮೇಟೆಡ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. [[ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊತ್ತ ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮ್‌‌ಲೈನ್‌]] ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ತಜ್ಞರು ಹೊಸ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ಗಳ ಗಳಿಕೆ,ಇಳಿಕೆಯನ್ನು (ಇದನ್ನು [[ಕಂಪ್ಯಾರಿಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌]] ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಹೊಸ ದೈಹಿಕ ಪತ್ತೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಾದ [[ಓಲಿಗೋನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌]] ಮೈಕ್ರೋಅರೇಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗೂ [[ಸಿಂಗಲ್‌ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್‌]] ಅರೇಸ್‌ ಅನ್ನು ಗೊತ್ತಿರುವ ''ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಮ್ಯುಟೇಶನ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪತ್ತೆ ವಿಧಾನಗಳು ಜಿನೋಮ್‌ಗಳಾದ್ಯಂತ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೂ ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಿದಾಗ ಇವು ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ [[ಟೆರ್ರಬೈಟ್‌]]ನಷ್ಟು (TB) ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಬೃಹತ್ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಮಾಹಿತಿ, ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಜ್ಞರಿಗೆ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿವೆ. ಈ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ [[ಕಂಪನ]] ಇರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ [[ಕಾಪಿ ನಂಬರ್‌]] ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ನೈಜವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲು [[ಹಿಡನ್‌ ಮರ್ಕೋಫ್‌ ಮಾಡೆಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೇಂಜ್‌-ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌]] ವಿಧಾನಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು. ನಾವೆಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಡೆವೊಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯ ಮಾಹಿತಿ, ಹಾನಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ತಂತ್ರ. ಇದು ಹಲವು ಟ್ಯೂಮರ್‌ (ಗೆಡ್ಡ ಅಥವಾ ದುರ್ಮಾಂಸ)ಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. . === ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗೊಂದು ಮುನ್ನುಡಿ === {{main|Protein structure prediction}} ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಊಹಿಸುವುದೂ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ [[ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್, [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ರಚನೆ]]ಗಳನ್ನು, ವಂಶವಾಹಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವಿಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರ್ತಿಸಬಹುದು. ಇದು ವಂಶವಾಹಿಗೆ ಕೋಡ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ರಚನೆ ತನ್ನ ಮೂಲ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಚನೆಯನ್ನು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಗುರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ( [[ಬೋವಿನ್‌ ಸ್ಪಾಂಜಿಫಾರ್ಮ್ ಎನ್‌ಸೆಫಲೋಪಥಿ]] - aka [[ಮ್ಯಾಡ್‌ ಕೌ ಡಿಸೀಸ್]] - [[ಪ್ರಿಯಾನ್‌]]-ಇಂಥವಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.) ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಈ ರಚನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಉತ್ತಮ ಪರಿಭಾಷೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಮಾಹಿತಿ ''[[ಸೆಂಕೆಂಡರಿ]]'', ''[[ಟರ್ಟಿಯರಿ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕ್ವಾಟರ್ನರಿ]]'' ರಚನೆಯಲ್ಲೊಂದು ಎಂಬ ಹಾಗೆ ವರ್ಗೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಮುಂದಾಲೋಚನೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯ ಪರಿಹಾರ ಈಗಲೂ ಮುಕ್ತ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಶೋಧಾನಾನುಕೂಲ ವಿಧಾನದ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡಿವೆ. [[ಸಮರೂಪತೆ (= homology)]]ಯ ಕಲ್ಪನೆ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ, ಹೋಮೋಲಜಿಯನ್ನು ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಚಟುವಟಿಕೆ ಗೊತ್ತಿರುವ A ವಂಶವಾಹಿಯ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌, ಚಟುವಟಿಕೆ ಗೊತ್ತಿರದ B ವಂಶವಾಹಿ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೆ, ''B'' ವಂಶವಾಹಿ, ''A'' ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದು. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ರಚನಾ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಫಾರ್ಮೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ಯಾವ ಭಾಗ ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಯಾವ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಹೋಮೋಲಜಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೋಮೋಲಜಿ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ಎನ್ನುವ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಿತಿ, ಒಮ್ಮೆ ಸಾದೃಶ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ರಚನೆ ಪತ್ತೆಯಾದೊಡನೆ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ರಚನೆಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಹೇಳಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಇರುವ ಏಕೈಕ ವಿಶ್ವಸನೀಯ ವಿಧಾನವಿದು. ಮನುಷ್ಯರ ಹಿಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್‌ ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯದ ಬೀಜಕೋಶದಲ್ಲಿರುವ ಲೆಗೆಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್‌) ನಡುವಿನ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಹೋಮೋಲಜಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ. ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಎರಡೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರೆಡೂ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾದ ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದು ಬಹುತೇಕ ಏಕರೂಪದ ಉದ್ಧೇಶವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಥ್ರೆಡ್ಡಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ವಿಧಾನ ''ಡಿ ನೋವೋ'' (from scratch)-ಇವು ಪ್ರೊಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುವ ಇನ್ನಿತರ ತಂತ್ರಗಳು. ''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ:'' [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಮೋಟಿಫ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಡೊಮೈನ್‌]]. === ಕಂಪ್ಯಾರಿಟೀವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌ === {{main|Comparative genomics}} ವಿವಿಧ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳಲ್ಲಿ [[ವಂಶವಾಹಿಗಳು]] ([[ಆರ್ಥೋಲಜಿ]] ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌) ಅಥವಾ ಇತರೆ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಡುವೆ ಸಂವಹನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದು, ಕಂಪೇರೆಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌ನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ. ಎರಡು ಜಿನೋಮ್‌ಗಳ ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವಿಕಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜಾಡು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಈ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಮ್ಯಾಪ್‌ಗಳು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿವೆ. ಹಲವು ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಕಸನ ಘಟನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾಣ ಜಿನೋಮ್‌ ಒಂದರ ವಿಕಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಬುಡಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಮ್ಯುಟೇಶನ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌ ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ ಘಟಕಗಳು, ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗುವುದು, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದು, ತಿರುಗುಮುರುಗಾಗುವುದು, ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟವಾಗುವುದು, ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳು ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌, ಪಾಲಿಪ್ಲಾಯ್ಡೈಸೇಷನ್‌ ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ಡೋಸಿಂಬಿಯಾಸಿಸ್‌]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಹೊಸಜಾತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ವಿಕಸನದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಗಣಿತೀಯ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವವರಿಗೆ ಹಲವು ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ, [[ಶೋಧನಾನುಕೂಲ]], ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು [[ಅಂದಾಜಿನ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌]]ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪ್ರೊಬೇಬಿಲಿಸ್ಟಿಕ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ [[ಬಯೇಸಿಯನ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ]]ಗೆ ಬಳಸುವ [[ಮಾರ್ಕೋಫ್‌ ಚೈನ್‌ ಮಾಟೆ ಕಾರ್ಲೋ]] ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತೃತ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಾ ಅಲ್ಗಾರಿದಮಿಕ್‌, ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಗಣಿತೀಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇವರು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹೋಮೋಲಜಿ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನ್ ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ. === ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಾದರಿ ರಚನೆ === {{main|Computational systems biology}} ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ [[ಕೋಶೀಯ]] ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಯ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೆಟಾಬೋಲೈಟ್‌ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಜೈಮ್‌ಗಳ ಜಾಲ|ಮೆಟಾಬೋಲೈಟ್‌ ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ಜೈಮ್‌]]ಗಳ ಜಾಲ [[ಮೆಟಾಬೋಲಿಸಮ್]]‌, [[ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಡಕ್ಷನ್‌]] ಪಾಥ್‌ವೇ ಮತ್ತು [[ಜೀನ್‌ ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಜಾಲ‌]]ಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ) ಇದು ಈ ಕೋಶೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳೆರಡರ ಮೇಲೂ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಮೂಲಕ ಸರಳ ಜೀವಿಗಳ(ಕೃತಕ) ವಿಕಾಸದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು [[ಕೃತಕ ಜೀವನ]] ಅಥವಾ ಮಿಥ್ಯಾ ವಿಕಾಸ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ ಇಮೇಜ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ === ಹೈ-ಇನ್‌ಫರ್ಮೇಶನ್‌-ಕಂಟೆಂಟ್‌ [[ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜರಿ]]ಯ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಜೀವವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿತ್ರ ರೂಪಿಸುವುದು) ಬಹೃತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣ ಮಾಪನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗ ವರ್ಧನೆಗೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಲು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. [[ನಿಖರತೆ]], [[ವಸ್ತು ನಿಷ್ಟತೆ]] ಅಥವಾ ವೇಗವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಬೃಹತ್‌ ಅಥವಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಇಮೇಜ್‌ಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ವೀಕ್ಷಕನ ಸಾಮರ್ಧ್ಯವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಇಮೇಜ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದು ವೀಕ್ಷಕನನ್ನೇ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಲ್ಲದು. ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅನನ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜಿಂಗ್‌, [[ರೋಗ ಪತ್ತೆ]] ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: * ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ ಮತ್ತು ಹೈ ಫೆಡಿಲಿಟಿ ಕ್ವಾಂಟಿಫಿಕೇಶನ್‌ (ವಸ್ತುನಿಷ್ಠತಾ ಪರಿಮಾಣ ಮಾಪನ) ಮತ್ತು ಸಬ್‌ ಸೆಲ್ಯುಲರ್‌ ಲೋಕಲೈಸೇಷನ್‌, ([[ಹೈ-ಕಂಟೆಂಟ್‌ ಸ್ಕ್ರೀನಿಂಗ್]], [[ಸೈಟೋಹಿಸ್ಟೋಪ್ಯಾಥೋಲಜಿ]]) * [[ಮಾರ್ಫೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] * ಕ್ಲಿನಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಮತ್ತು ವಿಷುಯಲೈಸೇಷನ್‌ * ಜೀವಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಸಿರಾಡುವ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಹರಿದಾಟದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವು ಉಸಿರಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು. * ಶುದ್ಧ ರಕ್ತನಾಳದ ಗಾಯಾಳು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಕ್ವಾಂಟಿಫೈಯಿಂಗ್‌ ಅಕಲ್ಷನ್‌ ಗಾತ್ರದ ನೈಜ ಸಮಯದ ಚಿತ್ರಣ. * ವಿಸ್ತೃತ ವಿಡಿಯೋ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು. * ಮೆಟಾಬೋಲಿಕ್‌ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಗೆಂಪು (=infrared) ಮಾಪನ * [[DNA ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲೋನ್‌ಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು.ಉದಾಹರಣಗೆ [[ಸುಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಸ್ಕೋರ್‌]] === ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಡಾಕಿಂಗ್‌ === {{main|Protein-protein docking}} ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು 3 ಆಯಾಮದ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳು [[X-ರೇ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಲೋಗ್ರಫಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್‌ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್‌ ರೆಸೊನ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಸ್ಪೆಕ್ರೋಸ್ಕೋಪಿ]] (ಪ್ರೋಟೀನ್‌ NMR)ಗಳ ಮೂಲಕವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸಂವಹನವನ್ನು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸಂವಹನ]] ಪ್ರಯೋಗ ಕೈಗೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ 3D ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಆಧರಿಸಿ ಊಹಿಸುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಎನ್ನುವುದು ಜೈವಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ. [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಡಾಕಿಂಗ್‌]] ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವು ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಆಗಬೇಕಿದೆ. == ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಮತ್ತು ಪರಿಕರಗಳು == ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ಸರಳ ಕಮ್ಯಾಂಡ್‌ಲೈನ್‌ ಪರಿಕರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗ್ರಾಫಿಕಲ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿ]] ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ವೆಬ್‌-ಸರ್ವೀಸ್‌ಗಳವರೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಡುವೆ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಕರವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇ‌ರ್‌ ಎಂದರೆ ಬಹುಶಃ [[BLAST]], ಇದೊಂದು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ ಆಗಿದ್ದು, ಇತರೆ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆದುರು ಆರ್ಬಿಟ್ರರಿ (ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳ ಸಾಮ್ಯತೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ರೋಗಪರಿಹಾರಗೊಂಡ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ದತ್ತಕೋಶ ಅಥವಾ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಮಾಡಲು [[ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ BLAST ಕೂಡ ಒಂದು. ದತ್ತಕೋಶವನ್ನು ಜಾಲಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ[[NCBI]] ಜನಪ್ರಿಯ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯಗತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. === ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವೆಬ್‌ ಸೇವೆಗಳು === ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಿಗೆ [[SOAP]] ಮತ್ತು [[REST]]- ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. ಇವು ವಿಶ್ವದ ಒಂದು ಭಾಗದ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಸಂಪನ್ಯೂಲಗಳನ್ನು ಸರ್ವರ್‌ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮ ಬಳಕೆದಾರರು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ದತ್ತಕೋಶ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚಗಳೂ ಇವರಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಯೋಗಳು. ಮೂಲಭೂತ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸೇವೆಗಳನ್ನು [[EBI]] 3 ಗುಂಪುಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ: [[SSS]] (ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಸರ್ಚ್‌ ಸರ್ವೀಸಸ್‌), [[MSA]] (ಮಲ್ಟಿಪಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌) ಮತ್ತು [[BSA]] (ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌). ಸಂಪನ್ಯೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಡೇಟಾ ಫಾರ್ಮ್ಯಾಟ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಕರಗಳು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಥವಾ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ, ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೀಯ [[ಬಯೋಇನ್‌ಮರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ವರ್ಕ್‌ಫ್ಲೋ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌]]ಗಳವರೆಗಿನ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಈ [[ಸೇವಾಧಾರಿತ]] ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == === ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಚಾರಗಳು === <div> * [[ಬಯೋಸೈಬರ್‌ನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿಗಳು]] * [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರೇರಿತ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] * [[ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯೋಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಬಿಂದು ನಕ್ಷೆ (ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌)]] * [[ಶುಷ್ಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]] * [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಓಕ್ಲೆ ಡೇಹೋಫ್‌]] * [[ಮೆಟಬೋಲಿಕ್‌ ನೆಟ್‌ರ್ಕ್ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್]] * [[ಸೂಕ್ಷಾಣು ವಿನ್ಯಾಸದ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] * [[GPU ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷಾಣು ಮಾದರಿ ರಚನೆ]] * [[ಮಾರ್ಫೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] * [[ನ್ಯಾಚುರಲ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನ್‌]] * [[ಔಷಧೀಯ ಕಂಪನಿ]] * [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಇಂಟರಾಕ್ಷನ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌]] * [[ಶ್ರೆಡ್ಡಿಂಗ್‌ (ವಂಶವಾಹಿ ಮಾಹಿತಿಯ ನಿರ್ಜೋಡಣೆ)]] * [[ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಿಕ್‌ ಆಸಿಡ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ನ್ಯೂಮರಿಕಲ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] </div> === ಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು === <div> * [[ಅನ್ವಯಿಕ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]] * [[ಬಯೋಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಕೆಮ್‌ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕ್ಲಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪೇರೆಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎಪಿಜಿನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನ]] * [[ಸೈಬರ್ನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಇಕೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ (ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] * [[ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಗಣಿತೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌]] * [[ನ್ಯೂರೋಇನ್‌ರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಪ್ರೊಟಿಯೊಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ವ್ಯಾಪಕ ಅಳವಡಿಕೆ]] * [[ಸೈಂಟಿಫಿಕ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌]] * [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಥಿಯಾರಿಟಿಕಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ವೆಟರ್ನರಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] </div> == ಆಕರಗಳು == {{reflist}} {{Nofootnotes|date=February 2008}} {{refbegin}} * ಅಚ್ಯುತ್ ಶಂಕರ್‌ S ನಾಯರ್‌ [http://print.achuth.googlepages.com/BINFTutorialV5.0CSI07.pdf ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ & ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - ಅ ಜೆಂಟಲ್ ಓವರ್‌ವ್ಯೂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216212125/http://print.achuth.googlepages.com/BINFTutorialV5.0CSI07.pdf |date=2008-12-16 }}, ಕಮ್ಯುನಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸೊಸೈಟಿ, ಭಾರತ, ಜನವರಿ, 2007 * ಆಲೂರು, ಶ್ರೀನಿವಾಸ್‌ ed. ''ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಬುಕ್ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ''. ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ & ಹಾಲ್‌/Crc, 2006. ISBN 1-58488-406-1 (ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ & ಹಾಲ್‌/Crc ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸರಣಿ) * ಬಾಳ್ದಿ, P ಮತ್ತು ಬ್ರುಣಕ್‌, S, ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ದಿ ಮೆಷಿನ್ ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಪ್ರೋಚ್‌'', 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2001. ISBN 0-262-02506-X * ಬಾರ್ನ್ಸ್ M.R. ಮತ್ತು ಗ್ರೇ, I.C., eds., ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಜಿನೆಟಿಸಿಟ್ಸ್‌'', ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-470-84394-2 * ಬೇಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾನಿಸ್‌, A.D. ಮತ್ತು ಕ್ವೆಲ್ಲೆಟೆ, B.F.F., eds., ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ಅ ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್‌ ಗೈಡ್ ಟು ದಿ ಅನಲಿಸಿಸ್‌ ಆಫ್ ಜೀನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಪ್ರೋಟೀನ್ಸ್‌'', ಮೂರನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-471-47878-4 * ಬೇಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾನಿಸ್, A.D., ಪೆಟ್ಸ್ಕೋ, G.A., ಸ್ಟೆಯಿನ್‌, L.D., ಮತ್ತು ಸ್ಟಾರ್ಮೋ, G.D., eds., ''ಕರೆಂಟ್‌ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ಸ್ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-471-25093-7 * ಕ್ಲೇವರಿ, J.M. ಮತ್ತು C. ನಾಟ್ರೆಡೇಮ್‌, ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಡಮ್ಮೀಸ್''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-7645-1696-5 * ಕ್ರಿಸ್ಟಿಯಾನಿನಿ, N. ಮತ್ತು ಹಾನ್‌, M. [http://www.computational-genomics.net/ ''ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ ಟು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌'' ], ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ‌ ಪ್ರೆಸ್‌, 2006. ISBN 978-0-7513-2886-8 ISBN 978-0-7513-2886-8 * ಡರ್ಬಿನ್‌, R., S. ಎಡ್ಡಿ, A. ರೋಘ್‌ ಮತ್ತು G.ಮಿಚಿಸನ್‌, ''ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನಲಿಸಿಸ್‌''. ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 1996. ISBN 0-385-49062-3 * ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, D. [http://bib.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/5/3/300 ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇ‌ರ್‌ ರಿಸೋರ್ಸಸ್‌'' ]. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕುರಿತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ, 2004 5(3):300-304. * ಕೀಡೆವೆಲ್‌, E., ''ಇಂಟೆಲಿಜೆಂಟ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ದಿ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟಿಫಿಷಿಯಲ್‌ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್‌ ಟೆಕ್ನಿಕ್ಸ್‌ ಟು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಾಬ್ಲಮ್ಸ್‌''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-470-02175-6 * ಕೊಹಾನೆ, et al. ''ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಯಾನ್‌ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌.'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2002. ISBN 0-262-11271-X * ಲಂಡ್‌, O. et al. ''ಇಮ್ಯುನಾಲಜಿಕಲ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌.'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2005. ISBN 0-262-12280-4 * ಮೈಕೇಲ್‌ S. ವಾಟರ್‌ಮನ್‌, ''ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ ಟು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಸ್‌, ಮ್ಯಾಪ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಜಿನೋಮ್ಸ್‌''. CRC ಪ್ರೆಸ್‌, 1995. ISBN 0-7910-6047-0 * ಮೌಂಟ್‌, ಡೇವಿಡ್‌ W. ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಲಿಸಿಸ್‌'' ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ ಹಾರ್ಬರ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌, ಮೇ 2002. ISBN 0-87969-608-7 * ಪೆಚರ್‌, ಲಿಯರ್‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಟರ್ಮ್‌ಫೆಲ್ಸ್‌ ಬರ್ನ್ಡ್]]. "ಆಲ್‌ಜೀಬ್ರಿಕ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ‍್ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ" ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 2005. ISBN 0-521-85700-7 * ಪೀವ್‌ಝ್‌ನರ್‌, ಪಾವೆಲ್‌ A. ''ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಯಾನ್‌ ಆಲ್ಗಾರಿತ್ಮಿಟಿಕ್‌ ಅಪ್ರೋಚ್‌'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2000. ISBN 0-262-16197-4 * ಸಿನೋಫ್‌, L. [http://jprr.org/index.php/jprr/article/view/8/5 ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್‌ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌ ಕಮ್‌ ಟುಗೆದರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510213503/http://jprr.org/index.php/jprr/article/view/8/5 |date=2013-05-10 }} ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್‌ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ([http://www.jprr.org JPRR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908110041/http://www.jprr.org/ |date=2008-09-08 }}), ಸಂಪುಟ 1 (1) 2006 ಪುಟ.37-41 * ಟಿಸ್‌ಡಾಲ್‌, ಜೇಮ್ಸ್‌. "ಬಿಗಿನಿಂಗ್‌ ಪರ್ಲ್ ಫಾರ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌" O'ರಿಲ್ಲಿ, 2001. ISBN 0-596-00080-4 * [http://publishing.royalsociety.org/bioinformatics ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮೇಲೆ ''ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್‌ ಟ್ಟ್ಯಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್‌ B'' ನ ಸಮರ್ಪಿತ ವಿಚಾರ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nap.edu/catalog/11480.html ಕ್ಯಾಟಲೈಸಿಂಗ್‌ ಇನ್‌ಕ್ವೈರಿ ಅಟ್‌ ದಿ ಇಂಟರ್‌ಪೇಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್‌ ಬಯಾಲಜಿ (2005) CSTB ವರದಿ ] * [http://www.nap.edu/catalog/2121.html ಕ್ಯಾಲ್ಕ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಲೈಫ್: ಕಾಂಟ್ರಿಬ್ಯೂಷನ್ಸ್‌ ಅಫ್‌ ದಿ ಮ್ಯಾಥಮೆಟಿಕಲ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌ ಅಂಟ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಟು ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ (1995) ] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-91JSpring2004/LectureNotes/index.htm ಪೌಂಡೇಶನ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ MIT ಕೋರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222091912/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-91JSpring2004/LectureNotes/index.htm |date=2007-12-22 }} * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-895Fall-2005/CourseHome/index.htm ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಜಿನೋಮ್ಸ್, ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌, ಎವಲ್ಯೂಶನ್‌ ಫ್ರೀ MIT ಕೋರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913162553/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-895Fall-2005/CourseHome/index.htm |date=2008-09-13 }} * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-096Spring-2005/CourseHome/index.htm ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಫ್ರೀ MIT ಕೋರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913211052/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-096Spring-2005/CourseHome/index.htm |date=2008-09-13 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18842678 ಝಾಂಗ್‌, Z., ಚುಂಗ್, K.H. ಮತ್ತು ಟೌನ್‌ಸೆಂಡ್‌, J.P. ಬ್ರಿಂಗಿಂಗ್‌ ವೆಬ್‌ 2.0 ಟು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌, ಬ್ರೀಫಿಂಗ್‌ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌. ][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18842678 ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ] {{refend}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ** [http://bioinformatics.org/ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌ (bioinformatics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029233243/http://bioinformatics.org/ |date=2008-10-29 }}[http://bioinformatics.org/ Org): ಮುಕ್ತ ಪ್ರವೇಶವಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029233243/http://bioinformatics.org/ |date=2008-10-29 }} ** [http://www.embnet.org/ EMBnet] ** [http://www.ebi.ac.uk/ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌] ** [http://www.embl.org/ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ ] ** [http://www.iscb.org/ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] ** [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಬಯೋಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮೇಶನ್‌ ] ** [http://www.nih.gov ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಹೆಲ್ತ್‌ನ ಮುಖಪುಟ] ** [http://www.open-bio.org/ ಓಪನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫೌಂಡೇಷನ್‌: ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಓಪನ್‌ ಸೋರ್ಸ್ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆ. ] ** [[ಸ್ವಿಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ** [[ವೆಲ್‌ಕಮ್‌ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ಸ್ಯಾಂಜರ‍್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]] * ಪ್ರಮುಖ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು * ** [http://www.almob.org/ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ]{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://bioinformatics.oupjournals.org/ ಬಯೊಇನ್‌ಫರ್ಮಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122145613/http://bioinformatics.oupjournals.org// |date=2008-11-22 }} ** [http://www.biomedcentral.com/bmcbioinformatics BMC ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://bib.oxfordjournals.org/ ಬ್ರೀಫಿಂಗ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://www.i-asr.org/jarb.html ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್‌ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923153025/http://www.i-asr.org/jarb.html |date=2009-09-23 }} ** [http://www.la-press.com/evolbio.htm ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008023049/http://www.la-press.com/evolbio.htm |date=2008-10-08 }} ** [http://www.genome.org ಜಿನೋಮ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌] ** [http://www.bepress.com/ijb/ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323060012/http://www.bepress.com/ijb/ |date=2006-03-23 }} ** [http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=31 ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523174303/http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=31 |date=2008-05-23 }} ** [http://la-press.com/journal.php?pa=description&amp;journal_id=10 ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://publishing.royalsociety.org/index.cfm?page=1058 ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ದಿ ರಾಯಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005225416/http://publishing.royalsociety.org/index.cfm?page=1058 |date=2008-10-05 }} ** [http://www.nature.com/msb/index.html ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ‍್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102091715/http://www.nature.com/msb/index.html |date=2014-01-02 }} ** [http://compbiol.plosjournals.org PLoS ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908002039/http://compbiol.plosjournals.org/ |date=2008-09-08 }} ** [http://www.bepress.com/sagmb/ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಜಿನೆಟಿಕ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420031028/http://www.bepress.com/sagmb/ |date=2006-04-20 }} ** [http://www.computer.org/tcbb/ ಟ್ಯ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - IEEE/ACM] ** [http://www.inderscience.com/browse/index.php?journalcode=ijbra ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ ] ** Bioinformatics.fr ನಲ್ಲಿ [http://www.bioinformatics.fr/journals.php ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116113515/http://www.bioinformatics.fr/journals.php |date=2007-11-16 }} ** [http://www.embnet.org EMBnet.][http://www.embnet.org ನ್ಯೂಸ್‌] EMBnet.org ನಲ್ಲಿ ** [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್‌ ಡ್ರಗ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ([[IJCBDD]]) ** [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಫಂಕ್ಷನಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪರ್ಸನಲೈಸ್ಡ್‌ ಮೆಡಿಸಿನ್‌]] ([[IJFIPM]]) * ಇತರೆ ವೈಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳು * ** [http://bionet.awardspace.info/ ಸರ್ವರ್‌ಗಳು, ಪರಿಕರಗಳು, ದತ್ತಕೋಶದ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಗ್ರ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಪನ್ಯೂಲ ಡೈರೆಕ್ಟರಿ ] ** [http://www.biostatsresearch.com/repository/ ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ] ** [http://www.ornl.gov/TechResources/Human_Genome/research/informatics.html ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031009123707/http://www.ornl.gov/TechResources/Human_Genome/research/informatics.html |date=2003-10-09 }} ** Bioinformatics‌.frನಲ್ಲಿ [http://www.bioinformatics.fr/laboratories.php ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ಗುಂಪುಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106233643/http://bioinformatics.fr/laboratories.php |date=2010-01-06 }} ** {{dmoz|Science/Biology/Bioinformatics/Research_Groups/|List of Bioinformatics Research Groups}} * ಬೋಧನೆಗಳು/ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು/ ಪ್ರವೇಶಿಕೆಗಳು ** [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/bioinformatics.html ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - ಅ ಸೈನ್ಸ್‌ ಪ್ರೈಮರ್‌] — [[NCBI]]ಯವರಿಂದ ** [http://bioinformatics.co.nr/ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಕೋಶ] ** [http://bioinformatics.ca/ ಕೆನಡಿಯನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಲಿಂಕ್‌ಗಳ ಮಾಹಿತಿಕೋಶ ] == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == * [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್‌ ಇಂಟೆಲಿಜೆಂಟ್‌ ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಮೆಡಿಸಿನ್‌]] ([[ISIBM]]) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಯೊಇನ್‌ಫರ್ಮಾಟಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಿತೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು]] 018d6slwupo4hdy204tw307yvgcrwpx 0 22104 1427466 1381356 2026-09-05T23:44:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1427466 wikitext text/x-wiki {{About|ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ|ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ|ಅಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್}}{{Otheruses}} {{drugbox | verifiedrevid = 306739290 | | IUPAC_name = 2-oxo-L-threo-hexono-1,4- lactone-2,3-enediol<br />''or''<br />(''R'')-3,4-dihydroxy-5-((''S'')- 1,2-dihydroxyethyl)furan-2(5''H'')-one | image = L-Ascorbic_acid.svg | width = 200px | image2 = Ascorbic-acid-from-xtal-1997-3D-balls.png | width2 = 200px | CASNo_Ref = {{cascite}} | CAS_number = 50-81-7 | CAS_supplemental = | ATC_prefix = A | ATC_suffix = 11G | ATC_supplemental = | PubChem = 5785 | DrugBank = | chemical_formula = |C=6|H=8|O=6 | molecular_weight = 176.14 grams per mol | smiles = | synonyms = <small>L</small>-ascorbate | density = | melting_point = 190 | melting_high = 192 | melting_notes = ''decomposes'' | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = | bioavailability = rapid & complete | protein_bound = negligible | metabolism = | elimination_half-life = 30 minutes <!-- As it states further down in the article, vitamin-c's half-life is _30 minutes_, not 16 days, etc. --> | excretion = renal | licence_EU = <!-- EMEA requires brand name --> | licence_US = <!-- FDA may use generic name --> | pregnancy_AU = <!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> | pregnancy_US = <!-- A / B / C / D / X --> | pregnancy_category= A | legal_AU = <!-- Unscheduled / S2 / S3 / S4 / S5 / S6 / S7 / S8 / S9 --> | legal_CA = <!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> | legal_UK = <!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --> | legal_US = <!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --> | legal_status = general public availability | routes_of_administration = oral }} {{Double image stack|right|Ascorbic acid structure.png|Dehydroascorbic acid.png|150|[[ascorbic acid]]<br />([[reducing agent|reduced form]])|[[dehydroascorbic acid]]<br />([[oxidizing agent|oxidized form]])}} '''C ಜೀವಸತ್ವ''' ಅಥವಾ '''L-ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ''' ವು ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಜೀವಸತ್ವವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ (ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಅಯಾನು) ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ. ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಸ್ತನಿಗಳು ಅಥವಾ ಕೈರೋಪ್ಟೆರಾ (ಬಾವಲಿಗಳು) ಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಂಥ್ರೊಪೊಯಡಿಯ (ಹ್ಯಾಪ್ಲೋರಿನಿ) (ಕಾಡುಪಾಪ, ಮಂಗಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರಗಳು) ಉಪಗಣಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿದೆ. ಗಿನಿಇಲಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಳ ಕೆಲವು ಜಾತಿಗಳಿಗೂ ಇದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವಸತ್ವದ ಕೊರತೆಯು ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="UKFSA">{{cite web |url=http://www.eatwell.gov.uk/healthydiet/nutritionessentials/vitaminsandminerals/vitaminc/ |title=Vitamin C |accessdate=2007-02-19 |publisher=Food Standards Agency (UK) }}</ref><ref name="UMM">{{cite web |url=http://www.umm.edu/ency/article//002404.htm |title=Vitamin C |accessdate=2008-03-31 |month=January | year=2007 |author= |publisher=University of Maryland Medical Center }}</ref><ref name="OSU">{{cite web |url=http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminC/|title=Vitamin C |accessdate=2007-03-07 |date=2006-01-31 |first=Jane, Ph.D. |last= Higdon |publisher=Oregon State University, Micronutrient Information Center}}</ref> ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿಯ‌ೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="McCluskey1985">{{cite journal |last=McCluskey |first=Elwood S. |year=1985 |title=Which Vertebrates Make Vitamin C? |journal=Origins |volume=12 |issue=2 |pages=96–100 |url=http://www.grisda.org/origins/12096.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090320140709/http://www.grisda.org/origins/12096.pdf |url-status=dead }}</ref> ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ [[ಅಯಾನು]] C ಜೀವಸತ್ವದ ಫಾರ್ಮಕೊಫೋರ್ ಆಗಿದೆ. ಸಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡದಿಂದ<ref name="Padayatty">{{cite journal |author=Padayatty S, Katz A, Wang Y, Eck P, Kwon O, Lee J, Chen S, Corpe C, Dutta A, Dutta S, Levine M |title=Vitamin C as an Antioxidant: evaluation of its role in disease prevention |url=http://www.jacn.org/cgi/reprint/22/1/18.pdf |journal=J Am Coll Nutr |volume=22 |issue=1 |pages=18–35 |year=2003 |pmid=12569111 |format=PDF |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929003945/http://www.jacn.org/cgi/reprint/22/1/18.pdf |url-status=dead }}</ref> ದೇಹವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಎಂಜೈಮ್‌ನಿಂದಾಗುವ ಅನೇಕ ಜೈವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸಹಾಯಕ ಅಂಶ (=ಕೊಫ್ಯಾಕ್ಟರ್)ವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="UKFSA Risk" /> ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವು ತುಂಬ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವ ಕಾಯಿಲೆ. ಇದು ತಾಜಾ ಸಸ್ಯಾಹಾರದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಂದು ಪ್ರಪಂಚದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗದ ಜನರು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು 1795ರಲ್ಲಿ ನಾವಿಕರಿಗೆ ನಿಂಬೆರಸವನ್ನು ನೀಡಲು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="Wilson, 1975">, ವಿಲ್ಸನ್ LG. ದ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಡೆಫಿನಿಶನ್ ಆಫ್ ಸ್ಕರ್ವಿ ಆಂಡ್ ಡಿಸ್ಕವರಿ ಆಫ್ ವಿಟಮಿನ್ C J ಹಿಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡ್ 1975;40-60.</ref> ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1933ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ, 1934ರಲ್ಲಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಯಿತು. C ಜೀವಸತ್ವದ ಉಪಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಸೇವಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಖರತೆ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, RDI 45ರಿಂದ 95&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/ದಿನಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದೆ. ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಸೇವಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡುವವರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ 200ನಿಂದ 2000 ಮಿಗ್ರಾಂ ತನಕದಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಒಟ್ಟು 232,606 ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಬಗೆಗಿನ 68 ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೂರೈಕೆಯಿಂದ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ಅನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಯೋಚಿಸಿದಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite journal |author=Bjelakovic G, et al. |title=Mortality in randomized trials of antioxidant supplements for primary and secondary prevention: systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_jama_2007-02-28_297_8/page/842 |journal=JAMA |volume=297 |issue=8 |pages=842–57 |year=2007 |pmid=17327526 |doi=10.1001/jama.297.8.842}}</ref> ==ಜೈವಿಕ ಮಹತ್ವ== {{further|[[ascorbic acid]]}} C ಜೀವಸತ್ವವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನ <small>L</small>-ಎನ್ಯಾಂಟಿಮರ್(=ಅಸಮ್ಮಿತ ಅಣುವೊಂದರ ಕನ್ನಡಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ರೂಪದ ಅಣು); ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ <small>D</small>-ಎನ್ಯಾಂಟಿಮರ್ ಯಾವುದೇ ದೈಹಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಒಂದೇ ಅಣು ರಚನೆಯ ದರ್ಪಣ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಿವೆ. <nowiki>[[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲ ಅಂಶ|ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲ ಅಂಶ]]</nowiki>ವಾದ <small>L</small>-ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್, ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ <small>L</small>-ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಗಿ ಅದರ ಆಕ್ಸಿಡೀಕೃತ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="UKFSA Risk">{{cite web |url=http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/evm_c.pdf |title=Vitamin C – Risk Assessment |accessdate=2007-02-19 |publisher=UK Food Standards Agency |format=PDF |archive-date=2007-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129082537/http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/evm_c.pdf |url-status=dead }}</ref> <small>L</small>-ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ನಂತರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಂಜೈಮ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ಲುತಾತಿಯೋನ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ <small>L</small>-ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Meister A |title=Glutathione-ascorbic acid antioxidant system in animals |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/13/9397.pdf |journal=J Biol Chem |volume=269 |issue=13 |pages=9397–400 |year=1994 |pmid=8144521 |format=PDF |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914171031/http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/13/9397.pdf |url-status=dead }}</ref> ಈ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಸೆಮಿಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ರಾಡಿಕಲ್‌(=ಮೂಲಸ್ವರೂಪ) ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ರಹಿತ ರಾಡಿಕಲ್ ಆಮ್ಲಜನಕದೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂಪರ್‌ಆಕ್ಸೈಡ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಎರಡು ಸೆಮಿಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ರಾಡಿಕಲ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸಿ ಒಂದು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಗ್ಲುಟಾಥಿಯೋನ್‌ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಡಿಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮತ್ತೆ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Nualart et al., 2003">, ನ್ವಲರ್ಟ್ FJ, ರಿವಾಸ್ CI, ಮೋಂಟೆಸಿನಸ್ VP, ಮತ್ತು ಇತರರು. ಭಾಗವಹಿಸದಿರುವ ಪರಿಣಾಮದೊಂದಿಗೆ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಪುನಃಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವುದು. J ಬಯೋಲ್ ಕೆಮ್ 2003; 278:10128–10133.</ref> ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿ ರಕ್ತದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಗ್ಲುಟಾಥಿಯೋನ್‌ ಇರಬೇಕಾದ್ದು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>ಗ್ರೋಪ್ಪರ್ SS, ಸ್ಮಿತ್ JL, ಗ್ರೋಡ್ JL. 2004. ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಶನ್ ಆಂಡ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ಮೆಟಾಬೋಲಿಸಮ್. ನಾಲ್ಕನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ಥಾಮ್ಸನ್ ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್, ಬೆಲ್ಮೋಂಟ್ CA. USA. ಪುಟಗಳು 260-275.</ref> ಇದಿಲ್ಲದೆ ಡಿಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮತ್ತೆ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ [[ಗ್ಲುಕೋಸ್]]‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವ <small>L</small>-ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಒಂದು ದುರ್ಬಲ ಶರ್ಕರ ಆಮ್ಲ. ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಜಲಜನಕ ಅಯಾನಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಲೋಹದ ಅಯಾನಿನೊಂದಿಗೆ ಜತೆಗೂಡಿ ಖನಿಜ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ===ಜೈವಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ=== [[File:Ascorbic-acid-3D-vdW.png|thumb|left|C ಜೀವಸತ್ವ ಅಣುವಿನ ಮಾದರಿ. ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ್ದು ಇಂಗಾಲ, ಕೆಂಪಿನದು ಆಮ್ಲಜನಕ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ್ದು ಜಲಜನಕ]] ತಮಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ತಾವೇ ತಾವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳು ಹೊಂದಿವೆ. ಎಂಜೈಮ್‌-ನಡೆಸುವ ನಾಲ್ಕು ಅನುಕ್ರಮ ಹಂತಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ [[ಗ್ಲುಕೋಸ್]] C ಜೀವಸತ್ವವಾಗಿ ‌ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="UKFSA Risk" /> ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ([[ಸಸ್ತನಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಾರಬಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ) ಗ್ಲೈಕೋಜನ್ನಿಂದ ಬರುವ ಗ್ಲುಕೋಸ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಗ್ಲೈಕೋಜನ್-ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.<ref>{{cite journal |author=Bánhegyi G, Mándl J |title=The hepatic glycogenoreticular system |journal=Pathol Oncol Res |volume=7 |issue=2 |pages=107–10 |year=2001 |pmid=11458272 |doi=10.1007/BF03032575}}</ref> ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜೈವಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮೂತೃಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಾನರ ಜಾತಿಗಳು (ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಹ್ಯಾಪ್ಲೋರಿನಿ ಉಪಗಣ), ಗಿನಿಇಲಿಗಳು,ಪ್ಯಾಸರಿಫಾರ್ಮಿಸ್(=ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ ಗಾತ್ರದ ಕೆಲ ಪಕ್ಷಿ)ಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜಾತಿಗಳು (ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಗಳಿವೆ), ಹಾಗೂ ಕೀಟ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು-ತಿನ್ನುವ ಬಾವಲಿ ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ (ಬಹುಶಃ ಎಲ್ಲಾ) ಪ್ರಮುಖ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜೀವಿಗಳು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, C ಜೀವಸತ್ವದ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಿರುವ <small>L</small>-ಗುಲೊನೊಲ್ಯಾಕ್ಟೋನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್ (GULO) ಎಂಜೈಮ್‌ನ ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಎಂಜೈಮ್‌‌ಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಜೀನ್‌ನ ದೋಷಯುಕ್ತ ರೂಪವನ್ನು (ಸ್ಯೂಡೊಜೀನ್ ΨGULO) ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book | title = Ascorbic Acid: Subcellular Biochemistry | url = https://archive.org/details/subcellularbioch0025unse | author = Harris, J. Robin | publisher = Springer | isbn = 0306451484 | year = 1996 | pages = [https://archive.org/details/subcellularbioch0025unse/page/35 35] | oclc = 34307319 46753025}}</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳು (ಮಾನವರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು) ಅವುಗಳ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕೃತ C ಜೀವಸತ್ವದ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite journal |title=How Humans Make Up For An 'Inborn' Vitamin C Deficiency |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/03/080320120726.htm }}</ref> ಬಹುತೇಕ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ವಾನರ ಜಾತಿಗಳು</span> ಮಾನವರಿಗೆ ಸರಕಾರ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ 10ರಿಂದ 20 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite journal |author=Milton K |title=Nutritional characteristics of wild primate foods: do the diets of our closest living relatives have lessons for us? |journal=Nutrition |volume=15 |issue=6 |pages=488–98 |year=1999 |month=June |pmid=10378206 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0899-9007(99)00078-7 |doi=10.1016/S0899-9007(99)00078-7}}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಹಾರಕ್ರಮದ ಸೂಚನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚರ್ಚೆಗೆ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಮಾನವರು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರು ಹಾಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದಲೇ ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇತರ ವಾನರ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿರುವಷ್ಟೇ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರಿದೂಗಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಪ್ರತಿವಾದ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. C ಜೀವಸತ್ವ-ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಉದಾಹರಣೆಯಾದ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದ ಆಡೊಂದು ಸಹಜ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀದಿನ 13 ಗ್ರಾಂಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜೈವಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು "ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು" ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.seanet.com/~alexs/ascorbate/197x/stone-i-orthomol_psych-1979-v8-n2-p58.htm |title=Eight Decades of Scurvy. The Case History of a Misleading Dietary Hypothesis |accessdate=2007-04-06 |last=Stone |first=Irwin |authorlink=Irwin Stone |coauthors= |date=July 16, 1978 |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote=''Biochemical research in the 1950’s showed that the lesion in scurvy is the absence of the enzyme, L-Gulonolactone oxidase (GLO) in the human liver (Burns, 1959). This enzyme is the last enzyme in a series of four which converts blood sugar, glucose, into ascorbate in the mammalian liver. This liver metabolite, ascorbate, is produced in an unstressed goat for instance, at the rate of about 13,000 mg per day per 150 pounds body weight (Chatterjee, 1973). A mammalian feedback mechanism increases this daily ascorbate production many fold under stress (Subramanian et al., 1973)}}</ref> ಆಘಾತಕರ ದೈಹಿಕ ಪೆಟ್ಟು ಅಥವಾ ಗಾಯವು ಮಾನವರಲ್ಲಿಯೂ C ಜೀವಸತ್ವದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಳಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal| author = C. Long, et al. | title = Ascorbic acid dynamics in the seriously ill and injured | journal = Journal of Surgical Research | volume = 109 | issue = 2 | pages= 144–148| doi = 10.1016/S0022-4804(02)00083-5 | year = 2003| pmid = 12643856}}</ref> ''ಸಚ್ಚಾರೊಮೈಸಸ್ ಸೆರೆವಿಸಿಯೆ'' ಯೀಸ್ಟ್‌(=ಕಿಣ್ವ)ನಂತಹ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣು ಜೀವಿಗಳು ಸರಳ ಶರ್ಕರದಿಂದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="yeastAA">{{cite web |url=http://www.scri.ac.uk/scri/file/individualreports/2002/20Ascorb.pdf |title=Ascorbic acid biosynthesis in higher plants and micro-organisms |accessdate=2007-02-20 |author=R.D. Hancock & R. Viola |publisher=Scottish Crop Research Institute |format=PDF |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719022912/http://www.scri.ac.uk/scri/file/individualreports/2002/20Ascorb.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|author=Hancock RD, Galpin JR, Viola R.|title=Biosynthesis of L-ascorbic acid (vitamin C) by Saccharomyces cerevisiae|accessdate=2007-02-19|journal=FEMS Microbiol Lett.|volume=186|issue=2|pages=245–50|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6T2W-405SX5F-M-3&_cdi=4929&_user=308069&_orig=search&_coverDate=05%2F05%2F2000&_sk=998139997&view=c&wchp=dGLbVzb-zSkzS&md5=d38569a901eecfe57b39eafa00a1d738&ie=/sdarticle.pdf|pmid=10802179|format=PDF|year=2000}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ವಿಕಸನದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವ=== ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಮೊದಲು ಸಸ್ಯ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿತು, ಇದು ಸುಮಾರು 500 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಸ್ಯಗಳು ನದಿಗಳ ಖನಿಜ ಕೊರತೆಯುಳ್ಳ ನದೀಮುಖದ ತಾಜಾ-ನೀರಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಕಂಡುಬಂದಿತು ಎಂದು ವೆಂಚುರಿ ಮತ್ತು ವೆಂಚುರಿ<ref>ವೆಂಚುರಿ S, ವೆಂಚುರಿ M. ವೆಂಚುರಿ ಆಫ್ ಡೈಯಟರಿ ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್ ಡೆಫೆನ್ಸಸ್. ಯುರೋಪಿಯನ್ EPI-ಮಾರ್ಕರ್. 2007, 11, 3 :1-7. http://web.tiscali.it/iodio/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408062214/http://web.tiscali.it/iodio/ |date=2008-04-08 }}</ref><ref>ವೆಂಚುರಿ S, ಡೊನಾಟಿ FM, ವೆಂಚುರಿ A, ವೆಂಚುರಿ M. 2000. ಎನ್ವೈರ್ನ್‍‌ಮೆಂಟಲ್ ಅಯೋಡಿನ್ ಡಿಫೀಶಿಯೆನ್ಸಿ: ಎ ಚಾಲೆಂಜ್ ಟು ದ ಎವಲ್ಯೂಶನ್ ಆಫ್ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಲೈಫ್? ಥೈರಾಯ್ಡ್‌ 10 (8):727-9.</ref> ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಕಶೇರುಕಗಳು ನದೀಮುಖ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡವು ಎಂದು ಕೆಲವು ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಪುರ್ವೆಸ್ WK, ಸಾದವ D, ಒರಿಯನ್ಸ್ GH, ಹೆಲ್ಲರ್ HC. 1998. ಲೈಫ್.ದ ಸೈನ್ಸ್ ಆಫ್ ಬಯೋಲಜಿ. ವಿಭಾಗ 4: ದ ಎವಲ್ಯೂಶನ್ ಆಫ್ ಡೈವರ್ಸಿಟಿ. ಚಾಪ್ಟರ್ 5.</ref> ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, 400-300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಲವು ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನದಿ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಕಡೆಗೆ ಸರಿಯಲು ಮೊದಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಪರಿಸರೀಯ ಅಯೋಡಿನ್ ಕೊರತೆಯು ಭೂಜೀವಿಗಳ [[ವಿಕಾಸ]]ಕ್ಕೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು.<ref>ವೆಂಚುರಿ S, ವೆಂಚುರಿ M. 1999. ಅಯೋಡಿನ್, ಥೈರಾಯ್ಡ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೊಮ್ಯಾಕ್ ಕಾರ್ಸಿನೊಜೆನೆಸಿಸ್: ಎವಲ್ಯೂಶನರಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಎ ಪ್ರಿಮಿಟಿವ್ ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್? ಯ‌ೂರ್ J ಎಂಡೊಕ್ರಿನೋಲ್. 140:371-372.</ref> ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಹಾರ ಕ್ರಮವು ಅಯೋಡಿನ್, [[ಸೆಲೆನಿಯಮ್]], ಸತು, [[ತಾಮ್ರ]], [[ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್]], [[ಕಬ್ಬಿಣ]], ಮುಂತಾದ ಸಮುದ್ರ ಮೂಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಕೊರತೆ ಎದುರಾಯಿತು. ತಾಜಾನೀರಿನ [[ಆಲ್ಗೆ]] ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಸಮುದ್ರದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಗಳ ಬದಲಿ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ, ಪಾಲಿಫಿನಾಲ್‌ಗಳು, ಕ್ಯಾರೆಟಿನೋಯ್ಡ್‌ಗಳು, ಫ್ಲೇವೊನೋಯ್ಡ್‌ಗಳು, ಟೋಕೊಫೆರಾಲ್‌ಗಳು ಮೊದಲಾದ ಇತರ ಆಂತರಿಕ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭೂಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕ “ಜೀವಸತ್ವ”ಗಳಾದವು (C, A, E, ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವಸತ್ವಗಳು). ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಅಥವಾ C ಜೀವಸತ್ವವು ಸಸ್ತನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಜನ್(= ಮೃದ್ವಸ್ಥಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರೊಟೀನು) ಸಂಯೋಜನೆಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಜೈಮಿಕ ಸಹಾಯಕ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಅಂಶ, ಇದು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಆಮ್ಲಜನಕ ತಳಿಗಳನ್ನು (ROS) ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶೇಖರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಟೆಲಿಯೋಸ್ಟ್ ಉಪವರ್ಗದ ಮೀನುಗಳು ಅವುಗಳ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳೂ ಸ್ಕರ್ವಿ (ಹಾರ್ಡಿ ಮತ್ತು ಇತರರು, 1991) ರೋಗಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ಕೋಲಿಯೋಸಿಸ್ (=ಬೆನ್ನುಹುರಿಯು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಾಗುವುದು), ಲೋರ್ಡೋಸಿಸ್ (=ಗೂನು ಅಥವಾ ಬೆನ್ನು ಮೂಳೆ ಮುಂದ್ಕಕೆ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿರುವುದು) ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣ ಗಾಢವಾಗುವಿಕೆ-ಇವೆಲ್ಲಾ C ಜೀವಸತ್ವದ ಕೊರತೆಯಿಂದ,ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇದರ ಕೊರತೆಯಿಂದ ನೆಲಭಾಗದ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸಾಲ್ಮೋನಿಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡ [[ಕಾಲಜನ್]] ರಚನೆ, ಆಂತರಿಕವಾಗಿ/ಈಜುರೆಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತಸ್ರಾವಕ್ಕೆ, ಬೆನ್ನೆಲುಬಿನ ಬಾಗುವಿಕೆಗೆ ಮೊದಲಾದವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಾವಿನ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೀನುಗಳು ಆಲ್ಗೆ ಮತ್ತು ಫೈಟೊಪ್ಲಾಂಕ್ಟಾನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಮುದ್ರದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಇತರ ಹೆಚ್ಚು ಪುರಾತನ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ ಅಂಶಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಬಹುದಾದ ಸಂಭಾವ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಜೀವಸತ್ವ ಪೂರೈಕೆಯು ನಗಣ್ಯವೆನಿಸಿದೆ.<ref>ಹಾರ್ಡಿ LJ, ಫ್ಲೆಚರ್ TC, ಸೆಕಂಬಸ್ C.J.1991. ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸ್ಯಾಲ್ಮೋನ್‌ನ ಪ್ರತಿರಕ್ಷಕ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪರಿಣಾಮ. ಅಕ್ವಕಲ್ಚರ್ 95:201–214</ref> C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗಿದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಾಗಿಯೇ ವಾನರ ಜಾತಿಯು ಆಧುನಿಕ ಮಾನವನಾಗಿ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಲು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಭಿಮತ.<ref>ಚಲ್ಲೆಮ್, JJ, ಟೈಲರ್, EW. 1998. ಹೋಮೋ ಸೇಪಿಯನ್ಸ್‌ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿನ ರೆಟ್ರೋವೈರಸ್, ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು. ಫ್ರೀ ರಾಡಿಕಲ್ ಬಯೋಲಜಿ ಆಂಡ್ ಮೆಡಿಸಿನ್. 25(1):130-132.</ref><ref>ಬೆನೇಗ್ಯಿ, G. 1997. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮೆಟಾಬೋಲಿಸಮ್ ಆಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್ ಇನ್ ಆನಿಮಲ್ಸ್. ಫ್ರೀ ರಾಡಿಕಲ್ ಬಯೋಲಜಿ ಆಂಡ್ ಮೆಡಿಸಿನ್. 23(5):793-803.</ref><ref>ಸ್ಟೋನ್ I. 1979. ಹೋಮೊ ಸೇಪಿಯನ್ಸ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕಸ್, ಎ ಬಯೋಕೆಮಿಕಲಿ ಕರೆಕ್ಟೆಡ್ ರೋಬಸ್ಟ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ಮ್ಯುಟೆಂಟ್. ಮೆಡಿಕಲ್ ಹೈಪೋಥೆಸಿಸ್. 5(6):711-721</ref> ವಿಕಾಸದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಅಥವಾ ವಾನರ ಕುಲದ ಕಪಿಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಹುಹಿಂದೆಯೇ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಾನರ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಹ್ಯಾಪ್ಲೋರಿನಿ (C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದವು) ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ಅದರ ಸಹೋದರಿ ಏಕಮೂಲ ವರ್ಗವಾದ ಸ್ಟ್ರೆಪ್ಸಿರಿನಿ (="ತೊಯ್ದ-ಉದ್ದಮ‌ೂಗಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರ ಕುಲ")(=ಪ್ರೈಮೇಟುಗಳು) ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಇದು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಸುಮಾರು 63 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ (Mya) ಇವು ಎರಡು ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಿಕಾಸದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಅವಧಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸ ಬಹುದಾದ, ಸರಿಸುಮಾರು 5 ದಶಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ (58 Mya), ಕಾಡುಪಾಪ (ಟಾರ್ಸಿಡೆ) ವಂಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಟಾರ್ಸಿಫೋರ್ಮ್ಸ್ ವರ್ಗವು ಇತರ ಹ್ಯಾಪ್ಲೋರಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕಾಡುಪಾಪಗಳೂ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರವು, ಆದ್ದರಿಂದ ರೂಪಾಂತರವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ನಡೆದಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇದು ಈ ಎರಡು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಷಗಳ (63ರಿಂದ 58 Mya) ನಡುವೆಯೇ ಸಂಭವಿಸಿರಬಹುದು. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಯ‌ೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ತನ್ನ ಕೆಲಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಗಣನೀಯ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಯ‌ೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಮತ್ತು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಎರಡೂ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲ ಅಂಶಗಳು. ಇದು ಉನ್ನತ ವರ್ಗದ ವಾನರಗಳಲ್ಲಿ ಯ‌ೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನ ಕೆಲವು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite journal |author=Proctor P |title=Similar functions of uric acid and ascorbate in man? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1970-11-28_228_5274/page/868 |journal=Nature |volume=228 |issue=5274 |pages=868 |year=1970 |pmid=5477017|doi=10.1038/228868a0}}</ref> ===ಹೀರಿಕೆ, ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜನೆ=== ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಸರಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಮೈಗೂಡುತ್ತದೆ. ಸೋಡಿಯಮ್ ಅವಲಂಬಿತ ಸಕ್ರಿಯ ಸಾಗಣೆ - ಸೋಡಿಯಮ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಸಹಸಾಗಣೆ (SVCT) ಮತ್ತು ಹೆಕ್ಸೋಸ್ ಸಾಗಿಸುವವು (GLUT)- ಇವೆರಡೂ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಎರಡು ಸಾಗಣೆಯ ಸಾಧನಗಳು. ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಒಳಪೊರೆಯಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನ ಸಂಕುಚಿತ ರೂಪಗಳೆಂದರೆ - SVCT1 ಮತ್ತು SVCT2.<ref name="ReferenceA">ಸ್ಯಾವಿನಿ, I., ರೋಸಿ, A., ಪೈರೊ, C., ಮತ್ತು ಇತರರು. SVCT1 ಆಂಡ್ SVCT2: ಕೀ ಪ್ರೋಟೀನ್ಸ್ ಫಾರ್ ವಿಟಮಿನ್ C ಅಪ್ಟೇಕ್. ಅಮೈನೊ ಆಮ್ಲಗಳು 2008; 34: 347–355</ref> GLUT1 ಮತ್ತು GLUT3 ಇವೆರಡು ಗ್ಲುಕೋಸ್ ಸಾಗಣೆಗಾರರಾಗಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇವು C ಜೀವಸತ್ವದ ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ ರೂಪವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ರಮ್ಸಿ SC, ಕ್ವೋನ್ O, Xu GW, ಮತ್ತು ಇತರರು. ಗ್ಲುಕೋಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟರ್ ಐಸೊಫಾರ್ಮ್ಸ್ GLUT1 ಆಂಡ್ GLUT3 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್. J ಬಯೋಲ್ ಕೆಮ್ 1997; 272:18982–18989.</ref> ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೀರಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಜೀವಕೋಶಗಳು ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಮಾಣವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>ಮೇ J. M., ಕ್ಯು, Z. C., ನೀಲ್, D. R., ಮತ್ತು ಲಿ, X. ಮಾನವನ ಎಂಡೋಥೀಲಿಯಲ್ ಜೀವಕೋಶಗಳಿಂದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅದರ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ರೂಪದಿಂದ ಪುನಃಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವುದು. ಬಯೋಕಿಮ್ ಬಯೋಫಿಸ್ ಆಕ್ಟ 2003; 1640(2-3):153-161</ref><ref>ಪ್ಯಾಕರ್, L. (1997) ವಿಟಮಿನ್ C ಆಂಡ್ ರಿಡಾಕ್ಸ್ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್ಸ್. ಇನ್: ಪ್ಯಾಕರ್ L, F. J. (ed). ವಿಟಮಿನ್ C ಇನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆಂಡ್ ಡಿಸೀಸ್, ಮಾರ್ಸೆಲ್ ಡೆಕ್ಕರ್ ಇಂಕ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ SVCTಗಳದ್ದು ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಾಂಶಗಳಲ್ಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವದ ಸಾಗಣೆಯಲ್ಲಿ SVCT2 ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ,<ref name="ReferenceA" /> ಆದರೆ ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ SVCT ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಂಪು ರಕ್ತಕಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಾಗಿವೆ.<ref>ಜೇಮ್ಸ್ M. ಮೇ, ಜಿ-ಚಾವೊ ಕುವ, ಹ್ವಾನ್ ಕಿಯಾವೊ ಆಂಡ್ ಮಾರ್ಕ್ J. ಕೌರ್ಯ. ಮೆಚುರೇಶನಲ್ ಲಾಸ್ ಆಫ್ ದ ವಿಟಮಿನ್ C ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟರ್ ಇನ್ ಎರಿಥ್ರೋಸೈಟ್ಸ್. ಬಯೋಕೆಮ್ ಬಯೋಫಿಸ್ ರೆಸ್ ಕಾಮನ್. 2007; 360:295-298.</ref> ಹುಟ್ಟಿದಾಕ್ಷಣ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುವಂಥ ಏಟು ತಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು SVCT2 ಕೊರತೆಯಿಂದ ಸಾಯುತ್ತವೆ,<ref>ಸೊಟಿರಿಯು, S., ಗಿಸ್ಪರ್ಟ್, S., ಚೆಂಗ್, J., ವಾಂಗ್, Y., ಚೆನ್, A., ಹೂಗ್‌ಸ್ಟ್ರೇಟನ್-ಮಿಲ್ಲರ್, S., ಮಿಲ್ಲರ್, G. F., ಕ್ವೋನ್, O., ಲೆವಿನ್, M., ಗುಟ್ಟನ್‌ಟ್ಯಾಗ್, S. H., ಮತ್ತು ನುಸ್ಬೌಮ್, R. L. (2002) ನಾಟ್ ಮೆಡ್, 8:514-517</ref> ಇದು SVCT2-ನಡೆಸುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಸಾಗಣೆಯು ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರಮ ಬದ್ಧವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ 70ರಿಂದ 95%ನಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೇವನೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲಾ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೇವನೆಯ (12ಗ್ರಾಂ) ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು 16%ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯದ್ದಾದರೆ; ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೇವನೆಯಲ್ಲಿ (<20&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ) ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಪ್ರಮಾಣವು 98%ನಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.<ref>ಲೆವಿನ್ M, ಮತ್ತು ಇತರರು. ವಿಟಮಿನ್ C ಫಾರ್ಮಕೊಕೈನೆಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಹೆಲ್ತಿ ವಾಲಿಂಟಿಯರ್ಸ್: ಎವಿಡೆನ್ಸ್ ಫಾರ್ ಎ ರೆಕಮೆಂಡೆಡ್ ಡೈಯಟರಿ ಅಲೋವೆನ್ಸ್. ಪ್ರೋಕ್ ನಟ್ಲ್ ಅಕ್ಯಾಡ್ ಸ್ಕಿ USA. 1996; 93:3704–3709.</ref> ಮ‌ೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಮರುಹೀರಿಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಮ‌ೂತ್ರಕ್ಕೆ ಸರಾಗವಾಗಿ ಹರಿದು, ವಿಸರ್ಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ (ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನೂರು ಮಿಗ್ರಾಂ/ದಿನ) ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಮಟ್ಟವು ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಮರುಹೀರಿಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಶೇಖರವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಮಿತಿಯು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1.5&nbsp;mg/dL ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ 1.3&nbsp;mg/dLನಷ್ಟು ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಿತಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಮಟ್ಟದ ಪ್ಲಾಸ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯು (ದೇಹದ ಆರ್ದ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ) ಸುಮಾರು 30 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಮ‌ೂತ್ರದ ಮ‌ೂಲಕ ಅತೀಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವು ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳಲ್ಲೇ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ C ಜೀವಸತ್ವವು ಶರೀರದಲ್ಲಿನ ಇದರ ಸಂಗ್ರಹವು ಖಾಲಿಯಾದ ಹಾಗೆ ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ರೀನಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಕ್ರೀಶನ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್: ಎಫೆಕ್ಟ್ ಆಪ್ ಏಜ್ ಆಂಡ್ ಸೆಕ್ಸ್. D. G. ಒರಿಯೊಪೌಲಸ್, R. D. ಲಿಂಡೆಮ್ಯಾನ್, D. J. ವಾಂಡರ್‌ಜಾಗ್ಟ್, A. H. ಟ್ಜಾಮಲೋಕಸ್, H. N. ಭಗವಾನ್ ಮತ್ತು P. J. ಗ್ಯಾರಿ. ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದ ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಷನ್, ಸಂಪುಟ 12, ಸಂಚಿಕೆ 5 537-542.</ref> ರಕ್ತದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವ ಮ‌ೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ರಕ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ C ಜೀವಸತ್ವ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಹಲವಾರು ಅಂಗಾಂಶಗಳಿವೆ. [[ಅಡ್ರೀನಲ್ ಗ್ರಂಥಿಗಳು]], ಪಿಟ್ಯೂಟರಿ, ತೈಮಸ್ ಗ್ರಂಥಿ, ಕಾರ್ಪಸ್ ಲೂಟಿಯಮ್, ಮತ್ತು ರೆಟಿನರಕ್ತ ಪ್ಲಾಸ್ಮದಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ 100 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಜೈವಿಕ ಅಂಗಾಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite journal |author=Hediger MA |title=New view at C |journal=Nat. Med. |volume=8 |issue=5 |pages=445–6 |year=2002 |month=May |pmid=11984580 |doi=10.1038/nm0502-445 |url=http://www.nature.com/nm/journal/v8/n5/full/nm0502-445.html}}</ref> [[ಮಿದುಳು]], ಗುಲ್ಮ(=ಸ್ಪ್ಲೀನ್), [[ಶ್ವಾಸಕೋಶ]], [[ವೃಷಣ]], ದುಗ್ಧಗ್ರಂಥಿ, [[ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ]], ಥೈರಾಯ್ಡ್, ಸಣ್ಣ ಕರುಳಿನ ಲೋಳೆಪೊರೆ, ಬಿಳಿ ರಕ್ತ ಕಣ, ಮೇದೋಜೀರಕ ಗ್ರಂಥಿ, ಮ‌ೂತ್ರ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಲಾಲಾಗ್ರಂಥಿ- ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಪ್ಲಾಸ್ಮಕ್ಕಿಂತ 10ರಿಂದ 50 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಸತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ L-ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಎಂಬ ಎಂಜೈಮ್‌‌ನಿಂದ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇಹದ ಆರ್ದ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಅಥವಾ ಇತರ ದೈಹಿಕ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುವ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಈ ಎಂಜೈಮ್‌ನಿಂದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣಗೊಂಡು, ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ===ಕೊರತೆ=== {{Main|Scurvy}} ಸ್ಕರ್ವಿ ಎಂಬುದು C ಜೀವಸತ್ವದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಬರುವ ಒಂದು ವಿಟಮಿನ್ ರೋಗ. ಸಂಯೋಜನೆಯಾದ [[ಕಾಲಜನ್]] C ಜೀವಸತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಸ್ಥಿರವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ರೋಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗದಿಂದ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಗುಳ್ಳೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಒಸಡಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ತೂತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಲೋಳೆ ಸುರಿಸುವ ಪೊರೆಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸ್ರಾವವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಗಳು ತೊಡೆ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಈ ವ್ಯಾಧಿಯಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಆಂಶಿಕ ನಿಶ್ಚಲತೆಯಿಂದ ನರಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವು ಉಲ್ಬಣಿಸಿದಾಗ ಮೈ ಮೇಲೆ ಕೀವು ತುಂಬಿದ ವ್ರಣಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳು ಉದುರಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಮಾನವನ ದೇಹಕ್ಕೆ<ref name="MedlinePlus" /> ಹೊಸದಾಗಿ ಅದರ ಪೂರೈಕೆ ಆಗುತ್ತಿರಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಬೇಗನೆ ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣ ಅಧಿಕವಿರುವ ಧೂಮಪಾನಿಗಳಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪಾಂಶ C ಜೀವಸತ್ವ ಇರುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಧೂಮಪಾನಿಗಳಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾಸಕೋಶ-ಸಂಬಂಧಿ ಕಾಯಿಲೆಯ ಗಂಡಾಂತರ ಅಧಿಕ ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/901196.stm|title=The influence of smoking on Vitamin C status in adults|accessdate=2007-12-12 |date=2000-09-31|publisher=BBC news and Cambridge University}}</ref> ರಕ್ತದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೆ (ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸ್ಕರ್ವಿ), ಅಪಧಮನಿ ಕಾಠಿಣ್ಯತೆ(=ಅತೆರೋಸ್‌ಕ್ಲೆರೋಸಿಸ್) ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಲಿನಸ್ ಪಾಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಡಾ. G. C. ವಿಲ್ಲಿಸ್ ದೃಢಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಕರ್ವಿಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. 19 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನ ಕೆನಡಾದ ಪುರುಷರು 133&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/ದಿನಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರು 120&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/ದಿನಕ್ಕೆ, C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಆಹಾರದ ಮ‌ೂಲಕ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು 2004ರಲ್ಲಿ [http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/pubs/cchs-nutri-escc/tab11_vitc-eng.php ಕೆನಡಿಯನ್ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಹೆಲ್ತ್ ಸರ್ವೆ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಯು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ,<ref name="StatCdn">[http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/pubs/cchs-nutri-escc/tab11_vitc-eng.php]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಸ್ಟ್ರಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಕೆನಡಾ, ಕೆನಡಿಯನ್ ಕಮ್ಯೂನಿಟಿ ಹೆಲ್ತ್ ಸರ್ವೆ, ಸೈಕಲ್ 2.2, ನ್ಯೂಟ್ರಿಷನ್ (2004)</ref> ಇದು RDA ಶಿಪಾರಸು ಮಾಡಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವದ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಕರ್ವಿಯ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ದಿನ 10 ಮಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಮಾನವನ ಆಹಾರ ಸೇವನಾ ಕ್ರಮದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಸೋಂಕು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಗಾಂಶ ದುರಸ್ಥಿ (ಸುಟ್ಟ ಗಾಯದಂಥದ್ದು) ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಸೇವನೆ ಪ್ರಮಾಣ ಸ್ಕರ್ವಿಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವ ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ==ಮಾನವನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಇತಿಹಾಸ== [[File:James lind.jpg|right|thumb|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಯಲ್ ನೇವಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ತಜ್ಞ ಜೇಮ್ಸ್ ಲಿಂಡ್. ಮೊದಲು ದಾಖಲಾದ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ ಎನ್ನಲಾದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅವನು 1747ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಹಣ್ಣಿನ ಗುಣವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದನು.]] ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ತಾಜಾ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಹಸಿ ಮಾಂಸದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಆಂಶ ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲದ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ಇದನ್ನು ಔಷಧೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿಕೊಂಡರು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ಉಷ್ಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪ್ರೂಸ್ ಮರ(=ಪಿಸಿಯ ಕುಲದ ಮರ)ದ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮರುಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬರ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಜಾಕ್ವೆಸ್ ಕಾರ್ಟಿಯರ್]] [[ಸೇಂಟ್ ಲಾರೆನ್ಸ್ ನದಿ]]ಯನ್ನು 1536ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪರಿಶೋಧಕ ಕಾರ್ಯನಿರತನಾದಾಗ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಜನರ ಪ್ರಾಣ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನು [[ನಿತ್ಯಪರ್ಣಿ]] ಮರಗಳ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕುದಿಸಿ ಚಹಾ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರತಿ 100 ಗ್ರಾಂ 50 ಮಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅದು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂಬುದು ನಂತರ ತಿಳಿದುಬಂತು.<ref>{{cite web |url=http://www3.sympatico.ca/goweezer/canada/z00cartier3.htm |title=Jacques Cartier's Second Voyage - 1535 - Winter & Scurvy |accessdate=2007-02-25 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212063742/http://www3.sympatico.ca/goweezer/canada/z00cartier3.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |pmid=12422875 |title=Jacques Cartier witnesses a treatment for scurvy |month=June | year=2002 |author=Martini E. |journal=Vesalius |volume=8 |issue=1 |pages=2–6}}</ref> ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಸ್ಯಾಹಾರದ ಪ್ರಯೋಜನವು ಅಧಿಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ. [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿಯೋಜಿತನಾದ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ತಜ್ಞ [[ಜಾನ್ ವುಡಾಲ್]] 1617ರಲ್ಲಿ ಅವನ ಪುಸ್ತಕ "ದ ಸರ್ಜನ್ಸ್‌ ಮೇಟ್"‌ನಲ್ಲಿ [[ನಿಂಬೆ]] ರಸವನ್ನು ರೋಗ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಗುಣಪಡಿಸುವ ಉಪಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ''"ತಾಜಾ ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೊಪ್ಪಿನ ಅಂಶ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪುರ್ಣವಾಗಿ ದೂರ ಉಳಿದರೆ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದೊಂದೇ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ" ಎಂದು [[ಡಚ್]] ಬರಹಗಾರ [[ಜೊಹಾನ್ ಬ್ಯಾಚ್‌ಸ್ಟ್ರೋಮ್]] 1734ರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.'' [[ಸ್ಕರ್ವಿ]] ರೋಗದ ಬಗ್ಗೆ [[ಹಿಪ್ಪೊಕ್ರೇಟ್ಸ್]] ಕ್ರಿ.ಪೂ. 400ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಆದೇ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ರಾಯಲ್ ನೇವಿಯ]] ಹಡಗಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ತಜ್ಞ [[ಜೇಮ್ಸ್ ಲಿಂಡ್ ಈ ರೋಗಕ್ಕೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀಡಲು ಮೊದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವನು]]. ತಾಜಾ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುವ ಬಡವರಲ್ಲಿ, ದೂರದೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರುವ [[ನಾವಿಕರು]] ಮತ್ತು [[ಸೈನಿಕ]]ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವು ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯ. 1747ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ಕೆಲವು ನಾವಿಕ ತಂಡದವರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಎರಡು ಕಿತ್ತಳೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಲಿಂಡ್ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇತರರು ಅವರ ನಿತ್ಯದ ಆಹಾರದೊಂದಿಗೆ [[ಸೇಬುಮದ್ಯ]], [[ವಿನೆಗರ್]], [[ಗಂಧಕಾಮ್ಲ]] ಅಥವಾ [[ಸಮುದ್ರ ನೀರು]] ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅಂಶಗಳೂ ಸಮನಾಗಿದ್ದು, ಜನಾಂಗದ ಗುಂಪೊಂದನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಒಂದೊಂದು ಗುಂಪಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಿನಿಸು ನೀಡಿ ಕೊನೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಫಲಶೃತಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಲಾದ ಇಂಥ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಯೋಗ [[ವಿಜ್ಞಾನದ ಇತಿಹಾಸ]]ದಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿಟ್ರಸ್ ಹಣ್ಣುಗಳು ಈ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ಫಲಿತಾಂಶವು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ''ಟ್ರೀಟಿಸ್ ಆನ್ ದ ಸ್ಕರ್ವಿ'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಡ್ ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು 1753ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ.<ref name="lind_james">{{cite book|author=Lind, James|title=A Treatise of the Scurvy|publisher=A. Millar|location=London|year=1753}}</ref> [[File:Ambersweet oranges.jpg|left|thumb|ಹಡಗಿನ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೊದಲ ಮ‌ೂಲಗಳಾದ ಸಿಟ್ರಸ್ ಹಣ್ಣುಗಳು.]] ಲಿಂಡ್‌ನ ''ಈ ಅಧ್ಯಯನ ಗ್ರಂಥ'' ವು ಆರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನು ನೀಡಿದ ನಿಂಬೆ ರಸದ ಸಲಹೆ "ಕದ್ದದ್ದು" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಕಾರ್ಯವು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರಲು ನಿಧಾನವಾಯಿತು.<ref name="Singh2008">{{cite book | last = Singh | first = Simon | authorlink = Simon Singh | coauthors = [[Edzard Ernst]] | title = [[Trick or Treatment|Trick of Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine]] | publisher = WW Norton & Company | date = 2008 | location = | pages = [https://archive.org/details/trickortreatment0000sing_x2b0/page/15 15]–18 | url = | doi = | id = | isbn = 9780393066616 }}</ref> ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯುವುದು ತುಂಬಾ ದುಬಾರಿಯಾದುದರಿಂದ, ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸಿ ಪಾನೀಯ ತಯಾರಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ಸುಲಭ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿನ ಜೀವಸತ್ವವು ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದಾಗ).<ref name="Oxford" /> ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಅಥವಾ ಗುಣಪಡಿಸಲು ಆ ಪಾನೀಯಗಳು ವಿಫಲವಾದ್ದರಿಂದ ಲಿಂಡ್‌ನ ಇತರ ಸಲಹೆಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದುದಲ್ಲ ಎಂದು ಹಡಗಿನ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌ಗಳು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದರು. 1795ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಸಮುದ್ರಯಾನದಲ್ಲಿ [[ಗಜನಿಂಬೆ]] ಅಥವಾ [[ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು]]ಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೇವಿಸ ಬೇಕೆಂಬ ಕಟ್ಟುಪಾಡನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು. ನಿಂಬೆಹಣ್ಣುಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಕಾಲನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಫುಲವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಗಜನಿಂಬೆಗಳು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಧಿಪತ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅವು ಭಾರೀ ತುಟ್ಟಿ ಎನಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಾಗಿ ಅಮೇರಿಕಾವು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ರನ್ನು [["ಲೈಮಿ"]] ಎಂಬ ಅಡ್ಡಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುವಂತಾಯಿತು. [[ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಕುಕ್]] ಅವನ ನಾವಿಕರಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲಿ ಸಾಯದೆ ಇರುವ ಹಾಗೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು [[ಹವಾಯಿಯನ್ ದ್ವೀಪ]]ಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಾಚೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಮ‌ೂಲಕ, ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ [["ಸಾರ್‌ಕ್ರಾಟ್(=ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೋಸುಗಡ್ಡೆಯ ಒಂದು ಬಗೆಯ ತಿನಿಸು)"]]ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿರೂಪಿಸಿ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite book |last=Cook |first=James |authorlink=James Cook |coauthors=Philip Edwards |title=The Journals of Captain Cook |url=https://archive.org/details/journalsofcaptai00jame |pages=[https://archive.org/details/journalsofcaptai00jame/page/38 38] |year=1999 |publisher=Penguin Books |location= |isbn=0140436472 |oclc=42445907}}</ref> ಕಂಡು ಕೇಳರಿಯದ ತಿನಿಸೊಂದನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನೌಕಾಧಿಪತ್ಯವು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎನ್ನಲಾದ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ "ಆಂಟಿಸ್ಕೋರ್ಬುಟಿಕ್(=ವಸಡುರೋಗ ನಿವಾರಕ)" ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಗಳು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಬರಿಯ ಗಜನಿಂಬೆ, ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಿತ್ತಳೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲದೆ ಸಾರ್‌ಕ್ರಾಟ್, ಕೋಸು, [[ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಸಿದ ಧಾನ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಒಯ್ಯಬಹುದಾದ ಸಾರು]] ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ ಸೇರಿತ್ತು. ನಾರ್ವೆಯ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವ ನೌಕಾತಂಡದಲ್ಲಿನ ನಾವಿಕರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ [[ಬೆರಿಬೆರಿ]] ರೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು 1907ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು [[ನಾರ್ವೆಯ]] ವೈದ್ಯರುಗಳಾದ [[ಆಕ್ಸೆಲ್ ಹೋಲ್ಸ್ಟ್]] ಮತ್ತು ತಿಯೋಡರ್ ಫ್ರೋಲಿಚ್ ಅವರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಪಾರಿವಾಳ]]ಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಒಂದು ಸಸ್ತನಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರು. ಮೊದಲು ಅವರ ಪಾರಿವಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರಿಬೆರಿ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಪ್ರಯೋಗದ ಆಹಾರವನ್ನು [[ಗಿನಿಇಲಿ]]ಗೆ ತಿನ್ನಿಸಿದರು. ಅದು ಇಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೆರಿಬೆರಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ಅದುವರೆಗೆ ಸ್ಕರ್ವಿಯು ಮಾನವರ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮಾನವರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾದ ಏಕಮಾತ್ರವಾಗಿ ರೋಗವಿದು ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿತ್ತು. ===ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಆವಿಷ್ಕಾರ=== [[File:Albert Szent-Györgyi.jpg|thumb|right|ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಸ್ಜೆಂಟ್-ಗ್ಯೋರ್ಗ್ಯಿಯ 1948ರ ಭಾವಚಿತ್ರ. "C ಜೀವಸತ್ವಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಮರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ವೇಗವರ್ಧನೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ನೀಡಿದ ಹಾಗೂ ಜೈವಿಕ ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಗಾಗಿ" ಅವನು ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ 1937ರ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನು ಅನೇಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಚಕ್ರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಾನ್ಸ್ ಅಡೋಲ್ಫ್ ಕ್ರೆಬ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದನು.]] 1912ರಲ್ಲಿ [[ಪೋಲೆಂಡ್-ಅಮೇರಿಕಾ]] ಜೀವ-ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನಿ [[ಕ್ಯಾಸಿಮಿರ್ ಫಂಕ್]], ಕೊರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಲವಣಾಂಶವಿಲ್ಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ [[ಜೀವಸತ್ವ]]ಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದರು. ಇದು ಜೀವರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವುರಿಂದ "ಜೀವಧಾರಕ"ದ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಸಾಯನಿಕ [[ಅಮೀನ್]]‌ಗಳು ಎಂದು ಫಂಕ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿದರಿಂದ "ಅಮೀನ್‌"ಗಳ ಸಂಮ್ಮಿಶ್ರವಾಗಿದೆ. "ಜೀವಸತ್ವ"ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಂಟಿ-ಸ್ಕೋರ್ಬುಟಿಕ್ ಅಂಶ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದೆ ತಾಜಾ ಸಸ್ಯಾಂಶಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಧಿಕ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಆರ್ಕಟಿಕ್ ಪರಿಶೋಧಕರು ರೋಗದ ಬಾಧೆಗೊಳಗಾಗಿದ್ದಾರಾದರೂ,[[ಎಸ್ಕಿಮೊ]]ಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಸ್ಯಾಹಾರವನ್ನೂ ಸೇವಿಸದೆ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ 1928ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಕಟಿಕ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ [[ವಿಲ್ಜಾಲ್ಮರ್ ಸ್ಟೆಫಾನ್ಸನ್]] ಸಿದ್ಧಾಂತವೊಂದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಸ್ಥಳೀಯರು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ತಾಜಾ ಮಾಂಸದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸ್ಟೆಫಾನ್ಸನ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟ. 1928ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಅವನು ಮತ್ತು ಆತನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಯೊಬ್ಬನ ಜೊತೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಂದು ಜೀವಿಸಿ, ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರು. (ಉತ್ತರ ಕೆನಡಾದ [[ಯುಕೋನ್]], [[ಐನ್ಯೂಟ್]] ಮತ್ತು ಮೆಟಿಸ್‌ನ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ-ಹಸಿಯಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವು ಪರಿಮಾಣವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾದ ನಂತರ ನಡೆಸಿದ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳು, ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಸೇವಿಸುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವು 52ರಿಂದ 62&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/ದಿನಕ್ಕೆ ಇತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಸರಿಸುಮಾರು [[ಡೈಯಟರಿ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಇನ್ಟೇಕ್]]‌ (DRI)ನಷ್ಟಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವರು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಸ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟೇ ಇತ್ತು.)<ref>{{cite journal |author=Kuhnlein HV, Receveur O, Soueida R, Egeland GM |title=Arctic indigenous peoples experience the nutrition transition with changing dietary patterns and obesity |journal=J Nutr. |volume=134 |issue=6 |pages=1447–53 |date=1 June 2004|pmid=15173410 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/134/6/1447 }}</ref> 1928ರಿಂದ 1933ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಜೋಸೆಫ್ L ಸ್ವಿರ್ಬೆಲಿ [[ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಸ್ಜೆಂಟ್ ಗ್ಯೋರ್ಗೈ]] ಇವರ [[ಹಂಗೇರಿಯಾ]] ಸಂಶೋಧನಾ ತಂಡ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ [[ಅಮೇರಿಕಾದ]] [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಗ್ಲೆನ್ ಕಿಂಗ್]]ತಂಡ-ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಆಂಟಿ-ಸ್ಕೋರ್ಬುಟಿಕ್ ಅಂಶವನ್ನು ಅದರ ಜೀವಸತ್ವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯಿಂದಾಗಿ "ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ" ಎಂದು ಕರೆದು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದರು. ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು ಅಮೀನ್ ''ಆಗಿಯೂ ಅಲ್ಲದೆ'', ಯಾವುದೇ ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಅಂಶವನ್ನೂ ಅದು ಹೊಂದಿಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ಈ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಸ್ಜೆಂಟ್-ಗ್ಯೋರ್ಗೈಗೆ 1937ರ [[ಔಷಧದಲ್ಲಿ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. "C ಜೀವಸತ್ವ ಮತ್ತು ವೇಗವರ್ಧಕ ಫ್ಯೂಮರಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ವಿಶೇಷ ಆದ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಜೈವಿಕ ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಅವನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಗಾಗಿ" ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.pitt.edu/history/1932.html |title=Pitt History - 1932: Charles Glen King |accessdate=2007-02-21 |quote=In recognition of this medical breakthrough, some scientists believe that King deserved a Nobel Prize. |publisher=[[University of Pittsburgh]] |archive-date=2006-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060916012310/http://www.pitt.edu/history/1932.html |url-status=dead }}</ref> 1933 ಮತ್ತು 1934ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಸಾಯನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಸರ್ [[ವಾಲ್ಟರ್ ನೋರ್ಮನ್ ಹ್ಯಾವರ್ತ್]] ಮತ್ತು ಸರ್ [[ಎಡ್ಮಂಡ್ ಹರ್ಸ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪೋಲೆಂಡ್ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನಿ [[ಟಾಡಿಯಸ್ ರೈಚ್‌ಸ್ಟೈನ್]] ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಕೃತಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲನೆಯ ಸ್ಥಾನ. ಆ ಕಾಲ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದ ಇದು ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಹ್ಯಾವರ್ತ್ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ 1937ರ [[ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಪಡೆದ, ಆದರೆ "ರೈಚ್‌ಸ್ಟೈನ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ"ಯು ರೈಚ್‌ಸ್ಟೈನ್‌ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು. 1933ರಲ್ಲಿ [[ಹೋಪ್‌ಮ್ಯಾನ್-ಲಾ ರೊಚೆ]]ಯು [[Redoxon(=ರೆಡೊಕ್ಸಾನ್)]] ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಹೆಸರಿನಡಿ ಕೃತಕ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಔಷಧೀಯ ಕಂಪೆನಿ ಎನಿಸಿತು. [[ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ]]ವು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ [[ಎಂಜೈಮ್‌]] [[L-ಗುಲೊನೊಲ್ಯಾಕ್ಟೋನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್|<small>L</small>-ಗುಲೊನೊಲ್ಯಾಕ್ಟೋನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್]] ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಕೆಲವು ಸಸ್ತನಿಗಳು ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗಕ್ಕೀಡಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಎಂದು 1957ರಲ್ಲಿ ಅಮೇರಿಕಾದ J.J. ಬರ್ನ್ಸ್ ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟ. C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ನಾಲ್ಕು ಎಂಜೈಮ್‌‌ಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಎಂಜೈಮ್‌ ಕೊನೆಯದು.<ref>{{cite journal |author=BURNS JJ, EVANS C |title=The synthesis of L-ascorbic acid in the rat from D-glucuronolactone and L-gulonolactone |journal=J Biol Chem. |volume=223 |issue=2 |pages=897–905 |date=1 December 1956 |pmid=13385237 |url=http://www.jbc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=13385237 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Burns JJ, Moltz A, Peyser P |title=Missing step in guinea pigs required for the biosynthesis of L-ascorbic acid |journal=Science |volume=124 |issue=3232 |pages=1148–9 |year=1956 |month=December |pmid=13380431 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=13380431 |doi=10.1126/science.124.3232.1148-a}}</ref> C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅದರ ಆಹಾರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಗುಣಲಕ್ಷಗಣಳಿಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದವನು ಅಮೆರಿಕಾದ ಜೀವ ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನಿ [[ಇರ್ವಿನ್ ಸ್ಟೋನ್]]. ಮಾನವರು <small>L</small>-ಗುಲೊನೊಲ್ಯಾಕ್ಟೋನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಸಂಕೇತ ನೀಡುವ ತಳಿಯ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ನಂತರ ಅವನು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರೈಮೇಟುಗಳಲ್ಲಿ, ಆಕ್ಸಿಡೀಕೃತ L-ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು (DHA) ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮರುಬಳಕೆಯಾಗುವ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮ‌ೂಲಕ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲು [[ಕೆಂಪು ರಕ್ತ ಕಣ]]ಗಳು ವ್ಯೂಹವೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು 2008ರಲ್ಲಿ [[ಮೋಂಟ್‌ಪೆಲ್ಲಿಯರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಸಂಶೋಧಕರು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಸ್ತನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/03/080320120726.htm|title=How Humans Make Up For An 'Inborn' Vitamin C Deficiency|date=March 21, 2008|work=ScienceDaily |publisher=Cell Press |accessdate=2009-02-24}}</ref> ==ದೈಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ== ಮಾನವರಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವು ಆರೋಗ್ಯಪೂರ್ಣ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಅತೀ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಬಹಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ನಿಗ್ರಹ]]ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದಿಂದ ಆಗುವ ಒತ್ತಡ]]ವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ [[ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಪೆರಾಕ್ಸಿಡೇಸ್]] ತಲಾಧಾರದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ.<ref name="OSU" /> ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ [[ಜೈವಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ]]ಗೆ ಎಂಜೈಮ್‌ [[ಸಹಾಯಕ ಅಂಶ]]ವಾಗಿದೆ. C ಜೀವಸತ್ವವು ಪ್ರಮುಖ [[ಎಂಜೈಮ್‌]]‌ಗಳಿಗೆ [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಪೂರೈಸುವ ಅಂಶ]]ವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ:<ref name="LevineM">{{cite book |author=Levine M, Rumsey SC, Wang Y, Park JB, Daruwala R |chapter=Vitamin C |editor=Stipanuk MH |title=Biochemical and physiological aspects of human nutrition |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2000 |pages=541–67 |isbn=0-7216-4452-X }}</ref> ===ಕಾಲಜನ್, ಕಾರ್ನಿಟೈನ್ ಮತ್ತು ತೈರೋಸಿನ್ ಸಂಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ಮೈಕ್ರೊಸೋಮ್‌ನ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆ=== {{Confusing|date=May 2009}} ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಮಾನವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. [[ಕಾಲಜನ್]], [[ಕಾರ್ನಿಟೈನ್]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂರೊಟ್ರಾನ್ಸ್ಮಿಟರ್ (=ನರಸಂವಾಹಕ)]] ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, [[ತೈರೋಸಿನ್]]‌ನ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು [[ಅಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆ]] ಹಾಗೂ [[ಮೈಕ್ರೊಸೋಮ್]]‌ನ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.<ref>(ಗ್ರೋಪ್ಪರ್ ಮತ್ತು ಇತರರು, 2005)</ref> ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಂಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ (ಅಂದರೆ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ) ಅಂಶವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಈ ಕ್ರಿಯೆಯ ನಂತರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. C ಜೀವಸತ್ವವು ಎಂಟು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ [[ಎಂಜೈಮ್‌]]‌ಗಳಿಗೆ''' [[ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಪೂರೈಸುವ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ]]:''' <ref name="LevineM" /> * [[ಕಾಲಜನ್]] [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಶನ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಮ‌ೂರು ಎಂಜೈಮ್‌ಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite journal |author=Prockop DJ, Kivirikko KI |title=Collagens: molecular biology, diseases, and potentials for therapy |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1995_64/page/403 |journal=Annu Rev Biochem. |volume=64 |pages=403–34 |year=1995 |pmid=7574488 |doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.002155 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Peterkofsky B |title=Ascorbate requirement for hydroxylation and secretion of procollagen: relationship to inhibition of collagen synthesis in scurvy |journal=Am J Clin Nutr. |volume=54 |issue=6 Suppl |pages=1135S–1140S |date=1 December 1991|pmid=1720597 |url=http://www.ajcn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=1720597 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Kivirikko KI, Myllylä R |title=Post-translational processing of procollagens |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=460 |issue= |pages=187–201 |year=1985 |pmid=3008623 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0077-8923&date=1985&volume=460&spage=187 |doi=10.1111/j.1749-6632.1985.tb51167.x }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳು [[ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲ್ ಗುಂಪು]]ಗಳನ್ನು ಕಾಲಜನ್ ಅಣುವಿನಲ್ಲಿ ಅಮೀನೊ ಆಮ್ಲಗಳಾದ [[ಪ್ರೋಲಿನ್]] ಅಥವಾ [[ಲೈಸಿನ್]]‌ಗೆ [[ಪ್ರೊಲೈಲ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಸ್]] ಮತ್ತು [[ಲೈಸಿಲ್ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಸ್]] ಮ‌ೂಲಕ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡಕ್ಕೂ C ಜೀವಸತ್ವವು [[ಸಹಾಯಕ ಅಂಶ]]ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಶನ್ ಕಾಲಜನ್ ಅಣುವಿಗೆ ಅದರ ತ್ರಿ[[ಹೆಲಿಕ್ಸ್]] ರಚನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ [[ಗಾಯದ ಅಂಗಾಂಶ]], [[ರಕ್ತ ನಾಳಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಮೃಧ್ವಸ್ಥಿ]]ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅವಶ್ಯಕ ಅಂಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="MedlinePlus">{{MedlinePlus|002404|Ascorbic acid}}</ref> *2 ಎಂಜೈಮ್‌ಗಳು [[ಕಾರ್ನಿಟೈನ್]] ಸಂಯೋಜನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿವೆ.<ref name="Ascorbicacidcarnitine">{{cite journal |author=Rebouche CJ |title=Ascorbic acid and carnitine biosynthesis |url=http://www.ajcn.org/cgi/reprint/54/6/1147S.pdf |journal=Am J Clin Nutr |volume=54 |issue=6 Suppl |pages=1147S–1152S |year=1991 |pmid=1962562|format=PDF}}</ref><ref name="Carnitinebiosynthesis">{{cite journal |author=Dunn WA, Rettura G, Seifter E, Englard S |title=Carnitine biosynthesis from gamma-butyrobetaine and from exogenous protein-bound 6-N-trimethyl-L-lysine by the perfused guinea pig liver. Effect of ascorbate deficiency on the in situ activity of gamma-butyrobetaine hydroxylase |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/259/17/10764.pdf |journal=J Biol Chem |volume=259 |issue=17 |pages=10764–70 |year=1984 |pmid=6432788 |format=PDF |access-date=2009-12-29 |archive-date=2009-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090320140801/http://www.jbc.org/cgi/reprint/259/17/10764.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ATP]] ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ [[ಮೈಟೊಕಾಂಡ್ರಿಯ]]ಗಳಿಗೆ [[ಕೊಬ್ಬಿನ ಆಮ್ಲ]]ಗಳ ಸಾಗಣೆಗೆ ಕಾರ್ನಿಟೈನ್ ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ. * ಉಳಿದ ಮ‌ೂರು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಸದಾ ಇದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ: **[[ಡೋಪಮೀನ್]]‌ನಿಂದ [[ನೋರೆಪೈನ್‌ಫ್ರೈನ್]]‍‌ಅನ್ನು ಜೈವಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ [[ಡೋಪಮೀನ್ ಬೀಟಾ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಸ್‌ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ.|ಡೋಪಮೀನ್ ಬೀಟಾ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಲೇಸ್‌ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Levine M, Dhariwal KR, Washko P, ''et al.'' |title=Ascorbic acid and reaction kinetics in situ: a new approach to vitamin requirements |journal=J Nutr Sci Vitaminol. |volume=Spec No |issue= |pages=169–72 |year=1992 |pmid=1297733 }}</ref><ref name="Kaufman S 1974 303–16">{{cite journal |author=Kaufman S |title=Dopamine-beta-hydroxylase |journal=J Psychiatr Res |volume=11 |pages=303–16 |year=1974 |pmid=4461800 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022-3956(74)90112-5 |doi=10.1016/0022-3956(74)90112-5}}</ref>]][[ಸಿ ಜೀವ ಸತ್ವ#cite note-59|<span class="mw-reflink-text">[59]</span>]]<ref name="Kaufman S 1974 303–16"/> ** ಮತ್ತೊಂದು ಎಂಜೈಮ್‌ [[ಅಮೈಡ್]] ಗುಂಪುಗಳನ್ನು [[ಪೆಪ್ಟೈಡ್ ಹಾರ್ಮೋನು]]ಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Eipper BA, Milgram SL, Husten EJ, Yun HY, Mains RE |title=Peptidylglycine alpha-amidating monooxygenase: a multifunctional protein with catalytic, processing, and routing domains |journal=Protein Sci. |volume=2 |issue=4 |pages=489–97 |year=1993 |month=April |pmid=8518727 |pmc=2142366 |doi=10.1002/pro.5560020401 |doi_brokendate=2009-11-29}}</ref><ref>{{cite journal |author=Eipper BA, Stoffers DA, Mains RE |title=The biosynthesis of neuropeptides: peptide alpha-amidation |journal=Annu Rev Neurosci. |volume=15 |issue= |pages=57–85 |year=1992 |pmid=1575450 |doi=10.1146/annurev.ne.15.030192.000421 }}</ref> ** ಒಂದು [[ತೈರೋಸಿನ್]] ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Englard S, Seifter S |title=The biochemical functions of ascorbic acid |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-nutrition_1986_6/page/365 |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=6 |issue= |pages=365–406 |year=1986 |pmid=3015170 |doi=10.1146/annurev.nu.06.070186.002053}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lindblad B, Lindstedt G, Lindstedt S |title=The mechanism of enzymic formation of homogentisate from p-hydroxyphenylpyruvate |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1970-12-16_92_25/page/7446 |journal=J Am Chem Soc. |volume=92 |issue=25 |pages=7446–9 |year=1970 |month=December |pmid=5487549 |doi=10.1021/ja00728a032 }}</ref> ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ=== ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಅದರ [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ]] ಚಟುವಟಿಕೆಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌(ಅಥವಾ ಹೈಡ್ರೋಜನ್)ಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಂಶವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು [[ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್]]‌ಗಳಿದ್ದರೆ (= ಆಮ್ಲಜನಕ ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು), ಮಾನವನು ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.<ref name="mc">ಮ್ಯಾಕ್‌ಗ್ರೆಗರ್ GP, ಬೈಸಾಲ್ಕಿ HK. ರೇಶನಲ ಆಂಡ್ ಇಂಪಾಕ್ಟ್ ಆಫ್ ವಿಟಮಿನ್ C ಇನ್ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಶನ್. ಕುರ್ರ್ ಓಪಿನ್ ಕ್ಲಿನ್ ನ್ಯೂಟ್ರ್ ಮೆಟ್ಯಾಬ್ ಕರೆ 2006; 9:697–703</ref> ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೃದಯ ರಕ್ತನಾಳದ ಕಾಯಿಲೆ, ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, ತೀವ್ರ ಉರಿಯ‌ೂತ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಧುಮೇಹ ಮೊದಲಾದ ರೋಗಗಳು ಅಡರಿ ಬರುತ್ತವೆ.<ref>ಕೆಲ್ಲಿ FJ. ಯ‌ೂಸ್ ಆಫ್ ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್ಸ್ ಇನ್ ದ ಪ್ರಿವೆನ್ಶನ್ ಆಂಡ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಡಿಸೀಸ್. J ಇಂಟ್ ಫೆಡ್ ಕ್ಲಿನ್ ಕೆಮ್ 1998; 10:21–23</ref><ref>ಮಯ್ನೆ ST. ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಯಂಟ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಕ್ರೋನಿಕ್ ಡಿಸೀಸ್: ಯ‌ೂಸ್ ಆಫ್ ಬಯೋಮಾರ್ಕರ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋಸರ್ ಆಂಡ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ ಸ್ಟೇಟಸ್ ಇನ್ ಎಪಿಡಮಯೋಲಜಿಕ್ ರಿಸರ್ಚ್. J ನ್ಯೂಟ್ರ್ 2003; 133 (ಪುರವಣಿ 3):933S–940S</ref><ref>ಟ್ಯಾಕ್ PP, ಜ್ವೈಫ್ಲರ್ NJ, ಗ್ರೀನ್ DR, ಫೈರ್‍‌‌ಸ್ಟೈನ್ GS. ರೆಮಟೋಯ್ಡ್ ಆರ್ಥ್ರಿಟಿಸ್ ಆಂಡ್ p53: ಹೌ ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ ಮೈಟ್ ಆಲ್ಟರ್ ದ ಕೋರ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಫ್ಲಮೇಟರಿ ಡಿಸೀಸಸ್. ಇಮ್ಯುನಾಲ್ ಟುಡೆ 2000; 21:78–82.</ref><ref>ಗುಡ್‌ಯಿಯರ್-ಬ್ರೂಚ್ C, ಪಿಯರ್ಸ್ JD. ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ ಇನ್ ಕ್ರಿಟಿಕಲಿ ಇಲ್ ಪೇಶಂಟ್ಸ್. ಆಮ್ J ಕ್ರಿಟ್ ಕರೆ 2002; 11:543–551; ಕ್ವಿಜ್ 552–543.</ref> ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡವಿರುವ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣವು (45 µmol/Lಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ (61.4-80 µmol/L) ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>ಸ್ಕೊರಾಹ್ CJ, ಡೌವ್ನಿಂಗ್ C, ಪಿರಿಪಿಟ್ಸಿ A ಮತ್ತು ಇತರರು. ಟೋಟಲ್ ವಿಟಮಿನ್ C, ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಆಂಡ್ ಡಿಹೈಡ್ರೊಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಕಾನ್ಸೆಂಟ್ರೇಶನ್ ಇನ್ ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಆಫ್ ಕ್ರಿಟಿಕಲಿ ಇಲ್ ಪೇಶಂಟ್ಸ್ ಆಮ್ J ಕ್ಲಿನ್ ನ್ಯೂಟ್ರ್ 1996; 63:760–765.</ref> ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುವವರ ಪ್ಲಾಸ್ಮ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಮ್ಯಾಕ್‌ಗ್ರಿಗರ್ ಮತ್ತು ಬೈಸಾಲ್ಕಿಯವರ (2006)<ref name="mc" /> ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣದ ಒತ್ತಡವಿರುವ ರೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌‌ ಫಾರ್ಮಕೊಕೈನೆಟಿಕ್ಸ್ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ===ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ ಸಮರ್ಥಕ=== ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ಪರವಾಗಿಯ‌ೂ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref name="mc" /> ವಿಟ್ರೊದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನಿಂದ ಡಿಹೈಡ್ರೋಕ್ಸಿಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಸಂಕ್ರಮಣ(=ಟ್ರಾನ್ಸಿಶನ್) ಲೋಹಗಳನ್ನು ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸಿತು, ಇದು ಕ್ಯುಪ್ರಿಕ್ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು (Cu²⁺) ಕ್ಯುಪ್ರಸ್‌‌ (Cu¹⁺) ಆಗಿ ಮತ್ತು ಫೆರಿಕ್ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು (Fe³⁺) ಫೆರಸ್ (Fe²⁺) ಆಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.<ref>ಸತೋಹ್ K, ಸಕಗಮಿ H. ಇಫೆಕ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೆಟಲ್ ಅಯಾನ್ಸ್ ಆನ್ ರಾಡಿಕಲ್ ಇಂಟೆನ್ಸಿಟಿ ಆಂಡ್ ಸೈಟೋಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಆಕ್ಟಿವಿಟಿ ಆಫ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್. ಆಂಟಿಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ರೆಸ್ 1997; 17:1125–1129.</ref> ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸೂಪರ್‌ಆಕ್ಸೈಡ್ ಮತ್ತು ROSಅನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಹರಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರ ಇರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಕ್ರಮಣ ಧಾತುಗಳು ಇರುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ.<ref name="mc" /> ಆರು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ದಿನನಿತ್ಯ 7.5ಗ್ರಾಂನಷ್ಟು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ಅನ್ನು ಅಭಿಧಮನಿಯ ಮುಖಾಂತರ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡಿದರೂ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ಸಮರ್ಥಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ;<ref>ಮುಹ್ಲ್‌‌ಹೋಪರ್ A, ಮ್ರೋಸೆಕ್ S, ಸ್ಕ್ಲೆಜೆಲ್ B ಮತ್ತು ಇತರರು. ಹೈ-ಡೋಸ್ ಇಂಟ್ರಾವೀನಸ್ ವಿಟಮಿನ್ C ಈಸ್ ನಾಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ವಿತ್ ಆನ್ ಇನ್ಕ್ರೀಸ್ ಆಫ್ ಪ್ರೊ-ಆಕ್ಸಿಡೇಟಿವ್ ಬಯೋಮಾರ್ಕರ್ಸ್. ಯ‌ೂರ್ J ಕ್ಲಿನ್ ನ್ಯೂಟ್ರ್ 2004; 58:1151–1158.</ref> ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್, ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ಪರವಾಗಿ ಲೋಹಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ROS ರಚಿಸುವ ಉತ್ಸುಕತೆ ತೋರುವ ಒರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ. ==ನಿತ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆ== 90 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು ಆದರೆ ಅದು 2 ಗ್ರಾಂ ಮೀರದಂತೆ (ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ 2000 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ) ಪ್ರತಿದಿನ ಸೇವಿಸಲು [[ನಾರ್ತ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌]] [[ಡಯಟರಿ ರೆಫರೆನ್ಸ್‌ ಇನ್ಟೇಕ್]] ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ.<ref name="US RDA">{{cite web |url=http://www.iom.edu/Object.File/Master/7/296/webtablevitamins.pdf |title=US Recommended Dietary Allowance (RDA) |accessdate=2007-02-19 |date= |author= |publisher= |format=PDF |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529070818/http://www.iom.edu/Object.File/Master/7/296/webtablevitamins.pdf |url-status=dead }}</ref> C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ [[ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ]] ಪಡೆಯುವ ಇತರ ಸಂಬಂಧಿತ ತಳಿಗಳು ಈ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ 20ರಿಂದ 80 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="Primates" /><ref name="paulingevolution">{{cite journal |title=Evolution and the need for ascorbic acid |pmc=283405 |journal=Proc Natl Acad Sci U S a |volume=67 |issue=4 |pages=1643–8 |first=Linus |last=Pauling |authorlink= Linus Pauling |pmid=5275366 |doi=10.1073/pnas.67.4.1643 |year=1970 }}</ref> ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಮಾನವರು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ (ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಸೇವನೆ) ನಿಖರವಾದ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref name="PR Newswire">{{cite web |url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=109&STORY=/www/story/07-06-2004/0002204911 |title=Linus Pauling Vindicated; Researchers Claim RDA For Vitamin C is Flawed |accessdate=2007-02-20 |date=6 July 2004 |publisher=PR Newswire }}</ref> ಸರಾಸರಿ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲಿತ ಆಹಾರವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೂರೈಕೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸ್ಕರ್ವಿ ರೋಗವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ; ಗರ್ಭಿಣಿಯರು, ಧ‌‌ೂಮಪಾನ ಮಾಡುವವರು ಅಥವಾ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುವವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ಅಂಶ.<ref name="US RDA" /> ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವಯಸ್ಕರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ (ಸಾವಿರಾರು ಮಿಲಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು) ಸೇವಿಸಿದರೆ ಅದು [[ಭೇದಿ]]ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. [[ಭೇದಿ]] ಉಂಟಾಗುವುದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಔಷಧಿಯ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ [[ಆರ್ತೊಮೋಲಿಕ್ಯುಲಾರ್ ಔಷಧಿ]]) ಪ್ರತಿಪಾದಕರು<ref name="Cathcart">{{cite web |url=http://www.orthomed.com/titrate.htm |title=Vitamin C, Titrating To Bowel Tolerance, Anascorbemia, and Acute Induced Scurvy |accessdate=2007-02-22 |year=1994 |first=Robert |last= Cathcart |publisher=Orthomed }}</ref> ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಸತ್ವವು ಕರಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ರಯೋಜಕವಾದ್ದನ್ನು ಹೊರ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭೇದಿಯ ತೀವ್ರತೆ/ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತೆ ಎಂಬುದು ಜೀವಸತ್ವ ಸೇವನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಆದರೂ ಇದಿನ್ನೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ದೃಢವಾಗಬೇಕಿದೆ. {| class="wikitable" align="right" |- ! align="center" colspan="2"| ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನವು ನಿಗದಿ ಮಾಡಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವ ಸೇವನೆ<ref name="US RDA" /> |- | ಸೂಚಿಸಲಾದ ನಿಗದಿತ ಸೇವನೆ (ವಯಸ್ಕ ಪುರುಷ) | ದಿನಕ್ಕೆ 90 [[ಮಿಗ್ರಾಂ]] |- | ಸೂಚಿಸಲಾದ ನಿಗದಿತ ಸೇವನೆ (ವಯಸ್ಕ ಮಹಿಳೆ) | ದಿನಕ್ಕೆ 75 [[ಮಿಗ್ರಾಂ]] |- | ಸಹಿಸಬಹುದಾದ ಸೇವನೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ (ವಯಸ್ಕ ಪುರುಷ) | ದಿನಕ್ಕೆ 2,000 [[ಮಿಗ್ರಾಂ]] |- | ಸಹಿಸಬಹುದಾದ ಸೇವನೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ (ವಯಸ್ಕ ಮಹಿಳೆ) | ದಿನಕ್ಕೆ 2,000 [[ಮಿಗ್ರಾಂ]] |- |} ===ಸರಕಾರ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿರುವ ಸೇವನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ=== C ಜೀವಸತ್ವದ ಸೇವನೆಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನೀಡಿದ ಸಲಹೆಗಳು: *ದಿನಕ್ಕೆ 75 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನ [[ಫುಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ಸ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ]]<ref name=" UKFSA" /> *ದಿನಕ್ಕೆ 45 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]]<ref>{{cite web |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241546123_chap7.pdf |title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition, 2nd edition |accessdate=2007-02-20 |year=2004 |publisher=World Health Organization |format=PDF |archive-date=2007-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129082535/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241546123_chap7.pdf |url-status=dead }}</ref> *ದಿನಕ್ಕೆ 60&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/: ಹೆಲ್ತ್ ಕೆನಡಾ 2007<ref>[http://www.hc-sc.gc.ca/dhp-mps/prodnatur/applications/licen-prod/monograph/mono_vitamin_c_e.html http://www.hc-sc.gc.ca/dhp-mps/prodnatur/applications/licen-prod/monograph/mono_vitamin_c_e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516004147/http://www.hc-sc.gc.ca/dhp-mps/prodnatur/applications/licen-prod/monograph/mono_vitamin_c_e.html |date=2008-05-16 }} ''hc-sc.gc.ca''</ref> *ದಿನಕ್ಕೆ 60–95 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ:ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ [[ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್]].<ref name="US RDA " /> 25-ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ [[ಸಹಿಸಬಹುದಾದ ಸೇವನೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ]]ವು ದಿನಕ್ಕೆ 2,000 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ ಎಂದು ಅಮೇರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಅರ್ಥೈಸಿದೆ. ===ಸೇವನೆಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಸಲಹೆಗಳು=== C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡುವ ಸಸ್ತನಿಗಳ ರಕ್ತಸಾರ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಲು ವಯಸ್ಕ ಮಾನವನಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಆಹಾರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೆಲವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಶೋಧಕರು ಪತ್ತೆಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಅದು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ: *ದಿನಕ್ಕೆ 400 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: [[ಲಿನಸ್ ಪಾಲಿಂಗ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]].<ref>{{cite web |url=http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminC/index.html#lpi_recommend|title=Linus Pauling Institute Recommendations |accessdate=2007-04-11 |last=Higdon |first=Jane |authorlink= |coauthors= |date= |format= |work= |publisher=Oregon State University |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> *ಪ್ರತಿ 12 ಗಂಟೆಗೆ 500 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: ಜೀವವಿಜ್ಞಾನದ [[ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಡಿಕಲ್]]‌ಗಳ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ [[ರಾಕ್ ಆರ್ಡ್‌ಮ್ಯಾನ್]].<ref>{{cite web |url=http://www.beloit.edu/~nutritio/vitCdose.htm |title=The Scientific Basis Of The Vitamin C Dosage Of Nutrition Investigator |accessdate=2007-02-22 |author=Roc Ordman |publisher=Beloit College }}</ref> *ದಿನಕ್ಕೆ 3,000 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ''(ಅಥವಾ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 30,000&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ)'' : [[ವಿಟಮಿನ್ C ಫೌಂಡೇಶನ್]].<ref>{{cite web | url=http://www.vitamincfoundation.org/vitcrda.htm | title=Vitamin C Foundation's RDA | accessdate=2007-02-12 | archive-date=2007-02-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070208132806/http://www.vitamincfoundation.org/vitcrda.htm | url-status=dead }}</ref> *ದಿನಕ್ಕೆ 6,000–12,000 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: ಥೋಮಸ್ E. ಲೇವಿ, ಕೊಲೊರಾಡೊ ಇಂಟೆಗ್ರೇಟಿವ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಸೆಂಟರ್.<ref>{{cite book |last=Levy |first=Thomas E. |coauthors= |title=Vitamin C Infectious Diseases, & Toxins |year=2002 |publisher=Xlibris |location= |isbn=1401069630 |oclc=123353969}} ಚಾಪ್ಟರ್ 5 - ವಿಟಮಿನ್ C ಆಪ್ಟಿಡೋಸಿಂಗ್.</ref> *ದಿನಕ್ಕೆ 6,000–18,000 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ: [[ಲಿನಸ್ ಪಾಲಿಂಗ್]]‌ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಳಕೆ.<ref name="Pauling book">{{cite book |first=Linus |last=Pauling |authorlink= Linus Pauling|title=How to Live Longer and Feel Better |url=https://archive.org/details/howtolivelongerf00linu |year=1986 |publisher=W. H. Freeman and Company |isbn=0-380-70289-4 |oclc=154663991 15690499 }}</ref> ==ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಬಳಕೆಗಳು== [[ಸ್ಕರ್ವಿ]] ರೋಗದ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ C ಜೀವಸತ್ವವು ಅತ್ಯವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. [[ಅಪೌಷ್ಠಿಕತೆ]]ಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಇತರ ಕಾಯಿಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಕರ್ವಿಯು ಸಹರೋಗಸೂಚಕವಾಗಿದೆ; ಕೈಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಕರ್ವಿಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ C ಜೀವಸತ್ವವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite paper | author=[[World Health Organization|WHO]] | title=Area of work: nutrition. Progress report 2000 | url=http://www.who.int//mipfiles/2299/MIP_01_APR_SDE_3.en.pdf | format=PDF | date=June 4, 2001 | access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 29, 2009 | archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 16, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061216095355/http://www.who.int//mipfiles/2299/MIP_01_APR_SDE_3.en.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid16911372">{{cite journal |author=Olmedo JM, Yiannias JA, Windgassen EB, Gornet MK |title=Scurvy: a disease almost forgotten |journal=Int. J. Dermatol. |volume=45 |issue=8 |pages=909–13 |year=2006 |month=August |pmid=16911372 |doi=10.1111/j.1365-4632.2006.02844.x |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_2006-08_45_8/page/909}}</ref><ref name="pmid18459013">{{cite journal |author=Velandia B, Centor RM, McConnell V, Shah M |title=Scurvy is still present in developed countries |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=8 |pages=1281–4 |year=2008 |month=August |pmid=18459013 |doi=10.1007/s11606-008-0577-1 |url= |pmc=2517958}}</ref> C ಜೀವಸತ್ವವು [[ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ]]ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಪ್ರಮಾಣದ ಸೇವನೆಯು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕ, ಆದರೆ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೂರೈಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="pmid16376462">{{cite journal |author=Shenkin A |title=The key role of micronutrients |url=https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8 |journal=Clin Nutr |volume=25 |issue=1 |pages=1–13 |year=2006 |pmid=16376462 |doi=10.1016/j.clnu.2005.11.006}}</ref><ref name="pmid16313697">{{cite journal |author=Woodside J, McCall D, McGartland C, Young I |title=Micronutrients: dietary intake v. supplement use |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2005-11_64_4/page/543 |journal=Proc Nutr Soc |volume=64 |issue=4 |pages=543–53 |year=2005 |pmid=16313697 |doi=10.1079/PNS2005464}}</ref><ref name="pmid15153272">{{cite journal |author=Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J |title=A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis' |journal=Public Health Nutr |volume=7 |issue=3 |pages=407–22 |year=2004 |pmid=15153272 |doi=10.1079/PHN2003543}}</ref><ref name="Rivers1987">{{Cite journal | last = Rivers | first = Jerry M | year = 1987 | title = Safety of High-level Vitamin C Ingestion | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1987_498/page/445 | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 498 | pages = 445 | doi = 10.1111/j.1749-6632.1987.tb23780.x | pmid = 3304071}}</ref> ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಸೋಂಕುಶಾಸ್ತ್ರ ರೂಪರಚನೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವ ಸೇವನೆಯು ಸೀಸ-ಚೋದಿತ ನರ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯು ವೈಪತರಿತ್ಯಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧೂಮಪಾನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, "ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವ" ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12818354">{{cite journal |author=Hasan MY, Alshuaib WB, Singh S, Fahim MA |title=Effects of ascorbic acid on lead induced alterations of synaptic transmission and contractile features in murine dorsiflexor muscle |url=https://archive.org/details/sim_life-sciences_2003-07-11_73_8/page/1017 |journal=Life Sci. |volume=73 |issue=8 |pages=1017–25 |year=2003 |pmid=12818354 |doi=10.1016/S0024-3205(03)00374-6}}</ref><ref>{{cite journal |author=Dawson E, Evans D, Harris W, Teter M, McGanity W |title=The effect of ascorbic acid supplementation on the blood lead levels of smokers |journal=J Am Coll Nutr |volume=18 |issue=2 |pages=166–70 |year=1999 |pmid=10204833}}</ref><ref name="pmid10386552">{{cite journal |author=Simon JA, Hudes ES |title=Relationship of ascorbic acid to blood lead levels |url=https://archive.org/details/sim_jama_june-23-30-1999_281_24/page/n52 |journal=JAMA |volume=281 |issue=24 |pages=2289–93 |year=1999 |pmid=10386552 |doi=10.1001/jama.281.24.2289}}</ref> ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸಿಡೀಕೃತ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ರೂಪವಾದ ಡಿಹೈಡ್ರೋಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಅದರ ರಕ್ತ-ಮಿದುಳು ಪ್ರತಿಬಂಧಕವನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಾಗಿ ನರಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿನಿಂದ [[ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆತ]] ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ "ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ (AA) ಅಥವಾ C ಜೀವಸತ್ವವು ರಕ್ತ-ಮಿದುಳು ಪ್ರತಿಬಂಧಕವನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಒಳನುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ".<ref name="ascorBBB"> {{cite journal |author=Huang J, Agus DB, Winfree CJ, Kiss S, Mack WJ, McTaggart RA, Choudhri TF, Kim LJ, Mocco J, Pinsky DJ, Fox WD, Israel RJ, Boyd TA, Golde DW, Connolly ES Jr. |title=Dehydroascorbic acid, a blood-brain barrier transportable form of vitamin C, mediates potent cerebroprotection in experimental stroke |doi= 10.1073/pnas.171325998 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=98 |issue=20 |pages=11720–4 |year=2001 |pmid=11573006 |last12=Israel |first12=RJ |last13=Boyd |first13=TA |last14=Golde |first14=DW |last15=Connolly Es |first15=Jr |pmc=58796}}</ref> [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೀತದ ಮೇಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ]]ವನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ===C ಜೀವಸತ್ವದ ಬೃಹತ್‌ಪ್ರಮಾಣದ ಬಳಕೆ=== {{Main|Vitamin C megadosage}} ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು [[ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆ]]ಗಳು ನಡೆಯದಿದ್ದರೂ, [[ವಿಟ್ರೊ]] ಮತ್ತು <ref name="Vitamin C for Preventing and Treati">{{cite journal|year=2005|title= Vitamin C for Preventing and Treating the Common Cold|journal=PLoS Medicine|volume= 2|issue=6|pages=e168|doi=10.1371/journal.pmed.0020168|pmid=15971944|last1=Douglas|first1=RM|last2=Hemilä|first2=H|pmc=1160577}}</ref> ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಯನದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ<ref name="Vitamin C for Preventing and Treati"/> ಹಲವಾರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ರೋಬರ್ಟ್ ಕ್ಯಾಥ್‌ಕಾರ್ಟ್, [[ಇವಾನ್ ಕ್ಯಾಮರಾನ್]], ಸ್ಟೀವ್ ಹಿಕೆ, [[ಇರ್ವಿನ್ ಸ್ಟೋನ್]], [[ಮ್ಯಾಥಿಯಸ್ ರ‌್ಯಾಥ್]] ಮತ್ತು [[ಲಿನಸ್ ಪಾಲಿಂಗ್]]-ಈ ಕೆಲವು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು [[ಡೈಯಟರಿ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಇಂಟೇಕ್]]‌ಗಿಂತ (DRI) ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಳಕೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಸಲಹೆಗಳು ವಾನರಗಳ ಆಹಾರ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರ ಪೂರ್ವ ಮಾನವರ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಆಹಾರ ಪದ್ಥತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಸ್ತನಿಗಳು ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ C ಜೀವಸತ್ವ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದೆ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ 2500 [[kcal]]ನಷ್ಟು ಬೇಕಾಗುವ ಮಾನವರಿಗೆ ದಿನನಿತ್ಯಕ್ಕೆ 2,300 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರೈಮೇಟುಗಳ<ref name="Primates">{{cite journal |author=Milton K |title=Micronutrient intakes of wild primates: are humans different? |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/47 |journal=Comp Biochem Physiol a Mol Integr Physiol |volume=136 |issue=1 |pages=47–59 |year=2003 |pmid=14527629 |doi=10.1016/S1095-6433(03)00084-9}}</ref> ಆಹಾರ ಕ್ರಮದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ (ಜೀನ್ ವಿಕೃತಿಯಾದಾಗ ನಮ್ಮ [[ಪೂರ್ವಜ]]ರು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ) ಸ್ಟೋನ್<ref>{{cite book |first=Irwin |last= Stone |title=The Healing Factor: Vitamin C Against Disease |year=1972 |publisher=Grosset and Dunlap |url=http://www.vitamincfoundation.org/stone/ |isbn=0-448-11693-6 |oclc=3967737 }}</ref> ಮತ್ತು ಪಾಲಿಂಗ್<ref name="paulingevolution"/> ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. [[ಸ್ಕರ್ವಿ]]ಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಮಾತ್ರ RDA ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣವು ಸಾಕಾಗುವುದೇ ಹೊರತು ಸದೃಢ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗುವಷ್ಟು ಆಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪಾಲಿಂಗ್ ಖಂಡಿಸಿದನು.<ref name="Pauling book" /> ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವವು ರಕ್ತಸಾರ [[ಯ‌ೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಮಟ್ಟವನ್ನು ಇಳಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ [[ಸಂಧಿವಾತ]]ಪ್ರಮಾಣ ತಗ್ಗಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಪಾತ್ರ ತಳಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite journal|last=Choi, MD, DrPH|first=Hyon K.|coauthors=Xiang Gao, MD, PhD; Gary Curhan, MD, ScD |date=March 9, 2009|title=Vitamin C Intake and the Risk of Gout in Men|journal=Archives of Internal Medicine. |volume= 169 |issue= 5|pages=502–507|url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/169/5/502|doi=10.1001/archinternmed.2008.606|pmid=19273781|last1=Choi|first1=HK|last2=Gao|first2=X|last3=Curhan|first3=G|pmc=2767211}}</ref> ಅನೇಕ ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವು ಬಹಳ ಪರಿಣಾಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ಧೇಶಿತ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಾಧಿಸಲು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, [[ಬಾಯಿಯ ಮ‌ೂಲಕ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ]] ಅಗತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅಭಿಧಮನಿಯೊಳಗೆ ಹಾಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ರೋಗಗಳೆಂದರೆ: [[ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೀತ]],<ref name="pmid17636648">{{cite journal |author=Douglas RM, Hemilä H, Chalker E, Treacy B |title=Vitamin C for preventing and treating the common cold |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD000980 |year=2007 |pmid=17636648 |doi=10.1002/14651858.CD000980.pub3 |url=}}</ref><ref name="Rath_pat" /> [[ನ್ಯುಮೋನಿಯ]],<ref name="pmid17253561">{{cite journal |author=Hemilä H, Louhiala P |title=Vitamin C for preventing and treating pneumonia |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD005532 |year=2007 |pmid=17253561 |doi=10.1002/14651858.CD005532.pub2 |url=}}</ref> [[ಹಕ್ಕಿ ಜ್ವರ]],<ref name="pmid14613951" /> [[SARS]],<ref name="pmid14613951">{{cite journal |author=Hemilä H |title=Vitamin C and SARS coronavirus |journal=J Antimicrob Chemother |volume=52 |issue=6 |pages=1049–50 |year=2003 |pmid=14613951 |doi= 10.1093/jac/dkh002}}</ref> [[ಹೃದ್ರೋಗ]],<ref name="Rath_pat">ರ‌್ಯಾಥ್ MW, ಪಾಲಿಂಗ್ LC. {{US patent|5278189}}{{US patent|5278189}}ಲಿಪೊಪ್ರೋಟೀನ್ ಬಂಧಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನಿಂದ ಹೃದಯನಾಳದ ರೋಗದ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ(a). USPTO. 11 ಜನವರಿ 1994.</ref><ref>[[ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಾರ್ಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್]]‌ನ [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4788 ವಿಟಮಿನ್ ಆಂಡ್ ಮಿನರಲ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್ಸ್]</ref> [[AIDS]],<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/200605220885.html |title=Nigeria: Vitamin C Can Suppress HIV/Aids Virus |accessdate=2006-06-16 |date=2006-05-22 |author= |publisher=allAfrica.com }}</ref><ref>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/aids/story/0,7369,1483821,00.html |title=Discredited doctor's 'cure' for Aids ignites life-and-death struggle in South Africa | accessdate=2007-02-21 |date=2005-05-14 |author= Boseley, Sarah | publisher = [[The Guardian]] }}</ref> [[ಸ್ವಮಗ್ನತಾ ಭ್ರಾಂತಿ ಎಂಬ ಮನೋವಿಕಲತೆ,]],<ref>{{cite journal |journal= Ment Retard Dev Disabil Res Rev |year= 2005 |volume= 11 |issue= 2 |pages= 131–42 |title= Novel treatments for autistic spectrum disorders |author= Levy SE, Hyman SL |doi= 10.1002/mrdd.20062 |pmid= 15977319}}</ref> [[ಅಲ್ಪ ವೀರ್ಯಾಣು ]],<ref>{{cite journal |author=Akmal M, Qadri J, Al-Waili N, Thangal S, Haq A, Saloom K |title=Improvement in human semen quality after oral supplementation of vitamin C |journal=J Med Food |volume=9 |issue=3 |pages=440–2 |year=2006 |pmid=17004914 |doi=10.1089/jmf.2006.9.440}}</ref> ವಯೋ ಸಂಬಂಧೀ[[ಕಪ್ಪುಕಲೆಯ ರಚನೆ]],<ref name="pmid16625532">{{cite journal |author=Evans JR |title=Antioxidant vitamin and mineral supplements for slowing the progression of age-related macular degeneration |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD000254 |year=2006 |pmid=16625532 |doi=10.1002/14651858.CD000254.pub2 |url= |last2=Evans |first2=Jennifer R}}</ref><ref name="pmid18425071">{{cite journal |author=Evans J |title=Antioxidant supplements to prevent or slow down the progression of AMD: a systematic review and meta-analysis |journal=Eye |volume=22 |issue=6 |pages=751–60 |year=2008 |month=June |pmid=18425071 |doi=10.1038/eye.2008.100 |url=}}</ref> [[ತೀವ್ರತ ಅನಾರೋಗ್ಯ]],<ref name="pmid19273551">{{cite journal |author=Baillie JK, Thompson AA, Irving JB, ''et al.'' |title=Oral antioxidant supplementation does not prevent acute mountain sickness: double blind, randomized placebo-controlled trial |journal=QJM |volume= 102|issue= 5|pages= 341–8|year=2009 |month=March |pmid=19273551 |doi=10.1093/qjmed/hcp026 |url=https://archive.org/details/sim_qjm_2009-05_102_5/page/341}}</ref> [[ಬಸಿರಿನ ನಂಜು]],<ref name="pmid18254042">{{cite journal |author=Rumbold A, Duley L, Crowther CA, Haslam RR |title=Antioxidants for preventing pre-eclampsia |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD004227 |year=2008 |pmid=18254042 |doi=10.1002/14651858.CD004227.pub3 |url=}}</ref> [[ಅಮೈಯೋಟ್ರೋಫಿಕ್ ಲ್ಯಾಟರಲ್ ಸ್ಕ್ಲೈರೋಸಿಸ್]],<ref name="pmid17253482">{{cite journal |author=Orrell RW, Lane RJ, Ross M |title=Antioxidant treatment for amyotrophic lateral sclerosis / motor neuron disease |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD002829 |year=2007 |pmid=17253482 |doi=10.1002/14651858.CD002829.pub4 |url=}}</ref> [[ಅಸ್ತಮ]],<ref name="pmid19160185">{{cite journal |author=Kaur B, Rowe BH, Arnold E |title=Vitamin C supplementation for asthma |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD000993 |year=2009 |pmid=19160185 |doi=10.1002/14651858.CD000993.pub3 |url=}}</ref> [[ಧನುರ್ವಾಯು]],<ref name="pmid18425960">{{cite journal |author=Hemilä H, Koivula TT |title=Vitamin C for preventing and treating tetanus |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD006665 |year=2008 |pmid=18425960 |doi=10.1002/14651858.CD006665.pub2 |url=}}</ref> ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್]].<ref>[http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Cancer/c.html ಹೈ ಡೋಸಸ್ ಆಫ್ ವಿಟಮಿನ್ C ಆರ್ ನಾಟ್ ಎಫೆಕ್ಟಿವ್ ಆಸ್ ಎ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.physorg.com/news87833644.html |title=FDA OKs vitamin C trial for cancer |accessdate=2007-04-06 |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=January 12, 2007 |work= |publisher=[[Physorg.com]] |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote=Federal approval of a clinical trial on intravenous vitamin C as a cancer treatment lends credence to alternative cancer care, U.S. researchers said.}}</ref><ref name="pmid17297243">{{cite journal |author=Yeom CH, Jung GC, Song KJ |title=Changes of terminal cancer patients' health-related quality of life after high dose vitamin C administration |journal=J. Korean Med. Sci. |volume=22 |issue=1 |pages=7–11 |year=2007 |pmid=17297243 |doi=10.3346/jkms.2007.22.1.7 |pmc=2693571 }}</ref><ref>https://www.sciencedaily.com/releases/2008/08/080804190645.htm - ಸೈನ್ಸ್ ನ್ಯೂಸ್, ''ವಿಟಮಿನ್ C ಇಂಜೆಕ್ಶನ್ಸ್ ಸ್ಲೋ ಟ್ಯೂಮರ್ ಗ್ರೋಥ್ ಇನ್ ಮೈಸ್'' - ಸೈನ್ಸ್‌ಡೈಲಿಯಲ್ಲಿ 2008ರ ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ.</ref> ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title = Vitamin C (Ascorbic acid) | work = MedLine Plus | publisher = National Institute of Health | date = 2006-08-01 | url = http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/patient-vitaminc.html | accessdate = 2007-08-03 }}</ref><ref>[http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Vitamin_C.asp?sitearea=ETO ವಿಟಮಿನ್ C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061202202626/http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Vitamin_C.asp?sitearea=ETO |date=2006-12-02 }} - [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೊಸೈಟಿ]]</ref><ref name="Cochrane08">{{cite journal |author=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C |title=Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD007176 |year=2008 |pmid=18425980 |doi=10.1002/14651858.CD007176 |url=}}</ref><ref name="pmid17764205">{{cite journal |author=Huang HY, Caballero B, Chang S, ''et al.'' |title=Multivitamin/mineral supplements and prevention of chronic disease |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |volume= |issue=139 |pages=1–117 |year=2006 |month=May |pmid=17764205 |doi= |url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/multivit/multivit.pdf |access-date=2009-12-29 |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916040502/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/multivit/multivit.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="pmid18414768">{{cite journal |author=Brzozowska A, Kaluza J, Knoops KT, de Groot LC |title=Supplement use and mortality: the SENECA study |journal=Eur J Nutr |volume=47 |issue=3 |pages=131–7 |year=2008 |month=April |pmid=18414768 |doi=10.1007/s00394-008-0706-y |url=}}</ref> ==ಶರೀರರದಲ್ಲಿನ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಮಟ್ಟದ ಪರಿಶೀಲನೆ== [[ಮ‌ೂತ್ರ]], [[ರಕ್ತಸಾರ]] ಅಥವಾ [[ರಕ್ತ ಪ್ಲಾಸ್ಮ]]ದಲ್ಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡಲು ಸರಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು [[DCPIP]]ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವ ಮಟ್ಟವನ್ನಲ್ಲ.<ref name="UKFSA Risk" /> ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಅಂಶದ [[ಲಿಕ್ವಿಡ್‌ ಕ್ರೋಮಟೊಗ್ರಫಿಯ ಬಳಸಿ ದುಗ್ಧಕೋಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಶ|ಲಿಕ್ವಿಡ್‌ ಕ್ರೋಮಟೊಗ್ರಫಿಯ ಬಳಸಿ [[ದುಗ್ಧಕೋಶದಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಅಂಗಾಂಶ]]]]ಗಳಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ರಕ್ತಸಾರ ಅಥವಾ ರಕ್ತದ ಪ್ಲಾಸ್ಮದಲ್ಲಿನ C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಟ್ಟವು ಆಹಾರ ಕ್ರಮ ಬದಲಾದ ಹಾಗೆ [[ದಿನಕೊಮ್ಮೆ]] ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಂಗಾಂಶಗಳೊಳಗಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವವು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿನ ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ, ಅಂತಹ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಕೆಲವೇ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ಹಾಗೂ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಗ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.<ref>{{cite journal | author = Emadi-Konjin P, Verjee Z, Levin A, Adeli K | title = Measurement of intracellular vitamin C levels in human lymphocytes by reverse phase high performance liquid chromatography (HPLC) | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TDD-4FMHSY9-2-1&_cdi=5196&_user=308069&_orig=search&_coverDate=05%2F31%2F2005&_sk=999619994&view=c&wchp=dGLzVzz-zSkWW&md5=05a80321d3767c0cdfd386ef7121a781&ie=/sdarticle.pdf | journal = Clinical Biochemistry | volume = 38 | issue = 5 | pages = 450–6 | year = 2005 | pmid = 15820776 | doi = 10.1016/j.clinbiochem.2005.01.018 | format = PDF | access-date = 2021-08-23 | archive-date = 2009-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090109030755/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TDD-4FMHSY9-2-1&_cdi=5196&_user=308069&_orig=search&_coverDate=05%2F31%2F2005&_sk=999619994&view=c&wchp=dGLzVzz-zSkWW&md5=05a80321d3767c0cdfd386ef7121a781&ie=%2Fsdarticle.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite journal | author= Yamada H, Yamada K, Waki M, Umegaki K. | title= Lymphocyte and Plasma Vitamin C Levels in Type 2 Diabetic Patients With and Without Diabetes Complications | journal= Diabetes Care | year=2004 | volume=27 | issue = 10| pages=2491–2 | url= http://care.diabetesjournals.org/cgi/reprint/27/10/2491.pdf | format=PDF |pmid=15451922 | doi = 10.2337/diacare.27.10.2491}}</ref> ==ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳು== ===ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮಗಳು=== C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಸೇವನೆಯು [[ಅಜೀರ್ಣ]]ಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ. C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಆರೋಗ್ಯವಂತರಲ್ಲೂ [[ಅತಿಸಾರ]]ಕ್ಕೆ ಎಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. 6 ಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲವನ್ನು 29 ಶಿಶುಗಳಿಗೆ, ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ವಯಸ್ಸಿನ 93 ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಾಗೂ 20 ವಯಸ್ಕರಿಗೆ 1400 ದಿನಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಪ್ರಯೋಗವೊಂದರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಐವರು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಶಿಶುಗಳಲ್ಲಿ ನಂಜಿನ ಕುರುಹು ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಳಸುವಿಕೆ, ವಾಂತಿ, ಭೇದಿ, ಮುಖದ ಕೆಂಪೇರುವಿಕೆ, ತಲೆನೋವು, ಆಯಾಸ, ಮತ್ತು ಗಾಢವಲ್ಲದ ನಿದ್ರೆ-ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿತ್ತು. ಶಿಶುಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಸಾಲುಗುಳ್ಳೆಗಳು ಎದ್ದವು.<ref>{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/jecfa/jecmono/v05je20.htm |title=Toxicological evaluation of some food additives including anticaking agents, antimicrobials, antioxidants, emulsifiers and thickening agents |accessdate=2007-04-13 |date=4 July 1973 |author= |publisher=World Health Organization }}</ref> ===ಸಂಭಾವ್ಯ ಅಡ್ಡ-ಪರಿಣಾಮಗಳು=== C ಜೀವಸತ್ವವು ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಹೆಚ್ಚು ಹೀರುವುದರಿಂದ,<ref name="pmid12450906">{{cite journal | author = Fleming DJ, Tucker KL, Jacques PF, Dallal GE, Wilson PW, Wood RJ | title = Dietary factors associated with the risk of high iron stores in the elderly Framingham Heart Study cohort | journal = Am. J. Clin. Nutr. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 1375–84 | year = 2002 | pmid = 12450906 | url = http://www.ajcn.org/cgi/reprint/76/6/1375.pdf|format=PDF}}</ref> ಕೆಲವರಲ್ಲಿ [[ಅತಿ ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದಿಂದ ನಂಜು]] ಉಂಟಾಗುವ ಅಪರೂಪದ [[ಹೀಮೊಕ್ರೊಮಾಟೊಸಿಸ್]]‌ನಂಥ [[ಮಿತಿಮೀರಿದ ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶ ಕಾಯಿಲೆ]] ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. [[ಗ್ಲುಕೋಸ್-6-ಫಾಸ್ಫೇಟ್ ಡಿಹೈಡ್ರೋಜಿನೇಸ್]] (G6PD) ಎಂಜೈಮ್‌ ಸಾಕಷ್ಟಿಲ್ಲದೆ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ ಅಂಶವಾದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದರೆ [[ಹೀಮೊಲಿಟಿಕ್ ಅನೀಮಿಯ]] ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.<ref name="pmid11124756">{{cite journal | author = Cook JD, Reddy MB | title = Effect of ascorbic acid intake on nonheme-iron absorption from a complete diet | journal = Am. J. Clin. Nutr. | volume = 73 | issue = 1 | pages = 93–8 | year = 2001 | pmid = 11124756 | url=http://www.ajcn.org/cgi/reprint/73/1/93.pdf|format=PDF}}</ref> C ಜೀವಸತ್ವದಿಂದ ಮ‌ೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೊಂದು ನಂಬಿಕೆ ಬಹುಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ.ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಅಧಾರವೇನಿಲ್ಲ.<ref name="BattlingQuackery">{{cite journal |author=Goodwin JS, Tangum MR |title=Battling quackery: attitudes about micronutrient supplements in American academic medicine |journal=Arch. Intern. Med. |volume=158 |issue=20 |pages=2187–91 |year=1998 |month=November |pmid=9818798 |doi=10.1001/archinte.158.20.2187 |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9818798 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆದರೂ, ಮಿತಿಮೀರಿದ [[ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಸೇವನೆಯಿಂದ [[ಮ‌ೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು]] ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲಕ್ಕೂ ಮ‌ೂತ್ರಪಿಂಡದ ಕಲ್ಲಿಗೂ ಇರುವ ನಂಟೊಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ.<ref name="pmid15987848">{{cite journal | author = Massey LK, Liebman M, Kynast-Gales SA | title = Ascorbate increases human oxaluria and kidney stone risk | journal = J. Nutr. | volume = 135 | issue = 7 | pages = 1673–7 | year = 2005 | pmid = 15987848 | url=http://jn.nutrition.org/cgi/reprint/135/7/1673.pdf |format=PDF}}</ref> ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆಕ್ಸಲೇಟ್ ಸಂಗ್ರಹ ಹೆಚ್ಚಾದ ರೋಗಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವರದಿಗಳಿವೆ. ಇವೆರಡರ ನಡುವಿನ ಸಂಭವನೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal | author = S. Mashour, MD, J. F. Turner Jr., MD, FCCP, and R. Merrell, MD | title = Acute Renal Failure, Oxalosis, and Vitamin C Supplementation* A Case Report and Review of the Literature | journal = Chest | volume = 118 | year = 2000 | page = 561| url=http://www.chestjournal.org/content/118/2/561.long | doi = 10.1378/chest.118.2.561}}</ref> ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವವು [[ಕಾರ್ಪಸ್ ಲೂತಿಯಮ್]]‍‌ನಿಂದ [[ಪ್ರೊಜೆಸ್ಟೆರಾನ್]] ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗರ್ಭಧರಿಸಿದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಇಲಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಅಧ್ಯಯನವು, ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="pmid4467736">{{cite journal | author = Ovcharov R, Todorov S | title = [The effect of vitamin C on the estrus cycle and embryogenesis of rats] | language = Bulgarian | journal = Akusherstvo i ginekologii͡a | volume = 13 | issue = 3 | pages = 191–5 | year = 1974 | pmid = 4467736 | doi = }}</ref> ಗರ್ಭಧರಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಆರಂಭದ ಕೆಲವು ವಾರಗಳವರೆಗೆ, ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವ ಪ್ರೊಜೆಸ್ಟೆರಾನ್ಅನ್ನು ಕಾರ್ಪಸ್ ಲೂತಿಯಮ್‌ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ಲಸೆಂಟಾ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ. ಕಾರ್ಪಸ್ ಲೂತಿಯಮ್‌ನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ C ಜೀವಸತ್ವವು (1000+ ಮಿಗ್ರಾಂ) ಗರ್ಭಪಾತಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಮ‌ೂರನೇ ತಿಂಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂತಾನೇ ಗರ್ಭಪಾತಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುವ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, 'ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ಗರ್ಭಪಾತವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಆಧಾರ ರಹಿತ' ಎಂದು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref name="pmid988001">{{cite journal | author = Vobecky JS, Vobecky J, Shapcott D, Cloutier D, Lafond R, Blanchard R | title = Vitamins C and E in spontaneous abortion | journal = International journal for vitamin and nutrition research. Internationale Zeitschrift für Vitamin- und Ernährungsforschung. Journal international de vitaminologie et de nutrition | volume = 46 | issue = 3 | pages = 291–6 | year = 1976 | pmid = 988001 | doi = }}</ref> ಅನೈಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸಬಲದ ಗರ್ಭಪಾತದಿಂದ ಭಯಗ್ರಸ್ತರಾದ 79 ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲಾದ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಜಾವರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ (1943), ಬಯೋಫ್ಲೇವನೋಯ್ಡ್ ಮತ್ತು [[ಜೀವಸತ್ವ K]] ಒಂದಿಗೆ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ 33 ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮ‌ೂರು ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಗರ್ಭಪಾತವಾದರೂ 91%ನಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜೀವಸತ್ವ ಪಡೆಯದ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ 46 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಗರ್ಭಪಾತವಾಯಿತು.<ref>{{cite journal | author = Javert CT, Stander HJ | title = Plasma Vitamin C and Prothrombin Concentration in Pregnancy and in Threatened, Spontaneous, and Habitual Abortion | journal = Surgery, Gynecology, and Obstetrics | volume = 76 | issue = | pages = 115–122 | year = 1943 | pmid = | doi = }}</ref> C ಜೀವಸತ್ವದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೂರೈಕೆಯು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿ, ಮೈಟೋಕಾಂಡ್ರಿಯನ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="mitochondria">{{cite journal|title=Oral administration of vitamin C decreases muscle mitochondrial biogenesis and hampers training-induced adaptations in endurance performance|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2008-01_87_1/page/142|author=Mari-Carmen Gomez-Cabrera et al.|journal=American Journal of Clinical Nutrition|date=2008-01|volume=87|number=1|pages=142–9|pmid=18175748|issue=1}}</ref> ===ಮಿತಿಮೀರಿದ ಬಳಕೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕ=== ಈ ಹಿಂದೆ ಚರ್ಚಿಸಿದಂತೆ, C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಆಗಬಹುದಾದ ನಂಜು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ್ದು. ಇಲಿಗಳಲ್ಲಿ [[LD50|LD₅₀]] (ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 50%ನಷ್ಟು ಸಾಯಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ) ಪ್ರಮಾಣವು ಬಾಯಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದಾದರೆ ಪ್ರತೀ ಒಂದು ಕಿಲೋಗ್ರಾಂ ದೇಹ ತೂಕಕ್ಕೆ 11.9 ಗ್ರಾಂನಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Oxford">{{cite web |url=http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/AS/ascorbic_acid.html |title=Safety (MSDS) data for ascorbic acid |accessdate=2007-02-21 |date=2005-10-09 |publisher=[[Oxford University]] |archive-date=2007-02-09 |archive-url=https://archive.today/20070209221915/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/AS/ascorbic_acid.html |url-status=dead }}</ref> ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಈಡಾಗುವಂಥ ಪ್ರಾಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ [[ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಾನವರಲ್ಲಿನ LD50|ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ[[ಯಿಂದಾಗಿ ಮಾನವರಲ್ಲಿನ LD₅₀]]]] ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾಗಿಲ್ಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದಾಗಿ, LD₅₀ಅನ್ನು ಮಾನವರಲ್ಲಿ ವಿಷಕಾರೀ ಅಂಶವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಆಂಶ ಇನ್ನೂ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ==ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸಿದ ಆಹಾರದ ಮ‌ೂಲಗಳು== [[File:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|right|thumb|ರೋಸ್ ಹಿಪ್ಸ್, ಇವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಮ‌ೂಲಗಳು.]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೈಸಸರ್ಗಿಕ ಮ‌ೂಲಗಳೆಂದರೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಕಕಡು ಪ್ಲಮ್(=ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಹಣ್ಣು)]] ಮತ್ತು [[ಕಮು ಕಮು]] ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇದು ಮಾಂಸದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯ‌ೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗದಲ್ಲಿ, ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪಾನೀಯಗಳು, ಕ್ಯಾಪ್ಸೂಲ್‌ಗಳೊಳಗಿನ ಹರಳುಗಳು ಅಥವಾ ಕಾಳಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು ಇವುಗಳ ಮುಖಾಂತರ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು [[ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶವಾಗಿ ಪೂರೈಕೆ]] ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು. ಸಣ್ಣಕರುಳಿನಲ್ಲಿ ಸೋಡಿಯಮ್-ಅಯಾನು ಅವಲಂಬಿತ ವಾಹಕವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು C ಜೀವಸತ್ವವು ಹೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಗ್ಲುಕೋಸ್-ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಮತ್ತು ಗ್ಲುಕೋಸ್-ಅಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮ‌ೂಲಕವೂ ಇದು ಸಣ್ಣಕರುಳಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣಕರುಳಿನಲ್ಲಿನ ಅಥವಾ ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಶರ್ಕರಾಂಶವಿದ್ದರೆ ಇದರ ಹೀರುವಿಕೆ ತಗ್ಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal |author=Wilson JX |title=Regulation of vitamin C transport |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=25 |issue= |pages=105–25 |year=2005 |pmid=16011461 |doi=10.1146/annurev.nutr.25.050304.092647}}</ref> ===ಸಸ್ಯ ಮ‌ೂಲಗಳು=== ಸಸ್ಯಗಳು C ಜೀವಸತ್ವದ ಉತ್ತಮ ಮ‌ೂಲಗಳಾಗಿವೆ, ಸಸ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಮಾಣವು ಈ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವವುಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ: ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದ, ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣ, ಸಸ್ಯ ಬೆಳೆಯುವ ಹವಾಗುಣ, ಇದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಮಯ, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತಯಾರು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳು.<ref>{{cite web |url=http://www.uk.foedevarestyrelsen.dk/Nutrition/Vitamin_mineral_content_is_stable/forside.htm |title=The vitamin and mineral content is stable |accessdate=2007-03-07 |publisher=Danish Veterinary and Food Administration |archive-date=2011-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014053424/http://www.uk.foedevarestyrelsen.dk/Nutrition/Vitamin_mineral_content_is_stable/forside.htm |url-status=dead }}</ref> ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕವು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಹಸಿ ಸಸ್ಯ ಮ‌ೂಲಗಳಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂದಾಜನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=National Nutrient Database |accessdate=2007-03-07 |publisher=Nutrient Data Laboratory of the US Agricultural Research Service |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.healthyeatingclub.com/info/books-phds/books/foodfacts/html/data/data4i.html |title=Vitamin C Food Data Chart |accessdate=2007-03-07 |publisher=Healthy Eating Club |archive-date=2007-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305183325/http://www.healthyeatingclub.com/info/books-phds/books/foodfacts/html/data/data4i.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.naturalhub.com/natural_food_guide_fruit_vitamin_c.htm |title=Natural food-Fruit Vitamin C Content |accessdate=2007-03-07 |date= |author= |publisher=The Natural Food Hub |archive-date=2007-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307160608/http://www.naturalhub.com/natural_food_guide_fruit_vitamin_c.htm |url-status=dead }}</ref> ಕೆಲವು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಹಸಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ (ಇದರಿಂದ C ಜೀವಸತ್ವದಂಥ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೃತಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುಮಾಡುವುದು) ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಮಾಹಿತಿಯು ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೋಲಿಸಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ 100 ಗ್ರಾಂ ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ತರಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮಿಲಿಗ್ರಾಂಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವಸನೀಯ ಮ‌ೂಲಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸರಿಸುಮಾರು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ: <div style="float:left;padding:1em"> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" !ಸಸ್ಯ ‌ಮ‌ೂಲ !ಪ್ರಮಾಣ<br> (ಮಿಗ್ರಾಂ / 100ಗ್ರಾಂ) |- | [[ಕಕಡು ಪ್ಲಮ್]] | 3100 |- | [[ಕಮು ಕಮು]] | 2800 |- | [[ರೋಸ್ ಹಿಪ್]] | 2000 |- | [[ಅಸೆರೋಲ]] | 1600 |- | [[ಸೀಬಕ್ತೋರ್ನ್]] | 695 |- | [[ಜುಜುಬೆ]] | 500 |- | [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಗೂಸ್‌ಬೆರಿ]] | 445 |- | [[ಬಯೋಬಾಬ್]] | 400 |- | [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಕರಂಟ್]] | 200 |- | [[ಕೆಂಪು ಮೆಣಸು]] | 190 |- | [[ಪಾರ್ಸ್‌ಲಿ]] | 130 |- | [[ಸೀಬೆಹಣ್ಣು(ಪೇರಲ ಹಣ್ಣು)]] | 100 |- | [[ಕಿವಿ ಹಣ್ಣು]] | 90 |- | [[ಬ್ರಾಕಲಿ(=ಚಳಿ ಸಹಿಷ್ಣು ಹೂಕೋಸು)]] | 90 |- | [[ಲೋಗನ್‌ಬೆರಿ]] | 80 |- | [[ಕೆಂಪುದ್ರಾಕ್ಷಿ]] | 80 |- | [[ಬ್ರಸಲ್ಸ್ ಮೊಗ್ಗು]]ಗಳು | 80 |- | [[ವೋಲ್ಫ್‌ಬೆರಿ]] (ಗೊಜಿ) | 73 † |- | [[ಲಿಚ್ಛಿ]] | 70 |- | [[ಕ್ಲೌಡ್‌ಬೆರಿ]] | 60 |- | [[ಎಲ್ಡರ್‌ಬೆರಿ]] | 60 |- | [[ಪರ್ಸಿಮನ್]] | 60 |} † 3 ಮ‌ೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ; ಒಣಗಿಸಿದ </div> <div style="float:left;padding:1em"> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" !ಸಸ್ಯ ಮ‌ೂಲ !ಪ್ರಮಾಣ<br> (ಮಿಗ್ರಾಂ / 100ಗ್ರಾ) |- | [[ಪಪಾಯ]] | 60 |- | [[ಸ್ಟ್ರಾಬೆರಿ]] | 60 |- | [[ಕಿತ್ತಳೆ]] | 50 |- | [[ಗಜನಿಂಬೆ]] | 40 |- | [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ]], ಕ್ಯಾಂಟಲೌಪ್ | 40 |- | [[ಹೂಕೋಸು]] | 40 |- | [[ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ]] | 31 |- | [[ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಹಣ್ಣು]] | 30 |- | [[ರಾಸ್‌ಬೆರಿ]] | 30 |- | [[ಟಾಂಜರಿನ್]] | 30 |- | [[ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಕಿತ್ತಳೆ]] | 30 |- | [[ಪ್ಯಾಶನ್ ಹಣ್ಣು]] | 30 |- | [[ಸ್ಪಿನಾಚ್]] | 30 |- | [[ಎಲೆಕೋಸು]] ಹಸಿ | 30 |- | [[ನಿಂಬೆ]] | 30 |- | [[ಮಾವು]] | 28 |- | [[ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಬೆರಿ]] | 21 |- | [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ]] | 20 |- | [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ, ಜೇನುಕರಬೂಜ)]] | 20 |- | [[ಕ್ರ್ಯಾನ್‌ಬೆರಿ]] | 13 |- | [[ಟೊಮ್ಯಾಟೊ]] | 10 |- | [[ಬ್ಲೂಬೆರಿ]] | 10 |- | [[ಅನಾನಾಸ್ ಹಣ್ಣು]] | 10 |- | [[ಪಪಾಯ]] | 10 |} </div> <div style="float:left;padding:1em"> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" !ಸಸ್ಯ ಮ‌ೂಲ !ಪ್ರಮಾಣ<br> (ಮಿಗ್ರಾಂ/ 100ಗ್ರಾಂ) |- | [[ದ್ರಾಕ್ಷಿ]] | 10 |- | [[ಏಪ್ರಿಕಾಟ್(=ಸಕ್ಕರೆ ಬಾದಾಮಿ)]] | 10 |- | [[ಪ್ಲಮ್]] | 10 |- | [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ]] | 10 |- | [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣು]] | 9 |- | [[ಕ್ಯಾರೆಟ್‌ (=ಗಜ್ಜರಿ)]] | 9 |- | [[ಆವಕಾಡೊ]] | 8 |- | [[ಹುಳಿಸೇಬು]] | 8 |- | [[ಪರ್ಸಿಮನ್]] - ತಾಜಾ | 7 |- | [[ಚೆರ್ರಿ ಹಣ್ಣು]] | 7 |- | [[ಪೀಚ್ ಹಣ್ಣು]] | 7 |- | [[ಸೇಬು]] | 6 |- | [[ಆಸ್ಪರಾಗಸ್]] | 6 |- | [[ಬೀಟ್‌ರೂಟ್]] | 5 |- | [[ಚೋಕ್‌ಚೆರ್ರಿ]] | 5 |- | [[ಪೇರು ಹಣ್ಣು]] | 4 |- | [[ಲೆಟಿಸ್]] | 4 |- | [[ಸೌತೆಕಾಯಿ]] | 3 |- | [[ನೆಲ ಗುಳ್ಳ]] | 2 |- | [[ಒಣದ್ರಾಕ್ಷಿ]] | 2 |- | [[ಅಂಜ‌ೂರ]] | 2 |- | [[ಬಿಲ್‌ಬೆರಿ]] | 1 |- | [[ಹಾರ್ನ್ಡ್ ಮೆಲನ್‌]] | 0.5 |- | [[ಮೆಡ್ಲರ್]] | 0.3 |} </div> ===ಪ್ರಾಣಿ ಮ‌ೂಲಗಳು=== [[File:Goat.jpg|thumb|ಆಡುಗಳು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸರಿಸುಮಾರು 70 ಕೆಜಿ ತೂಕವಿರುವ ಒಂದು ಬೆಳೆದ ಆಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ 13,000 ಮಿಗ್ರಾಂಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದರೆ ಇದರ ಪ್ರಮಾಣವು ಅನೇಕಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=Chatterjee_IB>[279]</ref><ref name=Stone_scurvy>[280]</ref>]] ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳು ತಾವೇತಾವಾಗಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಬಹುತೇಕ ಸಸ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು C ಜೀವಸತ್ವದ ಮ‌ೂಲವಾಗಿವೆ. C ಜೀವಸತ್ವವು ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಮಾಂಸಾಹಾರ ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯರ ಆಹಾರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ಜೀವಸತ್ವ ಸಿಕ್ಕೇಸಿಗುತ್ತದೆಂಬ ನಿಖರತೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನವು ‌ನೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಜೀವಸತ್ವದ ಮ‌ೂಲವಲ್ಲ. C ಜೀವಸತ್ವವು [[ತಾಯಿಯ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ]] ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ, [[ಹಸುವಿನ ಹಸಿ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ]] ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಅಲ್ಪವೂ, [[ಪಾಶ್ಚರೀಸಿಕರಿಸಿದ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. C ಜೀವಸತ್ವದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಮ‌ೂತ್ರದ ಮ‌ೂಲಕ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕವು ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಆಹಾರದಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ 100 ಗ್ರಾಂ ಆಹಾರದಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮಿಲಿಗ್ರಾಂಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ: <div style="float:left;padding:1em"> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" !ಪ್ರಾಣಿ ಮ‌ೂಲ !ಪ್ರಮಾಣ<br> (ಮಿಗ್ರಾಂ / 100ಗ್ರಾಂ) |- | [[ಕರುವಿನ]] [[ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ]] (ಹಸಿ) | 36 |- | [[ಹಸುವಿನ]] ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ (ಹಸಿ) | 31 |- | [[ಓಯಸ್ಟರ್(=ಸಿಂಪಿ)]] (ಹಸಿ) | 30 |- | [[ಕಾಡ್]] [[ರಾಯ್(=ಮೀನಾಂಡಗಳು)]] (ಕರಿದದ್ದು) | 26 |- | [[ಹಂದಿ]] ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ (ಹಸಿ) | 23 |- | [[ಕುರಿಮರಿ]] [[ಮಿದುಳು]] (ಬೇಯಿಸಿದ್ದು) | 17 |- | [[ಕೋಳಿ ಮರಿಯ]] ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ(ಕರಿದದ್ದು) | 13 |} </div> <div style="float:left;padding:1em"> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" !ಪ್ರಾಣಿ ಮ‌ೂಲ !ಪ್ರಮಾಣ<br> (ಮಿಗ್ರಾಂ / 100ಗ್ರಾಂ) |- | ಕುರಿಮರಿ ಪಿತ್ತಜನಕಾಂಗ (ಕರಿದ) | 12 |- | [[ಕರುವಿನ]] [[ಅಡ್ರೀನಲ್]] (ಹಸಿ) | 11<ref name="Toutain">{{cite journal|last=Toutain|first=P. L.|coauthors=D. Béchu, and M. Hidiroglou|date=November 1997|title=Ascorbic acid disposition kinetics in the plasma and tissues of calves|journal=Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol|volume=273,|issue=5, R1585-R1597|url=http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/273/5/R1585|pmid=9374798|pages=1585|access-date=2009-12-29|archive-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727042818/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/273/5/R1585|url-status=dead}}</ref> |- | ಕುರಿಮರಿ [[ಹೃದಯ]] (ಹುರಿದದ್ದು) | 11 |- | ಕುರಿಮರಿ [[ನಾಲಗೆ]] (ಬೇಯಿಸಿದ್ದು) | 6 |- | [[ಮಾನವನ ಹಾಲು]] (ತಾಜಾ) | 4 |- | ಆಡಿನ ಹಾಲು (ತಾಜಾ) | 2 |- | ದನದ ಹಾಲು (ತಾಜಾ) | 2 |} </div> ===ಆಹಾರ ತಯಾರಿಕೆ=== C ಜೀವಸತ್ವವು ಕೆಲವು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ [[ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ]], ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವಾಗ ಇದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿರುವ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವು ಅವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ತಾಪಮಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದಿನ ಕಳೆದಂತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ರೋಯಗ್ MG, ರಿವೆರ ZS, ಕೆನೆಡಿ JF. ಎ ಮಾಡೆಲ್ ಸ್ಟಡಿ ಆನ್ ರೇಟ್ ಆಫ್ ಡಿಗ್ರಡೇಶನ್ ಆಫ್ L-ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ಪ್ರಾಸೆಸಿಂಗ್ ಯೂಸಿಂಗ್ ಹೋಮ್-ಪ್ರೊಡ್ಯೂಸ್ಡ್ ಜ್ಯೂಸ್ ಕಾನ್ಸಂಟ್ರೇಟ್ಸ್. ಇಂಟ್ J ಫುಡ್ ಸ್ಕಿ ನ್ಯೂಟ್ರ್. 1995 ಮೇ;46(2):107-15.</ref> ಕುದಿಯುವ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಂಜೈಮ್‌ಗಳು ಬಹು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಾಶಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸಿದಾಗ C ಜೀವಸತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವು 60%ನಷ್ಟು ತಗ್ಗುತ್ತದೆ.<ref>ಅಲೆನ್ MA, ಬರ್ಜೆಸ್ SG. ದ ಲಾಸಸ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಡ್ಯೂರಿಂಗ್ ದ ಲಾರ್ಜ್-ಸ್ಕೇಲ್ ಕುಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಗ್ರೀನ್ ವೆಜಿಟೇಬಲ್ಸ್ ಬೈ ಡಿಫರೆಂಟ್ ಮೆಥಡ್ಸ್. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಶನ್ (1950), 4 : 95-100</ref> ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲೂ ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಭಜನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ [[ವೇಗ ವರ್ಧಿಸು]]ತ್ತದೆ.<ref name="Oxford" /> ಆಹಾರವನ್ನು [[ಬೇಯಿಸಿ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಸೋಸಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದಾಗಲೂ]] C ಜೀವಸತ್ವದ ಮಟ್ಟವು ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬಸಿದು ತೆಗೆದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಸತ್ವ ಕರಗಿರುತ್ತದೆ. ಸತ್ವಭರಿತ ನೀರನ್ನು ಚೆಲ್ಲಲಾಗುವುದರಿಂದ ಅಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣ ದಕ್ಕದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, C ಜೀವಸತ್ವವು ಎಲ್ಲಾ ತರಕಾರಿಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಸರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬೇರೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ [[ಬ್ರಾಕಲಿ(=ಒಂದು ಬಗೆಯ ಹೂಕೋಸು)]]ಯು ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಸತ್ವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Combs">ಕೋಂಬ್ಸ್ GF. ದ ವಿಟಮಿನ್ಸ್, ಫಂಡಮೆಂಟಲ್ ಆಸ್ಪೆಕ್ಟ್ಸ್ ಇನ್ ನ್ಯೂಟ್ರಿಶನ್ ಆಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್. 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ಸ್ಯಾನ್ ಡೈಗೊ, CA: ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರೆಸ್, 2001:245–272</ref> ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ರೆಫ್ರಿಜರೇಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವುದರಿಂದ ಅವು ಪ್ರಮುಖ ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/content/article/123/115022.htm |title=Fresh-Cut Fruit May Keep Its Vitamins |accessdate=2007-02-25 |date=2 June 2006 |first=Miranda |last=Hitti |publisher=WebMD }}</ref> ===C ಜೀವಸತ್ವದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೂರೈಕೆಗಳು=== [[File:RedoxonVitaminC.jpg|thumb|right|C ಜೀವಸತ್ವವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಗುಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಹುಡಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ರೆಡಕ್ಸಾನ್ ಬ್ರಾಂಡ್, C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಬೃಹತ್‌ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡಿದುದು ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ ಇದನ್ನು ಹೋಫ್‌ಮ್ಯಾನ್-ಲಾ ರೊಚೆಯು 1934ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದನು.|link=Special:FilePath/RedoxonVitaminC.jpg]] ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.thedietchannel.com/Vitamin-C.htm ದ ಡಯಟ್ ಚಾನೆಲ್] C ಜೀವಸತ್ವವು ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜೀವಸತ್ವವಾಗಿದೆ.</ref> [[ಕ್ಯಾಪ್ಲೆಟ್]]‌ಗಳು, ಗುಳಿಗೆಗಳು, ಕ್ಯಾಪ್ಸೂಲ್‌ಗಳು, ಕುಡಿಯುವ ಮಿಶ್ರಣಗಳು, ಹಲವು-ಜೀವಸತ್ವ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ-ವಿರೋಧಿ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹರಳಿನಾಕಾರಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಕ್ವೆರ್ಸೆಟಿನ್, ಹೆಸ್ಪರಿಡಿನ್ ಮತ್ತು ರುಟಿನ್‌ನಂತಹ [[ಬಯೋಫ್ಲವನೋಡ್]]‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯ‌ೂ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವಂಥ ಗುಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪ್ಸೂಲ್‌ಗಳೂ ಇವೆ. 25 ಮಿಗ್ರಾಂನಿಂದ 1500&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದವರೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 300 ಗ್ರಾಂನಿಂದ 1 ಕೆಜಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸೀಸೆಗಳಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ (ಆಸ್ಕೋರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಸಣ್ಣ ಹರಳಿನ ಹುಡಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.(ಒಂದು ಟೀ ಚಮಚ ಹರಳಿನಲ್ಲಿ 5,000&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂಗೆ ಸಮನಾದ C ಜೀವಸತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ.) ===ಕೃತಕ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು=== C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು [[ಗ್ಲುಕೋಸ್]]‌ನಿಂದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದು. 1930ರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ [[ರೈಚ್‌ಸ್ಟೈನ್ ಕ್ರಿಯೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಿಣ್ವನಜ (=ಫರ್ಮೆಂಟೇಶನ್) ಪೂರ್ವದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು-ಹಂತಗಳುಳ್ಳ ಆಧುನಿಕ [[ಫರ್ಮೆಂಟೇಶನ್]] ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು 1960ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ [[ಚೀನಾ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಂದೊದಗುವ ರಾಸಾಯನಿಕ ಹಂತಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಫರ್ಮೆಂಟೇಶನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು. ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಗ್ಲುಕೋಸ್‌ನಿಂದ ಸರಿಸುಮಾರು 60%ನಷ್ಟು C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.competition-commission.org.uk/rep_pub/reports/2001/fulltext/456a4.2.pdf |title=The production of vitamin C |accessdate=2007-02-20 |year=2001 |publisher=Competition Commission |format=PDF |archive-date=2012-01-19 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120119194657/http://www.competition-commission.org.uk/rep_pub/reports/2001/fulltext/456a4.2.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ಗ್ಯಾಲಕ್ಟೋಸ್]]‌ನಿಂದ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಫರ್ಮೆಂಟೇಶನ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡುವ ಯೀಸ್ಟ್‌ ತಳಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ [[ಸ್ಕೋಟಿಶ್ ಕ್ರಾಪ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ.ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="yeastAA" /> ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಸ್ತುತ C ಜೀವಸತ್ವದ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಸುಮಾರು 110,000 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿದೆ. [[BASF]]/[[ಟಕೇಡ]], [[DSM]], [[ಮರ್ಕ್]] ಮತ್ತು [[ಪೀಪಲ್ಸ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಚೀನಾ]]ದ ಚೀನಾ ಫಾರ್ಮಸಿಟಿಕಲ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ ಮೊದಲಾದವು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. US ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗಿಂತಲೂ ಅಗ್ಗದ ದರದಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವವನ್ನು ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಚೀನಾ, ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ C ಜೀವಸತ್ವ ಪೂರೈಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಲಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.nutraingredients.com/news/ng.asp?n=63349-dsm-vitamin-c |title=DSM makes last stand against Chinese vitamin C |accessdate=2007-02-20 |date=2005-10-20 |first=Dominique |last=Patton |publisher=nutraingredients |archive-date=2008-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424043337/http://www.nutraingredients.com/news/ng.asp?n=63349-dsm-vitamin-c |url-status=dead }}</ref> 2008ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ದರ ಸಮರದ ಪ್ರಬಲ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಒಡ್ಡಿದ್ದು ಸ್ಕೋಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ DSM ಕಾರ್ಖಾನೆಯೊಂದು ಮಾತ್ರ.<ref>[http://www.nutraingredients.com/news/ng.asp?n=86166-dsm-carbon-foot-printing-quali-c DSM ವಿಟಮಿನ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ ಗೈನ್ಸ್ ಗ್ರೀನ್ ಥಂಬ್ಸ್-ಅಪ್]{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಶೇನ್ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್, ಡಿಸಿಸನ್ ನ್ಯೂಸ್ ಮೀಡಿಯ SAS, 26-ಜೂನ್-2008. ಆಕ್ಸೆಸ್ಡ್ ಜುಲೈ 2008</ref> ಮ‌ೂಲಭೂತ ಆಹಾರದ ದರ ಹೆಚ್ಚಾದುದರಿಂದ ಹಾಗೂ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡೆ]]ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದುದರ ಫಲವಾಗಿ [[ಬೀಜಿಂಗ್]] ಹತ್ತಿರದ [[ಶಿಜಿಯಾಜ್ವಂಗ್]]‌ನಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಸ್ಥಗಿತವಾಗುವ ಸಂಭವಗಳು ಕಾಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ, 2008ರಲ್ಲಿ C ಜೀವಸತ್ವದ ದರವು ತೀವ್ರ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>[http://www.flex-news-food.com/pages/17441/China/Vitamin/vitamin-distruptions-production-china-maintain-firm-market.html ವಿಟಮಿನ್ C: ಡಿಸ್ಟ್ರಪ್ಶನ್ಸ್ ಟು ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಇನ್ ಚೀನಾ ಟು ಮೆಂಟೈನ್ ಫರ್ಮ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್] FLEXNEWS, 30/06/2008, ಆಕ್ಸೆಸ್ಡ್ ಜುಲೈ 2008</ref> ===ಆಹಾರದ ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶ ವರ್ಧನೆ=== ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‍‌ನಿಂದ ಆಹಾರದ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ ವರ್ಧಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಲ್ತ್ ಕೆನಡಾ, 2005, ಎಂಬ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಲವಣ ಮತ್ತು ಜೀವಸತ್ವಗಳ ಸೇರಿಸುವುದರ ಪರಿಣಾಮ ಕುರಿತು ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/vitamin/fortification_final_doc_1-eng.php |title=ಅಡಿಶನ್ ಆಫ್ ವಿಟಮಿನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಮಿನರಲ್ಸ್ ಟು ಫುಡ್, 2005 |access-date=2009-12-29 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217131736/http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/nutrition/vitamin/fortification_final_doc_1-eng.php |url-status=dead }}</ref> ಹೆಲ್ತ್ ಕೆನಡಾವು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್ಅನ್ನು ‘ಅಪಾಯ ವಿಭಾಗದ A ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶ’ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಇದರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೇವನೆಯು ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶ ಭರಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದಕ್ಕೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಿತಿ ಇದೆ' ಮಿತಿಮೀರಿದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ,ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಭೀರ ಗಂಡಾಂತರ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. C ಜೀವಸತ್ವದ ಮ‌ೂಲ ಎಂದು ಆಹಾರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದರೆ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಮಿಗ್ರಾಂ ಅಥವಾ RDIಯ 5%ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ "ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮ‌ೂಲ" ಎನ್ನಲು ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ 12&nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ (RDIಯ 20 %ನಷ್ಟು ) ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೆಲ್ತ್ ಕೆನಡಾ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|2}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== {{portal|Food}} {{portal|Health}} {{portal|Pharmacy and Pharmacology|Tabletten.JPG}} ;ಪುಸ್ತಕಗಳು *{{cite book |last=Pauling |first=Linus |authorlink=Linus Pauling |coauthors= |title=Vitamin C, the Common Cold, and the Flu |url=https://archive.org/details/vitaminccommonco0000paul |year=1976 |publisher=W H Freeman & Co |location= |isbn=0716703610 |oclc=2388395}} *{{cite book |last=Cameron |first=Ewan |authorlink=Ewan Cameron (Vitamin C) |coauthors=[[Linus Pauling]], |title=Cancer and Vitamin C |url=https://archive.org/details/cancervitaminc00came |year=1979|publisher=Pauling Institute of Science and Medicine|location= |isbn=0393500004 |oclc=5788147 |unused_data=|Ewan Cameron}} *{{cite book |last=Clemetson |first=C.A.B |coauthors= |title=Vitamin C |url=https://archive.org/details/vitaminc0001clem |year=1989 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida |isbn=0-8493-4841-2 |oclc=165609070 17918592 }} ಮೋನೊಗ್ರಾಫ್ - ಸಂಪುಟಗಳು I, II, III. ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * {{pauling|id=vitamins/vitaminC|title=Vitamin C|author=Jane Higdon}} * {{US patent|5278189}} — "ಲಿಪೊಪ್ರೋಟೀನ್ ಬಂಧಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಆಸ್ಕೋರ್ಬೇಟ್‌ನಿಂದ [[ಹೃದಯನಾಳದ ರೋಗ]]ದ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ(a)", ಅನ್ವೇಷಕರು: ಮ್ಯಾಥಿಯಸ್ W. ರ‌್ಯಾತ್ ಮತ್ತು ಲಿನಸ್ C. ಪಾಲಿಂಗ್ * [http://www.eatwell.gov.uk/healthydiet/nutritionessentials/vitaminsandminerals/vitaminc/ C ವಿಟಮಿನ್] - [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಫುಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ ಏಜೆನ್ಸಿ]] * {{cite journal |author=Naidu KA |title=Vitamin C in human health and disease is still a mystery? An overview |journal=Nutrition journal |volume=2 |issue= |pages=7 |year=2003 |pmid=14498993 |doi=10.1186/1475-2891-2-7 |url=http://www.nutritionj.com/content/2/1/7 |pmc=201008 }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.acu-cell.com/vitc.html C ವಿಟಮಿನ್ ರಿಕ್ವೈರ್ಮೆಂಟ್ಸ್: ಆಪ್ಟಿಮಲ್ ಆರೋಗ್ಯ ಬೆನಿಫಿಟ್ಸ್ vs ಓವರ್‌ಡೋಸ್] — ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಸಮರ್ಥನೆ ನೀಡುವ ಸೈಟ್ *[http://www.nlm.nih.gov/MEDLINEPLUS/ency/article/002404.htm C ವಿಟಮಿನ್] ಮಾಹಿತಿ [http://medlineplus.gov/ U.S. ಮೆಡ್‌ಲೈನ್‌ಪ್ಲಸ್ ಹೆಲ್ತ್ ಇನ್ಫೋರ್ಮೇಶನ್] {{Vitamin}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರಕ್ರಮದ ಆಕ್ಸಿಡೀಕರಣ-ವಿರೋಧಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗಾಲದ ಆಮ್ಲಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆರ್ತೊಮೋಲಿಕ್ಯುಲಾರ್ ಔಷಧಿ]] [[ವರ್ಗ:ಆಮ್ಲಜನಕ ಹೆಟಿರೊಸೈಕಲ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಶರ್ಕರ ಆಮ್ಲಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಸತ್ವಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಹ-ಎಂಜೈಮ್‌‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉಪಶಾಮಕ-ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು]] hgzbe82bycv5mziwoa3gymdi4829rqo 0 29315 1427463 1380448 2026-09-05T18:41:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1427463 wikitext text/x-wiki {{Infobox Australian place | type = city | name = Melbourne | state = vic<!--"vic" codes as "Victoria (Australia)". Please leave it as "vic" or else it will point to a disambig page--> | image = Melbourne montage six frame infobox jpg.jpg | caption = '''Top:''' [[Melbourne city centre]], <br />'''centre left:''' [[Flinders Street Station]], <br />'''centre right:''' [[Shrine of Remembrance]], <br />'''centre:''' [[Federation Square]], <br />'''bottom left:''' [[Melbourne Cricket Ground]], <br />'''bottom right:''' [[Royal Exhibition Building]]. | pop = 4,077,036 | pop_footnotes = (Metropolitan area)<ref name="PopulationGrowth" /> | poprank = 2nd | density = 1566 | density_footnotes = (Urban area; 2006)<ref name="CensusQuickStats" /> | elevation = 31 <!--102 ft--> | coordinates = {{Coord|37|48|49|S|144|57|47|E|type:city(4000000)_region:AU-VIC|display=inline,title}} | force_national_map = yes | latd =37 |latm =48 |lats =49 |latNS =S | longd =144 |longm =57 |longs =47 |longEW =E | area = 8806 | area_footnotes= (LGAs total) | est = 30 August 1835 | county = [[County of Grant, Victoria|Grant]], [[County of Bourke, Victoria|Bourke]], [[County of Mornington|Mornington]] | lga = [[Local Government Areas of Victoria#Municipalities of Greater Melbourne|31 Municipalities across Greater Melbourne]] | stategov = [[:File:Vic inner regions.png|54 electoral districts and regions]] | fedgov = [[:File:Map4.gif|23 Divisions]] | timezone = [[Australian Eastern Standard Time|AEST]] | utc = +10 | timezone-dst= [[Australian Eastern Daylight Time|AEDT]] | utc-dst = +11 | location1= [[Canberra]] | dist 1= 665 | location2= [[Adelaide]] | dist2= 723 | location3= Sydney | dist3= 876 | location4= [[Brisbane]] | dist4= 1658 | location5= [[Auckland]] | dist5=2623 | maxtemp = 19.8 | mintemp = 10.2 | rainfall = 646.9 }} '''ಮೆಲ್ಬರ್ನ್''' , ({{IPAc-en|icon|ˈ|m|ɛ|l|b|ɚ|n}}, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ {{IPA|[[Australian English phonology|[ˈmælbən, -bn̩]]]}}<ref name="Salary-celery">'ಸ್ಯಾಲರಿ-ಸೆಲೆರಿ' ಪದಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದಾಗಿ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯರು ಧ್ವನಿಮಾಗಳನ್ನು {{IPA|/ɛ/}}{{IPA|/æ/}}ಯಾಗಿ{{IPA|/l/}}ಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುವ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.</ref><ref>{{cite book | author = Cox, F., and Palethorpe, S. | year = 2001 | chapter = The Changing Face of Australian Vowels | editor = Blair, D.B. and Collins, P (eds) | title = Varieties of English Around the World: English in Australia | publisher = John Benjamins Publishing, Amsterdam | pages = 17–44 }}</ref>) ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು [[ಸಿಡ್ನಿ|ಸಿಡ್ನಿಯ]] ನಂತರ [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವೆನಿಸಿದೆ.<ref name="CensusQuickStats">{{cite web|url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/LocationSearch?collection=Census&period=2006&areacode=UCL232200&producttype=QuickStats&breadcrumb=PL&action=401|title=2006 Census QuickStats: Melbourne (Urban Centre/Locality)|work=2006 Australian Census|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=25 October 2007|accessdate=11-09-2009|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325034721/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/LocationSearch?collection=Census&period=2006&areacode=UCL232200&producttype=QuickStats&breadcrumb=PL&action=401|url-status=dead}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್("ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್" ಅಥವಾ "CBD" ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ)<ref name="GoogleMaps">{{cite web|url=http://maps.google.com.au/maps?hl=en&q=&ie=UTF8&hq=&hnear=Melbourne+CBD,+Melbourne+VIC&gl=au&ei=s9r3SpvrD4uI6wOaytwa&ved=0CBMQ8gEwAA&geocode=FRUAv_0dYfajCA&split=0|title=Melbourne CBD|publisher=[[Google Maps]], Google Inc|accessdate=11-09-2009}}</ref> ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಭಾಗ (ಅಥವಾ "ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ") ಹಾಗು ಜನಗಣತಿಯ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗವೆನಿಸಿದೆ—ಹಾಗು ಇವೆಲ್ಲವಕ್ಕೂ "ಮೆಲ್ಬರ್ನ್" ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಜೂನ್ ೨೦೦೯ರವರೆಗೂ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವು ಸರಿಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="PopulationGrowth">{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2008-09~Main+Features~Victoria?OpenDocument|title=Growth in Melbourne|work=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2008-09 - Victoria|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=30 March 2010|accessdate=30 August 2010}}</ref><ref name="Pop2009TheAge">{{Cite news|last=Colebatch|first=Tim|last2=Lahay|first2=Kate|title=Melbourne's population hits 4 million|newspaper=[[The Age|Age]]|date=23 September 2009|url=http://www.theage.com.au/national/melbournes-population-hits-4-million-20090922-g0j7.html|accessdate=11-09-2009}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="MacqDict">''ಮೆಕ್‌ಕ್ವಾರೀ ನಿಘಂಟು, ನಾಲ್ಕನೇ ಆವೃತ್ತಿ'' (೨೦೦೫). ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ದಿ ಮೆಕ್‌ಕ್ವಾರೀ ಲೈಬ್ರರಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ISBN ೧-೮೭೬೪೨೯-೧೪-೩</ref> ಮಹಾನಗರವು, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡದಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗವು ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ನದಿಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ(ಇದು ಕೊಲ್ಲಿಯ ಉತ್ತರ-ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ).<ref name="GoogleMaps"/> ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ಪೂರ್ವ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರ ರೇಖೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಒಳನಾಡಿಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪುರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಹಾಗು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವು ೩೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಸಭೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="MelbLGAs">{{cite web|url=http://www.localgovernment.vic.gov.au/Web20/rwpgslib.nsf/GraphicFiles/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09/$file/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09.pdf|title=Victorian Local Government Directory|publisher=[http://www.dvc.vic.gov.au Department of Planning and Community Development], [[Government of Victoria (Australia)|Government of Victoria]]|page=11|accessdate=11-09-2009|archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915144252/http://www.localgovernment.vic.gov.au/Web20/rwpgslib.nsf/GraphicFiles/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09/$file/Victorian+Local+Government+Directory+-+Sept+09.pdf|url-status=dead}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು ೧೮೩೫ರಲ್ಲಿ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರು ನೆಲೆಗೊಂಡ೪೭ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ) ವ್ಯಾನ್ ಡಿಯೇಮೆನ್'ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ನೆಲೆಗಾರರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name="settlement8-9">{{cite web|title=History of the City of Melbourne|publisher=[[City of Melbourne]]|pages=8–10|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Documents/history_melbourne_city.PDF|accessdate=11-09-2009|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220125944/http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Documents/history_melbourne_city.PDF|url-status=dead}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ರಿಚರ್ಡ್ ಬೌರ್ಕೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎರಡನೇ ವೈಕೌಂಟ್(ಅರ್ಲ್ ಗೂ, ಬ್ಯಾರನ್ ಗೂ ನಡುವಣ ಅಂತಸ್ತಿನ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ವರಿಷ್ಠ) ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಲ್ಯಾಂಬ್ ರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಇರಿಸಿದರು.<ref name="settlement8-9"/> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಒಂದು ನಗರವೆಂದು ೧೮೪೭ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದಳು.<ref name="MilesLewis25"/> ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಯಿತು.<ref name="MilesLewis25"/> ೧೮೫೦ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗು ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="RobertCervero320"/> ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಒಕ್ಕೂಟವು ರಚನೆಯಾದ ನಂತರ, ಇದು ೧೯೨೭ರವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದ ಸರ್ಕಾರದ ಹಂಗಾಮಿ ಪೀಠವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿತು.<ref name="Constitution">{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/comlaw/comlaw.nsf/440c19285821b109ca256f3a001d59b7/57dea3835d797364ca256f9d0078c087/$FILE/ConstitutionAct.pdf|title=Commonwealth of Australia Constitution Act|publisher=[http://www.ag.gov.au Department of the Attorney-General], [[Government of Australia]]|page=45 (Section 125)|accessdate=11 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050718231401/http://www.comlaw.gov.au/comlaw/comlaw.nsf/440c19285821b109ca256f3a001d59b7/57dea3835d797364ca256f9d0078c087/$FILE/ConstitutionAct.pdf|archivedate=18 July 2005}}</ref> ಇಂದು ನಗರವು, ಕಲೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮನರಂಜನೆ, ಕ್ರೀಡೆ ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ,(ಜೊತೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಮೂಲ ತಾಣವಾಗಿದೆ),<ref name="Stratton">{{Cite book|last1=Stratton|first1=David|year=1990|title=The Avocado Plantation: Boom and Bust in the Australian Film Industry|publisher=Pan Macmillan|location=Sydney|page=|isbn=0732902509}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=37899&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|title = Return of the Kelly Gang|journal=[[UNESCO Courier]]|issn = 1993-8616 |issue=2007 #5 |last=Chichester|first=Jo |publisher=[[United Nations]]}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ದೂರದರ್ಶನ,<ref name="first24">{{Cite book | title = Australian Television: the first 24 years | publisher = Nelsen/Cinema Papers | year = 1980 | page = 3 | location = Melbourne | accessdate = 23 September 2007 }}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್,<ref name="Now 2003. pg. 182">ದಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬುಕ್ – ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ನೌ. ಪ್ರಕಟಣೆ ೨೦೦೩. ಹಾರ್ಡಿ ಗ್ರಾಂಟ್ ಬುಕ್ಸ್. ಸೌತ್ ಯಾರ್ರ. ISBN ೧-೭೪೦೬೬-೦೪೯-೮. pg. ೧೮೨</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ತಪ್ರಭಾವ ನಿರೂಪಣಾವಾದಿ ಕಲಾ ಚಳವಳಿ(ಇದು ಹೆಯಿಡೆಲ್ಬರ್ಗ್ ಪರಂಪರೆ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ)<ref name="AstburyMasters">{{Cite book|last=Astbury|first=David Leigh|title=The Heidelberg School and the rural mythology|place=Melbourne|publisher=Department of Fine Arts, [[University of Melbourne]]|year=1982|url=http://dtl.unimelb.edu.au/R/AF3TPQ9GRMK5VC149A2JTA7EQDRY8XKJBADUM8FTYCFFILSY7F-03467?func=dbin-jump-full&object_id=65984&local_base=GEN01&pds_handle=GUEST|id=65984}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನೃತ್ಯ ಶೈಲಿಗಳ(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನ್ಯೂ ವೋಗ್ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶಫ್ಫಲ್) ಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="TheAgeDanceTrance">{{Cite news|last1=Tomazin|first1=Farrah|last2=Donovan|first2=Patrick|last3=Mundell|first3=Meg|date=12-07-2002|url=http://www.theage.com.au/articles/2002/12/07/1038950203557.html|title=Dance trance|newspaper=[[The Age]]|accessdate=11-16-2009 | location=Melbourne}}</ref><ref name="Gwynne202">{{Cite book|last1=Gwynne|first1=Michael|year=1985|title=Ballroom Sequence Dancing|publisher=Princeton Book Company|location= Hightstown|edition=2nd|page=202|isbn=0-7136-2750-6}}</ref> ಇದು ಸಮಕಾಲೀನ ಹಾಗು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ಸಹ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ.<ref name="TheAgeDanceTrance"/> ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ" ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="TourismAust">{{cite web|url=http://www.australia.com/destinations/cities/melbourne.aspx?ta_intcmp=desthub:cities:melbourne:en|title=Melbourne|publisher=[[Tourism Australia]], [[Government of Australia]]|accessdate=16 November 2009|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330132718/http://www.australia.com/destinations/cities/melbourne.aspx?ta_intcmp=desthub:cities:melbourne:en|url-status=dead}}</ref> ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್ ಗ್ರೂಪ್ ನ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಯೂನಿಟ್ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ(೨೦೦೨ರಿಂದೀಚೆಗೆ),<ref name="AnnualEUISurvey">{{ Cite book|last=[[Economist Intelligence Unit]]|title=Liveability Survey|place=ಲಂಡನ್|publisher=[[Economist Group]]|year = 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009}}</ref><ref name="TheAgeRank2002">{{ Cite news |last=Source: agencies |date=<!-- 10-04- -->2002-04-10 |url= http://www.theage.com.au/articles/2002/10/04/1033538761412.html |title= Best city in the world |newspaper=[[The Age|Age]] | publisher = Fairfax |accessdate=<!-- 11-16- -->2009-11-16 | location=Melbourne}}</ref><ref name="BBC2005rank">{{ Cite news|last1=Source: agencies |date=4 October 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4306936.stm|title=Vancouver is 'best place to live'|newspaper=[[BBC News]]|accessdate=11-16-2009}}</ref><ref name="ABCRank2009">{{ Cite news |last=Source: agencies |date=<!-- 06-09- -->2009-09-06<!-- check this --> |url= http://www.abc.net.au/news/stories/2009/06/09/2592740.htm |title= Melbourne 'third most' livable city in world |newspaper=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |accessdate=<!-- 11-16- -->2009-11-16}}</ref> RMITನ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸಿಟೀಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ರ ೧೦ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ನಗರವೆಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ(೨೦೦೬ರಿಂದೀಚೆಗೆ)<ref name="RMITGUCI">{{cite web|url=http://mams.rmit.edu.au/ddglvp4xqmgy.pdf|title=Global University City Index 2006|publisher=[[RMIT University|Royal Melbourne Institute of Technology]]|page=8|accessdate=<!-- 11-16- -->2009-11-16|archive-date=23 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Ha5fwUw1?url=http://mams.rmit.edu.au/ddglvp4xqmgy.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="TheAustBestUni">{{ Cite news|last=Armitage|first=Catherine | date=<!-- 08-16- -->2007-08-07 | title=Living proof our cities are tops | newspaper=[[The Australian]] | publisher= News Limited | url=http://www.theaustralian.com.au/news/living-proof-our-cities-are-tops/story-0-1111114184632 | accessdate=<!-- 11-16- -->2009-11-16}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="TheAgeTopUnis">{{ Cite news|last=Tomazin|first=Farrah|title=Ranking on unis a bonus for city | newspaper=[[The Age|Age]] | publisher = Fairfax |date=05-26-2008|url=http://www.theage.com.au/news/national/ranking-on-unis-a-bonus-for-city/2008/05/25/1211653848663.html|accessdate=11-16-2009 | location=Melbourne}}</ref> ಹಾಗು ೨ಥಿಂಕ್ ನೌ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಇನೋವೇಷನ್ ಏಜೆನ್ಸಿ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ರ ೨೦ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಇನೋವೇಷನ್ ನಗರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ (೨೦೦೭ರಿಂದೀಚೆಗೆ).<ref name="2thinknow2007">{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/city-rankings-2007/|title=Innovation Cities Index 2007|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009}}</ref><ref name="2thinknow2008">{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/innovation-cities-index-2008/|title=Innovation Cities Index 2008|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009}}</ref><ref name="2thinknow2009">{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/2thinknow-innovation-cities-global-256-index/|title=Innovation Cities Index 2009|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-16-2009|archive-date=9 ಏಪ್ರಿಲ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409165153/http://www.innovation-cities.com/2thinknow-innovation-cities-global-256-index/|url-status=dead}}</ref><ref name="2thinknow2010">{{cite web|url=http://www.innovation-cities.com/innovation-cities-global-index-2010-city-rankings//|title=Innovation Cities Index 2010|publisher=[http://www.innovation-cities.com/ 2thinknow Global Innovation Agency]|accessdate=11-02-2010}}</ref> ಈ ಮಹಾನಗರವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಟ್ರಾಮ್(ರಸ್ತೆ ರೈಲು ಕಂಬಿ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ಸಹ ತವರೆನಿಸಿದೆ.<ref name="DOT_tram">{{cite web|url=http://210.15.220.118/east_west_report/Investing_in_Transport_East_West-Chapter03.pdf|title=Investing in Transport Chapter 3 – East/West, Section 3.1.2 - Tram Network|format=PDF|publisher=Department of Transport, [[Government of Victoria (Australia)|Government of Victoria]]|accessdate=21 November 2009}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ. == ಇತಿಹಾಸ == {{details|History of Melbourne}} {{See also|Timeline of Melbourne history|History of Victoria}} === ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಹಾಗು ಸ್ಥಾಪನೆ === {{Further|[[Foundation of Melbourne]]}} [[ಚಿತ್ರ:Landing at melbourne 1840.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್, 1840; W. ಲಿಯರ್ಡೆಟ್ ರ ಜಲವರ್ಣ ಚಿತ್ರ (1840)]] ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತುಗಾರರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಂದಾಜು ೩೧,೦೦೦ದಿಂದ ೪೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ<ref>ಗ್ಯಾರಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್,''ದಿ ಫಸ್ಟ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'s ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರೀಜನ್'' , (ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿ), ಹಾರ್ರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ೧೯೯೭. ISBN ೦-೬೪೬-೩೩೧೫೦-೭ ಪುಟ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಈ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: "ಇಂದಿನ ಕೆಯಿಲೋರ್ ಸಮೀಪ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾರಿಬ್ರೈನಾಂಗ್ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಪುರಾವೆಗಳು ದೊರೆತಿದೆ."</ref> ಮೂರು ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗಗಳ ೨೦,೦೦೦ ಅನಾಗರೀಕರು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು<ref name="rbg.vic.gov.au">[https://web.archive.org/web/20070831065331/http://www.rbg.vic.gov.au/__data/page/1062/Indig.pdf]{{Dead link|date=June 2010}}</ref>: ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ, ಬೂನ್ವುರ್ರುಂಗ್ ಹಾಗು ವಥೌರೊಂಗ್.<ref>ಗ್ಯಾರಿ ಪ್ರೆಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ''ಅಬಾರಿಜಿನಲ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಕುಲಿನ್ ಪೀಪಲ್'' , ಹಾರ್ರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೆಸ್(೧೯೮೫), ಎರಡನೇ ಆವೃತ್ತಿ ೧೯೯೪, ISBN ೦-೯೫೭೭೦೦೪-೨-೩. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಕರ ಜೀವನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೭-೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಾಸ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.</ref> ಕುಲಿನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಗುಂಪಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಸಭೆ ಸೇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಆಹಾರ ಹಾಗು ನೀರಿನ ಒಂದು ಜೀವಾಧಾರ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="settlement"/><ref name="merrimerri">ಇಸಾಬೆಲ್ ಎಲ್ಲೆನ್ಡರ್ ಹಾಗು ಪೀಟರ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ಸೇನ್, ''ಪೀಪಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಮೆರ್ರಿ ಮೆರ್ರಿ.'' ''ದಿ ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ ಇನ್ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ ಡೇಸ್'' , ಮೆರ್ರಿ ಕ್ರೀಕ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಕಮಿಟಿ, ೨೦೦೧ ISBN ೦-೯೫೭೭೭೨೮-೦-೭ </ref> ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯು ಸಲೈವಾನ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ೧೮೦೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಇಂದಿನ ಸೊರ್ರೆನ್ಟೋ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲಾಧಾರಗಳ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು. ಇದಾದ ೩೦ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ, ಮತ್ತೊಂದು ವಸಾಹತು ನೆಲೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news | last = Button | first = James | title = Secrets of a forgotten settlement | publisher = The Age | date = 4 October 2003 | url = http://www.theage.com.au/articles/2003/10/03/1064988393029.html?from=storyrhs | accessdate =19 October 2008 | location=Melbourne}}</ref> ೧೮೩೫ರ ಮೇ ಹಾಗು ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ, ಇದೀಗ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗು ಉತ್ತರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್ ಪರಿಶೋಧಿಸಿದರು, ಇವರು ತಾಸ್ಮೆನಿಯನ್ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದರು, ಇವರು ಎಂಟು ಮಂದಿ ವುರುಂಡ್ಜೆರಿ ಹಿರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು{{convert|600000|acre|km2}} ಖರೀದಿಸಿದರು.<ref name="settlement"/><ref name="merrimerri"/> ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್, ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು "ಹಳ್ಳಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಈ ಸ್ಥಳ ಸೂಕ್ತವೆಂದು" ಘೋಷಿಸಿದರು, ಹಾಗು ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾನಲ್ಲಿರುವ ಲುನ್ಸೆಸ್ಟನ್ ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು(ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಇದು ವ್ಯಾನ್ ಡಿಯೇಮೆನ್'ಸ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ). ಈ ವೇಳೆಗೆ ಹೊಸ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ನಿಂದ ಒಂದು ವ್ಯವಹಾರ ಗುಂಪು ಬಂದಿತು, ಈ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಂಪನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವನ್ನು ಜಾನ್ ಪಸ್ಕಾಯೇ ಫಾವ್ಕ್ನರ್ ನೀಡಿದರು, ಇವರು ಈಗಾಗಲೇ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ (೩೦ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೮೩೫) ತಮ್ಮ ಹಡಗು ''ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಜ್'' ಮೂಲಕ ಆಗಮಿಸಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಗುಂಪುಗಳು ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದವು. ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್ ರ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅಕ್ರಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು(ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯು ಈ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿತ್ತು), ಇದು ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="settlement">{{cite web | title = Foundation of the Settlement | work = History of the City of Melbourne | publisher = [[City of Melbourne]] | year = 1997 | url = http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/SettlementtoCity.aspx | accessdate = 13 July 2010 | archive-date = 24 ಮೇ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100524032643/http://www.melbourne.vic.gov.au/ABOUTMELBOURNE/HISTORY/Pages/SettlementtoCity.aspx | url-status = dead }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದರರ್ಥ ವಸಾಹತುಗಾರರು ಇದೀಗ ಸರ್ಕಾರಿ ಜಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಸರ್ಕಾರವು ಒಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಸಾಹತುಗಾರರ ''ನಿರ್ಧಾರಿತ ಸಂಗತಿ'' ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಹಾಗು ಪಟ್ಟಣದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು(ಇದು ಮೊದಲಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇದರಲ್ಲಿ 'ಬ್ಯಾಟ್ಮನಿಯ' ಹಾಗು 'ಡುಟರ್ಗಲ್ಲ' ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಸೇರಿವೆ).<ref name="AlexanderReed149">{{cite book|last=Reed|first=Alexander Wyclif|title=Place Names of Australia|publisher=Reed|year=1973|location=Sydney|page=149|isbn=0-5895012-8-3}}</ref><ref>ಕೆನ್ಯೋನ್, A.S. (೨೯ ಜನವರಿ ೧೯೩೮). [http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/11144430 ದೆ ಕಾಲ್ಡ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬೇರ್ಬ್ರಾಸ್ಸ್], ''ದಿ ಆರ್ಗುಸ್'' . ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ೧೮೩೬ರಲ್ಲಿ, ಗವರ್ನರ್ ಬೌರ್ಕೆ, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್ ನ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ, ಹಾಗು ನಗರಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಯೋಜನೆಗೆ ಹೊಡಾಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ನ್ನು ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ.<ref name="COM2">{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=53|title=City of Melbourne&nbsp;— Roads&nbsp;— Introduction|publisher=City of Melbourne|accessdate=29 September 2008|archive-date=20 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220130459/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=53|url-status=dead}}</ref> ನಂತರ ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಈ ವಸಾಹತುನೆಲೆಯನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂದು ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪ್ರಧಾನಿ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಲ್ಯಾಂಬ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎರಡನೇ ವೈಕೌಂಟ್ ರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇವರು ಡರ್ಬಿಶೈರ್ ನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯು ಇದೆ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.<ref name="PostOffice">{{cite web | last = Premier Postal History | title = Post Office List | url = https://www.premierpostal.com/cgi-bin/wsProd.sh/Viewpocdwrapper.p?SortBy=VIC&country= | accessdate = 11 April 2008 }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಒಂದು ನಗರವೆಂದು ೨೫ ಜೂನ್ ೧೮೪೭ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಳ ಅಂಗೀಕಾರ ಪತ್ರದ ನೀಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="MilesLewis25">{{cite book|last=Lewis|first=Miles|title=Melbourne: the city's history and development|editor=2nd|publisher=[[City of Melbourne]]|location=Melbourne|year=1995|page=25|isbn=0949624713}}</ref> ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜಿಲ್ಲೆಯು ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಯಿತು. === ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್‌ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ === {{Further|[[Victorian gold rush]]}} [[ಚಿತ್ರ:Canvas town south melbourne victoria 1850s.jpg|thumb|"ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಟೌನ್, 1850ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್.ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಾರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಹರಿದು ಬಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಗಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಸತಿ.]] ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕಾರವಾದ ಚಿನ್ನವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರಾಗಿದ್ದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತ್ವರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳೊಳಗೆ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸುಮಾರು ೨೫,೦೦೦ ರಿಂದ ೪೦,೦೦೦ ಸ್ಥಳೀಯರಿಂದ ಮುಕ್ಕಾಲರಷ್ಟು ಅಧಿಕಗೊಂಡಿತು.<ref name="gold1850">{{cite web |url=http://sbs.com.au/sbsmain/gold/story.html?storyid=49 |title=Gold! |author=Victorian Cultural Collaboration |publisher=sbs.com.au |accessdate=18 July 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080724135849/http://sbs.com.au/sbsmain/gold/story.html?storyid=49 <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 24 July 2008}}</ref> ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೀಘ್ರತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಹಾಗು ೧೮೬೫ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಸಿಡ್ನಿಗಿಂತ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref name="largeby1865">{{cite web|url=http://www.atse.org.au/index.php?sectionid=289 |title=The Snowy Mountains Scheme and Multicultural Australia |publisher=Atse.org.au |date= |accessdate=21 June 2010}}</ref> ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಹಾಗು ವಿದೇಶಿ ವಲಸಿಗರ ಮಹಾಪೂರವು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಐರಿಶ್, ಜರ್ಮನ್ ಹಾಗು ಚೈನೀಸ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು, ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದಂತಹ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ "ಡೇರೆ ನಗರ"ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಚೈನಾದಿಂದ ಬಂದಂತಹ ವಲಸಿಗರು ೧೮೫೧ರಲ್ಲಿ ಚೈನಾಟೌನ್ ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಇದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾದ ಚೈನೀಸ್ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.<ref>[http://www.chinatownmelbourne.com.au/ ಚೈನಾಟೌನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್], chinatownmelbourne.com.au. ೨೦-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ಯುರೇಕ ದಂಗೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ಗಣಿಗಾರರು ಪಲಾಯನವಾಗುವಂತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲವು, ವಸಾಹತು ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು. ಯುರೇಕ ಸ್ಟಾಕೇಡ್ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜನರು ಹಾಗು ಬುರ್ಕೆ ಹಾಗು ವಿಲ್ಸ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯು, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಲಸೆಯ ಹರಿವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref name="annear">{{cite book|last=Annear|first=Robyn|title=Nothing But Gold|url=https://archive.org/details/nothingbutgolddi0000anne|publisher=The Text Publishing Company|year=1999}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗು ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಹರಿವು, ಬೃಹತ್ತಾದ ಪೌರೋಚಿತ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಆರಂಭಿಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗು ನಿರ್ಮಾಣವು ಆರಂಭಗೊಂಡವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಭವನ, ಖಜಾನೆ ಕಟ್ಟಡ, ಖಜಾನೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ, ಹಳೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೆರೆಮನೆ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸೈನಿಕ ಸಾಲುಮನೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಕಟ್ಟಡ, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕಟ್ಟಡ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್, ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್, ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಕಥಿಡ್ರಲ್ ಗಳು ಹಾಗು ಇಂದಿಗೂ ಇರುವ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಗರದ ಒಳಗಿರುವ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು, ಅಗಲ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಹಾಗು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುವಂತೆ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸು ವಹಿವಾಟಿನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಹಲವಾರು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯೆನಿಸಿದೆ, ೧೮೬೧ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೊದಲ ಶೇರು ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ರಾಜವಂಶದ ಟನ್ಕ ಸಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="caslon">{{cite web|url=http://www.caslon.com.au/timeline6.htm|title=Media Business Communication time line since 1861|publisher=Caslon|accessdate=29 September 2008|archive-date=6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://archive.today/20121206004159/http://www.caslon.com.au/timeline6.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಿಳಿಯ ವಸಾಹತು ನೆಲೆಗಾರರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೫,೦೦೦ವೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೮೦೦ಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಇಳಿಯಿತು,<ref>{{cite web |url=http://www.ccmaindig.info/culture/Timeline.html |title=Aboriginal heritage - Timeline |publisher=Ccmaindig.info |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=25 ಜೂನ್ 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HdlyFQMY?url=http://www.ccmaindig.info/culture/Timeline.html |url-status=dead }}</ref> ಹಾಗು ೧೮೬೩ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಂದಾಜು ೮೦%ನಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು, ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಡುಬು ಕಾಯಿಲೆ.<ref name="rbg.vic.gov.au"/> === ಭೂಮಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆ ಹಾಗು ಕುಸಿತ === [[ಚಿತ್ರ:Melbourne international exhibition 1880.jpg|thumb|ರಾಯಲ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ನ ಶಿಲಾಮುದ್ರಣ(ಇದೀಗ ಇದೊಂದು ವಿಶ್ವದ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ) 1880ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವರ್ಲ್ಡ್'ಸ್ ಫೇರ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಲು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು]] ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ನ ಆರ್ಥಿಕ ಏರಿಕೆಯು ೧೮೮೦ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವೆನಿಸಿತು<ref name="RobertCervero320">{{cite book|last=Cervero|first=Robert B.|title= The Transit Metropolis: A Global Inquiry|url=https://archive.org/details/transitmetropoli0000cerv|publisher=Island Press|year=1998|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/transitmetropoli0000cerv/page/320 320]|isbn=1-55963-591-6}}</ref> ಹಾಗು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿದ್ದ [[ಲಂಡನ್]] ನಗರದ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರವೆನಿಸಿತು.<ref>ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮನ್ಸ್ ಇಯರ್ ಬುಕ್ ೧೮೮೯</ref> ದೊಡ್ಡ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆಂದೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ೧೮೮೦ ರಿಂದ ೧೮೯೦ರ ನಡುವೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎರಡು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತು, ಇದು ಮೆಂಜಿಯೆಸ್, ಫೆಡರಲ್ ಹಾಗು ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್(ವಿಂಡ್ಸರ್)ನಂತಹ ಹೋಟೆಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಹೋಟೆಲುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Federal Coffee Palace.jpg|thumb|upright|left|ಫೆಡರಲ್ ಕಾಫಿ ಪ್ಯಾಲೇಸ್; 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಲವು ಮದ್ಯನಿಷೇಧವಿರುವ ಹೋಟೆಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] ೧೮೮೫ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪತ್ರಕರ್ತ ಜಾರ್ಜ್ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಹೆನ್ರಿ ಸಲಾ "ಮಾರ್ವಲಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್"(ಅದ್ಭುತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್) ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು, ಈ ಪದವು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗು ಇದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ನರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2004/01/09/1073437468105.html ಹಿ ಕೇಮ್, ಹಿ ಸಾ, ಹಿ ಮಾರ್ವೆಲ್ಡ್] ನೆಕೆಡ್ ಸಿಟಿಗಾಗಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಬಟ್ಟನ್ ರಿಂದ (ದಿ ಏಜ್) ೧೦ ಜನವರಿ ೨೦೦೪</ref> ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಯು "ಭೂಮಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ" ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು, ಇದು ೧೮೮೮ರಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಹಕರ ಭರವಸೆ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಮೌಲ್ಯದ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ಧನೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜನಗೊಂಡು ಊಹನಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ತುತ್ತ ತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref name="University1">ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೂಮರ್ಸ್. ಮೈಕಲ್ ಕ್ಯಾನನ್ ರಿಂದ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್; ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೬೬</ref> ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಕಾಫಿ ಭವನಗಳು, ತಾರಸಿ ಗೃಹಗಳು ಹಾಗು ವೈಭವೋಪೇತ ಮಹಲುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು.<ref name="University1"/> ೧೮೮೭ರಲ್ಲಿ ಜಲಸಂಪೀಡಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯು, ಎಲಿವೇಟರ್(ಉತ್ಥಾನಕ) ಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡವು;<ref>{{cite web |author=Museum Victoria |url=http://museumvictoria.com.au/marvellous/powered/lifts.asp |title=Marvellous Melbourne - Introduction of the Hydraulic Lift, 1887 - Museum Victoria, Australia |publisher=Museumvictoria.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026062836/http://museumvictoria.com.au/marvellous/powered/lifts.asp |url-status=dead }}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ೧೮೮೯ರ APA(ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್) ಕಟ್ಟಡ, ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತು ಹಾಗು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಧಿಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿತ್ತು.<ref name="University1"/> ಈ ಅವಧಿಯು, ಪ್ರಮುಖ ರೇಡಿಯಲ್ ರೈಲು-ಆಧಾರಿತ ವಾಹನ ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಕಂಡಿತು.<ref name="Miles47">ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್ ''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)'' ಪುಟ೪೭</ref> ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಮಾದರಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದ ಉದ್ಧಟತನದ ವರ್ಧನೆಯು ೧೮೯೧ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಹಿನ್ನಡೆಯಿಂದ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರ ಹಾಗು ಆಸ್ತಿ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ದೂಡಿತು<ref name="University1"/><ref name="localhistories">{{cite web|url=http://www.localhistories.org/melbourne.html|title=A BRIEF HISTORY OF MELBOURNE|last=Lambert|first=Time|publisher=localhistories.org|accessdate=29 September 2008|archive-date=13 ಜನವರಿ 2013|archive-url=https://archive.is/20130113035328/http://www.localhistories.org/melbourne.html|url-status=dead}}</ref> ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೬ ಸಣ್ಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗು ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಸೊಸೈಟಿಗಳು ಕುಸಿತವನ್ನು ಕಂಡವು ಹಾಗು ೧೩೩ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಗಳು ದಿವಾಳಿಯೆದ್ದವು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ೧೮೯೦ರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಗೆ ಒಂದು ಬಲವಾದ ಅಂಶವಾಯಿತು ಹಾಗು ೧೮೯೩ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಉಂಟಾಯಿತು. ನಗರದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref name="Britannica1">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/373808/Melbourne/12674/Growth-of-the-city|title=Melbourne (victoria) – growth of the city|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=29 September 2008}}</ref><ref name="welovemelbourne">{{cite web|url=http://www.we-love-melbourne.net/Melbourne-history.html|title=Fast Facts on Melbourne History|publisher=we-love-melbourne.net|accessdate=29 September 2008}}</ref> === ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟ === {{Further|[[Federation of Australia]]}} [[ಚಿತ್ರ:Tom roberts big picture.jpg|thumb|ದಿ ಬಿಗ್ ಪಿಕ್ಚರ್, 9 ಮೇ 1901ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಆರಂಭಿಕ ಚಿತ್ರಣ, ಟಾಮ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ರ ವರ್ಣಚಿತ್ರ.]] ೧ ಜನವರಿ ೧೯೦೧ರಿಂದ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಸರ್ಕಾರದ ಹಂಗಾಮಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ಒಕ್ಕೂಟದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ೯ ಮೇ ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನದ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರಿತು, ಸಂಸತ್ತು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರಾಕ್ಕೆ ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. ೧೯೩೦ರವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್, ಸರ್ಕಾರಿ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Miles113">ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್ ''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)'' ಪುಟ. ೧೧೩–೧೧೪</ref> ಫ್ಲಿನ್ಡರ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಶನ್, ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಟ್ರಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಿಡ್ನಿಯ ಟ್ರಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕೆ ೧೯೪೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆನಿಸಿತು [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|II ವಿಶ್ವ ಸಮರ]]ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಯುದ್ಧಾವಧಿಯ ಉತ್ಪನ್ನದಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು ಹಾಗು ನಗರವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮುಂಚೂಣಿ ವಸ್ತು ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.{{Citation needed|date=November 2008}} === ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಅವಧಿ === IIನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶೀಘ್ರತಮವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು, ಇದರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಧನೆಯಾಯಿತು, ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಜನರು [[ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪ್]] ಹಾಗು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ನಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=http://museumvictoria.com.au/origins/keydates.aspx?cid=13 |title=1961 - the Impact of Post-War Immigration. Museum of Victoria |publisher=Museumvictoria.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011217/http://museumvictoria.com.au/origins/keydates.aspx?cid=13 |url-status=dead }}</ref> ಕಾಲಿನ್ಸ್ ರಸ್ತೆಯ "ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಎಂಡ್" ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಾಟೀಕ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಹಾಗು ಹೊರಾಂಗಣದ ಕೆಫೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರೆ,<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2003/05/28/1053801445880.html ಬಾಟಿಕ್ ಬ್ಯಾಟಲ್ ಅಟ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಎಂಡ್ ಆಫ್ ಟೌನ್] ಮಿಶಾ ಕೆಟ್ಚೆಲ್ ರಿಂದ ದಿ ಏಜ್ ಗಾಗಿ ೨೯ ಮೇ ೨೦೦೩</ref> ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವನ್ನು ಕಚೇರಿ ಕೆಲಸಗಾರರ ಉತ್ಸಾಹಶೂನ್ಯ ಜಾಗವೆಂದು ಹಲವರು ನೀರಸವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಜಾನ್ ಬ್ರ್ಯಾಕ್ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ''ಕಾಲಿನ್ಸ್ St., ೫ pm'' ನಲ್ಲಿ (೧೯೫೫) ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.ipa.org.au/publications/1691/the-art-of-the-forgotten-people ದಿ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಫಾರ್ಗಾಟನ್ ಪೀಪಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313203932/http://ipa.org.au/publications/1691/the-art-of-the-forgotten-people |date=13 ಮಾರ್ಚ್ 2016 }} ಟಾಮ್ ವಿಲ್ಸನ್ ರಿಂದ</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBDಯ ಎತ್ತರದ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು, ICI ಹೌಸ್ ನ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ನಗರಕ್ಕೆ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪರಿಚಯದಿಂದ ನಗರದ ಉನ್ನತ ಸೌಧಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿತು. ನಗರವು ೧೯೫೬ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿದಾಗ ನಗರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವದ ಗಮನ ಹರಿಯಿತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ ಉಪನಗರಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ತೀವ್ರಗೊಂಡಿತು, ಚಾಡ್ ಸ್ಟೋನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್ ನ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಒಳಾಂಗಣ ಮಾಲ್ ಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref>[http://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 ಚಾಡ್ಸ್ಟೋನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್, ವೊಲ್ಫ್ ಗ್ಯಾಂಗ್ ಸಿಯೇವರ್ಸ್, 1960. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112082547/https://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 |date=12 ನವೆಂಬರ್ 2025 }}[http://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 ಸ್ಟೇಟ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕಲೆಕ್ಷನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112082547/https://www.slv.vic.gov.au/gallery/image.php?id=802 |date=12 ನವೆಂಬರ್ 2025 }}</ref> ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಅವಧಿಯು CBDಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣವನ್ನೂ ಸಹ ಕಂಡಿತು ಹಾಗು ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರಸ್ತೆಯು ನಗರವನ್ನು ಮಹತ್ವದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧುನೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು.<ref>ಜುಡಿತ್ ರಾಫೆಲ್ ಬುಕ್ರಿಚ್ (೧೯೯೬) ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಬಾಲೆವರ್ಡ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರೋಡ್. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು ಮುದ್ರಿಸಿದೆ</ref> ಹೊಸತಾದ ಅಗ್ನಿ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗು ಮರುಅಭಿವೃದ್ದಿಯು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಗಗನಚುಂಬಿ CBD ಕಟ್ಟಡಗಳು ನೆಲಸಮಗೊಂಡಿದ್ದು ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಫಸಾಡಿಸಂ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಉಳಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಶಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉಪನಗರದ ದೊಡ್ದಾದಾದ ಹಲವು ಭವನಗಳೂ ಸಹ ನೆಲಸಮವಾದವು ಅಥವಾ ಪುನರ್ವಿಭಜನೆಗೊಂಡವು. [[ಚಿತ್ರ:Melbourne skyline, 1959.jpg|thumb|left|1959ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪೂರ್ವದ ಕ್ಷಿತಿಜ ಹಾಗು ಯಾರ್ರ ನದಿ]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದ ಉಪನಗರದ ವಸತಿ ನೆಲೆಯೆಡೆಗೆ ಜನರು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಒಲವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು, ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೌಸಿಂಗ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸರಣಿಯಾಗಿ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೌಸಿಂಗ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹಲವು ನೆರೆಹೊರೆಯವರ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನೆಲೆಸಮ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಧಿಕಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite book | last = William | first = Logan | authorlink = | title = The Gentrification of inner Melbourne – a political geography of inner city housing | publisher = University of Queensland Press | year = 1985 | location = Brisbane, Queensland | pages = 148–160 | url = | doi = | id = | isbn = 0-7022-1729-8 }}</ref> ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ವೃದ್ಧಿಯು ಕಂಡುಬಂದಾಗ, ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ ಹಾಗು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಯು ತ್ವರೆಗೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಹಾಗು ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು. ಬೋಲ್ಟೆ ಸರ್ಕಾರವು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಧುನಿಕೀಕರಣವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿತು. ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ಜಂಕ್ಷನ್ ನ ಮರುರೂಪ, ಹಾಡಲ್ ರಸ್ತೆಯ ಅಗಲೀಕರಣ ಹಾಗು ನಂತರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ೧೯೬೯ರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೆಶನ್ ಪ್ಲ್ಯಾನ್ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಾರ್-ಪ್ರಧಾನ ವಾತಾವರಣವನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.<ref>{{Cite news | last = Millar | first = Royce | title = Road to...where? | newspaper = The Age | location = Melbourne | date = 7 November 2005 | url = http://www.theage.com.au/news/national/road-to-where/2005/11/06/1131211946903.html | accessdate = <!-----14 May 2010----->}} </ref> ೧೯೬೯ ಹಾಗು ೧೯೭೦ರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆಯು ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯವಂತೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು(ಈ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ BHP ಬಿಲ್ಲಿಟನ್ ಹಾಗು ರಿಯೋ ಟಿನ್ಟೊಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿವೆ). ನಂತರದಲ್ಲಿ ನೌರುನ ವರ್ಧಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೌರು ಹೌಸ್.{{Citation needed|date=February 2010}} ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ೧೯೭೦ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದವರೆಗೂ ಸಿಡ್ನಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಈ ಪ್ರಮುಖತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{ cite news | url = http://www.smh.com.au/articles/2003/12/30/1072546531264.html?from=storyrhs | title = Tell Melbourne it's over, we won | newspaper = Sydney Morning Herald | date = 31 December 2003 | publisher = Fairfax | accessdate=18 July 2008}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Melbourne Collins Street Architecture.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಧುನಿಕ ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಶಕೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.]] ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ "ಜನನಿಬಿಡ ಪ್ರದೇಶ"ದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕುಸಿತದಿಂದಾಗಿ ೧೯೮೯ರಿಂದ ೧೯೯೨ರ ನಡುವೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾಗಿ ಚುನಾಯಿತಗೊಂಡ ಕೆನೆಟ್ ಸರ್ಕಾರವು, ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಹಾಗು ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಗರದ ಏಳಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹುರುಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{cite web | last = Saward | first = Joe | title = Interview - Judith Griggs | publisher = F1 - Grandprix.com | date = 1 February 1996 | url = http://www.grandprix.com/ft/ft00208.html | accessdate = 14 May 2010 <!-- 14 May --> | archive-date = 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131010121459/http://www.grandprix.com/ft/ft00208.html | url-status = dead }}</ref> ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಿಂದ ಅಡಿಲೈಡ್ ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಅಂಡ್ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆಂಟರ್, ಕ್ರೌನ್ ಕ್ಯಾಸಿನೋ ಹಾಗು ಸಿಟಿಲಿಂಕ್ ಟಾಲ್ವೇಗಾಗಿ ಹೊಸ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಇತರ ನೀತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೇವೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳಂತಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Miles206">ಲೆವಿಸ್, ಮೈಲ್ಸ್''(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್)'' ಪುಟ೨೦೩,೨೦೫–೨೦೬</ref> === ಸಮಕಾಲೀನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ === [[ಚಿತ್ರ:Melbourne docklands twilight.jpg|thumb|left|2005ರಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕಬಡ್.]] ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದಲೂ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಾಗು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ನಗರದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಹಾಗು ಆಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುಭದ್ರವಾದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳಗಳು ಹೂಡಿಕೆಯಾದವು. ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನವೀಕರಣವು, ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಪೋರ್ಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಹಾಗು ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಸೌತ್ ವಾರ್ಫ್ ನಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ನ ಪ್ರಕಾರ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅತ್ಯಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು ಹಾಗು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವು ಕಂಡಿರದಂತಹ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವು ಜೂನ್ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite news | date = 24 March 2005 | url = http://www.theage.com.au/news/National/Melbournes-population-booms/2005/03/23/1111525222758.html | title = Melbourne's population booms | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher=Fairfax | accessdate = 18 July 2008}}</ref> ಈ ಅಂಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹಾಗು ೨೦೦೦ದ ದಶಕದುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಪನಗರಗಳ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ೨೦೦೬ರಿಂದ, ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು "ಹಸಿರು ಬೆಣೆಯವರೆಗೂ" ಹಾಗು ನಗರದ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಪರಿಮಿತಿಯಾಚೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರೆಂಬ ಊಹನೆಯು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು, ೨೦೦೮ರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ @ ಫೈವ್ ಮಿಲಿಯನ್ ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಟೆಜಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.vic.gov.au/planningmelbourne | title = Delivering Melbourne's newest sustainable communities | work = Victoria Online | publisher = State of Victoria | date = 21 September 2006 | accessdate = 21 June 2010 | archive-date = 4 ಜೂನ್ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100604005014/http://www.vic.gov.au/planningmelbourne | url-status = dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ೨೦೦೭-೨೦೧೦ರ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಹೊಸತಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿಗಿಂತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು - ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಇದರ ನಂತರದ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನಗರಗಳಾದ ಬ್ರಿಸ್ಬೇನ್ ಹಾಗು ಪರ್ತ್ ನ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.<ref>ದಿ ಏಜ್, ೧೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦</ref> ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಸುಭದ್ರವಾಗಿತ್ತು,<ref>{{cite web | first = Tom last = Ormonde | date = 14 November 2009 | url=http://www.theage.com.au/opinion/society-and-culture/housing-the-bubble-that-no-one-dares-burst-20091113-iemr.html | title = Housing the bubble that no one dares burst | accessdate = 21 June 2010 | work = Age | publisher = Fairfax | location=Melbourne}}</ref> ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವು ಉಂಟಾಯಿತು.<ref>{{cite web | date = 16 February 2008 | url = http://www.theage.com.au/articles/2008/02/16/1202760669052.html | title = Rent crisis forces urgent action - National | work = Age | publisher = Fairfax | location = Melbourne | accessdate = 21 June 2010 | archive-date = 17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080217035049/http://www.theage.com.au/articles/2008/02/16/1202760669052.html | url-status = dead }}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == === ಸ್ಥಳ ವರ್ಣನೆ === {{See|Geology of Victoria}} [[ಚಿತ್ರ:Greater Melbourne Map 4 - May 2008.png|thumb|left|ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲೊಂಗ್ ನ ನಕ್ಷೆ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯದೊಳಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ನಗರವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ನರಿ ಶಿಲಾರಸದ ಸಮ್ಮಿಳನ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಸೈಲೂರಿಯನ್ ಮಣ್ಣುಕಲ್ಲುಗಳು, ಹಾಗು ಹೊಲೊಸೆನೆಯಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನೊಂದಿಗೆ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮರುಳಿನ ಸಂಚಯದಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪನಗರಗಳು ಸೆಲ್ವಿನ್ ಎಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಇದು ಮೌಂಟ್ ಮಾರ್ಥಾ ಹಾಗು ಕ್ರಾನ್ಬೌರ್ನೆವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯಾರ್ರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಯಾರ್ರ ಕಣಿವೆ ಎಡೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಾಗು ಯಾರ್ರ ಶ್ರೇಣಿಗಳೆಡೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ್ನು ಯಾರ್ರ ಉಪನದಿಗಳ ಅಲೆಯಾಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಕುರುಚಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಣಿವೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ – ಮೂನೀ ಪಾಂಡ್ಸ್ ಕ್ರೀಕ್(ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದೆಡೆಗೆ), ಮೆರ್ರಿ ಕ್ರೀಕ್, ಡರೆಬಿನ್ ಕ್ರೀಕ್ ಹಾಗು ಪ್ಲೆಂಟಿ ರಿವರ್ ನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕ್ರೈಗಿಯೇಬರ್ನ್ ಹಾಗು ವಿಟ್ಟಲ್ಸೀನ ಹೊರಭಾಗದ ಉಪನಗರಗಳ ಮುಚ್ಚುದಾರಿಗಳವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಗಿಪ್ಪ್ಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ನೆಡೆಗೆ ಪಾಕೆನ್ಹ್ಯಾಮ್ ನ ಮುಚ್ಚುದಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಕ್ರೀಕ್ ಮೂಲಕ, ಆಲಿವರ್ಸ್ ಹಿಲ್ ನ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲ ಹಾಗು ಫ್ರ್ಯಾನ್ಕ್ಸ್ಟನ್ ನಗರದವರೆಗೆ, ಮೌಂಟ್ ಮಾರ್ಥಾ ಹಾಗು ಆರ್ಥರ್ಸ್ ಸೀಟ್, ಪೋರ್ಟ್ಸೀ ಹಾಗು ಪಾಯಿಂಟ್ ನೇಪಿಯನ್ ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಉಪನಗರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಏಕೈಕ ನಗರಕೂಟವಾಗಿ ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಇದು ಮಾರಿಬೈರ್ನಾಂಗ್ ನದಿ ಹಾಗು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳೊಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರದ ಸನ್ಬರಿ ಹಾಗು ಮ್ಯಾಸೆಡಾನ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪರ್ವತ ತಪ್ಪಲುಗಳೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಟನ್ ನೆಡೆಗೆ ಚಪ್ಪಟ್ಟೆಯಾದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಪ್ರದೇಶದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಯೌ ಯಾಂಗ್ಸ್ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಬೆಟ್ಟಸಾಲಿನ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿರುವ ವೆರ್ರಿಬೀ ಹಾಗು ಗೀಲೋಂಗ್ ನ್ನು ಮೇಲಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಕೊಲ್ಲಿಬದಿಯ ಪ್ರಮುಖ ದಂಡೆಗಳು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ದಂಡೆಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಆಗ್ನೇಯ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ ಪೋರ್ಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಪಾರ್ಕ್, ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ, ಎಲ್ವುಡ್, ಬ್ರೈಟನ್, ಸ್ಯಾಂಡ್ರಿಂಗಹ್ಯಾಮ್, ಮೆನ್ಟೋನೆ ಹಾಗು ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್ಟನ್, ಆದಾಗ್ಯೂ ಆಲ್ಟೋನ ಹಾಗು ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ಸ್ ಟೌನ್ ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳಿವೆ. ಹತ್ತಿರದ ಕಡಲಲೆ ಸವಾರಿ ದಂಡೆಗಳು{{convert|85|km|mi|}} ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿರುವ CBDಯ ರೈ, ಸೊರೆನ್ಟೋ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ಸೀನ ಹಿಂದಿನ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="smhbeach">{{cite news | last=Russell |first=Mark | url =http://www.smh.com.au/news/victoria/lifes-a-beach-in-melbourne/2006/01/02/1136050380503.html | title =Life's a beach in Melbourne | date=2 January 2006<!-- – 2:45PM--> | newspaper = Sydney Morning Herald | publisher= Fairfax | accessdate = 29 September 2008}}</ref><ref name="epabeach">{{cite web|url=http://epanote2.epa.vic.gov.au/EPA/Publications.nsf/2f1c2625731746aa4a256ce90001cbb5/d494227d97812f42ca2574330000f2c6/$FILE/1240.pdf|format=PDF|title=BEACH REPORT 2007–08|publisher=epa.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001224523/http://epanote2.epa.vic.gov.au/EPA/Publications.nsf/2f1c2625731746aa4a256ce90001cbb5/d494227d97812f42ca2574330000f2c6/%24FILE/1240.pdf|url-status=dead}}</ref> === ಹವಾಮಾನ === {{See|Extreme Weather Events in Melbourne}} [[ಚಿತ್ರ:Victoria Avenue - Canterbury.jpg|thumb|240px|ಉಪನಗರ ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶರತ್ಕಾಲ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮಂದವಾದ ಸಾಗರಪರಿಣಾಮಿ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಹವಾಮಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ ''Cfb'' )<ref name="Köppen-Geiger ">{{cite journal|last=Peel|first=M. C. |coauthors=B. L. Finlayson, and T. A. McMahon|date=1 March 2007|title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|journal=HESSD – Hydrology and Earth system sciences|issue=4|pages=439–473|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/print-redirect.html}} {{Dead link|date=March 2010}}</ref><ref>{{cite book | last = Linacre | first = Edward | coauthors = Geerts, Bart | title = Climates and Weather Explained | publisher = Routledge | location = ಲಂಡನ್ | year = 1997 | page = 379 | url = https://books.google.com/?id=mkZa1KLHCAQC&lpg=PA379&pg=PA379#v=onepage&q= | isbn = 0-415-12519-7}}</ref> ಹಾಗು ಇದು ಬದಲಾಗುವ ವಾತಾವರಣದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಬಹಳ ಶಾಖದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಳನಾಡಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗು ತಂಪಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಸಾಗರ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಿನ್ನವಾದ ತಾಪಮಾನವು ವಸಂತ ಋತು ಹಾಗು ಬೇಸಿಗೆಯ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇದು ಬಹಳ ಬಲವಾದ ಶೀತಮುಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಶೀತಮುಖಗಳು ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ತೀವ್ರತರವಾದ ಹವಾಮಾನದಿಂದ ತೀವ್ರತರವಾದ ಚಂಡಮಾರುತ ಮಳೆ ಹಾಗು ಆಲಿಕಲ್ಲುಗಳು, ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಬದಲಾವಣೆ, ಹಾಗು ಭಾರಿ ಮಳೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಇತರ ಸಾಗರಗಳು ಹಾಗು/ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಖವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಸಂತ ಋತು ಹಾಗು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಾದ ವಾತಾವರಣ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಗಾಳಿಮರೆಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ "ಸರೋವರ ಪರಿಣಾಮ"ದ ಮಾದರಿ "ಕೊಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ"ವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಕುಚಿತ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಭಾರಿ ಮಳೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದೆ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯುಂಟುಮಾಡಬಹುದು(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವದ ಉಪನಗರಗಳು), ಆದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಉಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿರಾರ್ದ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಂಪಾದ ಕೊಳ್ಳವು ಮಿತಿ ಮೀರಿ ಹರಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪರೂಪದ ಸಂವಾಹಕ ಮಳೆಗೂ ಸಹ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗುರಿಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಳೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಆಲಿಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು ಜೊತೆಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾದ ತೀವ್ರತರ ಗಾಳಿ ಹಾಗು ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹೋಗಬಹುದು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಉಂಟಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಂತವಾದ ವಾತಾವರಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು ಹಾಗು ಮಳೆಗೆ ಮುಂಚೆ ಇದ್ದ ತಾಪಮಾನವು ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬಹುದು. ಇದು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಹುದು ಹಾಗು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಇದೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಬಹುದು, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರಕ್ಕೆ "ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಋತುಮಾನಗಳನ್ನು" ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ,<ref name="Bureau">{{BoM Aust stats|site_ref=cw_086071|site_name=Melbourne Regional Office|accessdate=09-11-2010}}</ref> ಈ ಪದಗುಚ್ಛವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಹಲವು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=269&pg=2325 |title=Welcome to Melbourne&nbsp;— Welcome to Melbourne&nbsp;— Introduction |author=City of Melbourne |publisher=www.melbourne.vic.gov.au |accessdate=18 July 2008 |archive-date=1 ಜೂನ್ 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/686L6k5Bz?url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=269 |url-status=dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ಇತರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಚಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. {{convert|-2.8|C|F}}ರಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನವು ೪ ಜುಲೈ ೧೯೦೧ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="snow">{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/national/snow-misses-cbd-lunch-appointment/2005/08/10/1123353351466.html |title=Snow misses CBD lunch appointment&nbsp;— National&nbsp;— theage.com.au |publisher=[[The Age]] |date=10 August 2005 |wokr=The Age |accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹಿಮ ಬೀಳುವುದು ಬಹಳ ವಿರಳ: CBDಯಲ್ಲಿ ತೀರ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಅಂದರೆ ೨೫ ಜುಲೈ ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಹೊರನಾಡಿನ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ೧೦ ಅಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಮೌಂಟ್ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ಹಿಮವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು,<ref>{{ cite news | url = http://www.smh.com.au/articles/2005/08/10/1123353352628.html | title = Snow falls in Melbourne | newspaper = Sydney Morning Herald | publisher = Fairfax | date = 10 August 2005 <!-- 10 August --> | accessdate = 1 July 2010 <!-- accessed online 7 November -->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/announcements/media_releases/vic/20050810.shtml |title=Snow in Victoria – 10&nbsp;August 2005 |publisher=Bom.gov.au |date= |accessdate=1 July 2010}}</ref> ತೀರ ಅಪರೂಪವೆನಿಸುವಂತೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಘನೀಕರಣ ಹಾಗು ದಟ್ಟ ಮಂಜನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಹವಾಮಾನ ಹಾಗು ಶುಭ್ರ ಆಕಾಶವನ್ನು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಸಿಡ್ನಿಯ ಸರಾಸರಿ ಜನವರಿ ಹಾಗು ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬಿಸಿಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಸದೃಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ".<ref name="Bureau"/><ref>{{BoM Aust stats|site_ref=cw_066062|site_name=Sydney (Observatory Hill)|accessdate=11 April 2009}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲವು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ತೀವ್ರತರವಾದ ಶಾಖದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇತರ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ {{convert|46.4|C|F}}ನಷ್ಟು ತೀವ್ರತರವಾದ ಬಿಸಿಲಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ{{convert|46.4|C|F}} ಇದು ೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Bureau"/>{{-}} {{Weather box |location = Melbourne |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = ೪೫.೬ |Feb record high C = ೪೬.೪ |Mar record high C = ೪೧.೭ |Apr record high C = ೩೪.೯ |May record high C = ೨೮.೭ |Jun record high C = ೨೨.೪ |Jul record high C = ೨೩.೧ |Aug record high C = ೨೬.೫ |Sep record high C = ೩೧.೪ |Oct record high C = ೩೬.೯ |Nov record high C = ೪೦.೯ |Dec record high C = ೪೩.೭ |year record high C = ೪೬.೪ |Jan high C = ೨೫.೯ |Feb high C = ೨೫.೮ |Mar high C = ೨೩.೯ |Apr high C = ೨೦.೩ |May high C = ೧೬.೭ |Jun high C = ೧೪.೦ |Jul high C = ೧೩.೪ |Aug high C = ೧೫.೦ |Sep high C = ೧೭.೨ |Oct high C = ೧೯.೭ |Nov high C = ೨೧.೯ |Dec high C = ೨೪.೨ |year high C = ೧೯.೮ |Jan low C = ೧೪.೩ |Feb low C = ೧೪.೬ |Mar low C = ೧೩.೨ |Apr low C = ೧೦.೮ |May low C = ೮.೬ |Jun low C = ೬.೯ |Jul low C = ೬.೦ |Aug low C = ೬.೭ |Sep low C = ೮.೦ |Oct low C = ೯.೫ |Nov low C = ೧೧.೨ |Dec low C = ೧೬.೯ |year low C = ೧೦.೨ |Jan record low C = ೫.೫ |Feb record low C = ೪.೫ |Mar record low C = ೨.೮ |Apr record low C = ೧.೫ |May record low C = −೧.೧ |Jun record low C = −೨.೨ |Jul record low C = −೨.೮ |Aug record low C = −೨.೧ |Sep record low C = −೦.೫ |Oct record low C = ೦.೧ |Nov record low C = ೨.೫ |Dec record low C = ೪.೪ |year record low C = −೨.೮ |Jan precipitation mm = ೪೭.೬ |Feb precipitation mm = ೪೭.೩ |Mar precipitation mm = ೫೦.೨ |Apr precipitation mm = ೫೭.೩ |May precipitation mm = ೫೬.೨ |Jun precipitation mm = ೪೯.೨ |Jul precipitation mm = ೪೭.೭ |Aug precipitation mm = ೫೦.೨ |Sep precipitation mm = ೫೭.೯ |Oct precipitation mm = ೬೬.೨ |Nov precipitation mm = ೫೯.೫ |Dec precipitation mm = ೫೯.೨ |year precipitation mm = ೬೪೮.೫ |Jan precipitation days = ೮.೩ |Feb precipitation days = ೭.೪ |Mar precipitation days = ೯.೩ |Apr precipitation days = ೧೧.೪ |May precipitation days = ೧೩.೯ |Jun precipitation days = ೧೪.೧ |Jul precipitation days = ೧೫.೧ |Aug precipitation days = ೧೫.೬ |Sep precipitation days = ೧೪.೭ |Oct precipitation days = ೧೪.೧ |Nov precipitation days = ೧೧.೭ |Dec precipitation days = ೧೦.೪ |Jan sun = ೩೧೦ |Feb sun = ೩೨೮.೮ |Mar sun = ೨೭೦.೮ |Apr sun = ೨೨೮ |May sun = ೨೧೪.೯ |Jun sun = ೧೬೮ |Jul sun = ೧೪೪.೭ |Aug sun = ೧೮೫.೭ |Sep sun = ೧೯೧ |Oct sun = ೨೧೦.೩ |Nov sun = ೨೫೦ |Dec sun = ೨೮೨.೫ |year sun = ೨೭೮೪.೭ |source ೧ = <small>[[Bureau of Meteorology (Australia)|Bureau of Meteorology]]."<ref name="Bureau"/></small> |date=August ೨೦೧೦ }} == ನಗರ ರಚನೆ == {{See also|Melbourne city centre|List of heritage listed buildings in Melbourne|Lanes and arcades of Melbourne|Parks and gardens of Melbourne}} {{Wide image|Melbourne Skyline from Rialto Crop - Nov 2008.jpg|800px|A 180 degree panoramic image of Melbourne's CBD: with the [[Hoddle Grid]] (left) and [[Southbank, Victoria|Southbank]] (right), as seen from the [[Rialto Towers|Rialto]] Observation Deck (2008)}} [[ಚಿತ್ರ:Centre Place.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ನಗರದ ಕಿರುದಾರಿಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಜಾಲದಿಂದ ತನ್ನ "ಕಿರುದಾರಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ" ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೆಂಟರ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಕೂಡ ಸೇರಿದೆ(ಚಿತ್ರಿತ).]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರದೇಶದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವನ್ನು ಹಾಡಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ({{convert|1|by|0.5|mi|km}}ರಷ್ಟು ಅಳತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ). ಗ್ರಿಡ್ ಜಾಲರಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಅಂಚು ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಇರುವ ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಾಗು ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕಚೇರಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ CBDಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಬಡಾವಣೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವು ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗು ಆಕರ್ಷಕ ಓಣಿಗಳು ಹಾಗು ಕಮಾನುದಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ(ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ಬ್ಲಾಕ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಹಾಗು ರಾಯಲ್ ಆರ್ಕೇಡ್, ಇವುಗಳು ಹಲವಾರು ಅಂಗಡಿಗಳು ಹಾಗು ಕೆಫೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರ<ref>{{ cite news | url=http://www.theage.com.au/news/Opinion/Melbournes-love-affair-with-lanes/2004/12/31/1104344983928.html | title=Melbourne's love affair with lanes <!-- Opinion --> | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher=Fairfax | date=<!-- 10 August -->2005-08-10 | first=Suzy last = Freeman-Greene | accessdate=18 July 2008 }}</ref> ಜೊತೆಗೆ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸರಚನೆಯ ಒಂದು ಉಪ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.<ref>ಎಸೆನ್ಶಿಯಲ್ ಬಟ್ ಪ್ಲ್ಯಾಂಡ್: ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಲೇನ್ಸ್. ವೆಸ್ಟನ್ ಬೇಟ್. ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಸ್ಟೇಟ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ, ೧೯೯೪</ref> ಇತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBDಯು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗು ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆರರಲ್ಲಿ ಐದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ಯುರೇಕ ಟವರ್. ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೀಕ್ಷಣಾ ವೇದಿಕೆಯಿದ್ದು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಎಲ್ಲ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Eureka1">{{cite web |url=http://www.eurekatower.com.au/main.cfm|title=Eureka Tower|publisher=Eureka Tower Official |accessdate=29 September 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080718162147/http://www.eurekatower.com.au/main.cfm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 18 July 2008}}</ref> ನಗರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾದ ರಿಯಾಲ್ಟೋ ಗೋಪುರವು, ಹಳೆ CBDಯ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ; ಇದರ ವೀಕ್ಷಣಾ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಗರವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.<ref>{{ cite news | first = Marika |last = Dobbin | url =http://www.theage.com.au/travel/travel-news/end-in-view-for-rialtos-top-deck-20091007-gn8m.html | title =End in view for Rialto's top deck | newspaper =[[The Age|Age]] | publisher = Fairfax | date =<!-- 8 October -->2009-10-08 |accessdate=8 February 2010 | location=Melbourne}}</ref> CBD ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಲವು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಾಯಲ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಕಟ್ಟಡ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್ ಹಾಗು ಸಂಸತ್ತು ಭವನ.<ref name="Walking Melbourne">{{cite web|url=http://www.walkingmelbourne.com/|title=Walking Melbourne, Heritage, Architecture, Skyscraper and Buildings Database|publisher=Walking Melbourne|accessdate=28 September 2008}}</ref><ref name="MTG">{{cite web|url=http://www.melbourneaustralia.org/arts-architecture.html|title=Melbourne Architecture|publisher=Melbourne Travel Guide|accessdate=28 September 2008|archive-date=15 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915024055/http://www.melbourneaustralia.org/arts-architecture.html|url-status=dead}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ''ಕೇಂದ್ರಭಾಗ'' ವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಇದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಹೃದಯಭಾಗವಲ್ಲ, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಗರದ ಜನರು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಕಾರಣ, ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ ರೀತ್ಯಾ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವು ಗ್ಲೆನ್ ಐರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{ cite news |url=http://www.theage.com.au/articles/2002/08/04/1028157880515.html |title=Glen Iris still the heart of city's sprawl |newspaper=[[The Age|Age]] |date=<!-- 5 August -->2002-08-05 |publisher=Fairfax |accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Melbourne CBD and Ceremonial Avenue (in 2024) as seen from the rooftop of Shrine of Remembrance.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸವು ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗು ತೋಟಗಳು ಹಾಗು ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ 'ಮನೆ ಹಾಗು ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲು ಎಕರೆ ಜಾಗ' ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕನಸು'' ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು, ೧೯೪೫ರ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಇಂದು ಮಧ್ಯ ಹಾಗು ಹೊರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ವಾಹನ-ಆಧಾರಿತ ನಗರದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಸಮೂಹದಿಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ಆದರೆ ನಗರದ ಒಳಾಂಗಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯಮ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಗಣೆ-ಆಧಾರಿತ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗ, ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಸೇಂಟ್ ಕಿಲ್ಡ ರಸ್ತೆ ಹಾಗು ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಧಿಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ರಾಜ್ಯವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ''ಉದ್ಯಾನ ರಾಜ್ಯ'' ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.<ref name="Age3">{{cite news |url = http://www.theage.com.au/articles/2008/03/10/1205125821732.html |title = Victoria: the garden state or greenhouse capital? |newspaper = [[The Age|Age]] |publisher = Fairfax |accessdate = 29 September 2008 |location = Melbourne |date = 11 March 2008 |archive-date = 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080920213131/http://www.theage.com.au/articles/2008/03/10/1205125821732.html |url-status = dead }}</ref><ref name="wilmap">{{cite web|url=http://www.wilmap.com.au/vic.html|title=Victoria|publisher=wilmap.com.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081112034738/http://www.wilmap.com.au/vic.html|url-status=dead}}</ref><ref name="goway">{{cite web|url=http://www.goway.com/downunder/australia/victoria/|title=Victoria Australia, aka "The Garden State"|publisher=goway.com|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501065213/http://www.goway.com/downunder/australia/victoria/|url-status=dead}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಹಾಗು ತೋಟಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದೆ,<ref name="COM">{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=25&pg=617|title=City of Melbourne&nbsp;— Parks and Gardens|publisher=City of Melbourne|accessdate=28 September 2008|archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040830151740/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=25&pg=617|url-status=dead}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು CBDಗೆ ಬಹಳ ನಿಕಟವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಭೂಸದೃಶವಾದ ದೀರ್ಘದೃಶ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹಾಗು ವಿರಳವಾದ ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಸಾಲು ಮರದ ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಸಹ ಹಲವು ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ಸ್ಟೋನ್ನಿಂಗ್ಟನ್, ಬೊರೂನ್ಡರ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕಿರುವ ಪುರಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನೂರಾರು ಉಪನಗರಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ(ವಿಳಾಸ ಹಾಗು ಅಂಚೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ), ಹಾಗು ಇವುಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ<ref name="vicnet">{{cite web|url=http://www.vicnet.net.au/government/localgovt/|title=Vicnet Directory&nbsp;— Local Government|publisher=Vicnet|accessdate=29 September 2008|archive-date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928014734/http://www.vicnet.net.au/government/localgovt/|url-status=dead}}</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೩೧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.liveinvictoria.vic.gov.au/living-in-victoria/melbourne-and-regional-victoria/melbourne |title=Metropolitan Melbourne - Live in Victoria |publisher=Liveinvictoria.vic.gov.au |date=12 August 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=24 ಜನವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124155435/http://www.liveinvictoria.vic.gov.au/living-in-victoria/melbourne-and-regional-victoria/melbourne |url-status=dead }}</ref> === ವಸತಿ === {{Main|Housing in Victoria, Australia}} [[ಚಿತ್ರ:Neighbours Pinoak Court.jpg|thumb|left|ಪಿನ್ ಓಕ್ ಕೋರ್ಟ್, ವೆರ್ಮೊಂಟ್ ಸೌತ್(ಅಪೆರಾ ತಂಡಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಕಾಲ್ಪನಿಕ "ರಾಮ್ಸೆ ಬೀದಿ"ಯಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ) ಇದು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರದ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Victorian terrace on canterbury road, Middle Park.jpg|thumb|"ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶೈಲಿ"ಯ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ತಾರಸಿ ಮನೆಗಳು ಆಂತರಿಕ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಧಿಕ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ವಸತಿ ಒಡೆತನದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ{{Citation needed|date=February 2010}}, ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಯ ಕೊರತೆ ಹಾಗು ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಹಾಗು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೈಗೆಟುಕದ ಬಾಡಿಗೆ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಲ್ಲಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2010}} ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೌಸಿಂಗ್ ಕಮಿಷನ್ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್-ಸ್ಟೇಟ್ ಹೌಸಿಂಗ್ ಅಗ್ರಿಮೆಂಟ್ ನ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಫೆಡರಲ್ ಹಾಗು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ನೀಡುತ್ತವೆ.{{Citation needed|date=February 2010}} ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಸತಿಯು ದೊರೆಯಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಲವರು ನಿವಾಸಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯವರೆಗೂ ಕಾಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.{{Citation needed|date=February 2010}} ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಧಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ವಸತಿಗಾಗಿ ಅಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ, ಇದು ವಸತಿ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ದರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ಎಲ್ಲ ಮಾದರಿಯ ವಸತಿ ಲಭ್ಯತೆ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಹೊರಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯ ವಿಭಜನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಮನೆ ಹಾಗು ಭೂಮಿಯ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಎಂದು ಹಲವಾರು ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಡುತ್ತಾರೆ. ಡೆಮೋಗ್ರಾಫಿಯಾ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸತಿ ಪೂರೈಕೆ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೩೨೫ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ೩೨೧ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು, ಇದರಂತೆ ಮನೆಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಸ್ಥಳವು ಇದಾಯಿತು. == ಪರಿಸರ == {{See also|Environmental issues in Australia}} [[ಚಿತ್ರ:Litter trap.jpg|thumb|ಬಿರ್ರರಂಗ್ ಮಾರ್ರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಯಾರ್ರ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ತೇಲುವ ಕಲ್ಮಶವನ್ನು ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಕಸದ ತಡೆಸಾಧನವು ಶೇಖರಿಸುತ್ತದೆ]] ಹಲವು ನಗರ ಪರಿಸರಗಳ ಮಾದರಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮಹತ್ವವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವು ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತಿಗೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗು ಸೇವೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಹಾಗು ಮಳೆಯ ಕೊರತೆ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾನಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಕಡಿಮೆ ಮಳೆ ಹಾಗು ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಿನ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |title=Water Storages : Water Report : Water Report |publisher=Melbourne Water |date=26 June 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027040839/http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |url-status=dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೧೯೯೭ರಿಂದಲೂ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://drought.melbournewater.com.au/content/history_of_drought.asp |title=Drought, impact on water, meeting the challenge |publisher=Drought.melbournewater.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405074613/http://drought.melbournewater.com.au/content/history_of_drought.asp |url-status=dead }}</ref> ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಬಂಧವನ್ನು ಹಾಗು ಇತರ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ: ನಗರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮರುಬಳಕೆಯ ಯೋಜನೆಗಳು, ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವ ನೀರಿನ ತೊಟ್ಟಿಗಳಿಗಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಕ ಸವಲತ್ತು, ಗ್ರೇವಾಟರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ(ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವುದು ಹಾಗು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ನೀರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನಜಾಗೃತಿ, ಹಾಗು ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗು ಮರುಬಳಕೆ ಪ್ರವರ್ತನಗಳು ಸೇರಿದೆ; ಅಲ್ಲದೆ, ಜೂನ್ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಕ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಆಗ್ನೇಯ ಕರಾವಳಿ ತೀರದಲ್ಲಿ $೩.೧ ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ವೊಂಥಗ್ಗಿ ಡಿಸಲನೈಸೆಶನ್(ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಲವಣಾಂಶವನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ವಿಧಾನ) ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು, ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೧೫೦ ಶತಕೋಟಿ ಲೀಟರ್ ನೀರನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು,<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/national/desal-plant-to-be-publicprivate-deal/2007/09/19/1189881595089.html |title=Desal plant to be public-private deal |work=The Age |publisher=theage.com.au |date=20 September 2007 |accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ {{convert|70|km|mi|abbr=on}} ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಗೌಲ್ಬರ್ನ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಂಗ್ ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಒಂದು ಹೊಸ ನೀರಿನ ಪೈಪಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡೂ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಖಾಸಗಿ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಸ್ವತಂತ್ರ ವರದಿಗಳು, ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗು ಸಮರ್ಥನೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದೇ ಇದಕ್ಕಿರುವ ಉತ್ತಮ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ತೊಂದರೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಎದುರಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web |url=http://www.melbournewater.com.au/content/current_projects/water_supply/seawater_desalination_plant/seawater_desalination_plant.asp |title=Water Supply: Seawater Desalination Plant |author=Melbourne Water |publisher=www.melbournewater.com.au |accessdate=18 July 2008 |archive-date=20 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720225118/http://melbournewater.com.au/content/current_projects/water_supply/seawater_desalination_plant/seawater_desalination_plant.asp |url-status=dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಹವಾಮಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವು, ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಬನ್ ಉತ್ಸರ್ಜನವನ್ನು ೨೦೨೦ರ <ref>{{cite web |url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=218&pa=4025&pa2=1612&pg=1618 |title=Re-directing to Home Page |publisher=Melbourne.vic.gov.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011234637/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=218&pa=4025&pa2=1612&pg=1618 |url-status=dead }}</ref> ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಿವ್ವಳವಾಗಿ ಶೂನ್ಯಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಹಾಗು ಮೋರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಜೀರೋ ಮೋರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ ನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಎಲ್ಲ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪುರಸಭೆಗಳು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಗ್ಲೆನ್ ಈರಾ ನಗರವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಬನ್ ತಟಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಬಾರದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |last=Riordan |first=Paul |url=http://caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au/news/story/against-green-tide/ |title=Glen Eira against green tide |publisher=Caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009140903/http://caulfield-glen-eira-leader.whereilive.com.au/news/story/against-green-tide/ |url-status=dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ತನ್ನ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ವಸತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಪನಗರಗಳ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಜೊತೆಗೆ ಕಾರಿನ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಅವಲಂಬನೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಹೊರಭಾಗದಿಂದ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಬಳಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿದೆ.<ref name="Urbanfootprint">{{cite book|last=R |first=Cardew|coauthors=P Fanning|others=J George,|title=Urban Footprints and Stormwater Management: A Council Survey p16–25|year=1998}}</ref> ನಗರದೊಳಗಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗವು, ಸ್ಥಳೀಯವಲ್ಲದ ಜಾತಿಗಳಾಗಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮೂಲದವಾಗಿದ್ದು, ಹಾಗು ಹಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ಹಾನಿಕರ ಕಳೆಗಳಿಗೆ ಪರಪೋಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="weeds">{{cite web|url=http://www.weeds.org.au/target.htm|title=Target Species for Biological Control|publisher=weeds.org.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=15 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015082441/http://www.weeds.org.au/target.htm|url-status=dead}}</ref> ಮಹತ್ವವಾಗಿ ಪರಿಚಯವಾದ ನಗರದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮೈನಾ,<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2002/s595922.htm |title=Scientists declare war on Indian mynah |work=7.30 Report |date=1 July 2002 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] |accessdate=18 July 2008 }}</ref> ಕಾಡಿನ ಪಾರಿವಾಳ<ref name="Pidgeonproblem">{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/opm/bc/CTEE/meetings/CSCaCD_51_20040907.pdf|format=PDF|title=UPDATE ON PIGEON MANAGEMENT ISSUE|last=Bradbury|first=Garth |date=<!-- 7 September -->2004-09-07|publisher=[[City of Melbourne]]|accessdate=22 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050723061756/http://www.melbourne.vic.gov.au/opm/bc/CTEE/meetings/CSCaCD_51_20040907.pdf|archivedate=23 July 2005}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref>, ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಇಲಿ,<ref>{{cite news | url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,25864614-2862,00.html | title = Victoria a Rat's Nest | newspaper = [[Herald Sun]] | publisher = News Limited | date = | accessdate = | archiveurl = https://archive.today/20121230201421/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria-a-rats-nest/story-e6frf7jo-1225756926897 | archivedate = 30 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Benson |first=Eugene |url=http://www.mymooneevalley.com.au/news/local/news/general/rodent-rampage/1573452.aspx |title=Rodent Rampage |publisher=Mymooneevalley.com.au |date=21 July 2009 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016080054/http://www.mymooneevalley.com.au/news/local/news/general/rodent-rampage/1573452.aspx |url-status=dead }}</ref> ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಣಜ,<ref>{{cite web |url=http://www.csiro.au/resources/ps1sm.html |title=The picnickers nightmare: European wasp |publisher=[[CSIRO]] |accessdate=18 July 2008 |archive-date=19 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719030637/http://www.csiro.au/resources/ps1sm.html |url-status=dead }}</ref> ಸಾಧಾರಣವಾದ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್(ಸಣ್ಣ ಮೈನಾ ಜಾತಿಯ ಹಕ್ಕಿ) ಹಾಗು [[ಒಕ್ಷ್|ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ನರಿ]] ಸೇರಿದೆ.<ref>ಮಾರ್ಕ್ಸ್, C.A. &amp; ಬ್ಲೂಮ್ಫೀಲ್ಡ್ , T.E. (೧೯೯೯) ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನಗರದ ನರಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಹಾಗು ಸಾಂದ್ರತೆ ಅಂದಾಜುಗಳು(ವುಲ್ಪೆಸ್ ವುಲ್ಪೆಸ್): ರೇಬಿಸ್ ರೋಗದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರಭಾವಗಳು</ref> ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಲವು ಉಪನಗರಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾರ್ರ ಕಣಿವೆ ಹಾಗು ಈಶಾನ್ಯ ಹಾಗು ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುತ್ಪಾದಕ ಬೆಂಕಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಸಿಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಗರೀಕೃತ ಸ್ಥಳೀಯ ಕುರುಚಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಸಸ್ಟೈನಬಿಲಿಟಿ ಹಾಗಿ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟ್ ವಿಭಾಗವು, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಿ ಭಾಗಶಃ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="environ">{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/series/paper8/paper9.html|title=Fire and Biodiversity: The Effects and Effectiveness of Fire Management|date=Australian government&nbsp;— Department of environment|accessdate=29 September 2008|archive-date=2 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802050752/http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/series/paper8/paper9.html|url-status=dead}}</ref><ref name="stateoffire">{{cite book|last=Murray|first=Robert|coauthors=Kate White, P de B Kock|title=State of Fire: A History of Volunteer Firefighting and the Country Fire Authority in Victoria|publisher=Hargreen Publishing|year=1995|pages=339 pages|isbn=0949905631}}</ref> ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೆಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಾರ್ನಿಂಗ್ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಹೆಡ್ಸ್ ಮರೈನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಪಾಯಿಂಟ್ ನೇಪಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆರ್ಗನ್ ಪೈಪ್ಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ರೆಂಜಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರದಾಚೆಗೆ ಮಹತ್ವವಾದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.<ref name="parkweb">{{cite web|url=http://www.parkweb.vic.gov.au/1aboutus.cfm|title=About Parks Victoria|publisher=parkweb.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=25 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725040209/http://www.parkweb.vic.gov.au/1aboutus.cfm|url-status=dead}}</ref><ref>ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಪಾಳು ಸ್ಥಳಗಳು. R ಟೈಲರ್, ೯೭೮೦೯೫೭೭೪೭೧೦೪, CSIRO ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ಜನವರಿ೧೯೯೯, ೨೨೪ಪುಟಗಳು, PB</ref> ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು EPA ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಹಾಗು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಬೇಸಿಗೆ ಹಾಗು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣವು ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈ ಅವಧಿಯು ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="Age3"/><ref>{{cite web |url=http://www.dar.csiro.au/information/urbanpollution.html |title=Urban and regional air pollution |author=CSIRO: Marine and atmospheric research |publisher=[[CSIRO]] |accessdate=18 July 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080223170558/http://www.dar.csiro.au/information/urbanpollution.html <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 23 February 2008}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಹೂಳೆತ್ತುವ ಮೂಲಕ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬಂದರುಗಳ ನಾಲೆಯ ಆಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆ - ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಚ್ಯಾನಲ್ ಡೀಪನಿಂಗ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್. ಇದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಗ್ರಾಸವಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಳವಳದ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟೆಚರದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರಿ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಹಾಗು ಇತರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಚಯದಿಂದ ಕಡಲತೀರಗಳು ಹಾಗು ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.<ref name="epabeach"/><ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/05/2155149.htm |title=Garrett approves Port Phillip Bay dredging |work=ABC News |date=5 February 2008 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] |accessdate=18 July 2008 }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಲಿನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಸೇರಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ್ರ ನದಿ ಹಾಗು ಇತರ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ [[ಎಸ್ಚರೀಶಿಯ ಕೋಲಿ|E. ಕಾಲಿ]] ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ ಕಲುಷಿತ ವಾತಾವರಣ,<ref>{{cite news |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23784623-2862,00.html |title=E coli running riot in Yarra River |date=31 May 2008 |work=[[Herald Sun]] |publisher=[[News Limited]] |accessdate=18 July 2008 |first=Ashley |last=Gardiner |archiveurl=https://archive.today/20121203034454/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/bugs-running-riot-in-yarra-river/story-e6frf7kx-1111116492995 |archivedate=3 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012 |url-status=live }}</ref> ಹಾಗು ಕಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ೩೫೦,೦೦೦ದಷ್ಟು ಸಿಗರೇಟ್ ತುಂಡುಗಳು ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ಮೂಲಕ ನದಿಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.aius.org.au/indicators/sectiontype.cfm?ThemeID=11&SectionTypeID=2 |title=AIUS Indicators |work=Environmental indicators for Metropolitan Melbourne |author=Australian Institute of Urban Studies and City of Melbourne |publisher=Australian Institute of Urban Studies |accessdate=18 July 2008 |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113175957/http://www.aius.org.au/indicators/sectiontype.cfm?ThemeID=11&SectionTypeID=2 |url-status=dead }}</ref> ಕಡಲದಂಡೆ ಹಾಗು ಜಲಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ.<ref name="epabeach"/><ref name="litter1">{{cite web|url=http://www.litter.vic.gov.au/resources/documents/Victoria%27s_Litter_Strategy_Sep95.pdf|format=PDF|title=Victoria's Litter reduction Strategy|publisher=litter.vic.gov.au|accessdate=29 September 2008|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001224524/http://www.litter.vic.gov.au/resources/documents/Victoria%27s_Litter_Strategy_Sep95.pdf|url-status=dead}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಮಾನವ ಸಮಾಜ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಹಾಗು ಪರಿಸರವನ್ನು ಊರ್ಜಿತಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರವರ್ತನ ಯೋಜನೆ ''ದಿ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸಿಶನ್ ಡೆಕೇಡ್'' ನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://beyondzeroemissions.org/transition-decade-launch-ten-year-transition-safe-climate-and-sustainable-future |title=Beyond Zero Emissions.org |publisher=Beyond Zero Emissions.org |date=19 January 2010 |accessdate=21 June 2010 |archive-date=12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212131005/http://beyondzeroemissions.org/transition-decade-launch-ten-year-transition-safe-climate-and-sustainable-future |url-status=dead }}</ref> == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == {{Main|Culture of Melbourne}} [[ಚಿತ್ರ:Melbourne Central Coop's Shot Tower.jpg|thumb|upright|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ನಲ್ಲಿ ಗಾಜಿನ ಮಹಲಿನ ಕೆಳಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ಕೂಪ್ಸ್ ಶಾಟ್ ಟವರ್]] [[ಚಿತ್ರ:State Library at Night.jpg|thumb|right|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]] [[ಚಿತ್ರ:Melbourne Princess Theatre Feb 2013.jpg|thumb|ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್]] [[ಚಿತ್ರ:Len French ceiling National Gallery of Victoria.jpg|thumb|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಗ್ರೇಟ್ ಹಾಲ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಬಣ್ಣಲೇಪಿತ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಹಾಗು ಉತ್ಸವಗಳು, ನಾಟಕ, ಸಂಗೀತಕ, ಹಾಸ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ನ ನಂತರ ಇದು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|UNESCO]] ಸಾಹಿತ್ಯ ನಗರಿ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಎರಡನೇ ನಗರವಾಗಿದೆ<ref name="LiteratureCity">{{cite web | url = http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=36799&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html | title = Cities Appointed to the UNESCO Creative Cities Network | publisher = UNESCO | accessdate = 4 August 2010}}</ref> ಹಾಗು ''ದಿ ಇಕನಾಮಿಸ್ಟ್'' ನಿಯತಕಾಲಿಕವು ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನಗರವೆಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಹಲವಾರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.theage.com.au/articles/2004/02/06/1075854028808.html |title = Melbourne 'world's top city' | work = The Age | publisher = Fairfax |date=<!-- 6 February -->2004-02-06 | accessdate=18 July 2008}}</ref> ನಗರವು ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹಾಗು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫಿಲಂ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಮೆಡಿ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಫ್ರಿಂಜ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯಾಲೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಇದೆ ರೀತಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಮ್ಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಕೂಡ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ 'ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸ್ಟೇಟ್ ಅಪೆರಾ'ದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾದ ನಂತರ ಅಪೆರಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಎರಡನೇ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಅಪೆರಾ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗು ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿರುವ ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ: ದಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್(ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಹಮೆರ್ ಹಾಲ್, ಪ್ಲೇಹೌಸ್ ಹಾಗು ಫೇರ್ ಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸಹ ಸೇರಿದೆ), ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೆಸಿಟಲ್ ಸೆಂಟರ್, ಸಿಡ್ನಿ ಮ್ಯೇರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಬೌಲ್, ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ರೀಜೆಂಟ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಫೋರಮ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಕಾಮೆಡಿ ಥಿಯೇಟರ್, ಅಥೆನಯೇಯುಂ ಥಿಯೇಟರ್, ಹರ್ ಮೆಜಸ್ಟಿ'ಸ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಥಿಯೇಟರ್, ಪಲಯಿಸ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಕಾಂಟೆಂಪರರಿ ಆರ್ಟ್. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ೧೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.visitvictoria.com/displayobject.cfm/objectid.000E578C-41C9-1A7A-92E980C476A90000/ |title=Art galleries and visual arts - Art and culture - Melbourne, Victoria, Australia |publisher=Tourism Victoria |date= |accessdate=21 June 2010 |archive-date=18 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418060024/http://www.visitvictoria.com/displayobject.cfm/objectid.000E578C-41C9-1A7A-92E980C476A90000 |url-status=dead }}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹಾಗು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿಯಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾಕ್ಕೆ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ತವರಾಗಿದೆ.<ref>{{ cite book | last = McCulloch | first = Alan | authorlink = | coauthors = Susan McCulloch | year = 1994 | title = The Encyclopedia of Australian Art | publisher = Allen & Unwin | location = Crows Nest, Australia | isbn = 1863733159 |page = 864 (Appendix 8)}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ದೂರದರ್ಶನ,<ref name="first24"/> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್,<ref name="Now 2003. pg. 182"/> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ತಪ್ರಭಾವ ನಿರೂಪಣಾವಾದಿ ಕಲಾ ಚಳವಳಿಯಾದ ಹೆಯಿಡೆಲ್ಬರ್ಗ್ ಶಾಲೆ,<ref>{{cite web | url=http://www.artiststrail.com/ | title = Home page | publisher = Heidelberg School Artists Trail | date=25 June 2008 | accessdate = 21 June 2010}}</ref> ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯದ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ(ಇದರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಶಫಲ್ ಹಾಗು ನ್ಯೂ ವೋಗ್ ಶೈಲಿಗಳು ಸೇರಿವೆ).<ref name="ageFrontPage">[https://web.archive.org/web/20060628224902/http://www.theage.com.au/frontpage/2002/12/07/frontpage.pdf ದಿ ಏಜ್, ಮುಖಪುಟ, 7 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2002] – [http://www.theage.com.au/articles/2002/12/07/1038950203557.html ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೇಖನ, "ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್"]</ref> ನಗರವು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಿನಿಮಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಇತರ ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಯಿತು. ಲೈಮ್ ಲೈಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ನ ೧೯೦೦ರ ''ಸೋಲ್ಜರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕ್ರಾಸ್'' , ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುರಾಣವು,<ref>ಹೀತ್, ರಾಡ್ರಿಕ್(೧೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೦). [http://www.greencine.com/central/australianfilm1 ರಿಟರ್ನ್ ಟು Oz: ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿನೆಮಾ I (1896-1968)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908143954/https://www.greencine.com/central/australianfilm1 |date=8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 }}, greencine.com. ೨೦-೧೦-೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಚಲಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ೧೯೦೦ರ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವೆಂದು ಮುನ್ನೆಣಿಸಿತು—ಈ ಶಕೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪರಿಶೋಧನೆ ಹಾಗು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪದ ಕುರುಹಾಗಿದೆ. ಬಾಲ್ಲರತ್ ನ ೧೮೫೪ರ ನಾಗರೀಕ ದಂಗೆಯು ಬೆಳ್ಳಿ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ''ಯುರೇಕ ಸ್ಟಾಕೇಡ್'' ಆಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು, ಹಾಗು ''ದಿ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಕೆಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಂಗ್'' (ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು "ಬುಶ್ ರೇಂಜಿಂಗ್ ನಾಟಕ"ದ ಪೂರ್ವೊದಾಹರಣವು<ref name="Bushranger1">[http://archive.sensesofcinema.com/contents/01/18/oz_western.html ಅರಿಸ್ಟೋಟೆಲಿಯನ್ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್: ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬುಶ್ ರೇಂಜರ್ ಫಿಲಂ, 1904-1914]. ವಿಲಿಯಂ ರೌಟ್ಟ್ ರಿಂದ. senseofcinema.com. ೨೧-೧೦-೨೦೧೦ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>, ನೆಡ್ ಕೆಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಅವನ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟ ಸಹಚರರು ಅಂಕೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಯಾರಕರು ಪೊದೆಗಾಡು ಡಕಾಯಿತ ಹಾಗು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೯೦೭ರ ''ರಾಬರಿ ಅಂಡರ್ ಆರ್ಮ್ಸ್'' ಹಾಗು ೧೯೦೮ರ ''ಫಾರ್ ದಿ ಟರ್ಮ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಲೈಫ್'' , ಇಂತಹ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಂದು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಪೊದೆಗಾಡು ಡಕಾಯಿತರನು ಆಧರಿಸಿದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವವರೆಗೆ ೧೯೧೨ರವರೆಗೂ ಇಂತಹ ಚಿತ್ರಗಳು ತಯಾರಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.<ref name="Bushranger1" /> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಗಳು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದು ಹೋದವು ಹಾಗು ೧೯೬೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಲುಗಡೆಯಾದವು. ಈ ವಿರಾಮದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡು, ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಆನ್ ದಿ ಬೀಚ್'' . ೧೯೭೦ರ ದಶಕವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನವಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನ್ಯೂ ವೇವ್, ಹಾಗು ಒಕ್ಕರ್ ಹಾಗು ಒಜ್ಪ್ಲಾಯಿಟೆಶನ್ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯನ್ನು ಹಾದಿ, ಇದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂಲದ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ''ಸ್ಟಾರ್ಕ್'' ಹಾಗು ''ಆಲ್ವಿನ್ ಪರ್ಪಲ್'' ಗೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಇತರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ ''ಪಿಕ್ನಿಕ್ ಅಟ್ ಹ್ಯಾಂಗಿಂಗ್ ರಾಕ್'' ಹಾಗು ''ಮ್ಯಾಡ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್'' , ಇದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೊಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು, ಇದು ಹಲವಾರು ದೇಶಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗು ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ಘೋಸ್ಟ್ ರೈಡರ್'' , ''ನೋಯಿಂಗ್'' , ''ಚಾರ್ಲೆಟ್'ಸ್ ವೆಬ್'' , ''[[Nightmares and Dreamscapes: From the Stories of Stephen King|ನೈಟ್ಮೇರ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಡ್ರೀಮ್ಸ್ಕೇಪ್ಸ್]]'' ಹಾಗು ''ವೇರ್ ದಿ ವೈಲ್ಡ್ ಥಿಂಗ್ಸ್ ಆರ್'' ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡವು.<ref>[http://www.dsmelbourne.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=18&amp;Itemid=32 ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ಸ್], dsmelbourne.com. ೨೧-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರದ ತಯಾರಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಲೇಜ್ ರೋಡ್ ಷೋ ಪಿಚರ್ಸ್ ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂಲದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಟ್ ಬ್ಲ್ಯಾನ್ಚೆಟ್, ಜಿಯೋಫರಿ ರಶ್, ರೇಚಲ್ ಗ್ರಿಫ್ಫಿತ್ಸ್, ಗೈ ಪಿಯರ್ಸ್ ಹಾಗು ಎರಿಕ್ ಬಾನ ಸಹ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. UK ಕಲಾವಿದ ಬಂಕ್ಸಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು "ಸ್ಥಳೀಕರ ಸೀಸದ ಕಡ್ಡಿಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದಂದೀಚೆಗೆ ಕಲೆಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕೊಡುಗೆ" ಎಂದು ಅಭಿವಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Graff">ಟಾಪ್ಸ್ಫೀಲ್ಡ್, ಜ್ಯೂಯೆಲ್. [http://www.theage.com.au/articles/2008/10/01/1222651140951.html ಬ್ರಂಬಿ ಸ್ಲ್ಯಾಮ್ಸ್ ಟೂರಿಸಂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಓವರ್ ಗ್ರ್ಯಾಫಿತ್ತಿ ಪ್ರಮೋಶನ್], ''ದಿ ಏಜ್'' (೨೦೦೮). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ನಗರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಹಾಗು ಬರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಸಮನಾದ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref>ಅಲ್ಲೇನ್, ಜೆಸ್ಸಿಕಾ. [http://uk.ibtimes.com/contents/20100604/worldbest-cities-viewing-street-art.htm ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722185455/http://uk.ibtimes.com/contents/20100604/worldbest-cities-viewing-street-art.htm |date=22 ಜುಲೈ 2011 }}, ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಟೈಮ್ಸ್(೨೦೧೦). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref><ref>ಹಾಮಶಿಗೆ, ಹೋಪ್. [http://travel.latimes.com/articles/la-tr-melbourne4-2008jan04 ವಾಕಿಂಗ್ ಟೂರ್ಸ್ ಬ್ರಿಂಗ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್'ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್], ''LA ಟೈಮ್ಸ್'' (೨೦೦೮). ೧೬-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ಹಾಗು ಇದರ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು-ಹೊತ್ತ ಓಣಿ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಕಾಲುದಾರಿಗಳು ಹಾಗು ಕಮಾನುದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳೆಂದು ''ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್'' ನ ಓದುಗರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Graff"/> ನಗರವು, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಆಧುನಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೂ ಸಹ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಹಾಗು ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸರಣಿಯನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>ಪೀಟರ್ ಫಿಷರ್ ಹಾಗು ಸುಸಾನ್ ಮಾರ್ಸ್ಡೆನ್, ''ವಿಂಟೇಜ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಫ್ರಂ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್'' , ಈಸ್ಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್, ಬೌಡೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ೨೦೦೭</ref> == ಕ್ರೀಡೆ == {{Main|Sport in Victoria}} [[ಚಿತ್ರ:MCG Crowd.jpg|thumb|left|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ರೀಡಾಭಿಮಾನಿಗಳು]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ೧೯೫೬ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತ್ತು(ದಕ್ಷಿಣ ಖಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾದ [[ಒಲಂಪಿಕ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಒಲಂಪಿಕ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು]]), ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ೨೦೦೬ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಿತ್ತು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ: ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಓಪನ್(ನಾಲ್ಕು ಗ್ರಾಂಡ್ ಸ್ಲ್ಯಾಮ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು), ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕಪ್(ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ), ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್([[ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್|ಫಾರ್ಮುಲ ಒನ್]]). ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರವು, "ವರ್ಲ್ಡ್'ಸ್ ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಸಿಟಿ" ಎಂಬ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಬಿರುದನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23463520-2862,00.html|title=Melbourne victorious again|newspaper=Herald Sun|date=1 April 2008 <!-- 1 April -->|publisher=News Limited|accessdate=18 July 2008|archiveurl=https://archive.today/20120910164304/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/melbourne-victorious-again/story-e6frf7kx-1111115938328|archivedate=10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2012|url-status=live}}</ref> ನಗರವು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗೆ ತವರಾಗಿದೆ, ಇದು ೨೦೦೩ರವರೆಗೂ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರ ಪೆವಿಲಿಯನ್ ಆಚೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಒಲಂಪಿಕ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/sport/australian-sports-museum-opens-at-mcg/2008/03/05/1204402550094.html|title=Australian sports museum opens at MCG|work=The Age|date=5 March 2008|author=Geoff Strong|publisher=theage.com.au|accessdate=18 July 2008|location=Melbourne|archive-date=17 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617202031/http://www.theage.com.au/news/sport/australian-sports-museum-opens-at-mcg/2008/03/05/1204402550094.html|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Etihad Stadium crop.jpg|thumb|300px|ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವು(ನೇಮಿಂಗ್ ರೈಟ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಎತಿಹಾಡ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಚಾವಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ]] ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಹಾಗು [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ತವರೆನಿಸಿದೆ ಹಾಗು ಎರಡೂ ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ನಗರ ಹಾಗು ಅದರ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನವು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ನ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮೈದಾನವಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=January 2010}} ೧೮೫೯ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರೂಲ್ಸ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ೧೮೫೯ರಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಒಂಬತ್ತು ತಂಡಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಪ್ರತಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಐದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ AFL ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳು ಪ್ರತಿ ಪಂದ್ಯದಂತೆ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="AFL12321312">{{cite news|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24109399-12270,00.html|title=AFL blueprint for third stadium|last=Smith|first=Patrick|date=1 August 2008|publisher=The Australian|language=news.com.au|accessdate=22 October 2008|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809210411/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24109399-12270,00.html|url-status=dead}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ನಗರವು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ AFL ಗ್ರಾಂಡ್ ಫೈನಲ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಗರವು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಲವಾರು ವೃತ್ತಿಪರ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿಗಳಿಗೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಫುಟ್ಬಾಲ್(ಸಾಕರ್) ಕ್ಲಬ್ ಗಳಾದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಕ್ಟರಿ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾರ್ಟ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ, ಇವುಗಳು A-ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತವೆ, ರಗ್ಬಿ ಪಂದ್ಯದ ಲೀಗ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸ್ಟಾರ್ಮ್<ref>{{cite web|url=http://www.melbournestorm.com.au/default.asp?sec=7&ssec=5|title=Melbourne Storm&nbsp;— The Beginning|publisher=www.melbournestorm.com.au|accessdate=18 July 2008|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080714043434/http://www.melbournestorm.com.au/default.asp?sec=7&ssec=5 <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 14 July 2008}}</ref>, NRL ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೆಬೆಲ್ಸ್, ಸೂಪರ್ ರಗ್ಬಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ನೆಟ್ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಕ್ಸೆನ್ಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ತಾಸ್ಮನ್ ಟ್ರೋಫಿ ANZ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್ ಶಿಪ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್]] ಕ್ಲಬ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟೈಗರ್ಸ್ NBL ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಬುಲ್ಲೀನ್ ಬೂಮರ್ಸ್ ಹಾಗು ಡನ್ಡೆನಾಂಗ್ ರೇಂಜರ್ಸ್, WNBLನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್-ಮೂಲದ ಎರಡನೇ NBL ತಂಡವನ್ನು ೨೦೧೧-೨೦೧೨ರ ಕ್ರೀಡಾಋತುವಿಗಾಗಿ ರಚನೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref>{{Cite news | last = Grantley | first = Bernard | title = NBL eyes city rival for Tigers in Melbourne's suburbs | newspaper = [[Herald Sun]] | publisher = News Limited | date = 6 January 2010 <!-- 6 January --> | url = http://www.heraldsun.com.au/sport/nbl-eyes-city-rival-for-tigers-in-melbournes-suburbs/story-e6frf9if-1225816391819 | accessdate = <!-- 14 May -->2010-05-14}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಮೇಜರ್ ಈವೆಂಟ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಗೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರವನ್ನು ೨೦೨೪ ಅಥವಾ ೨೦೨೮ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್ ಗೆ ಆತಿಥೇಯ ನೀಡಲು ಬಿಡ್ ಕರೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref>{{ cite news | last = Reilly | first = Tom | title = City looks to make fresh tilt at Olympics | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher = Fairfax | date = 18 January 2009 | url = http://www.theage.com.au/national/city-looks-to-make-fresh-tilt-at-olympics-20090117-7jlw.html?page=-1 | accessdate = 19 April 2010 | location=Melbourne}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Crown Casino Complex & Melbourne Exhibition Building.jpg|thumb|left|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಮನೋರಂಜನಾ ಹಾಗು ಸಮಾಲೋಚನಾ ಪ್ರದೇಶ(ಕ್ರೌನ್ ಕ್ಯಾಸಿನೋ ಹಾಗು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆ) ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ವಾರ್ಷಿಕ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ($2 ಶತಕೋಟಿ<ref>http://www.businessday.com.au/ವ್ಯಾಪಾರ/ಕ್ರೌನ್-ದಾಖಲೆಗಳು-ಲಾಭ-ಹೆಚ್ಚಳ-130-20100826-13st5.html</ref> ಹಾಗು ಕ್ರಮವಾಗಿ $3 ಶತಕೋಟಿ)]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು, ತಯಾರಿಕೆ, ಸಂಶೋಧನೆ, IT, ಶಿಕ್ಷಣ, ಸೈನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗು ಸಾರಿಗೆ, ಸಭೆಗೂಡಿಸಿಕೆ ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದು ಬಹುರೂಪದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಇಲ್ಲೇ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ(ವಾರ್ಷಿಕ ವರಮಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ), ಹಾಗು ದೇಶದ ಆರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಇಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ(ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳೀಕರಣ ಆಧರಿಸಿ)<ref>{{Cite web |url=http://www.brw.com.au/lists/detail/?listId=5 |title=BRW 1000 |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=20 ಆಗಸ್ಟ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820024828/http://www.brw.com.au/lists/detail/?listId=5 |url-status=dead }}</ref> (ANZ) ಆಧರಿಸಿ, BHP ಬಿಲ್ಲಿಟನ್(ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆ), ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ರಿಯೋ ಟಿನ್ಟೋ ಹಾಗು ಟೆಲ್ಸ್ಟ್ರಾ; ಜೊತೆಗೆ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಟ್ರೇಡ್ ಯೂನಿಯನ್ ಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಅಂಗಗಳು ಹಾಗು ಚಿಂತಕರ ಚಾವಡಿಯು ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ನಗರವು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗು ಜನನಿಬಿಡ ಬಂದರಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ, ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ $೭೫ ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ರಾಷ್ಟ್ರದ ೩೯%ನಷ್ಟು ಧಾರಕ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="goway"/><ref name="pom">{{cite web |url=http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news.php?id=267171 |title=Port Of Melbourne Sets Shipping Record |date=13 June 2007 |work=Malaysian National News Agency |publisher=www.bernama.com.my |accessdate=18 July 2008 |archive-date=29 ಮಾರ್ಚ್ 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/66WHH60Mp?url=http://www.bernama.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{ cite news |url=http://www.theage.com.au/news/National/Growth-of-Australias-largest-port-essential/2004/12/17/1102787275601.html |title=Growth of Australia's largest port essential |newspaper =[[The Age|Age]] |date=<!-- 18 December -->2004-12-18 |publisher=Fairfax |accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಾತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಣಕಾಸಿನ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು, NAB ಹಾಗು ANZ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪಿಂಚಣಿ(ನಿವೃತ್ತಿ ವೇತನ) ನಿಧಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೪೦%ರಷ್ಟು, ಹಾಗು ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರದ ಭವಿಷ್ಯ ನಿಧಿಯ $೪೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ನಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸೂಪರ್ ಫಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ೬೫%ರಷ್ಟನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆ ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾಸ್ಟರ್ ಕಾರ್ಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾಮರ್ಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್(೨೦೦೭) ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಗರವನ್ನು ಅಗ್ರ ೫೦ ಹಣಕಾಸು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೩೪ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು,<ref>{{cite web|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/wcoc/pdf/index_2007_us.pdf |title=MW-IndexRpt-CoComm FA.indd<!-- Bot generated title --> |date= |format=PDF |accessdate=10 October 2008}}</ref> ಬಾರ್ಸಿಲೋನ ಹಾಗು ಜಿನೀವ ನಗರಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ನಗರವು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸಿಡ್ನಿ ನಂತರದ(೧೪ನೇ) ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ತಯಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, [[ಫೋರ್ಡ್ ಮೋಟರ್ ಕಂಪನಿ|ಫೋರ್ಡ್]] ಹಾಗು ಟೊಯೋಟ ತಯಾರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಹಾಗು ಹೋಲ್ಡೆನ್ ಹಾಗು ಬಿಡಿ ಭಾಗಗಳ ವಿತರಕರಿಗೆ ಇಂಜಿನ್ ತಯಾರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ತಾಯಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಕಚೆರಿಯನು ಹಾಗು ವಿನ್ಯಾಸ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತರ ಬಹುವಿಧದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೂ ಸಹ ನಗರವು ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ವಿಮಾನದ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗು ಔಷಧ ತಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಫ್ಯಾಶನ್ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆ ಹಾಗು ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗಳೂ ಸಹ ಸೇರಿವೆ.<ref name="sov">{{cite web|url=http://www.business.vic.gov.au/BUSVIC/INDUSTRY//pc=PC_51081.html|title=Business Victoria – Manufacturing|date=26 May 2008|publisher=State of Victoria, Australia|accessdate=22 October 2008|archive-date=19 ಮೇ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519122725/https://www.business.vic.gov.au/industries/manufacturing/home|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Aust.-Synchrotron-Interior-Panorama,-14.06.2007.jpg|thumb|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿಂಕ್ರೋಟ್ರಾನ್, ಇದೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಂಶೋಧನಾ ಹಾಗು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.]] ಇದು ಬಯೋತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿದೆ, ಹಾಗು CSL ಹಾಗು ಬಯೋಟದಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ICT ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಸುಮಾರು ೬೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ICT ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು), ಜೊತೆಗೆ $೧೯.೮ ಶತಕೋಟಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹಾಗು $೬೧೫ ದಶಲಕ್ಷ ರಫ್ತು ಆದಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವೂ ಸಹ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು ೭.೬ ದಶಲಕ್ಷ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹಾಗು ೧.೮೮ ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು<ref>{{cite web |url=http://www.dpc.vic.gov.au/domino/Web_Notes/newmedia.nsf/bc348d5912436a9cca256cfc0082d800/55b1f13cef7b139cca256ed80081ebd6!OpenDocument |title=MELBOURNE AIRPORT PASSENGER FIGURES STRONGEST ON RECORD |work=Media Release: MINISTER FOR TOURISM |date=21 July 2004 |publisher=www.dpc.vic.gov.au |accessdate=18 July 2008 |archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914181658/http://www.dpc.vic.gov.au/domino/Web_Notes/newmedia.nsf/bc348d5912436a9cca256cfc0082d800/55b1f13cef7b139cca256ed80081ebd6!OpenDocument |url-status=dead }}</ref>, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ವ್ಯಯಿಸಿದ ಹಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸಿಡ್ನಿ ನಗರವು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/news/now-sydney-loses-its-tourism-ascendancy/2008/05/16/1211049134065.html?page=fullpage#contentSwap1 | title=Now Sydney loses its tourism ascendancy | newspaper = [[The Age|Age]] |date=19 May 2008 <!-- 19 May --> | publisher= Fairfax | accessdate=18 July 2008 | location=Melbourne}}</ref> ಇದು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು $೧೫.೮ ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು<ref>http://www.timholding.com.au/portfolios/tourism-and-major-events/{{Dead link|date=ಮೇ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ದೇಶೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾಲೋಚನಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ, $೧ ಶತಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ೫೦೦೦-ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಆರಂಭಗೊಂಡಿತು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಎಕ್ಸಿಬಿಶನ್ ಅಂಡ್ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ಗೆ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಲ್ಟನ್ ಹೋಟೆಲ್ ಹಾಗು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಯಾರ್ರ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗು ಬಹುಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ವೆಚ್ಚದ ಡಾಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ನ ಮರು ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news | url = http://www.theage.com.au/news/national/councillors-furious-about-convention-centre-deal/2006/04/30/1146335610761.html | title = Councillors furious about convention centre deal | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher = Fairfax | date = 1 May 2006 | location=Melbourne}}</ref> {{Main|Tourism in Melbourne}} == ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ == {{Main|Demographics of Melbourne}} {{See also|Melbourne population growth}} {{Table Melbourne top 20 birth countries}} [[ಚಿತ್ರ:Little bourke st.jpg|thumb|left|ಚೈನಾಟೌನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲಿಟಲ್ ಬೌರ್ಕೆ ರಸ್ತೆ]] [[ಚಿತ್ರ:2009 Glendi7.jpg|thumb|left|ಆಂಟಿಪೋಡ್ಸ್ ಉತ್ಸವ, ಗ್ರೀಕ್ ಪ್ರದೇಶ.]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ ಹಾಗು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳ ನಗರ. ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ೩೫.೮%ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸರಾಸರಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೨೩.೧%ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಾಗಿ, ಬ್ರಿಟನ್ ನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಾಗರದಾಚೆಯ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ೪.೭%ರಷ್ಟು ನಂತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇಟಲಿ (೨.೧%), ವಿಯೆಟ್ನಾಂ (೧.೬%), ಚೀನಾ (೧.೫%), ಹಾಗು ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್(೧.೫%) ದೇಶಗಳು ಪಡೆದಿವೆ.<ref name="qs"/> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, [[ಅಥೆನ್ಸ್]] ಹಾಗು ಥೆಸ್ಸಲೋನಿಕಿ(ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಗ್ರೀಕ್ ಸಹೋದರಿ ನಗರ) ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರೀಕ್-ಮಾತನಾಡುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗು ವಿಯೆಟ್ನಾಮೀಸ್ ಉಪನಾಮ ನ್ಗುಯೇನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ದೂರವಾಣಿ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/multiculturalhistory.aspx ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908122939/http://www.melbourne.vic.gov.au/AboutMelbourne/History/Pages/multiculturalhistory.aspx |date=8 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015 }}, melbourne.vic.gov.au. ೧೪-೧೧-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> ನಗರವು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಭಾರತೀಯ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಹಾಗು ಮಲೇಷಿಯನ್-ಮೂಲದ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕ ಹಾಗು [[ಸುಡಾನ್]] ಮಹಾಪೂರವೂ ಸಹ ಸೇರಿದೆ. ಹಲವಾರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಉಣಬಡಿಸುವ ನಗರದ ಹೋಟೆಲುಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಕೇವಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ (೬೮.೧%). ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚೈನೀಸ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು(೩.೬%)(ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಯಾನ್ಟೋನೀಸ್ ಹಾಗು ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಭಾಷೆಗಳು) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಹಾಗು ಐದನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಯೆಟ್ನಾಮೀಸ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ೧೦೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಭಾಷಿಕರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="qs"/> ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ನಿವ್ವಳ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗವು ಸರಿಸುಮಾರು ೫೦,೦೦೦ ಜನರಂತೆ ೨೦೦೩ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗರದಾಚೆ ವಲಸಿಗರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ (೪೮,೦೦೦), ಇದು ಸಿಡ್ನಿಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಲಸಿಗರ ಅಂತರ್ಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ, ಸಿಡ್ನಿ ಹಾಗು ಇತರ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೆಟುಕದ ವಸತಿ ಹಾಗು ಜೀವನ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಎರಡು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Oleary">{{cite journal|last=O'Leary|first=John|title=Resurgence of Marvellous Melbourne|journal=People and Place|publisher=Monash University|volume=7, 1|page=38|url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n1/v7n1_6oleary.pdf|format=PDF|access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011|archive-date=29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929023425/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n1/v7n1_6oleary.pdf|url-status=dead}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಟನ್, ವೈಂಧಂ ಹಾಗು ಕಾಸೆಯ್ ಕೂಡ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭಾಗದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕತೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೨೦೨೮ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸಿಡ್ನಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಮೀರಿಸಬಹುದೆಂಬ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನವು ಹೇಳುತ್ತಾದರೂ,<ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22741975-601,00.html |title=Population pushing Melbourne to top |newspaper=Australian |date=12 November 2007 |publisher=News Limited |accessdate=18 July 2008 |archive-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112053706/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22741975-601,00.html |url-status=dead }}</ref> ABS ಎರಡು ಸ್ಥೂಲ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ, ಇದರಂತೆ ೨೦೫೬ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಿಡ್ನಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಹಾಗೆ ಉಳಿಯಬಹುದು, ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇಂದಿನ ೧೨% ಅಂತರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ೩%ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮೊದಲ ವಿವರಣೆಯು, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಿಡ್ನಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೨೦೩೯ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೀರಿಸಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಸಿಡ್ನಿಯು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟಗಳ ಆಂತರಿಕ ವಲಸೆಗಾರಿಕೆ.<ref name="popprojections">{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/3222.02006%20to%202101?OpenDocument |title=Population Projections, Australia, 2006 to 2101 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |accessdate=4 September 2008}}</ref> IIನೇ ವಿಶ್ವ ಸಮರದಿಂದೀಚೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ, ನಗರವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನಾ ರೂಪರೇಖೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ನಗರದ ಆಂತರಿಕ ಹಾಗು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪೋಸ್ಟ್ಕೋಡ್ ೩೦೦೦ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ೨೦೩೦, ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Melbourne2030">{{cite web|url=http://www.dse.vic.gov.au/melbourne2030online/content/introduction/02_summary.html|title=Melbourne 2030 – in summary|publisher=Victorian Government, Department of Sustainability and Environment (DSE)|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907065147/http://www.dse.vic.gov.au/melbourne2030online/content/introduction/02_summary.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=288&pg=1362|title=City of Melbourne&nbsp;— Strategic Planning&nbsp;— Postcode 3000|publisher=City of Melbourne|accessdate=5 October 2008|archive-date=12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912084620/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=288&pg=1362|url-status=dead}}</ref> == ಧಾರ್ಮಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:St pauls, melbourne.jpg|thumb|left|ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಕತಿಡ್ರಲ್]] [[ಚಿತ್ರ:St Patrick's Cathedral (Gothic Revival Style).jpg|thumb|180px|ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್'ಸ್ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಕತಿಡ್ರಲ್]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ(೫೮.೯%) ಜೊತೆಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ (೨೮.೩%).<ref name="qs">{{cite web | work = 2006 Census | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?&action=401&tabname=Summary&areacode=205&issue=2006&producttype=QuickStats&textversion=true&navmapdisplayed=true&&breadcrumb=PLD& | title = QuickStats: Melbourne (Statistical Division) | publisher = Commonwealth of Australia | accessdate = 18 July 2008 | archive-date = 27 ನವೆಂಬರ್ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071127123123/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData | url-status = dead }}</ref> ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೈಸ್ತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ನಗರದ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಕತಿಡ್ರಲ್ ಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ – ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ (ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್), ಹಾಗು ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್(ಆಂಗ್ಲಿಕನ್). ಎರಡೂ ಸಹ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಶಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.walkingmelbourne.com/period_info2.html?period=Victorian|title=Victorian Architectural Period&nbsp;— Melbourne|publisher=walkingmelbourne.com|accessdate=5 October 2008|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325145312/http://www.walkingmelbourne.com/period_info2.html?period=Victorian|url-status=dead}}</ref> ಇತರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರುವವರು (೨೦.೦%), ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ (೧೨.೧%), ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಆರ್ತೋಡಾಕ್ಸ್(೫.೯%) ಹಾಗು ಯುನೈಟಿಂಗ್ ಚರ್ಚ್(೪.೦%) ನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮಂದಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="qs"/> [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧಧರ್ಮೀಯರು]], [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಮುಸ್ಲಿಮರು]], [[ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮ|ಯೆಹೂದಿಗಳು]], [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂಗಳು]] ಹಾಗು ಸಿಕ್ಖರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೯.೨%ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/6ef598989db79931ca257306000d52b4!OpenDocument ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಯೇತರ ಧರ್ಮಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಜನಗಣತಿಯು ತೋರುತ್ತದೆ], ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ೧೫-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಯೆಹೂದಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಈ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ೬೦,೦೦೦ ಮಂದಿ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ನಗರವು, ಯಾವುದೇ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ,<ref name="Freda">{{cite web|url=http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-December-2001/freiberg.html|title=Judith Berman, Holocaust Remembrance in Australian Jewish Communities, 1945-2000|last=Freiberg|first=Freda|year=2001|publisher=UWA Press|accessdate=22 October 2008|archive-date=1 ಜೂನ್ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/686LDgnIY?url=http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-December-2001/freiberg.html|url-status=dead}}</ref> ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವತಃ [[ಇಸ್ರೇಲ್]] ನ ಆಚೆಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆದಾಯದ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://home.iprimus.com.au/kadimah/k90.htm | title = The Kadimah & Yiddish Melbourne in the 20th Century | work = Jewish Cultural Centre and National Library: "Kadima" | accessdate = 9 January 2007 | archive-date = 4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060904173658/http://home.iprimus.com.au/kadimah/k90.htm | url-status = dead }}</ref> ಈ ರೋಮಾಂಚಕ ಹಾಗು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವಂತೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಯೆಹೂದಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ೪೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಯೆಹೂದ್ಯರ ಆರಾಧನ ಮಂದಿರಗಳು ಹಾಗು ಏಳು ಪೂರ್ಣ ಕಾಲಿಕ ಪ್ಯಾರಿಷ್ ಬೆಳಗಿನ ಶಾಲೆಗಳು ಸೇರಿವೆ,<ref>{{cite web | url=http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Melbourne.asp | title=Jewish Community of Melbourne, Australia | publisher=Beth Hatefutsoth&nbsp;— The Nahum Goldmann Museum of the Jewish Diaspora | accessdate=5 October 2008 | archive-date=23 ಜುಲೈ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080723143228/http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Melbourne.asp | url-status=dead }}</ref> ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಯೆಹೂದಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯೂ ಸಹ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url=http://jewishnews.net.au/news/ | title=News | publisher=The Australian Jewish News | accessdate=2010--08-28 | archive-date=23 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100923231224/http://jewishnews.net.au/news/ | url-status=dead }}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == {{Main|Education in Victoria}} [[ಚಿತ್ರ:Parkville - University of Melbourne (Ormond College).jpg|thumb|left|160px|ಒರ್ಮೊಂಡ್ ಕಾಲೇಜ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Scotch College Melbourne chapel 2.jpg|thumb|300px|ಸ್ಕಾಟ್ಚ್ ಕಾಲೇಜ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲಿಟಲ್ ಜಾನ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಲಯ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಲಂಡನ್, ಬಾಸ್ಟನ್ ಹಾಗು ಟೋಕಿಯೋನ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಗ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ನಗರವೆಂದು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | date = 30 May 2008 | title = World’s top university cities revealed | url = http://www.rmit.net.au/browse;ID=q3l220b3wzs5 | work = RMIT News | publisher = RMIT University | accessdate = 18 July 2008 | archive-date = 19 ಜುಲೈ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080719164651/http://www.rmit.net.au/browse;ID=q3l220b3wzs5 | url-status = dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತವರೆನಿಸಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮೊನಾಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಸಹ ನಗರದಲ್ಲಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೇ ಅಗ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು THES ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದೆ.<ref name="melbuni">{{ cite web | date = 6 October 2006 | title = ANU up there with the best | url = http://www.smh.com.au/news/national/anu-up-there-with-the-best/2006/10/05/1159641468047.html | work = Sydney Morning Herald | publisher = Fairfax | accessdate = 12 October 2006}}</ref> ''ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಹೈಯರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸಪ್ಲಿಮೆಂಟ್'' , ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ೩೬ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ—೪೩ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ANU ಹಾಗು ೭೧ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಡ್ನಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದಿದೆ. ಮೊನಶ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ೧೭೮ನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳು ಗ್ರೂಪ್ ಆಫ್ ಏಯ್ಟ್ ನ ಸದಸ್ಯರುಗಳಾಗಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಾ ಟ್ರೋಬೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, RMIT ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸ್ವಿನ್ಬರ್ನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿರುವ ಹಥಾರ್ನ್ ಉಪನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಕಾಲೇಜು ಆವರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಿಟಿ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್(CBD) ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು CBDಯ ಹತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ನೋಳಗಿವೆ, ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್'ಸ್ ಕಾಲೇಜು ಆವರಣ. ಡೆಯಕಿನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಲೇಜು ಆವರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗು ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಭರಿಸುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಅಧಿಕಗೊಂಡಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |1=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html#score_OS%7Csort_region%7Creverse_false |url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_3967.html |title=University of Melbourne's international student offers rise&nbsp;— as its demand leaps |work=University of Melbourne Media Release |date=12 January 2007 |publisher=uninews.unimelb.edu.au |accessdate=18 July 2008 |archive-date=30 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730104958/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_3967.html |url-status=dead }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಗು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳೂ ಸಹ ಇವೆ. == ಮಾಧ್ಯಮ == {{Main|Media in Melbourne}} [[ಚಿತ್ರ:Federation Square (SBS Building).jpg|thumb|ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ನಲ್ಲಿರುವ SBS ಸ್ಟುಡಿಯೋ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ: ''ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಸನ್'' (ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್), ''ದಿ ಏಜ್'' (ದೊಡ್ಡ ಕಾಗದದ ಪತ್ರಿಕೆ) ಹಾಗು ''ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್'' (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೊಡ್ಡಕಾಗದದ ಪತ್ರಿಕೆ). ಉಚಿತವಾದ ''mX'' ನ್ನೂ ಸಹ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಮಧ್ಯ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಂದು ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="MX1">{{cite web | url = http://www.mxnet.com.au/ |title = MX |publisher=Herald and Weekly Times (HWT) <!-- aka News Limited --> |accessdate=2 October 2008}}</ref> ಐದು ದೂರದರ್ಶನ ಜಾಲಗಳು ಹಾಗು ಒಂದು ಸಾಮುದಾಯಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ: HSV-೭, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ, GTV-೯, ತಮ್ಮ ಹೊಸತಾದ ಡಾಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗು ATV-೧೦, ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ರದ ಕಾಮೋ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಬ್ರಾಡ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್(ABC)ನ ಭಾಗವಾದ ABV-೨ ಸೇರಿದೆ (ABC೧ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ). ABC ಎರಡು ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ರಿಪ್ಪೋನ್ಲೆಯ ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದು ಸೌತ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಸ್ಪೆಷಲ್ ಬ್ರಾಡ್ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಸರ್ವೀಸ್(SBS)ನಿಂದ SBS ಒನ್ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಧ್ಯ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಫೆಡರೇಶನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ABC೧, HSV-೭ (ಏಳು), GTV-೯ (ನೈನ್), ATV-೧೦ (ಟೆನ್) ಹಾಗು SBS ಒನ್ ಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸತಾದ ಕೇವಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ವಾಹಿನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ One HD, ಎಲೆವೆನ್, ABC ೨, ABC ೩, ABC ನ್ಯೂಸ್ ೨೪, SBS ಟು, ೭ಟು, ೭ಮೇಟ್, GEM HD ಹಾಗು ಗೋ! C೩೧ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಇದರ ಪ್ರಸರಣವು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಗೀಲೊಂಗ್ ಗೂ ಕೂಡ ಹಬ್ಬಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ, ಕೇಬಲ್ ಹಾಗು ಉಪಗ್ರಹ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪೇ TVಯ ಸೇವೆಯೂ ಸಹ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಫಾಕ್ಸ್ಟೆಲ್ ಹಾಗು ಆಪ್ಟಸ್ ಪ್ರಮುಖ ಪೇ TVಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಹಲವಾರು ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದೆಂದರೆ ''ನೈಬರ್ಸ್'' , ''ಕಾಥ್ &amp; ಕಾಮ್'' , ''ಹೇಯ್ ಹೇಯ್ ಇಟ್ಜ್ ಸ್ಯಾಟರ್ಡೆ'' , ''ಬ್ಲ್ಯೂ ಹೀಲರ್ಸ್'' , ''ರಶ್'' ಹಾಗು ''ಅಂಡರ್ಬೆಲ್ಲಿ'' . AM ಹಾಗು FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಿಯು ಮೇಲಿನ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ' (ಅದೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿರುವ ABC & SBS) ಹಾಗು ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ಹಲವು ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಜಾಲದ-ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ : DMG ನೋವಾ ೧೦೦ ಹಾಗು ಕ್ಲ್ಯಾಸಿಕ್ ರಾಕ್ ನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಗೋಲ್ಡ್ ಹಾಗು ಮಿಕ್ಸ್ ARNನ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ; ಹಾಗು ಆಸ್ಟೆರೆಯೋ ಫಾಕ್ಸ್ ಹಾಗು ಟ್ರಿಪಲ್ M ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಆಲಿಸಬಹುದು(ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೯೩.೯ ಬೇ FM, ಗೀಲೋಂಗ್). ಯುವಜನತೆಯ ಪರ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ABC ಟ್ರಿಪಲ್ J ಹಾಗು ಯುವಕರೇ ನಡೆಸುವ SYN. ಟ್ರಿಪಲ್ J, ಹಾಗು ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ PBS ಹಾಗು ಟ್ರಿಪಲ್ R, ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಸಂಗೀತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. JOY ತಂಡವು ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸಂಗೀತದ ಉಣ ಬಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ೩MBS ಹಾಗು ABC ಕ್ಲಾಸಿಕ್ FM ಇದೆ. AM ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ABC:೭೭೪, ರೇಡಿಯೋ ನ್ಯಾಷನಲ್, ಹಾಗು ನ್ಯೂಸ್ ರೇಡಿಯೋ; ಹಾಗು ಫೇರ್ ಫ್ಯಾಕ್ಸ್ ೩AWಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(ಹರಟೆ) ಹಾಗು ಮ್ಯಾಜಿಕ್(ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಲಿಸುವುದು). ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತರು ಹಾಗು ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಿಗೆ SEN ೧೧೧೬ ವಾಹಿನಿಯಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳು ಪರ್ಯಾಯ ಆಸಕ್ತಿಗಳಾದ ೩CR ಹಾಗು ೩KND (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ)ಗೆ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಉಪನಗರಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸಲೆಂದೇ ಕಡಿಮೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ.<ref name="cbaa">{{cite web | title = Victoria Members - Community Broadcasting Association of Australia | publisher = CBAA | url = http://www.cbaa.org.au/Who_We_Are/Victoria-Members | accessdate = 28 August 2010 | archive-date = 19 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110219183454/http://cbaa.org.au/Who_We_Are/Victoria-Members | url-status = dead }}</ref> == ಆಡಳಿತ == [[ಚಿತ್ರ:Victoria Parliament Melbourne (Colonnades & Stairs).jpg|thumb|ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂಸತ್ತು ಭವನದಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಆಡಳಿತವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗು ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ೨೬ ನಗರಗಳು ಹಾಗು ಐದು ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾದ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವವಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ ಆಫ್ ದಿ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಕಾಲೀನರ ನಡುವೆ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಇಂತಹ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ,<ref> {{cite news |last = Dunstan | first= David | url = http://www.theage.com.au/articles/2004/11/11/1100131127769.html?from=storylhs | title = The evolution of 'Clown Hall' | newspaper = [[The Age|Age]] | publisher = Fairfax | date= 12 November 2004 | accessdate = 8 November 2010 | location=Melbourne}}</ref> ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ವಿದೇಶ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇವರು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗಳು೧೯೮೯ರ ''ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್'' <ref>{{Cite web |url=http://www.dms.dpc.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/PubLawToday.nsf/0/B171E800B03D6A9ECA256E5B00037B12/$FILE/89-11a030.pdf |title=ಲೋಕಲ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಆಕ್ಟ್ 1989 |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=8 ನವೆಂಬರ್ 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061108212735/http://www.dms.dpc.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/PubLawToday.nsf/0/B171E800B03D6A9ECA256E5B00037B12/%24FILE/89-11a030.pdf |url-status=dead }}</ref> ನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆ ಹಾಗು [[ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ]]. ಇತರ ಹಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಸತ್ತು ಭವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ, ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು, ಟ್ರ್ಯಾಫಿಕ್ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಯೋಜನೆಗಳು, ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಯೋಜನೆಗಳ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ರಚನೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಾಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆಗಳು, ಹಾಗು ರಾಜ್ಯದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೇಲ್ಬರ್ನಿಯನ್ ವಿಷಯಗಳು. == ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ == === ಆರೋಗ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:Royal melbourne hospital.jpg|thumb|left|ಪಾರ್ಕ್ ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಯಲ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ವಿಮಾನಿಕ ದೃಶ್ಯ.]] ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಮಾನವ ಸೇವಾ ವಿಭಾಗವು ಸರಿಸುಮಾರು ೩೦ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಹಾಗು ೧೩ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.health.vic.gov.au/maps/metro_hs.htm ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಸರ್ವೀಸಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121205917/http://www.health.vic.gov.au/maps/metro_hs.htm |date=21 ನವೆಂಬರ್ 2015 }} ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ನರವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗು [[ಜೈವಿಕತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಬಯೋತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ: ಸೇಂಟ್ ವಿನ್ಸೆಂಟ್'ಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸ್ಟೆಮ್ ಸೆಲ್ ಸೆಂಟರ್, ಬುರ್ನೆಟ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಿಜೆನೆರೆಟಿವ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕೆಮಿಕಲ್ ಸೈನ್ಸಸ್, ಬ್ರೈನ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಪೀಟರ್ ಮ್ಯಾಕ್ಕಲ್ಲಂ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೆಂಟರ್, ವಾಲ್ಟರ್ ಅಂಡ್ ಎಲಿಜಾ ಹಾಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್, ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ್ಯೂರೋಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿ ಸೆಂಟರ್. ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊವರ್ಡ್ ಫ್ಲೋರೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಮುರ್ಡೋಚ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್'ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್, ಬೇಕರ್ IDI ಹಾರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಿಂಕ್ರೋಟ್ರೋನ್.<ref name="health">{{cite web|url=http://www.health.vic.gov.au/|title=Victorian Government Health Information Web site|publisher=health services, Victoria|accessdate=5 October 2008}}</ref> ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಮೀಪದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳ ನಡುವೆ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರ ನಗರದಷ್ಟೇ ಇದೆ (೮೦.೦ ವರ್ಷಗಳು), ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಕ್ಯಾನ್ಬೆರ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಪರ್ತ್ ನಗರದ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ (೮೪.೧ ವರ್ಷಗಳು).<ref>[http://www.health.gov.au/internet/ministers/publishing.nsf/Content/mr-yr08-je-je112.htm ಸನ್ ಶೈನ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಅಂಡ್ WA ಕಂಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಪರ್ತ್ ವುಮೆನ್ ಅಮಾಂಗ್ ಲಾಂಗೆಸ್ಟ್ ಲೈಫ್ ಎಕ್ಸ್ಪೆಕ್ಟೆನ್ಸಿ ಇನ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್], ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಂಡ್ ಏಜಿಂಗ್. ೧೫-೧೦-೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> === ಸಾರಿಗೆ === {{Main|Transport in Melbourne}} [[ಚಿತ್ರ:Bolte bridge dusk.jpg|thumb|left|ಬೋಲ್ಟೆ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಸಿಟಿಲಿಂಕ್ ಟಾಲ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ [[ಮೋಟಾರು ವಾಹನ|ಆಟೋಮೊಬೈಲ್]] ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ<ref name="newman">[https://web.archive.org/web/20060222142724/http://www.mtf.org.au/binary.php/resouces_presentation/mtf_launch_presentation_071105_handout_.pdf ಮೋಸ್ಟ್ ಲೀವಬಲ್ ಅಂಡ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಕನೆಕ್ಟೆಡ್?] ದಿ ಇಕನಾಮಿಕ್ ಬೆನಿಫಿಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಂಗ್ ಇನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಇನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಜಾನ್ ಸ್ಚೆಯುರೆರ್, ಜೆಫ್ಫ್ ಕೆನ್ವರ್ತಿ, ಹಾಗು ಪೀಟರ್ ನ್ಯೂಮನ್</ref>, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>{{cite web |date = 10 October 2007 |url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22561141-2862,00.html |title = Still addicted to cars |work = Herald Sun |publisher = News Limited |accessdate = 18 July 2008 |archiveurl = https://archive.is/20121209072628/http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/still-addicted-to-cars/story-e6frf7kx-1111114608864 |archivedate = 9 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012 |url-status = live }}</ref> ಜೊತೆಗೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ೩.೬ ದಶಲಕ್ಷ ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ{{convert|22320|km|mi|abbr=on}}, ಹಾಗು ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉದ್ದವಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.<ref name="newman" /> ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯು ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಣದಲ್ಲಾದ ಉಪನಗರದ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web | date = 14 February 2004 | url = http://www.theage.com.au/articles/2004/02/11/1076388428001.html | title = The cars that ate Melbourne | work= The Age | publisher = Fairfax | accessdate=18 July 2008}}</ref> ಹಾಗು ಇಂದು ಖಾಸಗಿ ವಾಹನಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ರಸ್ತೆಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸರಕುಸಾಗಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳೆಂದರೆ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಫ್ರೀವೇ, ಮೊನಾಶ್ ಫ್ರೀವೇ ಹಾಗು ವೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್ ಫ್ರೀವೇ(ಇದು ದೊಡ್ಡದಾದ ವೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್ ಸೇತುವೆಯ ಸುತ್ತ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ), ಆದರೆ ಇತರ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗಗಳು ನಗರದ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಟಿಲಿಂಕ್(ಇದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಬೋಲ್ಟೆ ಸೇತುವೆಯ ಸುತ್ತ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ), ಈಸ್ಟ್ ಲಿಂಕ್, ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರಿಂಗ್ ರೋಡ್, ಕಾಲ್ಡರ್ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ, ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ(ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ) ಹಾಗು ಹುಮೆ ಮುಕ್ತಮಾರ್ಗ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಸಿಡ್ನಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="VicRoads">{{cite web|url=http://www.vicroads.vic.gov.au/Home/RoadsAndProjects/RoadNetwork/|title=Victoria's Road Network|publisher=VicRoads|accessdate=5 October 2008|archive-date=7 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907072720/http://www.vicroads.vic.gov.au/Home/RoadsAndProjects/RoadNetwork/|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Southern Cross Station.jpg|thumb|ಸದರನ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸ್ಟೇಶನ್ - ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಮುಖ್ಯ ಅಂತರ-ನಗರದ ರೈಲು ಹಾಗು ಸಾರಿಗೆ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವ್ಯಾಪಕವಾದ ರೈಲು, ಟ್ರ್ಯಾಮ್, ಬಸ್ ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸುತ್ತ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಸಮಗ್ರ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೧೯೪೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ೨೫%ನಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು ಆದರೆ ೨೦೦೩ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅದು ಕೇವಲ ೭.೬%ರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web | date = 5 November 2005 | first = Dan | last = Silkstone | url = http://www.melbournebuses.com.au/melbourne-buses-articles/2005/11/5/trial-by-public-transport-why-the-system-is-failing/ | title = Trial by public transport: why the system is failing | work = The Age | publisher = Fairfax/Melbourne Buses | accessdate = 28 August 2010 | archive-date = 6 ಜುಲೈ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110706110011/http://www.melbournebuses.com.au/melbourne-buses-articles/2005/11/5/trial-by-public-transport-why-the-system-is-failing/ | url-status = dead }}</ref> ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಖಾಸಗೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಕ್ಷೀಣತೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | first = William | last = Birnbauer | date=9 April 2006 | url=http://www.theage.com.au/news/national/12bn-sting-in-the-rail/2006/04/08/1143916767672.html | title = $1.2bn sting in the rail | work = The Age | publisher = Fairfax | location = Melbourne | accessdate = 18 July 2008}}</ref> ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಟೋ-ಸೆಂಟ್ರಿಕ್ ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಮುಂದುವರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಖಾಸಗೀಕರಣ ಹಾಗು ಯಶಸ್ವಿ ಆಡಳಿತದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ,<ref>{{cite web | date = 8 September 2003 |first = Darren | last = Gray | url = http://www.theage.com.au/articles/2003/09/07/1062901941527.html | title = Bid to end traffic chaos | work = The Age | publisher = Fairfax | location=Melbourne | accessdate = 18 July 2008}}</ref> ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ೧೪.೮% ಹಾಗು ೮.೪%ರಷ್ಟು ಹಂಚಿಕೆ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.aph.gov.au/senate/committee/rrat_ctte/public_transport/report/c೦೨.htm{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ೨೦%ನಷ್ಟು ಗುರಿಯನ್ನು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="TransportFringe">{{Cite news|last1=Tomazin|first1=Farrah|date=14 January 2008|url=http://www.theage.com.au/news/national/public-transport-makes-inroads-but-not-beyond-the-fringe/2008/01/13/1200159277533.html|title=Public transport makes inroads, but not beyond the fringe|newspaper=[[The Age]]|accessdate=08-10-2010 | location=Melbourne}}</ref> ೨೦೦೬ರಿಂದೀಚೆಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ೨೦%ಗೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref name="TransportFringe" /> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ೧೮೫೦ರ ಗೋಲ್ಡ್ ರಷ್ ಶಕೆಯಿಂದ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಇಂದು ಉಪನಗರದ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ೧೬ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲೆ ೨೦೦ ಉಪನಗರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಸಿಟಿ ಲೂಪ್ ನಿಂದ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಭಾಗಶಃ, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್(ಹಾಡಲ್ ಗ್ರಿಡ್) ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೆಟ್ರೋ ವಿಭಾಗದ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಫ್ಲಿನ್ಡರ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಶನ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಇದು ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿ ಹಾಗು ಸಭೆ ಸೇರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿದೆ.<ref>[http://www.nla.gov.au/pict/list/vicgovrail.html ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಂಡ್ ಸೀನ್ಸ್ ಇನ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ 1925–1926 ಫ್ರಮ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ರೈಲ್ವೇಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112112012/http://www.nla.gov.au/pict/list/vicgovrail.html |date=12 ಜನವರಿ 2008 }} ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಿಂದ</ref> ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗರವು ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸಿಡ್ನಿ ಹಾಗು [[ಅಡಿಲೇಡ್|ಅಡಿಲೈಡ್]] ಗೆ ಹಾಗು ಅದರಾಚೆಗೂ ನೇರವಾದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ಅಂತಿಮ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸದರನ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸ್ಟೇಶನ್. ೨೦೦೮-೨೦೦೯ರ ವಿತ್ತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ರೈಲ್ವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೧೩.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಇದು ರೈಲ್ವೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{ cite news | first = Natalie | last = Marshall | title = Train travel up, record increase in tram use | date= 19 August 2009 | url = http://www.theage.com.au/national/train-travel-up-record-increase-in-tram-use-20090819-epsf.html | publisher = Fairfax | accessdate = 23 July 2010 | location=Melbourne}}</ref> ಹಲವು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಮರ್ಪಿತ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ರೈಲು ಚದರಗಜಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸರಕುಸಾಗಣೆಗೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Melbourne-C2-class-tram-Mulhouse.jpg|thumb|ಲಾ ಟ್ರೋಬೆ ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಡೇವ್ TSL ಬಾಡಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳದ C2 ವರ್ಗದ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಟ್ರ್ಯಾಮ್]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref name="DOT_tram"/><ref name="railpage">{{cite web|url=http://www.railpage.org.au/tram/melbhist.html|title=Melbourne's Tram History|publisher=railpage.org.au|accessdate=28 September 2008}}</ref> ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೮೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭೂಮಿ ಬೆಲೆಯ ಏರಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಸರಿಸುಮಾರು ೧೭೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಸನ್ ೪ ಜೂನ್ ೨೦೦೯: [https://web.archive.org/web/20090905051117/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25585557-661,00.html ಪಬ್ಲಿಕ್ ಟ್ರ್ಯಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಪೆಟ್ರೋನೆಜ್ ಗ್ರೋಸ್ 13.2 ಪರ್ಸೆಂಟ್ ಇನ್ ಏ ಇಯರ್]</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಏಕೈಕ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ೨೯ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ೧೫ ಲೈನುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿಭಾಗಗಳು ರಸ್ತೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಇವೆ, ಆದರೆ ಇತರ ಕೆಲವು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿವೆ ಅಥವಾ ಹಗುರ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾರಂಪರಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳು ಉಚಿತವಾಗಿ ನಗರ ವಲಯದೊಳಗೆ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗು ಪಾರಂಪರಿಕ ಹೋಟೆಲು ಟ್ರ್ಯಾಮ್ ಗಳು ಸಂಜೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಸುತ್ತ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="Metlink1">{{cite web|url=http://www.metlinkmelbourne.com.au/|title=Metlink&nbsp;— Your guide to public transport in Melbourne and Victoria|publisher=Metlink-Melbourne|accessdate=5 October 2008|archive-date=2 ಆಗಸ್ಟ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802105908/http://www.metlinkmelbourne.com.au/content/download/824/4328/version/4/file/Melbourne.pdf|url-status=dead}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹುತೇಕ ೩೦೦ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ರೈಲ್ವೆ ಹಾಗು ಹಗುರ ರೈಲು ಸೇವೆಗಳ ನಡುವೆ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತರವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಹೊರವಲಯದ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Metlink1"/><ref name="Buses">{{cite web|url=http://www.getting-around-melbourne.com.au/melbourne-buses.html|title=Melbourne Buses|publisher=getting-around-melbourne.com.au|accessdate=5 October 2008|archive-date=17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917050105/http://www.getting-around-melbourne.com.au/melbourne-buses.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೮೬.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದು ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.doi.vic.gov.au/DOI/DOIElect.nsf/$UNIDS+for+Web+Display/E16901B882CF37B9CA25744000831A72/$FILE/2008BudgetFactSheet-Patronage.pdf |title=ಡಿಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ - ಪೆಟ್ರೋನೆಜ್ ಗ್ರೋಥ್ |access-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 |archive-date=30 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730175349/http://www.doi.vic.gov.au/DOI/DOIElect.nsf/$UNIDS+for+Web+Display/E16901B882CF37B9CA25744000831A72/$FILE/2008BudgetFactSheet-Patronage.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Melbourne--swanston-dock-container-ships.jpg|thumb|left|300px|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಂದರು, ಸ್ವಾನ್ಸ್ಟನ್ ಡಾಕ್]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಸಾಗಣೆಯು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಪೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಧಾರಕ ಹಾಗು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದ ಕಾರ್ಗೋ ಬಂದರಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದುದು ಸಹ ಆಗಿದೆ. ಬಂದರು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೧೨ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಎರಡು ದಶಲಕ್ಷ ಹಡಗು ಧಾರಕಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿತ್ತು, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಖಗೋಳಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ.<ref name="pom"/> ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಟೇಶನ್ ಪಿಯೆರ್ ನೌಕಾಯಾನ ಹಡಗುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಡಗು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಪಿರಿಟ್ ಆಫ್ ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾ ದೋಣಿಗಳು ಬಾಸ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಟ್ ನ್ನು ದಾಟಿ ತಾಸ್ಮೇನಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref name="Tasy">{{cite web|url=http://www.spiritoftasmania.com.au/|title=Spirit of Tasmania&nbsp;— One of Australia's great journeys|publisher=TT-Line Company Pty Ltd|accessdate=5 October 2008}}</ref> ದೋಣಿಗಳು ಹಾಗು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುವ ವಾಹನಗಳು ಯಾರ್ರ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಲಂಗರುದಾಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಯಾರ್ರ ಹಾಗು ಪೋರ್ಟ್ ಫಿಲಿಪ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನವರೆಗೂ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Melbourne Airport T1 with Qantas and Jetstar jets.jpg|thumb|ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]] ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಾಲ್ಕು ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಟುಲ್ಲಮರೀನ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು, ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗು ದೇಶೀಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು, ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳಾದ ಜೆಟ್ ಸ್ಟಾರ್ ಹಾಗು ಟೈಗರ್ ಏರ್ ವೇಸ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಗೆ ತವರಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಸರಕುಸಾಗಣೆ ವಿಮಾನಗಳಾದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಏರ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ ಹಾಗು ಟಾಲ್ ಪ್ರಿಯಾರಿಟಿಗೂ ಸಹ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗು ಕಾಂಟಾಸ್ ಹಾಗು ವರ್ಜಿನ್ ಬ್ಲ್ಯೂಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಹಾಗು ಗೀಲಾಂಗ್ ನಡುವೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಅವಲೋನ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು, ಜೆಟ್ ಸ್ಟಾರ್ ನ ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಹಾಗು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಕೇವಲ ಬಸ್ ಗಳು ಹಾಗು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ರೋಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಾಗು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಗಣೆಗಾಗಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೂ ಸಹ ದೊರಕುತ್ತವೆ.<ref>http://www.vibha.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904174352/http://www.vibha.info/ |date=4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2011 }} ಏರ್ ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಒಂದು ಮಹತ್ವವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಾಯುಯಾನ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ, ಮೂರಬ್ಬಿನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ, ಇದು ನಗರದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎಸ್ಸೆನ್ಡನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ, ಇದು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಾಯುಯಾನ ಹಾಗು ಕೆಲವು ಕಾರ್ಗೋ ವಿಮಾನಗಳ ನಿರ್ವಹಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="EssendonAir">{{cite web|url=http://www.essendonairport.com.au/|title=Essendon Airport|publisher=Essendon Airport Pty Ltd|accessdate=5 October 2008|archive-date=14 ಜೂನ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614043629/http://www.essendonairport.com.au/|url-status=dead}}</ref> ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಸೈಕಲ್ ಹಂಚಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿತು<ref>[http://www.theage.com.au/victoria/share-scheme-out-of-the-blocks-for-city-cyclists-20100531-wrcy.html ಕ್ಲೇ ಲುಕಾಸ್: ''ಶೇರ್ ಸ್ಕೀಮ್ ಔಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ಲಾಕ್ಸ್ ಫಾರ್ ಸಿಟಿ ಸೈಕ್ಲಿಸ್ಟ್ಸ್'' ] ದಿ ಏಜ್ ೧ ಜೂನ್ ೨೦೧೦. ೧೩ ಜುಲೈ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref>, ಇದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ರಸ್ತೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗು ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ಸೈಕಲ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. === ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿ ಸೇವೆಗಳು === [[File:Sugarloaf Reservoir.jpg|thumb|ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ಹಿಲ್ಲ್ಸ್ ಎಂಬ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶುಗರ್ ಲೋಫ್ ಜಲಾಶಯ (2007ರಲ್ಲಿ), ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿರುವ ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ]] {{Main|Energy in Victoria}} ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ವಾಟರ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗು ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಶೇಖರಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಹಾಗು ಇದು ವೊಂಥಗ್ಗಿ ಡಿಸಲನೈಸೆಶನ್ ಸ್ಥಾವರ ಹಾಗು ನಾರ್ತ್-ಸೌತ್ ಪೈಪ್ ಲೈನ್ ನ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀರನ್ನು, ಗ್ರೇಟರ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಒಳಗೆ ಹಾಗು ಅದರಾಚೆಗೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಜಲಾಶಯಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯ, ಥಾಮ್ಸನ್ ರಿವರ್ ಜಲಾಶಯವು, ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಆಲ್ಪ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ೬೦%ರಷ್ಟು ನೀರಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web |url=http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |title=Dam Water Storage Levels |author=Melbourne Water |publisher=www.melbournewater.com.au |accessdate=18 July 2008 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027040839/http://www.melbournewater.com.au/content/water/water_storages/water_storages.asp?bhcp=1 |url-status=dead }}</ref>, ಅಪ್ಪರ್ ಯಾರ್ರ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗು ಕಾರ್ಡೀನಿಯಾ ಜಲಾಶಯದಂತಹ ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯಗಳು ದ್ವಿತೀಯಕ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನಿಲವನ್ನು SP ಆಸ್ನೆಟ್ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಐದು ವಿತರಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತವೆ: * ಸಿಟಿಪವರ್ ಇದು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ CBD, ಹಾಗು ಕೆಲ ಇತರ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ * ಪವರ್ ಕೋರ್, ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಹೊರವಲಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ _{(ಸಿಟಿಪವರ್ ಹಾಗು ಪವರ್ ಕೋರ್ ಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ)} * ಜೆಮೆನ, ಇದು ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪಶ್ಚಿಮ ಉಪನಗರಗಳ ಒಳಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ * ಯುನೈಟೆಡ್ ಎನರ್ಜಿ, ಇದು ಪೂರ್ವದ ಒಳಪ್ರದೇಶಗಳು, ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನ ಉಪನಗರಗಳು ಹಾಗು ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಟನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ * SP ಆಸ್ನೆಟ್ ಇದು ಪೂರ್ವ ಹೊರವಲಯದ ಎಲ್ಲ ಉಪನಗರಗಳು ಹಾಗು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಹಾಗು ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. {{Citation needed|date=March 2011}} ಹಲವಾರು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಗೆ ಭೂಸದೃಶ ಹಾಗು ಮೊಬೈಲ್ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹಾಗು ವೈರ್ ರಹಿತ ಅಂತರಜಾಲ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌ == * ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಪರಾಧಗಳು * ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಶಿಕ್ಷಣ * ಮೆಲ್ವೆ - ಸ್ಥಳೀಯ ರಸ್ತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಹಾಗು ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆ. * ಹುಕ್ ಟರ್ನ್ – ನಗರದ ಒಳಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕುಶಲ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ. '''ಪಟ್ಟಿಗಳು:''' * ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಜನರ ಪಟ್ಟಿ * ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಉಪನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಬಗ್ಗೆ ರಚಿಸಲಾಗಿರುವ ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಸ್ಮಾರಕಗಳೆಂದು ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು * ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ * ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌ == <div class="reflist4" style="height:440px;overflow:auto;padding:3px"> {{Reflist|colwidth=30em}} </div> == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ == {| | style="vertical-align:top; font-size:90%;"| * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ |ಕಡೆಯದು=ಬೆಲ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಆಗ್ನೆಸ್ ಪಟೋನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಜಾನ್ ಬ್ಯಾಟ್ಮನ್'ಸ್ ವಿಲ್ಲೇಜ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಕಾಸ್ಸೇಲ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ,|ಸ್ಥಳ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್ |ವರ್ಷ=1965|ಪುಟ=178}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬೋಲ್ಡ್ರೆವುಡ್ |ಮೊದಲನೆಯದು=ರಾಲ್ಫ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಓಲ್ಡ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಮೆಮರೀಸ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಮ್ಯಾಕ್ಮಿಲನ್ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಥೆ|year=1896|ಪುಟಗಳು=259 ಪುಟಗಳು}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬೋರ್ಥ್ವಿಕ್ಕ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಜಾನ್ ಸ್ಟೆಫನ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಡೇವಿಡ್ ಮ್ಯಾಕ್ಗೊನಿಗಲ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಒಳಸೂಚಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಕೆ: ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಪ್ರೆನ್ಟಿಸ್ ಹಾಲ್ ಪ್ರವಾಸ|ವರ್ಷ=1990|ಪುಟ=247|isbn=0134677137, 9780134677132}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬ್ರಿಗ್ಗ್ಸ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಜಾನ್ ಜೋಸೆಫ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=The ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಇನ್ ದಿ ಕಂಟ್ರಿ ಆಫ್ ಡರ್ಬಿ: ಇನ್ಕ್ಲೂಡಿಂಗ್ ಬಯೋಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ನೋಟಿಸಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕೋಕ್, ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ಹಾಗು ಹಾರ್ಡಿನ್ಗೆ ಕುಟುಂಬಗಳು|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಬೆಮ್ರೋಸ್ &amp; ಸನ್|ವರ್ಷ=1852|ಪುಟ=205}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಬ್ರೌನ್-ಮೇ|ಮೊದಲನೆಯದು=ಆಂಡ್ರ್ಯೂ|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಶುರ್ಲೀ ಸ್ವೈನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ದಿ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುದ್ರಣಾಲಯ|ಸ್ಥಳ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್, ವಿಕ್ |ವರ್ಷ=2005|ಪುಟ=820}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಕಾರ್ರೋಲ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಬ್ರಯಾನ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ಆನ್ ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೆಟೆಡ್ ಇತಿಹಾಸ|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಲ್ಯಾನ್ಸ್ಡೌನ್ |ವರ್ಷ=1972|ಪುಟ=128|isbn=0701801956, 9780701801953}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಸೆಸಿಲ್|first=ಡೇವಿಡ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಬಾಬ್ಸ್-ಮೆರ್ರಿಲ್ |ವರ್ಷ=1954|ಪುಟ=450}} * ಕಾಲಿನ್ಸ್, ಜಾಕ್; ಲೆಟೀಜಿಯಾ ಮೊಂಡೆಲ್ಲೋ; ಜಾನ್ ಬ್ರೆಹೆನೆಯ್; ಟಿಮ್ ಚಿಲ್ಡ್ಸ್(೧೯೯೦), ''ಕಾಸ್ಮೋಪಾಲಿಟನ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್. ಒಂದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿ", ಬಿಗ್ ಬಾಕ್ಸ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ರೋಡ್ಸ್, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್. ISBN ೦-೯೫೭೯೬೨೪-೦-೧ * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಕೂಟೆ|ಮೊದಲನೆಯದು=ಮರೀ|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ದಿ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಬುಕ್: ಏ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ನೌ|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ಸ್ಟೈಲ್ ಬುಕ್ಸ್ |ವರ್ಷ=2009,2003|ಪುಟ=356|isbn=9780975704745}} * ಡೇವಿಡ್ಸನ್, ಜಿಮ್(ಸಂಪಾದಕರು.)(೧೯೮೬), ''ದಿ ಸಿಡ್ನಿ-ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪುಸ್ತಕ'', ಅಲ್ಲೆನ್ ಅಂಡ್ ಅನ್ವಿನ್, ಉತ್ತರ ಸಿಡ್ನಿ, ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್. ISBN ೦-೮೬೮೬೧-೮೧೯-೫ * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಲೆವಿಸ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಮೈಲ್ಸ್ ಬಣ್ಣಟೈನ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಫಿಲಿಪ್ ಗೋಡ್, ಅಲನ್ ಮೈನೆ|ಇತರರು= |ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಸಿಟಿ'ಸ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=[[ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್]]|ವರ್ಷ=1994|ಸಂಚಿಕೆ=2nd|isbn=0949624713, 9780949624710}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ಮ್ಯಾಕ್ಕ್ಲೈಮಾಂಟ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ಡೇವಿಡ್|ಸಹಬರಹಗಾರರು=ಮಾರ್ಕ್ ಆರ್ಮ್ಸ್ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್|ಪ್ರಕಾಶಕ=ಲೋನ್ಲಿ ಪ್ಲ್ಯಾನೆಟ್|ವರ್ಷ=2000|ಪುಟಗಳು=200 ಪುಟಗಳು|isbn=1864501243, 9781864501247|url=https://books.google.com/?id=1pwGAAAACAAJ&amp;dq=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್}} * {{ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಪುಸ್ತಕ|ಕಡೆಯದು=ನೆವ್ನ್ಹಮ್|ಮೊದಲನೆಯದು=ವಿಲಿಯಂ ಹೆನ್ರಿ|ಶೀರ್ಷಿಕೆ=ಮೆಲ್ಬರ್ನ್: ದಿ ಬಯೋಗ್ರಾಫಿ ಆಫ್ ಏ ಸಿಟಿ|ಪ್ರಕಾಶಕ=F. W. ಚೆಶೈರ್|ವರ್ಷ=1956|ಪುಟಗಳು=225 ಪುಟಗಳು}} * ಓ'ಹನ್ಲೋನ್, ಸೀಮಸ್ ಹಾಗು ತಂಜಾ ಲುಕ್ಕಿನ್ಸ್ (ಸಂಪಾದನೆ)(೨೦೦೫), ''ಗೋ! ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಇನ್ ದಿ ಸಿಕ್ಸ್ಟೀಸ್'', ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್, ಬೆಕನ್ಸ್ಫೀಲ್ಡ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ. '' ''ISBN ೦-೯೧೧೧೧೯-೪೩-೪.'' * {{Cite book|last=Priestley|first=Susan|title=South Melbourne: A History|publisher=Melbourne University Press|year=1995|page=455|isbn=0522846645, 9780522846645}} * {{Cite book|last=Tout-Smith|first=Deborah (ed.)|title=Melbourne: A city of stories|publisher=Museum Victoria|year=2009|pages=114 pages|isbn=9780980381375}} |} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌ == {{Sister project links}} {{Commons category}} * [http://www.emelbourne.net.au/ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] * [http://www.melbourne.vic.gov.au/ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನಗರ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] * {{wikivoyage|Melbourne}} * [http://www.visitmelbourne.com/ ಮೆಲ್ಬರ್ನ್ ನ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿ ಜಾಲತಾಣ] * [http://www.unaavictoria.org.au/pages/home.php/ ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಶನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ವಿಭಾಗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423000947/http://www.unaavictoria.org.au/pages/home.php |date=23 ಏಪ್ರಿಲ್ 2011 }} {{Navboxes |list = {{Melbourne}} {{Melbourne landmarks}} {{Melbourne events}} {{Australian topics}} {{AustralianCapitalCities}} {{Cities of Australia}} {{Cities of Victoria}} {{LGAMelbourne}} {{Olympic Summer Games Host Cities}} {{Commonwealth Games Host Cities}} {{Parks in Melbourne}} {{Theatres in Melbourne}} {{MuseumVictoria}} {{Zoos of Melbourne}} {{MelbourneTramNavbox}} {{MelbournePublicTransport}} }} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಕರಾವಳಿ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್‌ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದ ಒಲಂಪಿಕ್ ಆಟಗಳ ಆತಿಥೇಯ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೆಲ್ಬರ್ನ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಬಂದರು ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] 745t565bcxiep1mvo7y6a5657xv9e5w 0 29786 1427465 1427385 2026-09-05T21:12:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1427465 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Liverpool |nickname = The Pool, The World In One City<ref name=Nicknames>{{Cite news|url=http://www.liv.ac.uk/news/press_releases/2006/07/liverpool800.htm|title=Is Liverpool still the world in one city?|accessdate=2010-05-01}}</ref> |settlement_type = [[Metropolitan borough]] & [[City status in the United Kingdom|City]]<!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> |motto = <!-- images and maps -----------> ||image_skyline = Liverpool Montage.jpg |image_caption = Clockwise from the upper left: the [[Cavern Club]], the ''Three Graces'' of the [[Pier Head]] (the [[Liver Building]], [[Cunard Building]] and [[Port of Liverpool Building]]), the skyline of Liverpool's commercial district, the [[Albert Dock]] and [[St George's Hall, Liverpool|St George's Hall]] |imagesize = 270px |image_blank_emblem =Coat of arms of Liverpool City Council.svg |blank_emblem_type = Coat of arms of [[Liverpool City Council]] |blank_emblem_size = 150px |image_map = Liverpool UK locator map.svg |mapsize = 200 * 247 |map_caption = Location within England <!-- Location ------------------> |coordinates_region = GB |subdivision_type = Sovereign state |subdivision_name = United Kingdom |subdivision_type1 = [[Constituent country]] |subdivision_name1 = [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[North West England]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[Merseyside]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Liverpool City Centre]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = [[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]] |leader_title = Governing&nbsp;body |leader_name = [[Liverpool City Council]] |leader_title1 = [[Local government in England#Councillors and mayors|Leadership]]: |leader_name1 = [http://councillors.liverpool.gov.uk/mgCommitteeDetails.aspx?ID=1201 Leader & Cabinet] |leader_title2 = Executive: |leader_name2 = [[Labour Party (UK)|Labour]] |leader_title3 = [http://councillors.liverpool.gov.uk/mgExecPostDetails.aspx?ID=1110 Leader of the City Council] |leader_name3 = Cllr [[Joe Anderson (politician)|Joe Anderson]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]) |leader_title4 = [[MPs elected in the United Kingdom general election, 2010|MPs]]: |leader_name4 = [[Steve Rotherham]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]),<br />[[Stephen Twigg]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]),<br />[[Louise Ellman]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]),<br />[[Luciana Berger]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]),<br />[[Maria Eagle]] ([[Labour Party (UK)|Lab]]) |established_title = Founded |established_date = 1207 |established_title2 = City Status |established_date2 = 1880 |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 111.84<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2007 est / Urban=2006 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{EnglishDistrictPopulation|ONS=00BY}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00BY}}]]) |population_density_km2 = 5001 |population_density_sq_mi = |population_metro = 1,103,089 |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 816,900 |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = Ethnicity<br /><small>(June 2007 estimates)<ref name=ethnicity/></small> | population_blank1 = {{Collapsible list | title = Ethnic groups | frame_style = border:none; padding: 0; <!--NOTICE: This will hide the borders and make rows closer (padding)--> | title_style = | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = '''91.5% [[White people|White]]''' | 2 = 88.2% [[White British]] | 3 = 1.1% [[Irish migration to Great Britain|White Irish]] | 4 = 2.2% [[Other White (United Kingdom ethnicity category)|Other White]] | 5 = &nbsp; | 6 = '''2.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]''' | 7 = 0.6% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed Black Caribbean and White|Black Caribbean & White]] | 8 = 0.5% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed Black Caribbean and White|Black African & White]] | 9 = 0.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed South Asian and White|South Asian & White]] | 10 = 0.5% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Other Mixed]] | 11 = &nbsp; | 12 = '''2.3% [[British Asian|Asian or Asian British]]''' | 13 = 1.1% [[British Indian|Indian]] | 14 = 0.4% [[British Pakistanis|Pakistani]] | 15 = 0.2% [[British Bangladeshi|Bangladeshi]] | 16 = 0.6% [[British Asian|Other Asian]] | 17 = &nbsp; | 18 = '''1.9% [[Black British|Black or Black British]]''' | 19 = 0.3% [[British African-Caribbean community|Black Caribbean]] | 20 = 1.3% [[Black British|Black African]] | 21 = 0.3% [[Other Black (United Kingdom ethnicity category)|Other Black]] | 22 = &nbsp; | 23 = '''2.3% [[Classification of ethnicity in the United Kingdom|Chinese or Other]]''' | 24 = 1.7% [[British Chinese|Chinese]] | 25 = 0.6% [[Classification of ethnicity in the United Kingdom|Other]]}} |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |blank4_name = [[Demonym]] |blank4_info = [[Scouser]]/[[Liverpudlian]] <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |latd=53 |latm=24 |lats= |latNS=N |longd=2 |longm=59 |longs= |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = |elevation_ft =230 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postal Code |postal_code = [[L postcode area]] |area_code = 0151 |blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]] |blank_info = GB-LIV |blank1_name = [[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info = 00BY |blank2_name = [[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info = {{gbmappingsmall|SJ3490}} |blank3_name = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKD52 |website = [http://www.liverpool.gov.uk/ http://www.liverpool.gov.uk/] |footnotes = }} [[File:Opening Liverpool and Manchester Railway.jpg|thumb|1830ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ರೈಲ್ವೆಯ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಪ್ರಯಾಣ. ಇದು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ರೈಲು ರಸ್ತೆಯಾಗಿದೆ.]] [[File:20 forthlin road.jpg|thumb|right|20 ಫೋರ್ಥ್‌ಲಿನ್ ರೋಡ್ ಇದು ದಿ ಬೀಟ್ಲ್ಸ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ.]] '''ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|l|ɪ|v|ɚ|p|uː|l}}) ಇದು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಒಂದು [[ನಗರ]] ಮತ್ತು ಮಹಾನಗರ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮರ್ಸಿ ಎಸ್ಟುರಿಯ [[ಪೂರ್ವ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿತವಾಗಿದೆ. 1207 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು 1880 ರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 435,500 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌]]ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ವಾಗಿದೆ (ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮೂರನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನಗರ), ಮತ್ತು 816,216 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಸ್ತೃತ ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್ ಅರ್ಬನ್ ಏರಿಯಾ (ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ) ದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ.<ref>{{Cite web|title= Key Statistics for urban areas in the North – Contents, Introduction, Tables KS01 – KS08 |publisher = Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_1.pdf |accessdate=2010-01-28|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040724074938/http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_1.pdf|archivedate=2004-07-24}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಲ್ಯಾಂಕ್‌ಶೈರ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗ. ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇವೆರಡು ನಗರಕೆ ಒಂದು ಬಂದರಿನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿವೆ. 18 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸ್ಲೇವ್ ಟ್ರೇಡ್ (ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಗುಲಾಮರ ವ್ಯಾಪಾರ)ನ ಜೊತೆಗಿನ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್, [[ಐರ್ಲೆಂಡ್]] ಮತ್ತು ಮೇನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ವರ್ಧಿಸಿದವು. 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ, ಜಗತ್ತಿನ ವಾಣಿಜ್ಯದ 40% ವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬಂದರುಗಳ ಮೂಲಕ ರವಾನೆಯಾಗಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆವಾಸಿಗಳು '''ಲಿವರ್‌ಪ್ಯೂಡ್ಲಿಯನ್ಸ್''' ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ಟ್ಯೂ(ಬಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮಾಂಸದ ಭಕ್ಷ್ಯ)ನ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಸ್ಕೌಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತ ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ "ಸ್ಕೌಸರ್ಸ್" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. "ಸ್ಕೌಸ್" ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತಭಾಷೆಗಳ ಸಮಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref> ಹಲವಾರು ಜನರು ತಾವು ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟದೇ ಅಥವಾ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡದೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನವರು ಅಥವಾ ಸ್ಕೌಸರ್‌ಗಳು ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮರ್ಸಿಸೈಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ಹಾಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಜನ ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ ಕೂಡ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ತಾವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನವರಲ್ಲ ತಾವು ಸ್ಕೌಸರ್‌ಗಳಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.</ref> ಒಂದು ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಇದರ ವಿಭಿನನ್ವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ವ್ಯಾಪಕ ವಿಧದ ಜನರು, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಬಂದ ಜನರಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ನಗರವು ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ (ಕಪ್ಪು ಆಫ್ರಿಕನ್) ಸಮುದಾಯದ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಚೈನೀಸ್ ಸಮುದಾಯದ ಆವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ದ ಬೀಟಲ್ಸ್‌]]ನ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿಬೀಟ್ ವಿಭಾಗದ ಇತರ ಗುಂಪುಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು; ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ನಗರದ ಆಧುನಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ನಗರವು 2007 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ 800 ನೆಯ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಇದು 2008 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾವೆಂಜರ್, ನಾರ್ವೇ ಜೊತೆಗೆ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಆಫ್ ಕಲ್ಚರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/ culture/ pdf/ doc1155_en.pdf|format=PDF|title=Report on the Nominations from the UK and Norway for the European Capital of Culture 2008|accessdate=2008-07-11}}</ref> ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳು 2004 ರಲ್ಲಿ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋ]] (UNESCO) ದಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ|ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸೈಟ್]]ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮ್ಯಾರಿಟೈಮ್ ಮರ್ಕಂಟೈಲ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ತಾಣವು ಪಿಯರ್ ಹೆಡ್, ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಡಾಕ್ ಮತ್ತು ವಿಲಿಯಮ್ ಬ್ರೌನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಆರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಗಡಿ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|title=Liverpool – Maritime Mercantile City |publisher=UK Local Authority World Heritage Forum |url=http://www. lawhf.gov.uk/ LAWHF/ liverpool.htm |accessdate=2008-10-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080423041054/http://www.lawhf.gov.uk/LAWHF/liverpool.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-04-23}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಎರಡು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌‌|ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀ]]ಗ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಎಫ್.ಸಿ. ಮತ್ತು ಎವೆರ್ಟನ್ ಎಫ್.ಸಿ. ಗಳ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಕ್ಲಬ್‌ಗಳ ನಡುವಣ ಪಂದ್ಯಗಳು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್ ಡರ್ಬಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== {{Ref improve section|date=January 2010}} {{Main|History of Liverpool}} [[File:Liverpoolmap 1947.jpg|thumb|left|1947ರ ಲಿವರ್ ಪೂಲ್ ನಕಾಶೆ]] [[File:Original 7 streets of Liverpool.jpg|thumb|right|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಏಳು ಮೂಲ ರಸ್ತೆಗಳು (ಉತ್ತರದಿಂದ ಎಡಕ್ಕೆ)]] ಕಿಂಗ್ ಜಾನ್‌ರ 1207 ರ ಪತ್ರಗಳ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಅಡಿಪಾಯವು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೇವಲ 500 ಇತ್ತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಮೂಲ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಯೋಜನೆಯು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ರಾಯಲ್ ಶಾಸನವು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕಿಂಗ್ ಜಾನ್‌ರಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ಏಳು ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಗಳು ಎಚ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ: * ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ (ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ವಾಟರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) * ಕ್ಯಾಸಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ * ಚಾಪೆಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ * ಡೇಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ * ಜಗ್ಲರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ (ಪ್ರಸ್ತುತದ ಹೈ ಸ್ಟ್ರೀಟ್) * ಮೂರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ (ಪ್ರಸ್ತುತದ ತೈತೆಬರ್ನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್) * ವೈಟ್‌ಏಕರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ (ಪ್ರಸ್ತುತದ ಓಲ್ಡ್ ಹಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್) 17 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕಂಡು ಬಂದಿತು. 1644 ರಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು-ದಿನಗಳ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಿವಿಲ್ ವಾರ್‌ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಗಳು ಸಂಭವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. 1699 ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ ಪಾದ್ರಿಯಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದರ ಮೊದಲ ಗುಲಾಮಿ ಹಡಗು ''ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮರ್ಚೆಂಟ್'' ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ಸಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವ್ಯಾಪಾರವು ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್‌ನಿಂದ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಸಾಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತು ರಿವರ್ ಡೀ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಂತೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವೆಟ್ ಡಾಕ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ 1715 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತಗೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web|title=The Lost Dock of Liverpool |publisher=Channel 4: Time Team, 21 April 2008 |url=http://www.channel4.com/history/microsites/T/timeteam/2008/liverpool/liverpool-found.html |accessdate =2008-06-02}}</ref><ref>{{Cite news|title=Liverpool Dock System |publisher=''New York Times'', 2 January 1898 |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9C07EFD91039E433A25751C0A9679C94699ED7CF |accessdate=2008-06-02 | date=1898-01-02}} Note: "pdf" reader needed to see full article</ref> ಗುಲಾಮರ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಬಂದ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಆದಾಯಗಳು ನಗರವನ್ನು ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದವು. ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಗುಲಾಮಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ಯುರೋಪ್‌ನ 41% ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ 80% ಅನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ೧೮ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅಂಟಾರ್ಟಿಕ್ ಸೀಲಿಂಗ್ ಉದ್ದಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು, ಅದರ ಒಂದು ಗೌರವವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಶೆಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬೀಚ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>[http://data.aad.gov.au/aadc/gaz/scar/display_name.cfm?gaz_id=137191 ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬೀಚ್] SCAR ಕಾಂಪೋಸಿಟ್ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಆಫ್ ಅಂಟಾರ್ಟಿಕಾ.</ref> 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ, ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ 40% ವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ಇದರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿತು. 1830 ರಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್]] ನಗರಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ರೈಲ್ವೇ ಮೂಲಕ ಅಂತರ್-ನಗರ ರೈಲ್ ಲಿಂಕ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ 1840 ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಕ್ಷಾಮದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಐರಿಷ್ ವಲಸಿಗರು ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಏರುವುದು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. 1851 ರ ವೇಳೆಗೆ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸರಿಸುಮಾರು 25% ವು ಐರಿಷ್-ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 20 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯುರೋಪ್‌ನಿಂದಲೂ ಬಂದ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ===20ನೆಯ ಶತಮಾನ=== [[File:RMS Titanic 3.jpg|thumb|left|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇದು ದುರದೃಷ್ಟ ಟೈಟಾನಿಕ್ ಹಡಗಿನ ದಾಖಲಿತ ಬಂದರು ಆಗಿದೆ.ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಟೈಟಾನಿಕ್ ಶಬ್ಧಗಳು ಜೊತೆ ಜೊತೆಯ ಶಬ್ಧಗಳಾಗಿವೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ 1912ರಂದು ಸುಮಾರು 1,517ಜನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಜೀವ ತೆಗೆದ ಹಡಗನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. (ಹಲವಾರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಿವಾಸಿಗಳೂ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.)ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಟೈಟಾನಿಕ್ ಹಡಗಿನ ಇಂಜಿನ್ ಕೋಣೆಯ ನಾಯಕರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಸ್ಮಾರಕ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.]] 1919 ರ ಹೌಸಿಂಗ್ ಶಾಸನವು 1920 ರ ಮತ್ತು 1930 ರ ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೌಸಿಂಗ್ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ಕುಟುಂಬಗಳು ನಗರದ-ಅಂತರ್‌ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊಸ ಉಪನಗರ ಹೌಸಿಂಗ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರು, ಇದು ಯಾವ ಯಾವುದನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿತ್ತೆಂದರೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿನಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಅವರ ಜೀವನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಖಾಸಗಿ ಮನೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ನಂತರವೂ ಮುಂದುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೌಸಿಂಗ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳು ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲ್ಪಟ್ಟವು, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮನೆನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಆಂತರಿಕ ನಗರದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೂಡ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿ 80 ಏರ್-ಏಡ್‌ಗಳಿದ್ದವು, ಅವು ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 2,500 ಜನರನ್ನು ಕೊಂದವು ಮತ್ತು ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವು. ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೌಸಿಂಗ್ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬಂದರು ಯೋಜನೆಯಾದ ಸೀಫೋರ್ತ್ ಡಾಕ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು.ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಪುನರ್ನಿಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು 1950ರ ಮತ್ತು 1960ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರ ಯೋಜನೆಯ ನವೀಕರಣದಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು - ಜರ್ಮನ್ ಬಾಂಬ್ ಧಾಳಿಗೆ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಗರದ ಸ್ವತ್ತಿನ ಭಾಗಗಳು ನಗರ ಪುನಶ್ಚೇತನದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. 1952ರ ನಂತರದಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಾಯು ಬಾಂಬ್ ಧಾಳಿಯಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಜರ್ಮನಿಯ ಒಂದು ನಗರವಾದ ಕೊಲೊಗ್ನ್ ಜೊತೆಗೂಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರೀಕೀಕೃತ ನಗರಗಳಂತೆ, [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|IIನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ]]ದ ನಂತರ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ವಲಸಿಗರ ಆವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾಯಿತು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಟಾಕ್ಸ್‌ಟೆತ್‌ನಂತಹ ಹಳೆಯ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಸಮುದಾಯವು 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದರು. 1919 ರಲ್ಲಿ, ನಗರವು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಮೊದಲ - ಅತ್ಯಂತ ಮುಂಚಿನದಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ - ವರ್ಣ ದಂಗೆಯ ತಾಣವಾಯಿತು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಜನರು ನಗರದ ಕಪ್ಪು ಜನರ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಪ್ಪು ಮನುಷ್ಯನು ಒಬ್ಬ ಆರೋಪಿತ ಹಲ್ಲೆದಾರನಿಂದ ಮರಣಕ್ಕೊಳಗಾಗಲ್ಪಟ್ಟನು.<ref>[http://www.searchlightmagazine.com/index.php?link=template&amp;story=35 ]</ref> 1960 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ "ಮರ್ಸಿಬೀಟ್"ಸೌಂಡ್‌ನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಅದು [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ದ ಬೀಟಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲಿಕ ಲಿವರ್‌ಪ್ಯೂಡ್ಲಿಯನ್ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. 1970 ರ ದಶಕದ-ಮಧ್ಯಭಾಗದ ನಂತರದಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ದಿಮೆಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅವನತಿಗೊಳಗಾಗಲ್ಪಟ್ಟವು. ಕಂಟೇನರೈಸೇಷನ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವು ನಗರದ ಬಂದರುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. 1980 ರ ದಶಕದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]]ದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಯುಕೆ ಯಲ್ಲಿನ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದವು. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ತೊಂಬತ್ತರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ನಂತರದಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೆಕಡಾವಾರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮುಂಚೆ ಲ್ಯಾಂಕ್‌ಶೈರ್‌ನ ಭಾಗ, ಮತ್ತು 1889 ರಿಂದ ದೇಶದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 1974 ರಲ್ಲಿ ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನ ಹೊಸತಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾನಗರ ದೇಶದ ಒಳಗೆ ಒಂದು ಮಹಾನಗರ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಬದಲಾಗಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿತು, ಈ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಇವತ್ತಿನವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿದೆ. [[File:Oriel chambers.jpg|thumb|right|ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಕಟ್ಟಡ ಓರಿಯಲ್ ಚೇಂಬರ್ಸ್]] ===21ನೇ ಶತಮಾನ=== 2002 ರಲ್ಲಿ [[ಎರಡನೇ ಎಲಿಜಬೆಥ್|ಎಲಿಜಬೆತ್ II]] ರ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಕ್ಕೆ, ಕನ್ಸರ್ವೇಷನ್ ಚಾರಿಟಿ ಪ್ಲ್ಯಾಂಟ್‌ಲೈಫ್ ದೇಶದ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಅಯೋಜಿಸಿತು; ಸೀ-ಹೋಲಿ ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅಂತಿಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು. 1960 ರ ರಾಕ್ ಗುಂಪುಗಳಾದ [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ದ ಬೀಟಲ್ಸ್]] ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ನಗರದ ವರ್ಲ್ಡ್-ಕ್ಲಾಸ್ ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶಗಳಾದವು. 2004 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಪರ್ಟಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಕಾರ ಗ್ರಾಸ್‌ವೆನರ್ ಪ್ಯಾರಾಡೈಸ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಒಂದು £920&nbsp;m ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಪ್ಯಾರಾಡೈಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಅನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಅದು ಯುದ್ಧ-ನಂತರದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರದಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ನಗರ ಕೇಂದ್ರಭಾಗದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಮಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ’ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 1' ಎಂಬುದಾಗಿ ಪುನರ್‌ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರ ಕೇದ್ರವು ಮೇ 2008 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 2007 ರಲ್ಲಿ ನಗರವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ 800ನೆಯ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಕೊಂಡಿತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 2008ನೇ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಂದು ಜಂಟಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಆಫ್ ಕಲ್ಚರ್ ಆಗಿದೆ. ಸಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008 ರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳು 20 ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಮತ್ತು 37 ಟನ್‌ಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ಪೈಡರ್ ಲಾ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ "ಎಂಟು ವಿಭಾಗಗಳ" ಪ್ರತಿ ನಿಧಿಸುವಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು: ಗೌರವ, ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಗೀತ, ಮರ್ಸಿ, ಬಂದರುಗಳು, ಆಡಳಿತ, ಸನ್‌ಶೈನ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಲಾ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಉತ್ಸವದ ಆಚರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೀದಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಿತು, ಮತ್ತು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ವೇ ಟ್ಯುನಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಂಡಿತು. ===ರಾಜನ ಎರಡನೆಯ ನಗರ=== [[File:Liverpool1890s.jpg|thumb|right|ಲೈಮ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 1890, ಎಡಕ್ಕೆ ಸೇಂಟ್‌ ಜಾರ್ಜ್ ಹಾಲ್, ಬಲಕ್ಕೆ ಗ್ರೇಟ್ ನಾರ್ಥ್‌ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಹೊಟೆಲ್, ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ಹೌಸ್.ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ನ ಮೂರ್ತಿ, ಡಿಸ್ರೇಲಿ, ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲಿಂಗ್ಟನ್ ಕಾಲಮ್ (ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ)]] 19 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಸಂಪತ್ತು ಲಂದನ್‌ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮೀರಿಸಿತು,<ref name="Ten facts about Liverpool">[http://www.telegraph.co.uk/news/1431943/Ten-facts-about-Liverpool.html ಟೆನ್ ಫಾಕ್ಟ್ಸ್ ಅಬೌಟ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್] ಟೆಲೆಗ್ರಾಪ್, 4 ಜೂನ್ 2003</ref> ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಕಸ್ಟಮ್ ಹೌಸ್ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವರಮಾನ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸಹಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಏಕೈಕ ಬೃಹತ್ ಇಲಾಖೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite book|last=Hatton|first=Brian|title=Shifted tideways: Liverpool's changing fortunes|publisher=The Architectural Review|location=|year=2008|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1331_223/ai_n24265855/?tag=content;col1|archiveurl=https://archive.today/20120604181307/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1331_223/ai_n24265855/?tag=content;col1|archivedate=2012-06-04|access-date=2011-05-17|url-status=live}}</ref> ಬ್ರಿಟೀಷ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವೈಟ್‌ಹಾಲ್ ಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ನಗರ ಎಂಬ ಸತ್ಯಸಂಗತಿಯಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು.<ref>{{Cite book|last=Henderson|first=W.O.|title=The Liverpool office in London|publisher=London School of Economics |series=Economica xiii|pages=473–479|location=|year=1933|url=}}</ref> ಜಗತ್ತಿನೆಲ್ಲೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕನ್ಸುಲ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಮೌರಿ 1790 ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ಗೆ ನೇಮಕಾತಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತು 39 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅದೇ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. 1851 ರಲ್ಲಿಯೇ ನಗರವು "ಯುರೋಪ್‌ನ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್" ಎಂಬುದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು<ref>{{Cite book|title=The Bankers' Magazine|publisher=Groombridge & Sons|location=London|series=v.11|year=1851|url=http://books.google.co.uk/books?id=nC05AAAAMAAJ&pg=PA783&dq=new-york-of-europe&client=firefox-a}}</ref> ಮತ್ತು ಒಂದು ಔನತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇದರ ಕಟ್ಟಡಗಳು, 20ನೆಯ ಶತಮಾನವು ಕಳೆದಂತೆಲ್ಲಾ ನಗರದ ಮೆಗಲೋಮೇನಿಯಾಕಲ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಲಾಷೆಯ ಒಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 1930 ರಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಯುಕೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಒಂದು ತಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಗರ್‌ರ ಪೊಂಪ್ ಎಂಡ್ ಸರ್ಕಮ್‌ಸ್ಟನ್ಸಸ್ ಮಾರ್ಚ್ ನಂ. 1, ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಸಾಮ್ರ್ಯಾಜ್ಯಷಾಹಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಎಂಬಂತೆ ವೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಅದರ ಸಂಯೋಜಕನಿಂದ ''ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಲ್ ಸೊಸೈಟಿ'' ಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1901 ರಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಎರಡನೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ನಿರ್ಣಯಾತ್ಮಕ ತಂತ್ರಗಾರಿಕಾ ಮಹತ್ವವು ಹಿಟ್ಲರ್ ಮತ್ತು ಚರ್ಚಿಲ್ ಇವರಿಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಜೊತೆಗೆ ನಗರವು ಮಿಂಚುಧಾಳಿಗೆ ಲಂಡನ್‌ನ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು,<ref>{{Cite web|url=http:// www.liverpoolmuseums.org.uk/maritime/exhibitions/blitz/blitz.asp|title=Spirit of the Blitz : Liverpool in the Second World War|publisher=Liverpool Museums|year=2003 |accessdate=2010-09-13}}</ref> ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ನ ಯುದ್ಧವು ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಅದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಜಯಗಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www. liverpoolmuseums. org.uk/ maritime/archive/displayGuide.aspx?sid=4&mode=html&sorStr=&serStr=&pgeInt=&catStr= |title=Merseyside Maritime Museum, Sheet No. 4: Battle of the Atlantic |publisher= Liverpoolmuseums.org.uk |date=1939-09-03 |accessdate=2010-08-03}}</ref> ===ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಳು=== [[File:Liverpool School Tropical Medical School 1.JPG|thumb|left|ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ರೈಲ್ವೇಗಳು, ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಆಚೆಯ ಉಗಿಹಡಗುಗಳು, ಮುನ್ಸಿಪಾಲ್ ರಸ್ತೆರೈಲಿಬಂಡಿಗಳು,<ref>{{Cite web |url=http://www.vam. ac.uk/collections/ periods_styles/19thcentury /steam/ other_ transport/index.html |title=Victoria & Albert Museum. London |publisher=Vam.ac.uk |date=2005-06-01 |accessdate=2010-08-03 }}{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ವಿದ್ಯುತ್ ರೈಲುಗಳು<ref>{{Cite web |url=http: //www.emus.co.uk/zone/mersey/mersey.htm |title=Suburban Electric Railway Association, Coventry |publisher=Emus.co.uk |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929110313/http://www.emus.co.uk/zone/mersey/mersey.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಹೆಲಿಕ್ಯಾಪ್ಟರ್ <ref>{{Cite book|last=Bagwell|first=Philip Sidney|title=Transport in Britain 1750–2000|publisher=Continuum International Publishing Group|location =|year=2006|url =http: //books.google.co.uk/books?id=OcY5PkqeqgIC&pg=PA170&dq=helicopter+1950+liverpool+cardiff&num=100&client=firefox-a | isbn=9781852855901}}</ref> ಇವರುಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸಾಗಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳಾಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದವು. ಅಂಧರಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ಶಾಲೆ,<ref>{{Cite web |url=http://www.rsblind.org.uk/map.html |title=Royal School for the Blind, Liverpool |publisher=Rsblind.org.uk |date=1999-03-12 |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603053551/http://www.rsblind.org.uk/map.html |url-status=dead }}</ref> ಹುಡುಗಯರಿಗಾಗಿ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್,<ref>{{Cite book|last=Bisson|first=Frederick|title=Our schools and colleges|publisher=Simpkin, Marshall|location=London|year=1884|url=http://books.google.co.uk/books?id=XcNJZAcjHQwC&q=girls+school+1844+liverpool+first&dq=girls+school+1844+liverpool+first&num=100&client=firefox-a}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dickens.classicauthors.net/speeches/speeches7.html |title=Charles Dickens, speech, 26 Feb, 1844 |publisher=Dickens.classicauthors.net |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704081557/https://dickens.classicauthors.net/speeches/speeches7.html |url-status=dead }}</ref> ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಹೌಸ್<ref>{{Cite web |url=http://www.scottiepress.org.uk/projects/martinplq.htm |title=The Scottie Press |publisher=The Scottie Press |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303172146/http://www.scottiepress.org.uk/projects/martinplq.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಜುವನೈಲ್ ಕೋರ್ಟ್<ref>{{Cite book|last=Adler|first=N|title=The work of Juvenile Courts|publisher=Journal of International and Comparative Law|location=Cambridge University Press|series=Third Series, Vol.7, No.4|pages=217–227|year=1925|url=http://www.jstor.org/pss/753176}}</ref> ಮುಂತಾದವುಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಲೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟವು. ಆರ್‌ಎಸ್‌ಪಿಸಿಎ,<ref>{{Cite book|last=Garner|first=Robert|title=Animals, politics, and morality|publisher=University Press|location=Manchester|year=1993|url=http://books.google.co.uk/books?id=GSK8AAAAIAAJ&pg=PA41&dq=liverpool+rspca+wanton-cruelty&num=100&client=firefox-a | isbn=9780719035753}}</ref> ಎನ್‌ಎಸ್‌ಪಿಸಿಸಿ,<ref>{{Cite book|last=Hendrick|first=Harry|title=Child welfare and social policy – an essential reader|publisher=The Policy Press|location=|year=2005|url=http://books.google.co.uk/books?id=eYr7CllxrLUC&pg=PA37&dq=nspcc+liverpool+first&num=100&client=firefox-a | isbn=9781861345660}}</ref> ಏಜ್ ಕನ್ಸರ್ನ್,<ref>{{Cite web |author=Derren Hayes |url=http://www.communitycare.co.uk/Articles/2009/01/01/110282/liverpool-pss-planting-the-seed-of-modern-social-work.html |title=communitycare.co.uk |publisher=communitycare.co.uk |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818163026/http://www.communitycare.co.uk/Articles/2009/01/01/110282/liverpool-pss-planting-the-seed-of-modern-social-work.html |url-status=dead }}</ref> ರಿಲೇಟ್, ನಾಗರಿಕರ ಸಲಹಾ ಕೇಂದ್ರ<ref>{{Cite web|author=Jackie Rand |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/politics_show/8022549.stm |title=BBC Politics Show, 1 May 2009 |publisher=BBC News |date=2009-05-01 |accessdate=2010-08-03}}</ref> ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸಹಾಯಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಕಸನ ಹೊಂದಲ್ಪಟ್ಟವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಲೈಫ್‌ಬೋಟ್ ಸ್ಟೇಷನ್, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ವಾಷ್-ಹೌಸ್‌ಗಳು,<ref>{{Cite book|last=Wohl|first=Anthony S.|title=Endangered Lives: Public Health in Victorian Britain|publisher=Taylor & Francis|location=|year=1984|url=http://books.google.co.uk/books?id=E5kOAAAAQAAJ&pg=PA73&dq=public+baths+liverpool+rathbone&client=firefox-a | isbn=9780416379501}}</ref> ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ಶಾಸನ,<ref>[http://www.bmj.com/cgi/pdf_extract/1/4545/298-a ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಜರ್ನಲ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 14 ಫೆಬ್ರುವರಿ 1948</ref> ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಜಿಲ್ಲಾ ನರ್ಸ್, ಸ್ಲಮ್ ಕ್ಲಿಯರೆನ್ಸ್,<ref>{{Cite book|last=Dennis|first=Richard|title=English Industrial Cities of the Nineteenth Century: A Social Geography.|publisher=Cambridge University Press|location=|year=1986|url=http://books.google.co.uk/books?id=NQQQ5Dq9RWgC&pg=PA167&dq=liverpool+first+slum+clearance&num=100&client=firefox-a | isbn=9780521338394}}</ref> ಉದ್ದೆಶ-ನಿರ್ಮಿತ ತುರ್ತುವಾಹನ,<ref>{{Cite web |url=http://www.lmi.org.uk/ambulance_merseyside.html |title=Liverpool Medical Institution |publisher=Lmi.org.uk |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716102900/http://www.lmi.org.uk/ambulance_merseyside.html |url-status=dead }}</ref> ಕ್ಷ-ಕಿರಣ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ,<ref>{{Cite book|last=Peltier|first=Leonard F.|title=Fractures: a history and iconography of their treatment|publisher=Norman Publishing|location=|year=1990|url=http://books.google.co.uk/books?id=kdBfBd5BdEwC&pg=PA227&dq=first+x-ray+1896+lodge+liverpool&client=firefox-a | isbn=9780930405168}}</ref> ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್‌ನ ಸ್ಕೂಲ್, ಯಾಂತ್ರೀಕೃತ ಮುನ್ಸಿಪಾಲ್ ಫೈರ್-ಎಂಜಿನ್,<ref>{{Cite book|last=Wallington|first=Neil|title=One Hundred Years of the British Fire Engine|publisher=Jeremy Mills Publishing|location=|year=|url=http://books.google.co.uk/books?id=7LZain9YBTkC&pg=PA9&dq=fire-engine+motorised+liverpool+1901&client=firefox-a | isbn=9781906600303}}</ref> ಫ್ರೀ ಸ್ಕೂಲ್ ಮಿಲ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕೂಲ್ ಮೀಲ್ಸ್,<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolmuseums.org.uk/mol/collections/liverpoollives/jessie_reid_crosbie.aspx |title=National Museums,Liverpool |publisher=Liverpoolmuseums.org.uk |date= |accessdate=2010-08-03}}</ref> ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ,<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/91322.stm ಬಿಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್] 12 ಮೇ 1998</ref> ಮತ್ತು ಜೂನೋಸಿಸ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ<ref>[http://www.liv.ac.uk/news/press_releases/2006/02/zoonosis.htm ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ] ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆ, 22 ಫೆಬ್ರುವರಿ 2006</ref> ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಲ್ಪಟ್ಟವು. ಮೊದಲ ಬ್ರಿಟೀಷ್ [[ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಯು ರೋನಾಲ್ಡ್ ರಾಸ್‌ಗೆ ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಮೊದಲ ಶಾಲೆಯಾದ ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್‌ನ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.liv.ac.uk/lstm/about/history_of_the_school.htm |title=Liverpool School of Tropical Medicine |publisher=Liv.ac.uk |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2009-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831103320/http://www.liv.ac.uk/lstm/about/history_of_the_school.htm |url-status=dead }}</ref> ಆರ್ಥೋಪೆಡಿಕ್ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹ್ಯೂ ಔನ್ ಥಾಮಸ್‌ರಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು,<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2165718/?page=1 ಔಷದೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್‍ನ ಕೊಡುಗೆ] ಲಾರ್ಡ್ ಕೊಹೆನ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಕನ್‌ಹೆಡ್ ಬಿಎಮ್‌ಜೆ 1965 ಏಪ್ರಿಲ್ 10; 1(5440): 945–948</ref> ಮತ್ತು ಥಾಮಸ್ ಸೆಸಿಲ್ ಗ್ರೇಯ್‌ರಿಂದ ಆಧುನಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅನಸ್ಥೆಟಿಕ್ಸ್ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹಣಕಾಸಿನಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯುಕೆಯ ಮೊದಲ ಅಂಡರ್‌ರೈಟರ್‌ರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು<ref>{{Cite book|title=125 years of the International Union of Marine Insurance |publisher=Verlag Versicherungswirtsch|year= 1999 |url=http://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=RdVOPhSMsvMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=world+liverpool-underwriters+association+oldest+OR+first+1802+OR+1803&ots=K6JCgAIGWT&sig=ckreyVUJwj-LoFZgPapzKOvmTz0 |accessdate=2009-07-14}}</ref> ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಅಕೌಂಟಂಟ್‌ರ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತುಗಳ ಮೊದಲ ಆರ್ಥಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು (ಕಾಟನ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು) 1700 ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪ್ಲ್ ಕಾಟನ್ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{Cite book|title=The Professional Risk Managers' Guide to Financial Markets |publisher=McGraw Hill Professional|year= 2007 |url=http://books.google.co.uk/books?id=upN4A6jOpkoC&pg=PA126&dq=futures+cotton+derivative+liverpool+rice&num=100&client=firefox-a |accessdate=2009-07-14 | first1=Carol | last1=Alexander | first2=Elizabeth | last2=Sheedy | isbn=9780071546485}}</ref> ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮೊದಲ ಲೆಂಡಿಂಗ್ ಲೈಬ್ರರಿ, ಅಥೇನಿಯಮ್ ಸಮಾಜ, ಕಲಾ ಕೇಂದ್ರ,<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/merseyside/7397702.stm |title=BBC news, 13 May 2008 |publisher=BBC News |date=2008-05-13 |accessdate=2010-08-03}}</ref> ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲಾ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.culture24.org.uk/mw189 |title=Culture 24 |publisher=Culture 24 |date=2006-11-26 |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515045216/https://www.culture24.org.uk/mw189 |url-status=dead }}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯುಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆರ್ಕೆಸ್ಟಾ ರಾಯಲ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಫಿಲಾರ್ಮೊನಿಕ್ ಅರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Citation | last = Henley| first = Darren| author-link = | last2 = McKernan| first2 = Vincent| author2-link = | publication-date = | date = | year = 2009| title = The Original Liverpool Sound: The Royal Liverpool Philharmonic Society | edition = | volume = | series = | publication-place = Liverpool | page = 68 | publisher = Liverpool University Press | id = | isbn = 978-1-84631-224-3}}</ref> 1864 ರಲ್ಲಿ, ಪೀಟರ್ ಎಲಿಸ್ ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಕಬ್ಬಿಣ-ಚೌಕಟ್ಟಿನ, ಕರ್ಟನ್-ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆಫೀಸ್ ಕಟ್ಟಡ, ವಾತಾಯನ ಕೋಣೆಗಳು, ಸ್ಕೈಕ್ರೇಪರ್‌ನ ಏಕಪ್ರಕಾರತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. 1862 ಮತ್ತು 1867 ರ ನಡುವೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಒಂದು ''ವಾರ್ಷಿಕ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಓಲಿಂಪಿಕ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್'' ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. ಜಾನ್ ಹ್ಯುಲೇಯ್ ಮತ್ತು ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಮೆಲ್ಲಿ ಇವರುಗಳಿದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಆಟಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹವ್ಯಾಸಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಮೊದಲ ಆಟಗಳಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref>ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್. ಮ್ಯಾಥ್ಯೂಸ್ (2005). '''' ಅಮೇರಿಕಾಸ್ ಫಸ್ಟ್ ಓಲಂಪಿಕ್ಸ್: ದಿ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗೇಮ್ಸ್ ಆಫ್ 1904 ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸ್ಸೌರಿ ಪ್ರೆಸ್ ISBN 9780826215888</ref><ref>ಇಂಗಮೋರ್ ವೈಲರ್(2004). ''ದಿ ಪ್ರೆಡೆಸೆಸ್ಸರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಓಲಂಪಿಕ್ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್, ಆಂಡ್ ಫಿಯರ್ರೆ ಡೆ ಕೌಬರ್ಟಿನ್'' ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಿವ್ಯೂ, ಆವೃತ್ತಿ. 12, ನಂ. 3, ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್</ref> ಅಥೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ 1896 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಓಲಿಂಪೈಡ್‌ನ ಯೋಜನೆಯು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಓಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಂತೆಯೇ ಏಕಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>ಕ್ರೇಗ್ ರೀಡಿ, ಜಿಮ್ ಪೆರ್ರಿ, ವಾಸಿಲ್ ಗಿರ್ಗಿನೊವ್(2005). ''ದಿ ಓಲಂಪಿಕ್ ಗೇಮ್ಸ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೇನ್ಡ್: ಎ ಸ್ಟುಡೆಂಟ್ ಗೈಡ್ ಟು ದಿ ಎವೆಲ್ಯೂಷನ್ ಆಫ್ ದಿ ಮಾಡರ್ನ್ ಓಲಂಪಿಕ್ ಗೇಮ್ಸ್, ರೌಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್'' ISBN 9780415346047</ref> 1865 ರಲ್ಲಿ ಹ್ಯುಲೇಯ್ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಓಲಿಂಪಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ನ ಒಂದು ಅಗ್ರಗಾಮಿಯಾದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಓಲಿಂಪಿಯನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಓಲಿಂಪಿಕ್ ಚಾರ್ಟರ್‌ನ ಚೌಕಟ್ತನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು. ಹಡಗು ಮಾಲಿಕ ಸರ್ ಆಲ್‌ಫ್ರೆಡ್ ಲೂಯಿಸ್ ಜೋನ್ಸ್ 1884 ರಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ [[ಬಾಳೆ ಹಣ್ಣು|ಬಾಳೆಹಣ್ಣನ್ನು]] ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/34222 |title=Oxford DNB article: Jones, Sir Alfred Lewis |publisher=www.oxforddnb.com |accessdate=2010-09-28 }} (requires login or UK library card)</ref> 1897 ರಲ್ಲಿ, ಲ್ಯೂಮೈರ್ ಸಹೋದರರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅನ್ನು ಸಿನೆಮಾವಾಗಿಸಿದರು,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_i5ApsjD46o ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ದೃಶ್ಯಗಳು 1896/1897] ''YouTube''</ref> ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಶಾಟ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ನಂಬಲ್ಪಡುತ್ತದೆ,<ref>[http://www.liverpool.gov.uk/News/newsdetail_2754.asp ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ನ್ಯೂಸ್, 14 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008</ref> ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಎತ್ತರದ ವಿದ್ಯುತ್ ರೈಲ್ವೇಯಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಓವರ್‌ಹೆಡ್ ರೈಲ್ವೇಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಂಶೋಧಕ ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಹಾರ್ನ್‌ಬಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು 20 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಗಳ ಜನಪ್ರಿಯ ಮೂರು ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು: ಮೆಕಾನೋ, ಹಾರ್ನ್‌ಬಿ ಮೊಡೆಲ್ ರೈಲ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಡಿಂಕಿ ಟಾಯ್ಸ್. 1999 ರಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ "ಇದರ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಂದ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನೀದಲ್ಪಟ್ತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಕೊಡುಗೆಯ" ಒಂದು ಮನ್ನಣೆಯಾಗಿಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹೆರಿಟೇಜ್‌ನಿಂದ ರಾಜಧಾನಿಯ ಹೊರಗಿನ ಮೊದಲ ಬ್ಲ್ಯೂ ಪ್ಲೇಕ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ನಗರವಾಯಿತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/353286.stm ಬಿಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್] 26 ಮೇ 1999</ref> ==ಸರ್ಕಾರ== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮೂರು ಹಂತದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಂಸತ್ತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಂದು ಯುನಿಟರಿ ಅಥಾರಿಟಿಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮರ್ಸಿಸೈಡ್ ಕಂಟ್ರಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಪುನಃ ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಪೋಲೀಸ್ ಮತ್ತು ಫೈರ್ ಎಂಡ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂ ಸರ್ವಿಸ್‌ನಂತಹ ಹಲವಾರು ಸೇವೆಗಳು ದೇಶದಾದ್ಯಂತದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ===ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿ=== {{See also|Liverpool City Council}} [[File:Municipal Buildings Liverpool 5.jpg|right|thumb|ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕೆಲವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸರ್ವಿಸ್‌ಗಳು]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಐದು ಮಹಾನಗರ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಮಂಡಳಿಯು 90 ಚುನಾಯಿತ ಕೌನ್ಸೆಲರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅವರು ನಗರದೆಲ್ಲೆಡೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ,<ref>{{Cite web |title=How the council is governed |publisher=[[Liverpool City Council]] |url=http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/index.asp |accessdate=2008-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025064532/http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/index.asp |archivedate=2008-10-25 |url-status=dead }}</ref> ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯುಟೀವ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಟೀಮ್ ಮಂದಳಿಯ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web|title=The executive management team |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_managed/Executive_management_team/index.asp |accessdate=2008-09-19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080622183306/http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_managed/Executive_management_team/index.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-06-22}}</ref> ಕೌನ್ಸೆಲರ್‌ಗಳ ಭಾಗಶಃ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಒಬ್ಬ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮುಖಂಡನ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್‌ನ ಚುನಾಯಿಸುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮುಖಂಡರುಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಮಂಡಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಳಿ, ಕೆಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪಾಲುದಾರರ ನಡುವಣ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=The leader of the council |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/Executive_board/Council_leader/index.asp |accessdate=2008-09-19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080609185521/http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/Executive_board/Council_leader/index.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-06-09}}</ref> ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ ನಗರದ "ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ"ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಗರವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವ, ಸ್ಥಳೀಯ ಚಾರಿಟಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಹಾಗೆಯೇ ನಾಗರಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ,<ref>{{Cite web|title=The Lord Mayor |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/Full_council/Lord_Mayor/index.asp |accessdate=2008-09-19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080507041633/http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/How_the_council_is_governed/Full_council/Lord_Mayor/index.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-05-07}}</ref> ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಪ್ರಸ್ತುತದ ಮುಖಂಡ ಜೋ ಆಂಡೆರ್‌ಸನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತದ ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ ಕೌನ್ಸೆಲರ್ ಮೈಕ್ ಸ್ಟೋರೇಯ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.civichalls.liverpool.gov.uk/lordmayor/index.asp |title=The Lord Mayor |publisher=Civichalls.liverpool.gov.uk |date= |accessdate=2010-04-15 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211003805/http://www.civichalls.liverpool.gov.uk/lordmayor/index.asp |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ನಗರವು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ವಾರ್ಡ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ,<ref>{{Cite web |title=Ward Profiles |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Business/Economic_development/Key_Statistics_and_Data/Ward_profiles/index.asp |accessdate=2008-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060301161644/http://www.liverpool.gov.uk/Business/Economic_development/Key_statistics_and_data/Ward_profiles/index.asp |archivedate=2006-03-01 |url-status=dead }}</ref> ಅವುಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗೆ ವರ್ಣಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ: {| class=style="margin:0 auto; background:none;" | style="padding-right:0;"| <ol> <li>ಅಲರ್ಟನ್ & ಹಂಟ್ಸ್ ಕ್ರಾಸ್</li> <li>ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್</li> <li>ಬೆಲ್ಲೆ ವೇಲ್</li> <li>ಕೇಂದ್ರ </li> <li>ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್</li> <li>ಚರ್ಚ್</li> <li>ಕ್ಲಂಬೂರ್</li> <li>ಕೌಂಟಿ</li> <li>ಕ್ರೆಸಿಂಗ್‌ಟನ್</li> <li>ಕ್ರಾಕ್ಸ್‌ಟೆತ್</li> <li>ಎವರ್ಟನ್</li> <li>ಫ್ಯಾಜಾಕೆರ್ಲೇಯ್</li> <li>ಗ್ರೀನ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್</li> <li>ಕೆನ್ಸಿಂಗ್‌ಟನ್ & ಫೇರ್‌ಫೀಲ್ಡ್</li> <li>ಕಿರ್ಕ್‌ಡೇಲ್</li> </ol> | style=class="toccolours"|{{Image label begin|image=Liverpool City Council Wards - Numbered.svg|width={{{width|250}}}|float=right}} | |||||| <ol><li>ನಾಟಿ ಆಷ್</li> <li>ಮೊಸ್ಲೇಯ್ ಹಿಲ್</li> <li>ನಾರಿಸ್ ಗ್ರೀನ್</li> <li>ಓಲ್ಡ್ ಸ್ವಾನ್</li> <li>ಪಿಕ್ಟನ್</li> <li>ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಪಾರ್ಕ್</li> <li>ರಿವರ್‌ಸೈಡ್</li> <li>ಸ್ಪೇಕ್ ಗ್ಯಾರ್ಸ್ಟನ್</li> <li>ಸೇಂಟ್ ಮೈಕ್ಲೆಸ್</li> <li>ಟ್ಯೂಬ್ರೂಕ್ & ಸ್ಟೋನಿಕ್ರಾಫ್ಟ್</li> <li>ವಾರ್‌ಬ್ರೆಕ್</li> <li>ವೇವರ್‌ಟ್ರೀ</li> <li>ವೆಸ್ಟ್ ಡರ್ಬಿ</li> <li>ವೂಲ್ಟನ್</li> <li>ಯೂ ಟ್ರೀ</li> </ol> |} ಮೇ 2011 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿತು, ಮೇ 2010 ರ ಹಿಂದಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref name="Liverpool Liberal Democrats being wiped out in Local Government elections 2011">{{cite web|title=Liverpool Liberal Democrats being wiped out in Local Government elections 2011|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2011/05/06/liverpool-liberal-democrats-being-wiped-out-in-local-government-elections-2011-100252-28644711/|publisher=''Liverpool Echo''|accessdate=6 May 2011}}</ref> ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷವು ಚುನಾವಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 11 ಸೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು, ಅದು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 62 ಸೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು, ಲಿಬರಲ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟ್ಸ್ ಪಕ್ಷವು 22 ಸೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಉಳಿದ ಸೀಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಬರಲ್ ಪಕ್ಷವು ಮೂರು ಸಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್ ಪಕ್ಷವು ಎರಡು ಸೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಯುಕೆಯಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್ ಪಕ್ಷವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="Liverpool Liberal Democrats being wiped out in Local Government elections 2011" /><ref name="England Council Elections: Liverpool">{{cite web|title=England Council Elections: Liverpool|url=http://www.bbc.co.uk/news/special/election2011/council/html/by.stm|publisher=''BBC News''|accessdate=6 May 2011}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2008 ರಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯು ಕೇವಲ ಒಂದು-ಸ್ಟಾರ್ ರೇಟಿಂಗ್ ಅನ್ನು (ಅಸಮರ್ಪಕ ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಪಡೆದುಕೊಂಡ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ-ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮಂಡಳಿ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ರೇಟಿಂಗ್‌ಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವು ಟ್ಯಾಕ್ಸ್-ನೀಡುವ ಹಣದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಅಸಮರ್ಪಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಿಧಿಯ ಹಣದದಲ್ಲಿ ಒಂದು £20m ನ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಸೇರಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web |last=Coligan |first=Nick |title=Official: Liverpool city council is worst – yes, the WORST – in the country |publisher=[[Liverpool Echo]] |date=2008-02-07 |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2008/02/07/official-liverpool-city-council-is-worst-yes-the-worst-in-the-country-100252-20446758/ |accessdate=2008-09-23 |archive-date=2012-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522095040/http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2008/02/07/official-liverpool-city-council-is-worst-yes-the-worst-in-the-country-100252-20446758/ |url-status=dead }}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‍ನಲ್ಲಿ ಕನ್ಸರ್ವೇಟೀವ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿತ್ತು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ 1979 ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್ ಮೊಂಟೆಸರಿಸ್ಟ್ ಆರ್ಥಿಕ ನಿಯಮಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು, ಈ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2008/07/21/the-real-legacy-of-margaret-thatcher-is-a-nation-divided-100252-21375195/ ]</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷದ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ ನಗರವು ಲೇಬರ್ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಂಕಷ್ಟಕರ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ವಿಂಟರ್ ಆಫ್ ಡಿಸ್‌ಕಂಟೆಂಟ್ (1978ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1979ರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹಾಗೆಯೇ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ಅನ್ ಇತರ ಭಾಗಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಭಾಗಗಳ ಮುಷ್ಕರಗಳಿಂದ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವು ಆದರೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡದೆಯೇ ಗ್ರೇವ್-ಡಿಗ್ಗರ್‌ಗಳು ಮುಷ್ಕರವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವ ದುರದೃಷ್ಟವೂ ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/3067563.stm ]</ref> ===ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಎಮ್‌ಪಿ ಗಳು=== {{See also|List of Parliamentary constituencies on Merseyside}} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ತನ್ನ ನಗರದ ಒಳಗೇ ನಾಲ್ಕು ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟರಿ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್‌ನ ಸದಸ್ಯರುಗಳು (ಎಮ್‌ಪಿ ಗಳು) ವೆಸ್ಟ್‌ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ: ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ರಿವರ್‌ಸೈಡ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಾಲ್ಟನ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವೇವರ್‌ಟ್ರೀ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವೆಸ್ಟ್ ಡರ್ಬಿ.<ref>{{Cite web |title=Liverpool Members of Parliament |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/MPs_and_MEPs/Liverpool_MPs/index.asp |accessdate=2008-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907071841/https://www.liverpool.gov.uk/Council_government_and_democracy/MPs_and_MEPs/Liverpool_MPs/index.asp |archivedate=2008-09-07 |url-status=dead }}</ref> ಕೊನೆಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಲೇಬರ್ ಮೂಲಕ ಜಯಗಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಜೊತೆಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೂಯೀಸ್ ಎಲ್‌ಮ್ಯಾನ್, ಸ್ಟೀವ್ ರೋಥೆರಮ್, ಲ್ಯೂಸಿಯಾನಾ ಬರ್ಜರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೀಫನ್ ಟ್ವಿಗ್ ಇವರುಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕತೆಯೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. 2010 ರ ಚುನಾವಣೆಗೂ ಮುಂಚೆ ಗಡಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಗ್ಯಾರ್ಸ್ಟನ್ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಾಸ್ಲೇಯ್ ಸೌತ್ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ಯಾರ್ಸ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಹೇಲ್‌ವುಡ್ ಕ್ರಾಸ್-ಬೌಂಡರಿ ಸಿಟ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸೀಟ್ ಲೇಬರ್ ಪಕ್ಷದ ಮಾರಿಯಾ ಈಗಲ್‌ರಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Election 2010 - Garston & Halewood">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/election2010/results/constituency/b80.stm|title=Election 2010 – Garston & Halewood|publisher=BBC News|accessdate=9 May 2010}}</ref> ==ಭೂವಿವರಣೆ== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಯಾವುದೇ ಇಂಗ್ಲೀಶ್ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ "ಸೊಗಸಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ."<ref>ದಿ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲಂಡ್ –ಲಂಕಾಶೈರ್: ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆಂಡ್ ದಿ ಸೌತ್‌ವೆಸ್ಟ್ -ರಿಚರ್ಡ್ ಪೊಲಂಡ್, ನಿಕೊಲಸ್ ಪೆವ್‌ಸ್ನರ್, ಯೇಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, 2006, p243</ref> {{Coord|53|24|0|N|2|59|0|W|city}}(53.4, −2.98), ಲಂಡನ್‌ನ ನಾರ್ಥ್‌ವೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು ಮರಳುಗಲ್ಲು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಎವರ್ಟನ್‌ ಬೆಟ್ಟದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು 230 ಅಡಿ (70 ಮೀ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೆಸ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಕಾಶೈರ್ ಕೋಸ್ಟಲ್ ಪ್ಲೇನ್ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶವು ನೇರವಾಗಿ ಬೂಟಲ್, ಕ್ರಾಸ್ಬಿ ಮತ್ತು ಮಘುಲ್ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದು ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸೆಫ್ಟಾನ್, ಕರ್ಕ್ಬಿ, ಹ್ಯುಟಾನ್, ಪ್ರಿಸ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ಹಾಲೆವುಡ್, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ನೋಸ್ಲೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮರ್ಸಿ ನದಿಗುಂಟ ವಲೆಸಿ ಮತ್ತು ಬರ್ಕನ್‌ಹೆಡ್ ಇದೆ. ===ಹವಾಮಾನ=== ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಂತೆಯೇ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ಕಡಲ ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತಂಪಾದ ಬೇಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಚಳಿಗಾಲವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಡಲ ತೀರದ ಮತ್ತು ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ದಿನನಿತ್ಯದ ತಾಪಮಾನವು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಸರಾಸರಿ 7.0 ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಇದ್ದು ಮೇಯಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ತನಕ ಕೇವಲ 3.8 ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ಇರುತ್ತದೆ. ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ, ಬಿಡ್ಸ್‌ಟನ್ ಒಬ್ಸರ್ವೇಟರಿಯು ಮರ್ಸಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ (ವೈರಲ್ ಪೆನಿಸ್ಸುಲಾದಲ್ಲಿದೆ) ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮತ್ತು ಸತತವಾದ ಹವಾಮಾನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಇತ್ತಿಚೀಗೆ, ಕ್ರಾಸ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ ಆಫೀಸ್ ಹವಾಮಾನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನವು ಬಿಡ್‌ಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನವರಿ 1881ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ, ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ತಂಪಾದ ರಾತ್ರಿ (1971-2000 ಸುಮಾರು)ರಷ್ಟಿತ್ತು. ಆದರೂ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಹವಾಮಾನದಲ್ಲಿನ ಏರಿಳಿತವು ಕ್ರಾಸ್ಬಿ ಹವಾಮಾನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ <ref>{{cite web |url=http://www.tutiempo.net/en/Climate/CROSBY/21-12-2010/33160.htm |title=Dec 2010 Minimum |accessdate=2011-03-22 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ರಷ್ಟು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ಟ್ 1990ರಲ್ಲಿ ಬಿಡ್‌ಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ರಷ್ಟು ಅಧಿಕ ತಾಪಮಾನ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಸೆಕೆಯ ದಿನ (1971-2000 ಸರಿಸುಮಾರು)ಗೆ ತಲುಪಿತ್ತು. ರಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಗರಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನ ಕ್ರಾಸ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ಜುಲೈ 2006ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.tutiempo.net/en/Climate/CROSBY/19-07-2006/33160.htm |title=Jul 2006 Maximum |accessdate=2011-03-22 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Weather box|location = Bidston Observatory, elevation 7m, Temp averages 1976-2002, Rain & Sun averages 1971-2000, extremes 1867-2002 |collapsed = |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 14.7 |Feb record high C = 16.6 |Mar record high C = 21.2 |Apr record high C = 25.3 |May record high C = 28.1 |Jun record high C = 30.7 |Jul record high C = 31.6 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 30.4 |Oct record high C = 24.6 |Nov record high C = 17.8 |Dec record high C = 15.8 |year record high C = 34.5 |Jan high C = 6.8 |Feb high C = 7.2 |Mar high C = 9.2 |Apr high C = 11.5 |May high C = 15.3 |Jun high C = 17.3 |Jul high C = 19.2 |Aug high C = 19.3 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 13.1 |Nov high C = 9.6 |Dec high C = 7.4 |year high C = |Jan low C = 2.6 |Feb low C = 2.6 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 5.4 |May low C = 8.3 |Jun low C = 10.9 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 13.1 |Sep low C = 11.2 |Oct low C = 8.5 |Nov low C = 5.6 |Dec low C = 3.6 |year low C = |Jan record low C = −12.8 |Feb record low C = −11.3 |Mar record low C = −7.5 |Apr record low C = −5.0 |May record low C = 0.0 |Jun record low C = 3.4 |Jul record low C = 6.6 |Aug record low C = 5.2 |Sep record low C = 3.7 |Oct record low C = −2.9 |Nov record low C = −5.3 |Dec record low C = −10.7 |year record low C = −12.8 |Jan precipitation mm = 61.65 |Feb precipitation mm = 48.91 |Mar precipitation mm = 51.86 |Apr precipitation mm = 43.86 |May precipitation mm = 50.83 |Jun precipitation mm = 63.07 |Jul precipitation mm = 46.08 |Aug precipitation mm = 59.25 |Sep precipitation mm = 61.50 |Oct precipitation mm = 60.58 |Nov precipitation mm = 60.34 |Dec precipitation mm = 68.82 |year precipitation mm = 684.37 |Jan sun = 56.0 |Feb sun = 70.3 |Mar sun = 105.1 |Apr sun = 154.2 |May sun = 207.0 |Jun sun = 191.5 |Jul sun = 197.0 |Aug sun = 175.2 |Sep sun = 132.7 |Oct sun = 97.3 |Nov sun = 65.8 |Dec sun = 46.8 |year sun = 1499.1 |source 1 = National Oceanography Centre <ref>{{cite web | url=http://www.pol.ac.uk/appl/hist_met/ | title=Climate Normals and extremes | publisher=National Oceanography centre | accessdate=22 mar 2011 | archive-date=24 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110224035445/http://www.pol.ac.uk/appl/hist_met/ | url-status=dead }}</ref> |date=March 2011}} {{Weather box |location = Liverpool |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 13 |Feb record high C = 15 |Mar record high C = 17 |Apr record high C = 26 |May record high C = 27 |Jun record high C = 32 |Jul record high C = 32 |Aug record high C = 33 |Sep record high C = 27 |Oct record high C = 23 |Nov record high C = 16 |Dec record high C = 15 |Jan record high F = 57 |Feb record high F = 59 |Mar record high F = 64 |Apr record high F = 79 |May record high F = 82 |Jun record high F = 90 |Jul record high F = 91 |Aug record high F = 93 |Sep record high F = 82 |Oct record high F = 75 |Nov record high F = 61 |Dec record high F = 59 |year record high C = 33 |year record high F = 93 |Jan high C = 6.6 |Feb high C = 6.6 |Mar high C = 9.4 |Apr high C = 11.6 |May high C = 15.5 |Jun high C = 17.7 |Jul high C = 20 |Aug high C = 19.4 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 12.7 |Nov high C = 9.4 |Dec high C = 7.7 |year high C = 12.7 |Jan mean C = 5 |Feb mean C = 4 |Mar mean C = 7 |Apr mean C = 8 |May mean C = 12 |Jun mean C = 14 |Jul mean C = 17 |Aug mean C = 16 |Sep mean C = 14 |Oct mean C = 11 |Nov mean C = 7 |Dec mean C = 6 |year mean C = 10 |Jan low C = 2.2 |Feb low C = 2.2 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 4.4 |May low C = 7.2 |Jun low C = 10.5 |Jul low C = 12.7 |Aug low C = 12.2 |Sep low C = 10 |Oct low C = 7.2 |Nov low C = 4.4 |Dec low C = 3.3 |year low C = 6.6 |Jan record low C = -10 |Feb record low C = -7 |Mar record low C = -6 |Apr record low C = -2 |May record low C = 0 |Jun record low C = 0 |Jul record low C = 7 |Aug record low C = 5 |Sep record low C = 0 |Oct record low C = -2 |Nov record low C = -5 |Dec record low C = -13 |Jan record low F = 14 |Feb record low F = 19 |Mar record low F = 21 |Apr record low F = 27 |May record low F = 32 |Jun record low F = 32 |Jul record low F = 45 |Aug record low F = 41 |Sep record low F = 32 |Oct record low F = 27 |Nov record low F = 23 |Dec record low F = 9 |year record low C = -13 |year record low F = 9 |Jan rain mm = 97 |Feb rain mm = 94 |Mar rain mm = 101 |Apr rain mm = 85 |May rain mm = 68 |Jun rain mm = 71 |Jul rain mm = 40 |Aug rain mm = 55 |Sep rain mm = 44 |Oct rain mm = 61 |Nov rain mm = 78 |Dec rain mm = 65 |year rain mm = 859 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 5 |Mar snow days = 4 |Apr snow days = 2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |Jan precipitation days = 25 |Feb precipitation days = 22 |Mar precipitation days = 26 |Apr precipitation days = 23 |May precipitation days = 22 |Jun precipitation days = 22 |Jul precipitation days = 23 |Aug precipitation days = 23 |Sep precipitation days = 24 |Oct precipitation days = 24 |Nov precipitation days = 23 |Dec precipitation days = 25 |Jan sun = 62 |Feb sun = 56 |Mar sun = 124 |Apr sun = 150 |May sun = 186 |Jun sun = 210 |Jul sun = 186 |Aug sun = 155 |Sep sun = 129 |Oct sun = 93 |Nov sun = 60 |Dec sun = 31 |year sun = 1442 |source 1 = <ref name="Liverpool climate">{{Cite web|url=http://www.myforecast.com/bin/climate.m?city=60872&metric=true|title=Historical weather for Liverpool, England, United Kingdom|accessdate=2010-12-02|publisher=My Forecast}}</ref><br>Rainfall:<ref name="Liverpool rainfall">{{Cite web|url=http://www.wordtravels.com/Cities/England/Liverpool/Climate|title=Historical rainfall for Liverpool, England, United Kingdom|accessdate=2010-12-02|publisher=Wordtravels|archive-date=2011-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809053737/http://www.wordtravels.com/Cities/England/Liverpool/Climate|url-status=dead}}</ref><br>Sunshine:<ref name="Liverpool sunshine">{{Cite web|url=http://www.holidaycheck.com/climate-wetter_Liverpool-ebene_oid-id_9053.html|title=Historical sunshine hours for Liverpool, England, United Kingdom|accessdate=2010-12-02|publisher=HolidayCheck|archive-date=2011-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311123840/http://www.holidaycheck.com/climate-wetter_Liverpool-ebene_oid-id_9053.html|url-status=dead}}</ref> |date = December 2010}} ===ಗ್ರೀನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್=== 2010ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೈಮರಿ ಕೇರ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ಕಮಿಷನ್ ಇದು [http://www.merseyforest.org.uk ಮರ್ಸಿ ಫಾರೆಸ್ಟ್‌] ಗೆ ಹಸಿರು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref>ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಗ್ರೀನ್ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಸ್ಟ್ರಾಟಜಿ - www.ginw.co.uk/liverpool</ref> ==ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ== {{Main|Demography of Liverpool}} [[File:Liverpool population history.jpg|thumb|right|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ, 1801–2001]] [[File:Paifang.jpg|thumb|right|ಚೈನಾಟೌನ್‌ಗೆ ಇರುವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಕೃತವಾದ ಗೇಟ್. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್]] ಇತರೆ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ನಗರಗಳಂತೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕೂಡ ಭಾರಿ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2001 ಯುಕೆ ಜನಗಣತಿ ಪ್ರಕಾರ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 441,900,<ref> {{Cite web|title=Resident Population Estimates Jun2001, All Persons|publisher=[[Office for National Statistics]] |date=2007-12-18 |url=http:// neighbourhood. statistics.gov.uk /dissemination/ LeadTableView.do?adminCompAndTimeId=22187%3A131&a=3&b=276787&c=liverpool&d= 13&r=1&e=13&f= 22194&o=74&g=359393&i =1001x1003 x1004 x1005&l=1813&m=0&s=1221897754789&enc=1 |accessdate=2008-09-20}}</ref> 2008 ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಫೀಸ್ ಫಾರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 434,900.<ref>{{Cite web |title=Resident Population Estimates, All Persons |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=1 October 2009 |url=http://neighbourhood. statistics.gov.uk /dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276787&c=liverpool&d=13&e=13&g=359393&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1221897647445&enc=1&dsFamilyId=1813 |accessdate=21 January 2010 }}{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 1930ರ ಸುಮಾರಿಗೆ 846,101 ತಲುಪಬಹುದೆಂದು1931ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.<ref name="populationhistory">{{Cite web|url=http://www.visionofbritain. org.uk/data_cube_ table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10105821&c_id=10001043&add=N|title=Liverpool District: Total Population|work=A Vision of Britain through Time|publisher=University of Portsmouth|accessdate=2008-08-07}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಪ್ರತಿ ದಶಕದ ನಗರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು, 1971 ಮತ್ತು 1981ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಗರಿಷ್ಠ ಅಂದಾಜು 100,000 ಕ್ಕಿಂತ ಜಾಸ್ತಿ ಇತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=Liverpool District: Population Change |publisher=[[University of Portsmouth]] |url=http://vision.edina.ac.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_Pop_Ch&u_ id=10105821&c_id= 10001043&add=N |accessdate=2008-09-23 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2001ಮತ್ತು 2006ರ ಮಧ್ಯೆ ಯಾವುದೇ ಯುಕೆ ಏಕಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶೇಕಡಾ ಒಂಭತ್ತುರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="population2006">{{Cite news|url=http://www.statistics.gov. uk/pdfdir/ popest0807. pdf|format=PDF|title=UK population grows to 60,587,000 in mid-2006|date=2007-08-22|publisher=Office for National Statistics|page=9|accessdate=2008-08-06|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070906180615/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0807.pdf|archivedate=2007-09-06}}</ref> ಮರ್ಸಿ ಪಾರ್ಟ್‌ನರ್ಶಿಪ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ "ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶ"ವು ವಿರಲ್, ವಿರಿಂಗ್ಟನ್, ಫ್ಲಿಂಟ್‌ಶೈರ್, ಚೆಸ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇವೆಲ್ಲು ಕೂಡಿ ಇದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು 2 ಮಿಲಿಯನ್.<ref>{{Cite web|url=http://www.merseyside.org.uk/dbimgs/LCRD_44pp.pdf|title=Liverpool City Region: Development Programme Report 2006|location=Liverpool|publisher=[[The Mersey Partnership]]|page=10|year=2006|accessdate=13 July 2010|archive-date=18 ಜುಲೈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718022646/http://www.merseyside.org.uk/dbimgs/LCRD_44pp.pdf|url-status=dead}}</ref> ಹಲವಾರು ನಗರಗಳಂತೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ 37.4 ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಇದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 42.3ರಷ್ಟು 30ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಯುವ ಜನಾಂಗವಾಗಿದೆ.<ref name="age">{{Cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276787&c=liverpool&d=13&e=13&g=359393&i =1001x1003x1004&o=198&m=0&r=1&s= 1218016282764&enc=1&dsFamilyId=1818|title=Neighbourhood Statistics: Resident Population Estimates by Broad Age Band|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-08-06|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925235448/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276787&c=liverpool&d=13&e=13&g=359393&i|url-status=dead}}</ref> 65.1ರಷ್ಟು ಜನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಯೋಮಾನದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="age" /> ===ಜನಾಂಗೀಯತೆ=== ಜೂನ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಲ್ಲಿ ಶೇ 91.5 ಬಿಳಿಯರು, ಶೇ 2.3 ಏಷಿಯನ್ ಅಥವಾ ಏಷಿಯನ್ ಬ್ರಿಟೀಶ್, ಶೇ 1.9 ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬ್ರಿಟೀಶ್, ಶೇ 2.0 ಮಿಶ್ರ ಜನಾಂಗ ಮತ್ತು ಶೇ 2.3 ಚೈನೀಸ್ ಮತ್ತು ಇತರರು.<ref name="ethnicity">{{Cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276787&c=liverpool&d =13&e=13&g =359393&i=1001x 1003x1004&m=0&r=1&s=1264021047892&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Neighbourhood Statistics: Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages)|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2010-01-21|archive-date=2015-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926013141/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276787&c=liverpool&d|url-status=dead}}</ref> ಸುಮಾರು 1730ರಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಕಪ್ಪು ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ತವರು, ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜನರು ತಮ್ಮ ಹತ್ತು ತಲೆಮಾರಿನ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book|last=Costello|first=Ray|title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730–1918|url=https://archive.org/details/blackliverpoolea0000cost|publisher=Picton Press|location=Liverpool|year=2001|isbn=1873245076}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿತ್ತಿದ್ದ ಮೊದಲ ಕಪ್ಪುಜನಾಂಗದವರ ಜೊತೆಗೆ ಸೀಮೆನ್, ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಮತ್ತು ಗುಲಾಮಗಿರಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆದವರು, 1722ರಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮರು ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಕ್ತರು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="McIntyre-Brown">{{Cite book|last=McIntyre-Brown|first=Arabella|coauthors=Woodland, Guy|title=Liverpool: The First 1,000 Years |url=https://archive.org/details/liverpool0000arab|publisher=Garlic Press|location= Liverpool|year=2001|page=[https://archive.org/details/liverpool0000arab/page/57 57]|isbn=1904099009}}</ref> ಹಾಗೆಯೇ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಚೈನೀಸ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ, ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚೈನಾಟೌನ್‌ನಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ ಸೀಮೆನ್‌ಗಳೆ ನಗರದ ಮೊದಲ ನಿವಾಸಿಗಳು.<ref name="Chinese">{{Cite web|url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369|title=Culture and Ethnicity Differences in Liverpool – Chinese Community|publisher=Chambré Hardman Trust|accessdate=2008-08-06|archive-date=2009-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369|url-status=dead}}</ref> ಚೀನಾದ ಹೊರಗಡೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌. ನಗರದಲ್ಲಿ ಐರಿಶ್ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಶ್ ಜನರು ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.<ref name="IrishWelsh">{{Cite web|url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1372|title=Culture and Ethnicity Differences in Liverpool – European Communities|publisher=Chambré Hardman Trust|accessdate=2008-08-06|archive-date=2009-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090110073826/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1372|url-status=dead}}</ref> 1813ರಲ್ಲಿ ಶೇ10ರಷ್ಟು ಜನ ವೆಲ್ಶ್ ಆಗಿದ್ದರು.ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಉತ್ತರ ವೇಲ್ಸ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="IrishWelsh" /> ಗ್ರೇಟ್ ಐರಿಶ್ ಫೆಮೈನ್ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/liverpool /content/articles/2005 /07/20/ coast05walks_stage5.shtml|title=Coast Walk: Stage 5 – Steam Packet Company|publisher=BBC|accessdate=2008-08-06}}</ref> 1851ರಿಂದ ಶೇ 20 ರಷ್ಟು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಐರಿಶ್.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolmuseums.org.uk/nof/emigrants/access/liverpool.asp?%5Blookup%5D=irish|title=Leaving from Liverpool|publisher=National Museums Liverpool|accessdate=2008-08-06}}</ref> 2001 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇ 1.17 ರಷ್ಟು ವೆಲ್ಶ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನನ, ಶೇ 0.75 ಐರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನನ, ಶೇ 0.54 ಉತ್ತರ ಐರ್‌ಲ್ಯಾಂಡಿನಲ್ಲಿ ಜನನ, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಿವರ್‌ಪೂಲಿಯರು ವೆಲ್ಶ್ ಅಥವಾ ಐರಿಷ್ ವಂಶಸ್ಥರು.<ref name="CoB">{{Cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov. uk/dissemination /LeadTableView.do?a=3&b=276787&c=liverpool&d=13&e=13&g=359393&i=1001x1003x1004&o=198&m=0&r=1&s=1219587699578&enc=1&dsFamilyId=11|title=Neighbourhood Statistics: Country of Birth|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008-08-24}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ಧಾರ್ಮಿಕತೆ=== {{Ref improve section|date=January 2010}} [[File:Metropolitan cathedral of Christ the King.jpg|thumb|right|ಕ್ರೈಸ್ತ್‌ ದಿ ಕಿಂಗ್ ಅವರ ಮೆಟ್ರೊಪಾಲಿಟನ್ ಕ್ಯಾಥಡ್ರೆಲ್‌‍ನ ನೋಟ]] [[File:Al-Rahma Mosque, Liverpool.jpg|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಟಾಕ್ಸೆತ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಅಲ್-ರಹಮಾ ಮಸೀದಿ]] ಸಾವಿರಾರು ವಲಸಿಗರು ಮತ್ತು ನಾವಿಕರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮೂಲಕ ಸಾಗುವುದರಿಂದ ಇಂದಿಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಮಾನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ಚಿಯನ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http ://liverpoolstreetgallery.com/thumbnails.php?album=51 |title=Church, Mosque, Synagogue |publisher=Liverpool Street Gallery |date=2007-12-02 |accessdate=2010-04-15 |archive-date=2009-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220910/http://www.liverpoolstreetgallery.com/thumbnails.php?album=51 |url-status=dead }}</ref> ಟ್ಯೂಬ್ರೂಕ್‌ನ ಬಕಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರಿಸ್ತ್ ಚರ್ಚ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಇವಾಂಜೆಲಿಕಲ್ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭೆ ಮತ್ತು ಇವಾಂಜೆಲಿಕಲ್ ಕನೆಕ್ಸಿಯಾನ್ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.ec-fce.org.uk |title=The Evangelical Connexion of the Free Church of England |publisher=Ec-fce.org.uk |date= |accessdate=2010-04-15}}</ref> ಬೈಬಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ಸೋಲ್ ರೂಲ್ ಮತ್ತು 1785 ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.{0/} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆ‍ಯ್‌೦ಗ್ಲಿಕನ್ ಅವರ್ ಲೇಡಿ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ನಿಕೋಲಸ್ ಪಾದ್ರಿಯ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ :ನಾವಿಕರ ಚರ್ಚ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸತತವಾಗಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನೀಡುತ್ತದೆ. ಇತರೆ ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚ್‍ಗಳು ಗ್ರೀಕ್ ಆರ್ಥೊಡಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಸೇಂಟ್ ನಿಕೋಲಸ್(ನಿಯೋ ಬೈಜಂಟೈನ್ ವಾಸ್ತು ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ), ಮತ್ತು ಗುಸ್ತೇವ್ ಅಡೋಲ್ಫಸ್ ಕೈರ್ಕಾ(ಸ್ವಿಡೀಶ್ ಸೀಮನ್ ಚರ್ಚ್, ನಾರ್ಡಿಕ್ ಶೈಲಿಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ). 20ನೇಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಎರಡು ಬೃಹದಾಕಾರದ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಸಮೃದ್ಧ ಬಂದರು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ನ್ನು ಸರ್ ಗಿಲ್ಸ್ ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಸ್ಕಾಟ್ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ವಾರ್ಷಿಕ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆ ಉದ್ದವಾದ ಚರ್ಚಿನ ಮಧ್ಯಾಂಗಣ, ಬೃಹತ್‌ಪ್ರಮಾಣದ ಆರ್ಗನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರವಾದ ಮತ್ತು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದಿ ರೋಮನ್ ಕೆಥೋಲಿಕ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ ಎದುರಿನ ಮೌಂಟ್ ಪೀಸಂಟ್‌ನ್ನು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ ಸರ್ ಎಡ್ವಿನ್ ಲುಟಿಯನ್, ಕೇವಲ ನೆಲಮಾಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ಲುಟಿಯನ್‌ರ ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ ಫೆಡರಿಕ್ ಗಿಬ್ಬರ್ಡ್ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಮಾದರಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣದಾಗಿತ್ತು. ಈಗಲೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಾರಿಗಾತ್ರದ ಸ್ಟೇನ್ಡ್ ಗ್ಲಾಸ್ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಎರಡು ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಹೋಪ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಂಬಿಕೆಯುಳ್ಳವರನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ ಆಕಾರದಿಂದ ಇದನ್ನು "ಭತ್ತದ ಡೇರೆ" ಎಂದು ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/liverpool/content/articles/2007/05/10/faith_metro_cathedral_anniv_feature.shtml|title=Cathedral celebrates anniversary}}</ref><ref>ದ ಟರ್ಮ್ ಮೆ ಹ್ಯಾವ್ ಇಟ್ಸ್ ಒರಿಜಿನ್ಸ್ ಇನ್ ರಿಲಿಜಿಯಸ್ ಆಂಡ್ ರೇಷಿಯಲ್ ಸೆಕ್ಟರಿಯಾನಿಸಮ್, ವಿಚ್, ವೈಲ್ ನೌ ಲಾರ್ಜ್ಲಿ ಡಿಸಪಿಯರ್ಡ್, ವಾಸ್ ಒನ್ಸ್ ನೊಟೊರಿಯಸ್ಲಿ ವೈರುಲಂಟ್ ಇನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್.</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹಲವಾರು ಯೆಹೂದ್ಯರ ಪೂಜಾಮಂದಿರ ಹೊಂದಿದೆ,ಇವುಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಗ್ರೇಡ್ 1 ಮೋರೀಶ್ ರಿವೈವಲ್ ಪ್ರಿನ್ಸಸ್ ರೋಡ್ ಸಿನಗೋಗ್ ವಾಸ್ತು ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಿನ್ಸಸ್ ರೋಡ್ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಮೋರೀಸ್ ರಿವೈವಲ್ ಸಿನಗೋಗ್ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ.<ref>ಶಾರ್ಪ್ಲ್ಸ್, ಜೊಸೆಫ್, ಪೆವ್ಸ್ನರ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರಲ್ ಗೈಡ್ ಟು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್, ಯೇಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, 2004, p249</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮುಂದುವರೆದ ಜಿವೀಶ್ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ಸಿನಗೋಗ್ ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ನಗರದ ಅಲೆರ್ಟನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿವೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲೂ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಜೀವಿಶ್ ಸಮುದಾಯದವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೇಯ ಸಿನಗೋಗ್ ಗ್ರೀನ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪಾರ್ಕ್‌ ನ L17 ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು 1930ರ ವಿನ್ಯಾಸವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಲುಬಾವಿಚ್ ಚಬಾದ್ ಹೌಸ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದ ಸಿನಗೋಗ್ ಆಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ -18ನೇಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಿಂದಲೂ ಜಿವೀಶ್ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜಿವೀಶ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಂದಾಜು 3000.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolheritageforum.org.uk/articles.php?id=36|title=Liverpool's Jewish heritage|accessdate=2007-05-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070206010004/http://www.liverpoolheritageforum.org.uk/articles.php?id=36 <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-02-06}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದು]] ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, 253 ಮಂದಿರ್ಎಡ್ಜ್ ಲೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿದ ರಾಧಾ ಕೃಷ್ಣ ಹಿಂದೂ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಂದಾಜು1147. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ L15ನಲ್ಲಿ ಗುರು ನಾನಕ್ ಸಿಕ್ ಗುರುದ್ವಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವಾದ [[ಮಸೀದಿ|ಮಾಸ್ಕ್ಸ್]] ಹೊಂದಿದ್ದು 1887 ರಲ್ಲಿ ವಿಲಿಯಂ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಕ್ವಿಲಿಯಂರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇವರೊಬ್ಬ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದು [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಇಸ್ಲಾಂ]] ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್ ಡಾನ್ಬಿ ರೋಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಲುಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. 1908ರ ವರೆಗೆ ಈ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಪೂಜಾ ಮಂದಿರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ಗೆ ಮಾರಾಟವಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಛೇರಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|title=BBC – Legacies – Architectural Heritage – England – Liverpool – The 'little mosque' – Article Page 1|url=http://www.bbc.co.uk/legacies /heritage/england/ liverpool/ article_2. shtml |author=Lousie Sardais|publisher=BBC|accessdate=2009-01-24}}</ref> ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಯೋಜನೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ದೊರೆತು ಮಾಸ್ಕ್ಸ್ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|title=BBC – Legacies – Architectural Heritage – England – Liverpool – The 'little mosque' – Article Page 2|url=http://www. bbc.co.uk/legacies/ heritage/england/ liverpool/a rticle_1.shtml|author=Lousie Sardais|publisher=BBC|accessdate=2009-01-24}}</ref> ಈಗ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾಸ್ಕ್ಸ್ ಇವೆ: ಅಲ್-ರಹ್ಮಾ ಮಾಸ್ಕ್ಸ್ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು, ನಗರದ ಟಾಕ್ಸ್‌ಟೆಂತ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಮಾಸ್ಕ್ಸ್ ಇತ್ತಿಚೀಗಷ್ಟೆ ಮಾಸ್ಲಿ ಹಿಲ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಮೂರನೇಯ ಮಾಸ್ಕ್ಸ್ ಟಾಕ್ಸ್‌ಟೆಂತ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರ್ಯಾನ್ಬಿ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತಿಚೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ==ಆರ್ಥಿಕತೆ== {{Main|Economy of Liverpool}} [[File:Liverpool city centre skyline.jpg|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರದ ರಾತ್ರಿಯ ನೋಟ]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯ೦ತ ದೊಡ್ಡದು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡು ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolvision.co.uk /invest/ economicdata.asp|title=Economic Data|publisher=[[Liverpool Vision]]|accessdate=24 February 2010|archive-date=10 ಮೇ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510181148/http://liverpoolvision.co.uk/|url-status=dead}}</ref> 2006ರಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಜಿವಿಎ £7,626 ಮಿಲಿಯನ್, ತಲಾ ಆದಾಯ £17,489 ಇದು ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Liverpool Economic Briefing - March 2009">{{Cite web|url=http://www.liverpool.gov.uk/Images/tcm21-151396.pdf|title=Liverpool Economic Briefing – March 2009|date=March 2009|publisher=Liverpool City Council|accessdate=24 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204185159/http://www.liverpool.gov.uk/Images/tcm21-151396.pdf|archivedate=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010|url-status=dead}}</ref> ಹಲವಾರು ದಶಗಕ ಇಳಿಕೆಯ ನಂತರದಲ್ಲಿ 1990ರ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಿಂದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣ ದಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. 1995 ಮತ್ತು 2006 ರ ಮಧ್ಯೆ ಇದರ ಜಿವಿಎ 71.8% ಮತ್ತು 1998 ಮತ್ತು 2006 ರ ನಡುವೆ ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಮಾಣವು 12% ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.<ref name="Liverpool Economic Briefing - March 2009" /> ಇಂದು ಉಳಿದ ಯುಕೆ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಿಂತ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಈ ಎರಡು ವಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಸೇವಾ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ 60%ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ಯೋಗಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿವೆ.<ref name="Liverpool Economic Briefing - March 2009" /> ತೀರಾ ಇತ್ತಿಚೀನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಅರಿವು ಕುರಿತು ಮಾದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಾಲೆಡ್ಜ್ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpool.gov.uk/Business/ Business_sectors_and_services/ index.asp|title= Business sectors and services|date=2009-10-08|publisher=Liverpool City Council|accessdate=24 February 2010|archiveurl=http:/ /web.archive.org/ web/20060926130941/ www.liverpool.gov.uk/Business/Business_sectors_and_services/index.asp|archivedate=26 September 2006}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಶ್ರೀಮಂತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ಅಡಿಪಾಯವು ನಗರವನ್ನು ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ನಿನ ಸುತ್ತ,<ref name="Liverpool City Region Film and TV">{{Cite web|url=http://www.visitliverpool.com/site/what-to-do/arts-culture-liverpool/liverpool-city-region-film-and-tv|title=Liverpool City Region Film and TV|publisher=Visit Liverpool|accessdate=4 March 2010|archive-date=10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010115910/http://visitliverpool.com/site/what-to-do/arts-culture-liverpool/liverpool-city-region-film-and-tv|url-status=dead}}</ref> ಜೊತೆಗೆ ಚಿಕಾಗೋ, ಲಂಡನ್, ಮೋಸ್ಕೋ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಪ್ಯಾರೀಸ್ ಮತ್ತು ರೋಮ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು, ಎರಡನೇ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ನಗರವನ್ನಾಗಿಸಲೂ ಕೂಡ ಸಹಕರಿಸಿತು.<ref name="Locations, crew and facilities databases">{{Cite web|url=http://www.liverpool.gov.uk/Leisure_and_culture/Film_office/locations_crew_facilities/index.asp|title=Locations, crew and facilities databases|date=2010-01-12|publisher=Liverpool City Council|accessdate=4 March 2010|archiveurl=https://archive.is/20121224100609/http://www.liverpool.gov.uk/Business/film-office/|archivedate=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Host City: Liverpool">{{Cite web|url=http://www.england2018bid.com/hostcity/liverpool.aspx|title=Host City: Liverpool|publisher=England 2018|accessdate=4 March 2010|archive-date=16 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216193326/http://www.england2018bid.com/hostcity/liverpool.aspx|url-status=dead}}</ref> [[File:Liverpool One 22.jpg|thumb|left|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ONE ಇದು ಯುಕೆಯಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಐದು ರಿಟೇಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಆರ್ಹಿಕತೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳು [[ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ಮತ್ತು ಲೀಜರ್ ವಲಯ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ 6ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೇಟಿ ಕೊಡುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ<ref name="Birmingham overtakes Glasgow in top 10 most-visited">{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/ttdsreg0709.pdf|title=Birmingham overtakes Glasgow in top 10 most-visited|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=3 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091230011314/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/ttdsreg0709.pdf|archivedate=30 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2009|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯಾತ್ರಿಕರಿಂದ ಭೇಟಿಯಾಗಲ್ಪಡುವ 100 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.euromonitor. com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 City Destinations: London Leads the Way|date=2007-10-11|publisher=[[Euromonitor International]]|accessdate=3 March 2010}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008ರಲ್ಲಿ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಕೆಪಿಟಲ್ ಆಫ್ ಕಲ್ಚರ್ ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಗಲುರಾತ್ರಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ £188 ಆದಾಯ ಬಂದಿದೆ.<ref name="Birmingham overtakes Glasgow in top 10 most-visited" /> ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆದಾಯ ಅಂದಾಜು £1.3 ಬಿಲಿಯನ್.<ref name="Host City: Liverpool" /> ನಗರದಲ್ಲಿನ ಹೊಸದಾದ ವಿಹಾರ ನೌಕಾಯಾನದ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗು ತಂಗುದಾಣವು ಪೀರ್ ಹೆಡ್ ಸಮೀಪವಿದ್ದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ವಿಹಾರ ನೌಕಾ ಹಡಗುಗಳು ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="City of Liverpool Cruise Terminal">{{Cite web|url=http://www. liverpool.gov.uk/ Leisure_ and_culture/Tourism_and_travel/cruise_liverpool/index.asp|title=City of Liverpool Cruise Terminal|date=2010-12-10|publisher=Liverpool City Council|accessdate=4 March 2010|archiveurl=http://web. archive.org/web/20090607101739/www. liverpool.gov.uk/Leisure_and_culture/Tourism_and_ travel/cruise_ liverpool/ index.asp|archivedate=7 June 2009}}</ref> ತೀರಾ ಇತ್ತಿಚೀಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಇಕೋ ಅರೆನಾ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಒನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಿರಾಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಯುಕೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದೊಂದಾಗಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/recession/uk-recession-telegraph-tour/5544024/Liverpools-retail-therapy-pays-off.html|title=UK recession tour: Liverpool's retail therapy pays off|date=2009-06-15|publisher=Daily Telegraph|accessdate=4 March 2010|location=London|archive-date=2010-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216174846/http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/recession/uk-recession-telegraph-tour/5544024/Liverpools-retail-therapy-pays-off.html|url-status=dead}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ನಗರದ ಬಂದರಿನ ಸುತ್ತ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇಂದು ನಗರದಲ್ಲಿ 10%ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿವೆ.<ref name="Liverpool Economic Briefing - March 2009" /> ಅದೆನೆ ಇದ್ದರು ಈ ನಗರವು ಯುಕೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು 2008ರಲ್ಲಿ 32.2 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಹಡಗಿನ ಸರಕು ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿದೆ.<ref name="Provisional Port Statistics 2008">{{Cite web|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.dft.gov.uk/pgr/statistics/datatablespublications/maritime/ports/provportstats2008|title=Provisional Port Statistics 2008|date=2009-05-14|publisher=[[Department for Transport]]|accessdate=4 March 2010|archive-date=2011-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006122807/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.dft.gov.uk/pgr/statistics/datatablespublications/maritime/ports/provportstats2008|url-status=dead}}</ref> ಜಪನೀಸ್ ಫಿರ್ಮ್ ಎನ್‌ವೈಕೆ ಮತ್ತು ಡ್ಯಾನಿಶ್ ಫಿರ್ಮ್ ಮೀಯರ್ಸ್ ಲೈನ್‌ನಂತಹ ಹಲವಾರು ಹಡಗು ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಯುಕೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2010/02/16/japanese-shipping-line-nyk-doubling-its-city-operation-100252-25841578/|title=Japanese shipping line NYK doubling its city operation|date=2010-02-16|publisher=Liverpool Echo|accessdate=24 February 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/02/04/liverpool-wins-london-hq-as-maersk-relocates-to-city-100252-22852208/|title=Liverpool wins London HQ as Maersk relocates to city|date=2009-02-04|publisher=Liverpool Echo|accessdate=24 February 2010}}</ref> ನಗರದ ಉತ್ತರ ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಾಟರ್ಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ £5.5 ಬಿಲಿಯನ್ ಬಂಡವಾಳ ತೊಡಗಿಸಲಾಗಿದ್ದು 17,000 ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="People power to decide fate of new £5.5bn waterfront">{{Cite web|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news//tm_headline=people-power-to-decide-fate-of-new--5-5bn-waterfront&method=full&objectid=18715809&siteid=50061-name_page.html|title=People power to decide fate of new £5.5bn waterfront|date=2007-03-07|publisher=Liverpool Echo|accessdate=4 March 2010}}</ref> ದೇಶದ ಹಾಲೆವುಡ್ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಜಗ್ವಾರ್ X-ಟೈಪ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಂಡ್ ರೋವರ್ ಫ್ರೀಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮಾದರಿ ಕಾರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನುಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು== {{Main|Architecture of Liverpool|Liverpool Maritime Mercantile City}} {{See also|List of tallest buildings and structures in Liverpool}} [[File:Liverpool city centre.jpg|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕೆಥಡ್ರಲ್‌ನಿಂದ ಕಾಣುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ನೋಟ]] [[File:Albert Dock Liverpool 7.jpg|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳವಾದ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಡಾಕ್]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಇತಿಹಾಸ ಹೇಳುವಂತೆ, ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಟ್ಯುಡರ್ ಸ್ಟೈಲ್‌ನಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಸಮಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದವರೆಗೆ ನಗರದ ಒಳಗೆ ಗಣನೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ಮಾದರಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.<ref name="Hughes (1999), p10">ಹ್ಯೂಗ್ಸ್(1999), p10</ref> ಇಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕಟ್ಟಡಗಳು18ನೇಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ್ದಾಗಿದ್ದು [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟೀಶ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು.<ref name="Hughes (1999), p11">ಹ್ಯೂಗ್ಸ್ (1999), p11</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ 27 ಇ ಶ್ರೇಣಿಯ<ref>{{Cite web|title=Grade I listing for synagogue |publisher=BBC |date=2008-03-03 |url=http://www.bbc.co.uk/liverpool/ content/articles/ 2008/03/03/faith_synagogue_feature.shtml |accessdate=2009-07-11}}</ref> ಮತ್ತು 85 II* ಶ್ರೇಣಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ 2,500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಕಟ್ಟಡಗಳಿವೆ.<ref>{{Cite web|title=Listed buildings|publisher=Liverpool City Council|url=http://www.liverpool.gov.uk/Environment/Land_and_premises/Conservation/Listed_buildings/index.asp|accessdate=2008-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017074148/http://www.liverpool.gov.uk/Environment/Land_and_premises/Conservation/Listed_buildings/index.asp|archivedate=2008-10-17|url-status=dead}}</ref> ಈ ನಗರವು ವೆಸ್ಟ್ ಮಿನಿಸ್ಟರ್‌ನ ಆಚೆ <ref>{{Cite web|title=Historic Britain: Liverpool |publisher=HistoricBritain.com |url=http://www.historicbritain.com/results.aspx?showmessage =true&location=liverpool&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |accessdate=2009-07-13}}</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳಗಳಿಗಿಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಶಿಲ್ಪಾಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು [[ಬಾಥ್‌]]ನ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಾರ್ಜಿಯನ್ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Merseyside Facts |publisher=[[The Mersey Partnership]] |year=2009 |url=http: //www. merseyside.org.uk/displaypage.asp?page=40 |accessdate=2009-07-13}}</ref> ವಾಸ್ತುವಿನ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೀಶ್ ಹೆರಿಟೇಜ್, ಇಂಗ್ಲೇಂಡ್ಸ್ ಫೈನೆಸ್ಟ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ನಗರ ಎಂದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|title=Heritage map for changing city |publisher=BBC News |date=2002-03-19 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1881661.stm |accessdate=2009-07-11}}</ref> ಯಾವಾಗ ನಗರದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋ]] [[ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ|ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸೈಟ್‌]]ಆಗಿ ಘೋಷಿತವಾಯಿತೋ ಆಗ 2004ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ರಚನೆಗಳು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮರ್ಟೈಮ್ ಮರ್ಕಂಟೈಲ್ ಸಿಟಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವು.<ref>{{Cite web|title=Liverpool – Maritime Mercantile City|url=http://whc.unesco.org/en/list/1150 |accessdate=2008-05-26}}</ref> ===ಜಲಾಭಿಮುಖಿ ಮತ್ತು ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆ=== ಪ್ರಮುಖವಾದ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಬಂದರಿನಂತೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆಗಳು ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಗಳುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 1715ರಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ವೆಟ್ ಕಡಗುಕಟ್ಟೆ(ಒಲ್ಡ್ ಡಾಕ್) ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಎತ್ತುವ ಕ್ರೇನ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite book|last=Jones |first=Ron |title=Albert Dock, Liverpool |publisher=R.J. Associates Ltd |year=2004 |page=46 }}</ref> ೧೮೪೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಇಂದು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರೇಡ್ 1 ರ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಡೋಕ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹಡಗು ಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news |url=http://arts. guardian. co.uk/cityofculture2008/story/0,,950372,00.html |title=Glory of Greece, grandeur of Rome... and docks of Liverpool |publisher=Guardian Unlimited |date=2003-03-07 |author=Helen Carter |accessdate=2007-03-27 |location=London |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801105400/http://arts/ |url-status=dead }}</ref> ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಜೊತೆಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಬಂದರಾಗಲು ಸಹಕರಿಸಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜೆಸ್ಸಿ ಹಾರ್ಟ್ಲೇಯವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ಹದಗು ಕಟ್ಟೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. 1901ರಲ್ಲಿ ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡ ಎಂದು ಕರೆಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ<ref name="Nicholls, p38">ನಿಕೊಲ್ಸ್, p38</ref> ಮತ್ತು ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಕಟ್ಟಡಾವಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತಿರುವ, ಸ್ಟೇನ್‌ಲೇ ಡಾಕ್ ಟೊಬೆಕೋ ವೇರ್‌ಹೌಸ್‌ಗೆ ಮನೆಯಾಗಿರುವ ಸ್ಟೇನ್‌ಲೇ ಡಾಕ್, ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolmuseums.org.uk/nof/docks/access/theme10.html#sta|title=Trading Places: A History of Liverpool Docks (Stanley Dock)|work=Liverpool Museums|accessdate=12 April 2008}}</ref> ಇದರ ಮೂಲವಾಗಿರುವ, ರೋಯಲ್ ಲಿವರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ಕನಾರ್ಡ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪೋರ್ಟ್ ಓಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಈ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಪಿಯರ್ ಹೆಡ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಉಯಿಲಾಗಿ ನಿಂತವು. ಇದು ''ತ್ರೀ ಗ್ರೇಸಸ್'' ಎಂದು ಸಾಂಘಿಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಇವು ವೈವಿಧ್ಯವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು ಹಾಗೂ ಮರ್ಟೈಮ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಲಾಂಚನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಜಲಾಭಿಮುಖಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡವು.<ref>ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p49</ref><ref>ಮೊಸ್ಕಾರ್ಡಿನಿ (2008), p10</ref><ref>ನಿಕೊಲಸ್ (2005), p11</ref><ref>ಪೆವ್‌ಸ್ನರ್ (ಶಾರ್ಪಲ್ಸ್, 2004), p67</ref> ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದೀಚೆಗೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರು ಸುಧಾರಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಕಿಂಗ್ಸ್ ಡಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಕೋ ಅರೇನಾ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಬಿಟಿ ಕನ್ವೆನ್ಶನ್ ಸೆನ್ಟರ್, ಪ್ರಿನ್ಸಸ್ ಡಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಾ ಟವರ್ ಮತ್ತು 1 ಪ್ರಿನ್ಸಸ್ ಡಾಕ್ ಹಾಗೂ ಕೋಬರ್ಗ್ ಹಾಗೂ ಬ್ರುನ್‌ಸ್ವಿಕ್ ಡಾಕ್‌ಗಳ ಸುತ್ತ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮರಿನಾ, ಇವು ಸದ್ಯದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಬಿವೃದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ===ವ್ಯಾಪಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಾಂತ=== [[File:Castlest01.jpg|thumb|ಕ್ಯಾಸಲ್ ಸ್ಟ್ರೀ‍ಟ್‌ನಿಂದ ಕಾಣುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಟೌನ್‌ಹಾಲ್ಮೊದಲಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಪ್ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ ಕಟ್ಟಡದಿಂದ ಕಾಣುವ ಕಟ್ಟಡ]] ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಬಂದರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಲಿವರ್ಪೂಲ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ನೌಕಾ ಸಮೂಹದ ವ್ಯವಹಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ, ವಿಮಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯವಹಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನಗಳಂತೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇದು ಹೆಚ್ಚ್ಚಿನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟಿತು, ಯಾವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ನಗರವನ್ನು ಗೌರವದೊಂದಿದೆ ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡವೊ, ನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಪೌರ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸಿದರು.<ref name="Liverpool City of Architecture">{{Cite book|last=Hughes |first=Quentin |title=Liverpool City of Architecture |publisher=[[The Bluecoat Press]] |year=1999}}</ref> ಕೇಸ್ಟ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನ ಸುತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು, ನಗರದ ಡೇಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಮತ್ತು ಓಲ್ಡ್ ಹಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಸ್ತೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ಮಧ್ಯ ಯುಗದ ವಿನ್ಯಾಸ ರಚನೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಮೂರು ದಶಕಗಳ ನಂತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಈಪ್ರದೇಶವು ನಗರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p73</ref> 1754ರ ನಂತರದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದ, ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿರುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಟೌನ್ ಹಾಲ್ ಕಟ್ಟಡವು ಆ ಪ್ರದೆಶದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ.<ref name="Liverpool City Council (2005), p74">ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p74</ref><ref name="ಶಾರ್ಪ್ಲಸ್, p48">ಶಾರ್ಪ್ಲಸ್, p48</ref> ನಗರದ ಜಾರ್ಜಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಭಾಗವೆಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಈ ಕಟ್ಟಡವು ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶೃಂಗಾರಗೊಂಡ ಪುರ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="Liverpool City Council (2005), p74"/><ref name="ಶಾರ್ಪ್ಲಸ್, p48"/> ಕೇಸಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಮೊದಲ ದರ್ಜೆಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಆಗಿದೆ, ಇದು ನ್ಯಾಶನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಕೇವಲ ಮೂರು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ 1845ರಿಂದ 1848ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು.<ref name="Liverpool City Council (2005), p74" /> ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇತರೆ ಕೆಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳು; ಟವರ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್, ಅಲ್ಬಿಯನ್ ಹೌಸ್ ( ವೈಟ್ ಸ್ಟಾರ್ ಲೇನ್ ಪೂರ್ವದ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ), ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಮತ್ತು ಓರಿಯಲ್ ಛೇಂಬರ್ಸ್,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_pQPhVWNTY ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ವಿಡಿಯೊ]</ref> ಇವುಗಳನ್ನು ಪೂರಾತನವಾದ ಆಧುನಿಕ ಮಾದರಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Oriel Chambers |publisher=Liverpool Architectural Society |url=http://www.liverpoolarchitecture.com/tours/buildings/building.php?id=25 |accessdate=2009-07-14 |archive-date=2008-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080922062904/http://www.liverpoolarchitecture.com/tours/buildings/building.php?id=25 |url-status=dead }}</ref> [[File:St George's Hall, Liverpool2.jpg|thumb|left|ನಿಯೋ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಹಾಲ್]] ವಿಲಿಯಂ ಬ್ರೌನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ನಗರದ 'ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರ'ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ವಿಲಿಯಂ ಬ್ರೌನ್ ಲೈಬ್ರರಿ, ವಾಕರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಪಿಕ್ಟನ್ ರೀಡಿಂಗ್ ರೂಂಸ್ ಮತ್ತು ವರ್ಲ್ಡ್ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref name="ReferenceA">ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p87</ref> ಯಾವುದರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜಸ್ ಹಾಲ್,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vPHvynh3GQg& amp;feature= PlayList&amp;p=DC9B6CD6A63D327E&amp;index=30 ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ವಿಡಿಯೊ] YouTube</ref> ಯುರೋಪಿನೆಲ್ಲೆಡೆ ನಿಯೋ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್(ಆಧುನಿಕ ಮಾದರಿಯ) ಕಟ್ಟಡದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟೀದೆ ಯೋ, ಅದರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿಯೋ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್(ಆಧುನಿಕ ಮಾದರಿಯ) ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="ReferenceA"/> ಇದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಮೊದಲ ದರ್ಜೆಯ ಕಟ್ಟಡ, ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪೌರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು 1840 ಮತ್ತು 1855ರ ನಡುವೆ ಇದು ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದರ ಬಾಗಿಲುಗಳು "ಎಸ್.ಪಿ.ಕ್ಯೂ.ಎಲ್." (ಲ್ಯಾಟಿನ್ senatus populusque Liverpudliensis) ಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ "ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಜನತೆ" ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. (ಲ್ಯಾಟಿನ್ ''senatus populusque Liverpudliensis'' ), ಇದರ ಅರ್ಥ "ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಜನತೆ" ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಲಿಯಂ ಬ್ರೌನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ವೆಲ್ಲಿಂಗ್‌ಟನ್‌ನ ಕೊಲ್ಯುಮ್ನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೇಬಲ್ ಫೌಂಟೇನ್‌ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು, ಅನೇಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೀರ್ತಿ ಸ್ಥಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದೇ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p93</ref> ವಿಲಿಯಂ ಬ್ರೌನ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪ್ರದೇಶವು, ರೋಮನ್ ಫೋರಂ‌ನ ಆಧುನಿಕ ಮನರಂಜನೆಗೆ ಮಾದರಿಯಂತಾಯಿತು.<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tq3zz ಪಿಪಲ್ಸ್ ಪ್ಯಾಲೆಸಸ್: ದಿ ಗೊಲ್ಡನ್ ಏಜ್ ಆಫ್ ಸಿವಿಲ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್] BBC4, ಸೆಪ್ 2010, ಪ್ರೆಸೆಂಟರ್ ಡಾ.ಜೊನಾಥನ್ ಫೊಯ್ಲೆ</ref> ===ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು=== [[File:Speke Hall, Liverpool.jpg|thumb|right|ಸ್ಪೆಕ್ ಹಾಲ್ ಟ್ಯೂಡೊರ್ ಮ್ಯಾನರ್ ಹೌಸ್ ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲೊಂದು]] [[File:West Tower, Liverpool May 23 2010 005.jpg|thumb|upright|ವೆಸ್ಟ್‌ ಟವರ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಹಲವಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದ ನಂತರದವು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಈ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನವು. ಸ್ಪೀಕರ್ ಹಾಲ್ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ,1598ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಟ್ಯೂಡರ್ ಮ್ಯಾನರ್ ಹೌಸ್ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.<ref>ಹ್ಯೂಗ್ಸ್ ‘(1999), p20</ref> ಈ ಕಟ್ಟಡವು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿರುವ ಮರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಟ್ಯೂಡರ್ ಹೌಸಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಯುಗದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಇದರ ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಒಳಾಂಗಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|last=Cousens |first=Belinda Cousins |title=Speke Hall |publisher=[[National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty|National Trust]] |year=2006 |page=5 }}</ref> ಸ್ಪೇಕ್ ಹಾಲ್ ಅಲ್ಲದೇ,ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಹಲವಾರು ಪುರಾತನಗಳು ವಿಶಾಲವಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭವನಗಳಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೊಕ್ಸ್‌ಟೆಂತ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ವೂಲ್ಟನ್ ಹಾಲ್ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ, ಇವುಗಳು 1702 ಮತ್ತು 1704 ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ.<ref>ಹ್ಯೂಗ್ಸ್ (1999), p22</ref> 1717 ಮತ್ತು 1718ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ, ಶ್ರೇಣಿಯ ಮೊದಲ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಲೂಕೋಟ್ ಛೇಂಬರ್ಸ್,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8BC74oUqrrU ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ವಿಡಿಯೊ] YouTube</ref> ನಗರದ ಒಳಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಕ್ವೀನ್ ಏನೀ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು,<ref name="Liverpool City Council 2005 p97">ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ (2005), p97</ref><ref>ಹ್ಯೂಗ್ಸ್ (1999), p23</ref> ಈ ಕಟ್ಟಡವು ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್ ರೆನ್‌<ref>ಶಾರ್ಪ್ಲ್ಸ್ (2004), p7</ref> ನ ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ಬ್ಲೂಕೋಟ್ ಸ್ಕೂಲ್‌(ನಂತರ ಇವರು ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಬದಲಾದರು) ನ ಮನೆಯಾಗಿತ್ತು 1908ರಿಂದ ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Liverpool City Council 2005 p97" /> [[File:Liverpool Anglican Cathedral North elevation.jpg|thumb|left|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕೆಥಡ್ರಲ್ ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಟ್ಟಡ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸುತ್ತಲು ಸೊಗಸಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{Cite web|title=The Cathedrals of Britain: Liverpool’s Cathedrals |publisher=BBC |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_cathedral_08.shtml |accessdate=2009-07-15}}</ref> 1904 ರಿಂದ 1978ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಕೆಥಡ್ರಲ್, ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಇಗರ್ಜಿಯಾಗಿದೆ<ref>{{Cite book|last=Brooks |first=John |coauthors=Crampton, Malcolm |title=Liverpool Cathedral |publisher=Jarold Publishing |year=2007 |page=2 }}</ref> ಮತ್ತು ಜತ್ತಿನ ಐದನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗೋಥಿಕ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಇಪ್ಪತ್ತನೇಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ<ref>ಶಾರ್ಪ್ಲ್ಸ್ (2004), p83</ref>. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಮಾಜಿ ಲಾರೆಟ್ ಕವಿ ಜಾನ್ ಬೆಂಟ್ಜಮನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|title=Liverpool Cathedral |publisher=VisitLiverpool.com |url=http://www.visitliverpool.com/site/liverpool-anglican-cathedral-p9023 |accessdate=2009-07-15}}</ref> ರೋಮನ್ ಕೇಥೋಲಿಕ್ ಮೆಟ್ರೋಪೊಲಿಶನ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ 1962ರಿಂದ 1967ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ದುದ್ದವಾದ ವಿನಾಸವನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ತಡೆದ ಚರ್ಚ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>ಶಾರ್ಪಲ್ಸ್ (2004), p73</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ನಗರದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಡೆಗಣನೆಯ ನಂತರ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮರು ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪದೆದಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಒನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳಿಗಾಗಿ £1ಬಿಲಿಯನ್ ಹಣವನ್ನು ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.{{convert|42|acre|m2}} ಇದನ್ನು ಭೂಮಿ, ಹೊಸ ರಿಟೇಲ್ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ವಾಸಸ್ಥಳ, ಮನರಂಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿಗಾಗಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=Key Facts |publisher=[[Grosvenor Group]] |url=http://www.liverpoolpsda.co.uk/ProjectOverview/keyfacts.htm |accessdate=2009-06-14 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611095659/http://www.liverpoolpsda.co.uk/ProjectOverview/keyfacts.htm |url-status=dead }}</ref> ರಿಬಾ(ರಾಯಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ಸ್) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಯುನಿಟಿ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ಸ್ ಮತ್ತು 140ಎಮ್ ಹೊಂದಿರುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರ ಕಟ್ಟಡವಾದ ವೆಸ್ಟ್ ಟವರ್‌ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಅನೇಕ ಹೊಸ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಗರದ ಮಧ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಸುತ್ತ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತಿದ್ದವು. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಲೇಜ್(ಯೋಜನೆಗೆ ಅನುಮತಿ ದೊರೆಯಿತು),<ref>{{Cite web|last=Sharp |first=Laura |title=Liverpool Central Village regeneration plan approved |publisher=Liverpool Echo |date=2009-05-12 |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/05/12/liverpool-central-village-regeneration-plan-approved-100252-23598263/ |accessdate=2009-07-15}}</ref> ಲೈಮ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ದ್ವಾರ(ಕೆಲಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು)<ref>{{Cite web |title=Lime Street Gateway, Liverpool |publisher=[[English Partnerships]] |date=2008-10-15 |url=http://www.englishpartnerships.co.uk/limestreet.htm |accessdate=2009-07-15 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228134054/http://www.englishpartnerships.co.uk/limestreet.htm |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಾಟರ್ಸ್‌(ಈಗ ಯೋಜನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ)<ref>{{Cite web |title=Peel unveil £5.5 billion investment plans |publisher=[[Peel Holdings]] |date=2007-03-06 |url=http://www.peel.co.uk/peelholdings/source/newsdetails.asp?type=1&page=1&newsid=169 |accessdate=2009-07-15 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009163744/http://www.peel.co.uk/peelholdings/source/newsdetails.asp?type=1&page=1&newsid=169 |url-status=dead }}</ref> ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅನೇಕ ಭವಿಷ್ಯದ ಮರು ಸುಧಾರಣಾ ಸ್ಥೂಲ ನಕ್ಷೆಗಳು ಕೂಡಾ ಪೂರ್ವಯೋಜಿತವಾದವು. ಸ್ಪೀಕ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ನ ಆರ್ಟ್ ಡೆಕೋ ಫಾರ್ಮರ್ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್(''ರೆಡ್ ಬ್ರಿಕ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ'' ಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡ) ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಹೊಟೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅಡೆಲ್ಫಿ ಹೊಟೆಲ್‌ಗಳಂತಹ ಇತರ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{Cite web|last=Coslett |first=Paul |title=Once Upon a Time at the Adelphi |publisher=BBC |date=2008-06-20 |url=http://www.bbc.co.uk/liverpool/content/articles/2008/06/20/once_upon_a_time_adelphi_feature.shtml |accessdate=2009-07-15}}</ref> ದಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ರಿಜಿಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟೋರಿಕ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್ ವಿವರಿಸಿವಂತೆ, ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನ [[:ವರ್ಗ:Parks and commons in Liverpool|ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಪಾರ್ಕ್ಸ್]] ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ "ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದ್ದಾಗಿದೆ"<ref>{{Cite web |url=http://www.liv.ac.uk/mcs/lfs/consultations/blandfordlet0205.pdf |title=President:: The Rt Hon the Earl of Derby |format=PDF |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2013-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920155812/http://www.liv.ac.uk/mcs/lfs/consultations/blandfordlet0205.pdf |url-status=dead }}</ref>. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದ ಹತ್ತು ಪಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಸ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಮೂರು ಶ್ರೇಣಿ* ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ನಗರಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20090304195958/http://www.liverpool.gov.uk/News/newsdetail_2910.asp ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] ''ನ್ಯೂಸ್'', 23/2/2009</ref> ==ಸಾರಿಗೆ== {{Main|Transport in Liverpool}} [[File:Benkid77 Kingsway Tunnel Approach Road 2 090809.JPG|thumb|right|ಕಿಂಗ್ಸ್‌ವೆ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗಕ್ಕಿರುವ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಗಗನನೋಟವನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಇದನ್ನು ನಗರದ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಕೆಂದ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ಯಾವುದೇ ಭಾಗಕ್ಕಾದರೂ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಸಂರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಿಯ ರಸ್ತೆ ಸಂಚಾರವು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದ್ದು ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮರ್ಸೈಡ್‌ ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸಪೋರ್ಟ್‌ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್‌ ಇದರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರೈಲು ಬಸ್‌ ಮತ್ತು ವಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಹಡಗು ಸೌಕರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇವೆರಡೂ ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ===ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾರಿಗೆ=== ;ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೇರವಾದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ M62 ವಾಹನ ಸಾಗಾಟ ಮಾರ್ಗವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ್ನು ಹಲ್‌ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಾದ [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್|ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]], ಲೀಡ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಡ್‌ಫೋರ್ಡ್‌ ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. M62 ಮಾರ್ಗವು M6ವಾಹನ ಸಾಗಾಟ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು M1ವಾಹನ ಸಾಗಾಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ದೂರದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಾದ ಬ್ರಿಮಿಗಂ, ಶೆಫಿಲ್ಡ್‌, ಪ್ರೆಸ್ಟೊನ್‌, [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌]] ಮತ್ತು ನ್ಯಾಟಿಂಗ್‌ಹಮ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|last= |first= |title=Motorway Database M62 |publisher=cdrd.co.uk |date= |url=http://www.cbrd.co.uk/motorway/m62/ |accessdate=2008-02-07}}</ref> ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ಸ್‌ ವೇ ಮತ್ತು ಕ್ವಿನ್ಸ್‌ ವೇ ಎಂಬೆರಡು ಸುರಂಗ ಮಾರ್ಗಗಳು ವಿರಾಲ್‌ ಪೆನಿನ್ಸುಲಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೀಡಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿರ್ಕೆನ್‌ಹೆಡ್‌ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲೆಸ್ಸಿಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನಿಡುತ್ತದೆ. A41ರಸ್ತೆಯು ಬಿರ್ಕೆನ್‌ಹೆಡ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಚೆಶಿಯರ್‌ ಮತ್ತು ಶ್ರೊಪ್‌ಶೈರ್‌ ಮತ್ತು A55 ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರ ವೆಲ್ಸ್‌ಗೂ ಕೂಡ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|last= |first= |title=Motorway Database A55 |publisher=cdrd.co.uk |date= |url=http://www.cbrd.co.uk/motorway/a55/ |accessdate=2008-02-07}}</ref> ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌, A562 ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ವಿಡ್ನೆಸ್‌ ಮತ್ತು ವಾರಿಂಗ್‌ಟನ್‌ಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ನದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಿಲ್ವರ್‌ ಜುಬ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿ ರನ್‌ಕಾರ್ನ್‌‌ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಈಗಿರುವ ವಾಹನದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ನಿರಾಳವಾಗಿ ನಿಭಾಯಹಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಮರ್ಸಿ ಗೆಟ್‌ವೇ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. [[File:Lime street july 2010.jpg|thumb|right|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಲೈಮ್‌ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಷನ್]] ;ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಎರಡು ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಮಾರ್ಗಜಾಲವು ’ಮರ್ಸಿರೈಲ್‌’ರವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮರ್ಸಿಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು(ಕೆಳಗೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಗಾಟ ವಿವರವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು) ಸಾಧಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಜಾಲವು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ’ಲೈಮ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಸ್ಟೇಷನ್‌’ ಆಗಿದೆ. ನಗರಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಲೈಮ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಲೈಮ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಿಂದ ಹೊರಟ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ಲಂಡನ್‌(ಪೆಂಡೊಲಿನೊ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರೆ 2 ಗಂಟೆ 8 ನಿಮಿಷಗಳು), ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್, ನ್ಯೂ ಕಾಸ್ಟಲ್‌ ಆಪಾನ್‌ ಟೈನ್‌, [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್|ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]], ಪ್ರೆಸ್ಟಾನ್‌, ಲೀಡ್ಸ್‌, ಸ್ಕಾರ್ಬೊರೊ, ಶಿಫಿಲ್ಡ್‌, ನೊಟಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್‌, ಮತ್ತು ನೊರ್ವಿಚ್‌ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಸೌತ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌‌ವೇ ಯು ನಗರದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. [[File:John Lennon Airport Lpool.jpg|thumb|left|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಜಾನ್ ಲೆನನ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಟರ್ಮಿನಲ್]] ;ಪೋರ್ಟ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಬಂದರು ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಬಂದರಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಇರಿಶ್‌ ಸಾಗರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಬೆಲ್‌ಪಾಸ್ಟ್‌, ಡಬ್ಲಿನ್‌, ಮತ್ತು ಐಸ್ಲ್ ಆಪ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಚಾರ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಈ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ಕಂಪನಿಗಳು ನೀಡುತ್ತಿವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಐಸ್ಲ್‌‍ ಆಪ್‌ ಮ್ಯಾನ್‌ ಸ್ಟೀಮ್‌ ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ ಕಂಪನಿ, ಪಿ&amp;ಒ ಮತ್ತು ನಾರ್‌ಪಾಲ್ಕ್‌ಲೈನ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಪಿಯರ್ ಹೆಡ್‌ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಅಲೆ ತಡೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮೋಜಿನ ಹಡಗು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಕೊನೆಯ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಸಹ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೋಜಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವ ಹಡಗುಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ(40 ಹಡಗುಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದಾದಷ್ಟು ಸ್ಥಳವನ್ನು 2009<ref>{{Cite web |title=Port of Liverpool: Introduction |publisher=[[Peel Ports]] |url=http://www.shipcanal.co.uk/port-of-liverpool/ |accessdate=2009-07-17 |archive-date=2009-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723184528/http://www.shipcanal.co.uk/port-of-liverpool/ |url-status=dead }}</ref> ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ಸಾಗರಕ್ಕಾಗಿನ ಸಂಚಾರಸೌಲಭ್ಯವನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Transatlantic liner on Mersey |publisher=Liverpool City Council|date=2009-05-26 |url=http://www.liverpool.gov.uk/News/newsdetail_3022.asp |accessdate=2009-07-17}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> ;ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಜಾನ್‌ ಲೆನಾನ್‌ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ ಇದು ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್‌ನ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೇರವಾದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು 5.3 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು<ref>{{Cite web|title=UK Airport Statistics: 2008 – annual |publisher=[[Civil Aviation Authority]] |url=http://www.caa.co.uk/default.aspx?catid=80&pagetype=88&sglid=3&fld=2008Annual |accessdate=2009-07-15}}</ref> ನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಮತ್ತು<ref>{{Cite web|title=Airlines & Tour Operators |publisher=[[Liverpool John Lennon Airport]] |date= |url=http://www.liverpoolairport.com/flight-information/airlines-and-tour-operators.html#airlines |accessdate=2009-07-23}}</ref> ಇಂದು ಅದು, [[ಬರ್ಲಿನ್|ಬರ್ಲಿನ್‌, [[ರೊಮ್‌]]]], [[ಮಿಲನ್‌]], [[ಪ್ಯಾರಿಸ್|ಪ್ಯಾರಿಸ್‌]], ಬಾರ್ಸಿಲೋನಿಯಾ,ಮತ್ತು ಜುರಿಚ್‌ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ೬೮ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಮೂಲತಹ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಶುಲ್ಕವುಳ್ಳ ವಿಮಾನ ಕಂಪನಿಗಳಾದ ರೈನಿಯರ್‌, ಮತ್ತು ಇಸಿಜೆಟ್‌ ನಂತಹ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಮತ್ತು ಬೆಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ [[ನೆದರ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್|ಡಚ್‌]] ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌ ಆದ KLM ವು JLAದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ [[ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್|ಆರ್ಮಸ್ಟ್‌ರ್ ಡ್ಯಾಮ್]] ಡಚ್‌ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ 800ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="KLM increases Liverpool's JLA’s daily Amsterdam link to four flights">{{Cite web|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2010/03/04/klm-increases-liverpool-s-jla-s-daily-amsterdam-link-to-four-flights-100252-25958340/|title=KLM increases Liverpool's JLA’s daily Amsterdam link to four flights|date=2010-03-04|publisher=Liverpool Echo|accessdate=25 March 2010}}</ref> ===ಲೋಕಲ್ ಟ್ರಾವೆಲ್‌=== [[File:Liverpool Central - Northern Line - Platforms 1 and 2 - 02.jpg|thumb|right|ನಗರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮರ್ಸಿರೈಲ್ ನೆಟವರ್ಕ್ ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ಅಂತರ‍್ಭೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ]] ;ಬಸ್‌ಗಳ ಸಂಚಾರ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿನ ಬಸ್‌ ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್‌( ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮರ್ಸಿಟ್ರಾವೆಲ್‌ ಎಂತಲೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರೆವಾ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಗ್‌ ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Bus Information |publisher=[[Merseytravel]] |url=http://www.merseytravel.gov.uk/information_bus.asp |accessdate=2009-07-23 |archive-date=2009-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713235107/http://www.merseytravel.gov.uk/information_bus.asp |url-status=dead }}</ref> ಎರಡು ಅಂತಿಮ ಬಸ್‌ ನಿಲ್ದಾಣಗಳೆಂದರೆ ಒಂದನೆಯದಾಗಿ, ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಕ್ವಿನ್‌ ಸ್ಕ್ವೆರ್‌ ಬಸ್‌ ಸ್ಟೆಶನ್‌(ಲೈಮ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಬಸ್‌ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನ ಹತ್ತಿರ‌), ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಬಸ್‌ನಿಲ್ದಾಣ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪೆರಡ್ಯಾಸ್‌ ಬಸ್‌ ಇನ್‌ಚಾರ್ಜ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ (ಅಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಡಾಕ್‌ನ ಬಳಿ ಇದೆ) ಇದು ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿ ದಾಟುವ ಸೇವೆಯು ವೈರಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಂತಿಮ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಕಾಸ್ಟಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಮತ್ತು ಸರ್‌ ಥಾಮಸ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಶನಿವಾರಗಳಂದು ಮಧ್ಯ ನಗರದಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ಗಳಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಬಸ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Night Bus Network |publisher=[[Merseytravel]] |url=http://www.merseytravel.gov.uk/information_bus_night-bus-network.asp |accessdate=2009-07-23|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926145420/http://www.merseytravel.gov.uk/information_bus_night-bus-network.asp|archivedate=2011-09-26}}</ref> [[File:Benkid77 Mersey Ferry 120605.JPG|thumb|left|ಮರ್ಸಿಯ ಎಂ.ವಿ ರಾಯಲ್ ಐರಿಸ್ ಇದು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ವಿರ್ರಲ್ ನಡುವೆ ನದಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಮೂರು ಫೆರ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] ;ರೈಲುಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಿಯ ರೈಲು ಸಂಚಾರ ಜಾಲವು ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿದೆ{{convert|75|mi|km}} ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮತ್ತು ಸರಿಸುಮಾರು 100,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಈ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Who are Merseyrail">{{Cite web |title=Who are Merseyrail |publisher=[[Merseyrail]] |url=http://www.merseyrail.org/about/?sGUID=2a45e2d07d59c0d621570a918cb62195 |accessdate=2009-07-23 |archive-date=2009-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626073949/http://www.merseyrail.org/about/?sGUID=2a45e2d07d59c0d621570a918cb62195 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Public transport |publisher=Liverpool City Council |url=http://www.liverpool.gov.uk/Transport_and_streets/Public_transport/index.asp |accessdate=2009-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217221541/http://liverpool.gov.uk/Transport_and_streets/Public_transport/index.asp |archivedate=2010-12-17 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮರ್ಸಿರೈಲ್‌ ಫ್ರಾಂಚಿಸ್‌ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್‌ಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಜಾಲವು ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: ಉತ್ತರದ ಮಾರ್ಗ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಬಂದರು, ಒರ್ಮ್‌‌ಸ್ಕಿರ್ಕ್‌, ಕಿರ್ಕ್‌‌ಬೈ, ಮತ್ತು ಹಂಟ್ಸ್‌ಕ್ರಾಸ್‌ಗಳ ಕಡೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ವೈರಲ್‌ ಮಾರ್ಗ, ಇದು ಮರ್ಸಿ ರೈಲ್ವೆ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬ್ರಿಗ್‌ಟಾನ್‌,ಪಶ್ಚಿಮ ಕಿರ್‌ಬೈ, ಚೆಸ್ಟರ್‌ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಸ್ಮೆರ್‌ ಬಂದರುಗಳಿಗೆ ಕವಲಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನಗರದ ಮಾರ್ಗವು ಲೈಮ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಸೆಂಟ್‌ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌, ವೈಗನ್‌, ಪ್ರೆಸ್ಟಾನ್‌, ವಾರಿಂಗ್‌ಟನ್‌ ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್|ಮಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌]]ಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ರೈಲು ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮರ್ಸಿರೈಲ್‌ಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನಾರ್ಥನ್‌ ರೈಲ್‌ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ಮರ್ಸಿರೈಲ್‌ನ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿನ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆಲದಡಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ.{{convert|6.5|mi|km}} ಸುರಂಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಐದು ನಗರ ಮಧ್ಯನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Who are Merseyrail" /> ;ಮರ್ಸಿ ಫೆರ್ರಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿನ ದೋಣಿವಿಹಾರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮರ್ಸಿ ಫೆರಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಇದನ್ನು ಮರ್ಸಿಟ್ರಾವೆಲ್‌ ಇವರಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಪೆರ್‌ ಹೆಡ್‌ ಮತ್ತು ಬಿರ್ಕನ್‌ಹೆಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ವುಡ್‌ಸೈಡ್‌ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯಲ್ಲಿನ ಸೀಕೊಂಬೆಗಳ ನಡುವೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಾರದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ 20 ನಿಮಿಷಗಳ ಮಧ್ಯಂತರ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=Complete Timetable |publisher=[[Mersey Ferries]] |url=http://www.merseyferries.co.uk/timetable/index.aspx |accessdate=2009-07-28 |archive-date=2009-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722083007/http://www.merseyferries.co.uk/timetable/index.aspx |url-status=dead }}</ref> ನಗರ ಮತ್ತು ವೈರಲ್‌ ಪೆನಿನ್‌ಸುಲಾ ನಡುವೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಸಂಚಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ಮರ್ಸಿ ಫೆರಿಯು ದಿನದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮೋಜಿನ ಹಡಗು ಪ್ರಯಾಣ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=River Explorer Cruises |publisher=[[Mersey Ferries]] |url=http://www.merseyferries.co.uk/river-explorer/index.aspx |accessdate=2009-07-28 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723133715/http://www.merseyferries.co.uk/river-explorer/index.aspx |url-status=dead }}</ref> ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== [[File:The Fabs.JPG|right|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇದು ಬೀಟ್ಲ್ಸ್‌ನ ಹುಟ್ಟುಸ್ಥಳ]] [[File:Echo Arena Liverpool at night.jpg|thumb|ದಿ ಎಕೊ ಅರೆನಾ]] {{Main|Culture of Liverpool}} ಇತರ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಕೂಡ ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ಕೆಂದ್ರವಾಗಿದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ನಗರವನ್ನು ಯುರೋಪ್‌ನ ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ನಗರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಪುರಸ್ಕರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದಂರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಗೊ ಸುಪರ್‌ ಲಾಂ ಬಾನಾನಾಸ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕೂಡ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮತ್ತು ಲಾ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ===ಸಂಗೀತ=== {{Main|Music of Liverpool|Beat music}} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ನಗರವು ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ [[ಗಿನ್ನೆಸ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಪುಸ್ತಕ|ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಿನ್ನಿಸ್‌ ಪುಸ್ತಕ]]ದಲ್ಲಿ ''"ವಲ್ಡ್‌ ಕೆಪಿಟಲ್‌ ಆಪ್‌ ಪೋಪ್‌"'' (World Capital City of Pop)ಎಂದು ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಠಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.visitliverpool.com/site/experiences/liverpool-rocks|title=Liverpool Rocks|publisher=''VisitLiverpool.com''|accessdate=9 March 2010|archive-date=25 ಜುಲೈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725091704/http://visitliverpool.com/site/experiences/liverpool-rocks|url-status=dead}}</ref> ಈ ನಗರವು 56 ಹಾಡುಗಾರರನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಗರವು ಮಾಡದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/11/16/liverpool-bids-to-be-unesco-city-of-music-100252-25175804/|title=Liverpool bids to be UNESCO City of Music|date=2009-11-16|publisher=''[[Liverpool Echo]]''|accessdate=9 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.liverpool.gov.uk/News/archive/november/newsdetail_3269.asp|title=City bids for UNESCO music title|date=2009-11-16|publisher=''[[Liverpool City Council]]''|accessdate=9 March 2010}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ[[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ಗಂಡಸರ]] ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರ ಎರಡೂ ಗುಂಪು ಹಾಡುಗಾರರ ತಂಡವೂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲಿನ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದವೇ ಆಗಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ಬೀಟಲ್ಸ್‌]]ನ ಜನ್ಮಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು 1960ರ ದಶಕದ ಬೀಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸ್ವಾಮ್ವಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು. ಹೆಸರಿಸಬಹುದಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಸಂಗಿತಜ್ಞರಲ್ಲಿ, ಬಿಲ್ಲಿ ಜೆ ಕ್ರಾಮರ್‌, ಸಿಲ್ಲಾ ಬ್ಲಾಕ್‌, ಜೆರ್ರಿ & ಫೆಸ್‌ ಮೆಕರ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಸರ್ಚರ್‌ ಇವರುಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲಿನ ಸಂಗೀತ ಸಂಸ್ಕ್ರತಿಯು ಆ ಕಾಲದ ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ನಡಾವಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದು, ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಉದಾಹರಣಗೆ ’ಲಿವರ್‌ ಪೂಲ್‌ ಸಾಹಿತಿಗಳು’, ಅಮೆರಿಕಾದಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಹಿತಿಯಾದ ಅಲ್ಲೆನ್‌ ಜಿನ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಇವರು ಈ ನಗರವನ್ನು "ದಿ ಸೆಂಟರ್‌ ಆಪ್‌ ಕಾನ್ಸಿಯಸ್‌ನೆಸ್‌ ಆಪ್‌ ದಿ ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಯುನಿವರ್ಸ್‌" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2007/feb/21/europeancapitalofculture2008.liverpool|title='It's like San Francisco – with greyer weather'|date=2007-02-21|publisher=The Guardian|accessdate=9 March 2010 | location=London | first=Alfred | last=Hickling}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಹೊಂದಿರುವ ಇತರ ಸಂಗಿತಜ್ಞರೆಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿ ಫುರಿ, ಎ ಪೊಕ್‌ ಆಪ್‌ ಸೀಗಲ್ಸ್‌, ಎಕೊ ಎಂಡ್‌ ಬನ್ನಿಮೆನ್‌, ಫ್ರಾಂಕಿ ಗೊಸ್‌ ಟು ಹಾಲಿವುಡ್‌, ಫ್ರಾಂಕಿ ವಾಹನ್‌ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಸದ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿ ಝೂಟೊನ್ಸ್‌, ಅಟೊಮೆಟಿಕ್‌ ಕಿಟನ್‌ ಮತ್ತು ಹೈದಿರೆಂಜ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ನಗರವು ಹಳೆಯ ಭಾಷಣ ಮಿಶ್ರಿತ ಸಂಗೀತ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಈ ಮಾದರಿಯ ಕಸುಬುದಾರ ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನ ಫಿಲ್‌ಹಾರ್ಮೊನಿಕ್ ಹಾಲ್‌ ತವರುಮನೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolphil.com/116/the-orchestra/musicmaking-at-home-and-abroad.html|title=The Orchestra|publisher=[[Liverpool Philharmonic]]|accessdate=10 March 2010|archive-date=17 ಜನವರಿ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117192733/http://www.liverpoolphil.com/116/the-orchestra/musicmaking-at-home-and-abroad.html|url-status=dead}}</ref> ರಾಯಲ್‌ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಫಿಲ್ಲಾರ್‌ಮೊನಿಕ್‌ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಇದು ಫಿಲ್ಲಾರ್‌ಮೊನಿಕ್‌ ಹಾಲ್‌ನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಈಗಿನ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದ ಹಿರಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರು ವೈಸಿಲಿ ಪೆಟ್ರೆಂಕೋ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolphil.com/286/our-history/royal-liverpool-philharmonic-orchestra.html|title=Royal Liverpool Philharmonic Orchestra|publisher=[[Liverpool Philharmonic]]|accessdate=10 March 2010|archive-date=1 ಜನವರಿ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101060521/http://www.liverpoolphil.com/286/our-history/royal-liverpool-philharmonic-orchestra.html|url-status=dead}}</ref> ಸರ್‌ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಎಲ್‌ಗಾರ್‌ ಅವರು ಅವರ ವೈಭವದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೊಡುಗೆಯಾದ ಪಾಂಪ್ ಆಂಡ್ ಸರ್ಕಮ್‌ಸ್ಟನ್ಸ್ ಮಾರ್ಚ್‌ ನಂ.1 ನ್ನು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ದಾರೆಯೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಇದು ತನ್ನ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರವನ್ನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ 1901ರಲ್ಲಿ ನೀಡಿತು.{{Citation needed|date=March 2010}} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌ ಎಮಿಗ್ರೆ ಫ್ರಿಜ್‌ ಸ್ಪಿಗ್ಲಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು. ಅವರು ಕೇವಲ ಕ್ಸೌಸ್‌ನ ನಿಷ್ಟತ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ(etymology)ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಾಣಾಕ್ಷರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಬದಲಾಗಿ ಸಂಗಿತಕ್ಕೆ Z-ಕಾರ್ಸ್ ಮತ್ತು ರೆಡಿಯೊ 4ಯುಕೆ ಥೀಮ್‌ಗಳಿಗೂ ಸಂಗಿತ ನಿರ್ದೆಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೆಥಿವ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಹಬ್ಬವು ಒಂದು ನಗರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ವರ್ಷದ ಮರೆಯಲಾಗದ ಸಂಗೀತ ಸಭೆಯು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸಂಗೀತ ಹಬ್ಬವಾದ ಕ್ರಿಮ್‌ಫಿಲ್ಡ್‌ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಮೂಲದ ಕ್ರಿಮ್‌ ಕ್ಲಬ್ಬಿಂಗ್‌ ತಂಡದಿಂದ ನೈಕ್ಲಬ್‌ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾರಕ್ಕೊಂದು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಸ್ಥಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ನಗರದ ವಿವಿದೆಡೆ ಹಲವಾರು ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಗೆಂದು ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳಗಳಿದ್ದು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಕೊ ಅರೆನಾ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಇದರಲ್ಲಿ 11,000ಜನರು ಕುಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದ್ದು ಅದೇ ವರ್ಷ ಯುರೋಪ್‌ನ ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿನ MTV ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದಿಚೆಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ದರಾದ ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಬೊಸೆಲ್ಲಿ, ಬೆಯೊನ್ಸ್‌, ಎಲ್ಟೊನ್‌ ಜಾನ್‌, ಕನ್ಯೆ ವೆಸ್ಟ್‌, ಕಸಾಬಿಯನ್‌, ದಿ ಕಿಲ್ಲರ್ಸ್‌, ಲೆಡಿ ಗಾಗಾ, ಒಯಾಸಿಸ್‌, ಪಿಂಕ್‌ [[ರಿಹಾನ್ನಾ]], UB40 ಮುಂತಾದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ===ದೃಶ್ಯ ಕಲೆಗಳು=== [[File:Tate Liverpool2.jpg|thumb|left|ಟೇಟ್‌ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ]] ಲಂಡನ್‌ನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿದರೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂಹ ಹೆಚ್ಚು ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="visitliverpool">{{Cite web|url=http://www.visitliverpool.com/site/what-to-do/arts-culture-liverpool/liverpool-city-region-must-see|title=Visit Liverpool|accessdate=2009-04-16|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907224947/http://visitliverpool.com/site/what-to-do/arts-culture-liverpool/liverpool-city-region-must-see|url-status=dead}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಕಲಾವಿದರ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊರತಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.culture.gov.uk/what_we_do/museums_and_galleries/3383.aspx/ |title=DCMS sponsored museums and galleries |access-date=2011-05-17 |archive-date=2011-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505103451/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/museums_and_galleries/3383.aspx |url-status=dead }}</ref> ಲಂಡನ್‌ನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ದಿ ಮಾಡರ್ನ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಕಲೆಕ್ಷನ್‌ ಆಪ್ ಟೆಟ್‌ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ನವ್ಯ ಚಿತ್ರಸಂಗ್ರಹಲಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ನವ್ಯ ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. FACT ಕೇಂದ್ರವು ಪ್ರವಾಸಿ ಬಹುಸ್ಟೋಟವರ್ಣಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಾಕರ್‌ ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪ್ರಿ-ರೆಪಲ್ಟಿಸ್‌ ಸಂಗ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಸಿಡ್ನಿ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು 20ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="liverpoolmuseums">{{Cite web|url=http://www.liverpoolmuseums.org.uk/|title=National Museums Liverpool|accessdate=2007-04-23}}</ref> ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳ ಹೆಸರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೊಗುತ್ತದೆ. ಕೆರಿ ಹ್ಯಾಂಡ್‌ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು 2008ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಮಕಾಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಕಟ್ಟಡವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೆಂದ್ರವಾಗಿ ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಲಾಕ್ರತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಔಡುಬನ್‌ ಅವರ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.liv.ac.uk/vgm/art/audubon.htm|title=John James Audubon - Victoria Gallery & Museum - University of Liverpool|accessdate=2010-09-05}}</ref> ಹಲವಾರು ಕಲಾವಿದರೂ ಕೂಡ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವರ್ಣಕಾರರಾದ ಜಾರ್ಜ್ ಸ್ಟಬ್ಸ್‌ ಇವರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ 1724ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಬೆನ್ನಿಯಲ್‌ ಕಲಾ ಹಬ್ಬವು ಮಧ್ಯಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ನವೆಂಬರ್‍ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅವೆಂದರೆ, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ, ಇಲ್ಲಿ ವಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲಿನ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನೈಗೆಯ ಕಲೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="biennial">{{Cite web|url=http://www.biennial.com/|title=Liverpool Biennial|accessdate=2007-04-23}}</ref> ಇಲ್ಲಿ 2004ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯೊಕೊ ಒನ್‌ ಅವರ ಕಲೆಯಾದ "ಮೈ ಮದರ್‌ ಇಸ್‌ ಬ್ಯೂಟಿಪುಲ್‌" ಎಂಬ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಗ್ನವಾದ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿ ಮುಂಗಟ್ಟುಗಳಿರುವ ಶಹರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿದ್ದು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು.{{Citation needed|date=July 2008}} [[File:Superlambbanana.JPG|thumb|ಸೂಪರ್‌ಲಾಂಬಾನಾನಾ, ತಿಥೆಬಾರ್ನ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್]] [[File:LambananasOM.jpg|thumb|''Superlambananas'', 2010]] ===ಸಾಹಿತ್ಯ=== ಡೆನಿಯಲ್‌ ಡೆಪೊಯ್‌, ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್‌ ಇರ್ವಿಂಗ್‌ ಥಾಮಸ್‌ ದೆ ಕ್ವೆನ್ಸಿ, ಹರ್ಮಿನ್‌ ಮೆಲ್‌ವಿಲ್ಲೆ, ನಥಾನಿಯಲ್‌ ಹಾಥೋರ್ನ್‌, ಚಾರ್ಲ್‌‌ಸ್‌ ಡಿಕೆನ್ಸ್‌. ಗೆರಾಲ್ಡ್‌ ಮಾನ್ಲಿ ಹೋಪ್‌ಕಿನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಹಗ್‌ ವಾಲ್‌ಪೂಲ್‌ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಬರಹಗಾರರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ಪಲ್ಟದಿನಗಳ ಕಾಲ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಯೇ ಹೊಗಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=January 2009}} ಹಾವ್‌ಥ್ರೋನ್‌ ಲಿವರ್ಪೂ್ಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಪರವಾಗಿ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ 1853 ರಿಂದ 1856ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=January 2009}} ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವರು ಹಿಂದೆಂದೂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲನ್ನು ಮೊದಲು ಬೇಟಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಜಂಗ್‌ ಅವರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಉಜ್ವಲವಾದ ಕನಸನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಒಂದು ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಅದನ್ನು ವಿಷ್ಲೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/memoriesdreamsre007394mbp |title='&#39;Memories, Dreams, Reflections'&#39; (1961) |publisher=Archive.org |date= |accessdate=2010-08-03}}</ref> 1960ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಲಿವರ್ ಪೂಲ್ ಕವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಯಿತು. ಈ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ರೊಗರ್‌ ಮೆಕ್‌ಗೊ ಮತ್ತು ಸದ್ಯ ಮರಣಿಸಿದ ಅಡ್ರಿಯನ್‌ ಹೆನ್ರಿಯವರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. 1967ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಹೆನ್ರಿ, ಮ್ಯಾಕ್ ಗೊ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಯಾನ್ ಪ್ಯಾಟರ್ನ್ ಇವರಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕವನ ಸಂಕಲನವಾದ ''ಮರ್ಸಿ ಸೌಂಡ್‌'' ನ ಸುಮಾರು 500,000 ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವನ್ನು ಕಂಡವು.{{Citation needed|date=January 2009}} ಹೆಲನ್‌ ಪಾರೆಸ್ಟರ್‌ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಜೂನ್‌ ಬಾಟಿಯಾ ಅವರು ಹಲವಾರು ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಲಿವರ್‌ಪೂಲಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಅವರ ಆತ್ಮಕಥನವಾದ ''ಟೊಪೆನ್ಸ್‌ ಟು ಕ್ರಾಸ್ ದಿ ಮರ್ಸಿ'' ಮತ್ತು ಅದರ ಮುಂದಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ===ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು=== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಕಲೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇವು ಹಲವಾರು ವಾರ್ಷಿಕ ನಾಟಕ ಹಬ್ಬಗಳಾದ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಚರ್ಚ್‌‌ನ ಒಳಗಡೆ ನಡೆಯುವ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸೆಂಟ್‌ ಜೆಮ್ಸ್‌ ಹುದೋಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಬೆಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ರಂಗಮಂದಿರದ ಎವ್ರಿವರ್ಡ್‌ ಹಬ್ಬ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶದ ನಾನಾಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದೇ ನಮುನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.everymanplayhouse.com/Show/Everyword/69.aspx |title=Everyman and Playhouse Theatre, Liverpool - 2010 |publisher=Everymanplayhouse.com |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712092440/http://www.everymanplayhouse.com/Show/Everyword/69.aspx |url-status=dead }}</ref> ಫಿಸಿಕಲ್‌ ಫೆಸ್ಟ್‌, ಇದು ಒಂದು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯ ರಂಗಮಂದಿರದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ಥೆಮಿಸ್‌ನವರು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಜಾನ್‌ ಮೂರ್ಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ನಾಟಕ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು LIPA ವಿಭಾಗಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.tmesistheatre.com/physicalfest/physical_fest.php |title=Tmesis Theatre Company - Physical Fest '05 |publisher=Tmesistheatre.com |date= |accessdate=2010-08-03 |archive-date=2010-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114164125/http://www.tmesistheatre.com/physicalfest/physical_fest.php |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಇವು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ರಂಗಮಂದಿರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಪಾಯರ್‌, ಎವರಿಮ್ಯಾನ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಪ್ಲೆಹೌಸ್‌, ನೆಪ್ಚೂನ್‌, ರಾಯಲ್‌ ಕೋರ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಯುನಿಟಿ ರಂಗಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎವರಿಮ್ಯಾನ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ಲೆಹೌಸ್‌ಗಳು ಒಂದೇ ಕಂಪನಿಯ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="everymanplayhouse">{{Cite web|url=http://www.everymanplayhouse.com/|title=Everyman & Playhouse|accessdate=2007-04-23}}</ref><ref name="unitytheatre">{{Cite web|url=http://www.unitytheatreliverpool.co.uk/|title=Unity Theatre Liverpool|accessdate=2007-04-23}}</ref> ಎರಡೂ ವಿಭಾಗಗಳೂ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web|author=Catherine Jones |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/07/24/28m-liverpool-everyman-theatre-redevelopment-gets-green-light-with-12-8m-grant-100252-24227969/ |title=News - Liverpool Local News - £28m Liverpool Everyman theatre redevelopment gets green light with £12.8m grant |publisher=Liverpool Echo |date=2009-07-24 |accessdate=2010-08-03}}</ref> ==ಶಿಕ್ಷಣ== {{Ref improve section|date=January 2010}} [[File:Victoria Building, University of Liverpool - geograph.org.uk - 209212.jpg|thumb|right|ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್]] [[File:LJMU Byrom Street.jpg|thumb|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜಾನ್ ಮೂರ್ಸ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಜೇಮ್ಸ್ ಪಾರ್ಸೊನ್ಸ್ ಕಟ್ಟಡ]] ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವು ವಿವಿಧ ನಮೂನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯಾತೀತ ದೇಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, [[ಜ್ಯೂಯಿಶ್,]] ಮತ್ತು [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]] ಚರ್ಚ್‌ಗಳೆಲ್ಲದರಿಂದಲೂ ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಶಿಕ್ಷಣವು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಉಪಲಬ್ದವಿರುವದಿಲ್ಲ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ಈ ಮೊದಲಿನ ಶಾಲೆಯು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬ್ಲೂ ಕೋಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಗಿದ್ದು, 1708 ರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಸೇವಾ ಶಾಲೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬ್ಲೂ ಕೋಟ್ ಶಾಲೆಯು ಇಡೀ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಶೇಕಡಾ ನೂರರಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಿಸಿಎಸ್‌ಇ(GCSE) ಯ A*-C ದರ್ಜೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದ್ದು, ಜಿಸಿಎಸ್‌ಇ(GCSE) ಫಲಿತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶದ್ಲಲಿಯೇ ಮೂವತ್ತನೇ ಅತ್ಯತ್ತಮ ಶಾಲೆಯೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸರಾಸರಿ ಅಂಕಗಳಿಕೆಯು A/AS ಶ್ರೇಣಿಯ 1087.4 ರಷ್ಟು ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/education/07/school_tables/secondary_schools/html/341_gcse_lea.stm|title=Secondary schools in Liverpool|accessdate=2008-01-10 | work=BBC News}}</ref> ಇನ್ನಿತರ ಗಮನೀಯವಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶಾಲೆಗಳೆಂದರೆ, 1840 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕಾಲೆಜ್ ಮತ್ತು 1620 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮರ್ಚೆಂಟ್ ಟೇಲರ್‍ ಸ್ಕೂಲ್.<ref name="liverpoolcollege">{{Cite web|url=http://www.liverpoolcollege.org.uk/|title=Liverpool College|accessdate=2007-04-23}}</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಶಾಲೆಯು, ನಗರದ ವೆಸ್ಟ್ ಡರ್ಬಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಲೆಗಳಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕಾಲೇಜಿಯೇಟ್ ಗಳು 1980 ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆದರೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನಿಖರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿವೆ. ಬೆಲ್ಲೆರೈವ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕಾಲೇಜು 2007 ರಲ್ಲಿ ಜಿಸಿಎಸ್‌ಇ ಫಲಿತಾಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ,ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜಾನ್ ಮೋರಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹೋಪ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ. ಎಡ್ಜ್ ಹಿಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಕರ ತರಬೇತಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಎಡ್ಜ್ ಹಿಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಇದು ನೈರುತ್ಯ ಲಾನ್ಸ್‌ಶೈರ್‌ನ ಓರ್ಮ್‌‌ಸ್ಕಿರ್ಕ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆಟ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ(LIPA) ಮೂಲವೂ ಕೂಡಾ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು 1881ರಲ್ಲಿ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. 1884ರಲ್ಲಿ ಫೆಡರಲ್ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಯಿತು. 1903 ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಮಸೂದೆ ಮತ್ತು ರಾಯಲ್ ಚಾರ್ಟರ್‍ ಮೂಲಕ ಇದು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಪದವಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿತು. ಇದು ಬಯೋಕೆಮೆಸ್ಟ್ರಿ,ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‍,ಸಿವಿಕ್ ಡಿಸೈನ್,ವೆಟರ್ನರಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಾಗರ ಆದ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹೋಪ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು, ಈ ಹಿಂದೆ 1844 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದ ಮೂರು ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 2005 ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/education/higher/liverpool-hope--europes-only-ecumenical-university--is-resisting-the-urge-to-expand-454872.html|title=Liverpool Hope – Europe's only ecumenical university – is resisting the urge to expand|work=The Independent|first=Lucy|last=Hodges|date=28 June 2007|accessdate=8 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090611040923/http://www.independent.co.uk/news/education/higher/liverpool-hope--europes-only-ecumenical-university--is-resisting-the-urge-to-expand-454872.html|archivedate=11 June 2009}}</ref> ಇದು ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್‌ನಲ್ಲಿನ ಟಾಗಾರ್ಟ್ ಅವೆನ್ಯೂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗವಾದ ಕಾರ್ನರ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಟ್ರೋಲಿಕಲ್ ಮೆಡಿಸಿನ್, ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಂದು ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಪದವಿ ನಂತರದ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದ, ಹಗೆತನ ವಿರೋಧಿ ಸಂಪುಟ ಹೊಂದಿರುವ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.{{Citation needed|date=February 2007}} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜಾನ್ ಮೂರಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಈ ಮೊದಲು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು 1992 ರಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಲಿಟ್ಲ್‌ವುಡ್ಸ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಪೋಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ರಿಟೇಲ್ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪೋಷಕರಾದ ಸರ್‍ ಜಾನ್ ಮೂರಸ್ ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೊದಮೊದಲು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನಿಂದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೊಳಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನಗರವು ಲಿವರರಪೂಲ್ ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಕಾಲೇಜ್ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಇದು [[ಬರ್ಟೋನ್]] ಮನೋರ್‍, ಮತ್ತು ವ್ಹಿರೋನ್ ಪೆನಿನ್‌ಸುಲಾದಲ್ಲಿನ ಬರ್ಟೋನ್‌ ಹತ್ತಿರದ, ಹಿರಿಯರ ವಸತಿ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಜೆವಿಷ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ಗಳಿವೆ. ಎರಡೂ ಕಿಂಗ್ ಡೇವಿಡ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಿಂಗ್ ಡೇವಿಡ್‌ ಸ್ಕೂಲ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ಗಳು ಹೈ ಸ್ಕೂಲು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್ ಡೇವಿಡ್ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ಡೇವಿಡ್ ಕಿಂಗರ್‌ಗಾರ್ಟನ್ ಕೂಡಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಹರಾಲ್ಡ್‌ ಹೌಸ್‌ನ ಸಮುದಾಯ ಕೇಂದ್ರದ ಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಕೂಲ್‌ಗಳು,ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹರಾಲ್ಡ್‌ ಹೌಸ್‌ನ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿರುವ ಕಿಂಗ್ ಡೇವಿಡ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಸಿನಗೋಗ್ ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್‌ ಸಿನಾಗೋಗ್ ನ ನಂತರದ ಬಾಗಿಲಂತೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ==ಕ್ರೀಡೆ== [[File:View of inside Anfield Stadium from Anfield Road Stand.jpg|thumb|right|ಆನ್ ಫಿಲ್ಡ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಎಫ್.ಸಿಯ ಮೂಲಸ್ಥಳ]] ಎವರ್‌ಟನ್‌ನ [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌‌|ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್]]ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಎಫ್.ಸಿಗೆ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು ತಾಯ್ನೆಲವಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರವು 1888 ರಲ್ಲಿ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ನಂತರದಿಂದ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ನ ಉನ್ನತ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ನಗರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ನಗರಗಳ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕ್ರೀಢಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಟ ಆಡುತ್ತವೆ. ಎವರ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ಗಳೆರಡೂ 1992 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದಿನದಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಲೀಗ್‌‌|ಪ್ರೀಮಿಯರ್‍ ಲೀಗ್]] ಪಂದ್ಯ ಆಡುತ್ತಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಎರಡು ವೃತ್ತಿಪರ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಎವರ್ಟನ್ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳು 1878ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು ಮತ್ತು 1892 ರ ವರೆಗೆ ಗುಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಿದವು. ಯಾವಾಗ ಇವುಗಳು ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮೈದಾನದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತೋ, ಆಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಎವರ್ಟನ್, ಒಂಬತ್ತು ಬಾರಿ ಲೀಗ್ ಛಾಂಪಿಯನ್ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಐದು ಬಾರಿ ಎಫ್ ಎ ಕಪ್ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಾರಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಪ್ ವಿನ್ನರ್‍ ಆಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.southportreporter.co.uk/239/southportreporter239-main.shtml |title=ಸೌಥ್‌ ಪೋರ್ಟ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್ |access-date=2011-05-17 |archive-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812142255/http://www.southportreporter.co.uk/239/southportreporter239-main.shtml |url-status=dead }}</ref> ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರು ಹ್ಯಾರಿ ಕ್ಯಾಟರಿಕ್ ಮತ್ತು ಹೋವಾರ್ಡ್ ಕೆಂಡಾಲ್ ಅವರುಗಳು. ಹಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಟಗಾರರು ಎವರ್ಟನ್ ಅಂಗಿಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರುಗಳು, ಡಿಕ್ಸಿ ಡೀನ್(ಯಾರು ಒಂದೇ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿ 60 ಗೋಲ್ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅವರು),ಟಾಮಿ ಲಾವ್ಟನ್, ಬ್ರೇನ್ ಲಾಬೋನ್, ರೇ ವಿಲ್ಸನ್, ಅಲನ್ ಬಾಲ್ (ಯಾರು 1966 ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ವಿಶ್ವ ಕಪ್ ಗೆಲ್ಲುವ ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೋ ಅವರು), ನೆವಿಲ್ಲೇ ಸೌತ್‌ಹಾಲ್, ಆಂಡಿ ಗ್ರೇ, ಗ್ರೇ ಲೈನ್‌ಕರ್‍, ಆಂಡ್ರೇ ಕಾಂಚೆಲ್ಕಿಸ್, ಡೇವ್ ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ಮತ್ತು [[ವೇಯ್ನ್ ರೂನಿ|ವೇನ್ ರೂನೇ]] ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 18 ಲೀಗ್ ಟೈಟಲ್‌ಗಳನ್ನು, ಏಳು ಎಫ್ ಎ ಕಪ್, ಏಳು ಲೀಗ್ ಕಪ್, ಐದು [[ಯುಇಎಫ್ಎ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಲೀಗ್|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಪ್]]ಮತ್ತು ಮೂರು ಯುಇಎಫ್‌ಎ ಕಪ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದರ ಮೂಲಕ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ತಂಡವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ತಂಡದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ತಂಡಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳು 1892 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ತಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು, ತಾವು ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲೇ ಕಳೆದವು. ಇದು ಮೊದಲು ಎವರ್ಟನ್‌ ತಂಡಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಹಿಂದೆ ಇದೇ, ಎವರ್ಟನ್‌ನ ತಾಯ್ನೆಲವಾಗಿತ್ತು. ಲಿರ್‌ಪೂಲ್, 1962 ರ ವರೆಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ನ ತುತ್ತತುದಿಯ ಸ್ಥಾನಮಾನದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮತ್ತು ಬಿಲ್‌ ಶಾಂಕ್ಲಿ, ಬೋಬ್ ಪೈಯಸ್‌ಲಿ,ಜೋ ಫಾಗನ್, ಕೆನ್ನಿ ಡಾಲ್ಗ್ಲಿಷ್(ಇವರು ಕ್ಲಬ್‌ನ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರರೂ ಕೂಡಾ ಆಗಿದ್ದರು), ಗರಂಡ್ ಹೌಲಿಯರ್‍, ರಫೀಲ್ ಬೆನಿಟೆಝ್ ಮತ್ತು ರೋಯ್ ಹೋಡ್ಸನ್ ಅವರುಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರಸಿದ್ದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆಟಗಾರರು,ಬಿಲ್ಲಿ ಲಿಡ್ಡೆಲ್, ಇಯಾನ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್, ರೋಜರ್ ಹಂಟ್, ರೋನ್ ಯೀಟ್ಸ್, ಎಮ್ಲಿನ್ ಹ್ಯೂಜಸ್, ಕೆವಿನ್ ಕೀಗನ್, ಇಯಾನ್ ರಶ್, ಗ್ರೀಮ್ ಸೌನೆಸ್, ರೋಬ್ಬೀ ಫೌಲರ್‍,ಮತ್ತು [[ಸ್ಟಿವನ್ ಗೆರಾರ್ಡ್|ಸ್ಟೆವನ್ ಗೆರಾರ್ಡ್]] ಅವರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆದಾಗಿಯೂ ಕ್ಲಬ್, 1985 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದುರ್ಘಟನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಬೆಲ್ಜಿಯಮ್‌ನ [[ಬ್ರಸೆಲ್ಸ್|ಬ್ರುಸ್ಸೆಲ್‌]]ನ ಹೇಸೆಲ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ, ಯುರೊಪಿಯನ್ ಕಪ್ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಢಾಂಗಣದ ಮೇಲ್ಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪಂದ್ಯ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ 39 ವೀಕ್ಷಕರ ದುರ್ಮರಣ ನಡೆಯಿತು.(ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಾ ಜೆವೆಂಟಸ್ ಬೆಂಬಲಿಗರಾಗಿದ್ದರು) ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಆವೃತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. (ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ತಂಡವು ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಕಾಯಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಪುನಃ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು). ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ನಂತರ 94 ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು, ಶೆಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹಿಲ್ಸ್‌ಬೊರೋ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಎಫ್ ಎ ಕಪ್ ಫೈನಲ್ ಪಂದ್ಯದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನುಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಈ ದುರಂತವು, 1990 ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ವಿಭಾಗದ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿನ ನಿಂತುಕೊಂಡು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಎತ್ತರದ ಮೇಲ್ಗಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಶೀಪಾರಸ್ಸಿನ ವರದಿಯನ್ನು ಟೇಲರ್‌ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. [[File:3rd Hole, Open 2006.jpg|thumb|left|ದಿ ರಾಯಲ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಗಾಲ್ಫ್ ಕ್ಲಬ್, ಹೊಯ್‌ಲೇಕ್]] ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಎರಡೂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಆಧಾರದ ಕ್ಲಬ್ಬುಗಳು ಹೊಸ ಮೈದಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡವು. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್, ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಟಾನ್‌ಲೇ ಪಾರ್ಕ್ ಬಳಿ ಹೊಸ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ ರಚಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಜನೆ ಹಾಕಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎವರ್ಟನ್, ಕಿಂಗ್ ಡೊಕ್‌‍ನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕಿರ್ಕ್‌ಬೈನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮೈದಾನ ರಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಳ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. 2007ರಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ,ಎವರ್ಟನ್ ಟೈಗರ್‍ ತಂಡದ ಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ ವೃತ್ತಿಪರ [[ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌|ಬಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌]]ನ ಆಗಮನವಾಯಿತು. ಎವರ್ಟನ್ ಟೈಗರ್‍ ತಂಡವನ್ನು ಈಗ ಮೆರ್ಸೆ ಟೈಗರ್‍ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಈ ತಂಡ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಲೀಗ್ ಆಡಿತು. ಕ್ಲಬ್ಬು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎವರ್ಟನ್ ಎಫ್ ಸಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಯೋಗ ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ''ಟೋಕ್ಸ್‌ಟೆಥ್ ಟೈಗರ್‌'' ಗಳ ಯುವಜನ ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ 1,500 ಯುವ ಜನರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Tigers">{{Cite web|url=http://www.uktvslam.tv/page/SlamLogin/BBLNews/0,,10023~1054720,00.html|title=Liverpool Toxteth Tigers website|accessdate=2008-05-02|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://archive.ph/20120805170220/http://www.uktvslam.tv/page/SlamLogin/BBLNews/0,,10023~1054720,00.html|url-status=dead}}</ref> 2007–08 ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಟೈಗರ್‌ಗಳು, ಹೊಸದಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ಎಖೋ ಅರೇನಾದಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಮೊದಲು, ಗ್ರೀನ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಟಾಪ್ ಲೀಗ್ ಆಡಿದವು. 2009–10 ನೇ ಸಾಲಿನ ನಂತರ ಎವರ್ಟನ್‌ ಎಫ್ ಸಿ ಯು, ಟೈಗರ್‌ಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಮೆರ್ಸೆ ಟೈಗರ್ಸ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅವುಗಳ ಸಮೀಪದ ವೃತ್ತಿಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳೆಂದರೆ, ಛೆಸ್ಟರ್‌ನ ಆಚೆಗಿರುವ ಛೆಸ್ಟರ್‍ ಜೆಟ್ಸ್ ತಂಡವಾಗಿದೆ.{{convert|18|mi|km}} ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯವು ಲಾನ್‌ಶೈರ್‍ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್ ಜೊತೆಗೆ ಆಗಾಗ ಆಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಲಾನ್‌ಶೈರ್‍ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಐಗ್‌ಬರ್ತ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ಲಬ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪಂದ್ಯ ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೆಪ್ಟೋನ್‌ನ ನೆರೆಯ ಪೌರಗ್ರಾಮವಾದ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಐನ್‌ಟ್ರೀ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರಸಿದ್ದ ಕುದುರೆ ಓಟದ ಪಂದ್ಯ,ಗ್ರಾಂಡ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಯ್ನೆಲವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಎಪ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುದುರೆ ಓಟದ ಪಂದ್ಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆ ರೇಸಿಗೆ ಹೊರತಾಗಿ,1950 ಮತ್ತು 1960ರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಒಳಗೊಂಡು, ವಾಹನಗಳ ರೇಸು(ಓಟದ ಪಂದ್ಯ) ಕೂಡಾ ಆಯೋಜನೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[File:Earl of Derby Stand and Aintree Racecourse.JPG|thumb|right|ದಿ ಅರ್ಲ್ ಆಪ್‌ ಡರ್ಬಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌- ಏನ್‌ಟ್ರೀ ರೇಸ್‌ಕೋರ್ಸ್; ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ನ ಮೂಲ]] ವ್ಹೇವರ್‌ಟ್ರೀ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಕೂಡಾ ಒಂದು ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್, ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಕೋಂಟೆ, ಅಲಾನ್ ರುಡ್‌ಕಿನ್ ಮತ್ತು ಪೌಲ್ ಹೋಡ್ಕಿನ್‌ಸನ್ ಅವರುಗಳು ಉನ್ನತ ಪರಿಣಿತಿ ಹೊಂದಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿರುವ ಬಾಕ್ಸರ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಾರ್ಕ್ ರೋಡ್ ಜಿಮ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ ಕೇಂದ್ರವು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ದಿ ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸ್ವಿಮ್ಮಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್ಬು ಕಳೆದ 11 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 8, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಪೀಡೋ ಲೀಗ್ ಛಾಂಪಿಯನ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದಿವೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಯುಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿದೊಡ್ಡದಾದ ವ್ಹೇವರ್‌ಟ್ರೀ ಟೆನ್ನಿಸ್ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="development">{{Cite web|url=http://sportsdevelopment.liverpool.gov.uk/index.asp|title=Liverpool Sports Development website|accessdate=2007-04-23|archive-date=2007-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070207084915/http://sportsdevelopment.liverpool.gov.uk/index.asp|url-status=dead}}</ref> ರೆಡ್ ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್ ಕರಾಟೆ ಕ್ಲಬ್‌ಗೆ ಕೂಡಾ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ತಾಯ್ನೆಲವಾಗಿದೆ. ರೆಡ್ ಟ್ರೈಯಾಂಗಲ್ ಕರಾಟೆ ಕ್ಲಬ್‌, ಇದು 1990 ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪಟ್ಟುಗಳ ಕುರಿತು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಡರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಶೊಟೊಕನ್ ಛಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಜಯಗಳಿಸಿದೆ. ಲುಮಿನರೀಸ್‌ಗಳು; ಸೆನ್ಸೀ ಕೆನೋಸ್ಯೂಕ್ ಎನೋಡಾ, ಸೆನ್ಸೀ ಫ್ರಾಂಕ್ ಬ್ರೆನ್ನನ್, ಸೆನ್ಸೀ ಓರ್ಮಿ ವ್ಹೀಸ್, ಸೆನ್ಸೀ ಡೆಕೆಲ್ ಕೆರೆರ್‍, ಸೆನ್ಸೀ ಆಂಡಿ ಶೆರ್ರೀಸ ಮತ್ತು ಸೆನ್ಸೀ ಟೆರ್ರೀೋ ಓನಿಯಲ್ ಅವರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ದರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರುಗ್‌ಬೈ ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಿ ಜನರಿಗಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲೇ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ವೃತ್ತಿಪರ ತಂಡಗಳ ಕೊನೆಯ ಹೆಸರು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ನಗರದ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು 1960 ರಿಂದಲೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಗ್ಬಿ ಯೂನಿಯನ್, 1857 ರಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದಂದಿನಿಂದಲೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಹಳೆಯದಾದ ಕಾಲ್ಚೆಂಡು ತಂಡವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಅವುಗಳು 1986 ರಲ್ಲಿ, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸೇಂಟ್ ಹೆಲೆನ್ಸ್‌ ನಿಂದ ಸೇಂಟ್ ಹೆಲೆನ್ಸ್ ಆರ್‌ಯುಎಫ್‌ಸಿ ಯೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpoolsthelensrugby.co.uk/page9.html|title=A Brief History of Liverpool St Helens|accessdate=2008-09-08|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223144711/http://www.liverpoolsthelensrugby.co.uk/page9.html|url-status=dead}}</ref> ಸೆಪ್ಟೋನ್‌ನ ಬ್ಲಂಡೆಲ್‌ಸ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಹಾಟರ್‌ಲೂ ರಗ್ಬಿ ಕ್ಲಬ್ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು 1882 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಈಗ 2 ನೇ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಿಯ ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯ ಆಡುತ್ತಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್, ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಈಗಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರೀಢೆಯಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್-ವ್ಹಾಲ್ಸ್ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಎರಡು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮೆ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಕಾರ್ಡಿಫ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಪೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಟ್ರೋಜಾನ್ಸ್‌ಗಳು ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಆಗಿದೆ. ದಿ ರಾಯಲ್ ಲಿವರ್‌ ಪೂಲ್ ಗೋಲ್ಫ್ ಕ್ಲಬ್ ವೈರಾಲ್ ಪೆನಿನ್‌ಸುಲಾದ ಹೋಯ್‌ಲೆಕ್ ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸ್ತಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಮುಕ್ತ ಛಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು 2008ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದೆ. 1983ರಲ್ಲಿ ವ್ಹಾಕರ್‍ ಕಪ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಕೂಡಾ ಇದು ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. ===ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳು=== ತಮ್ಮ ಭೂಮಾಲೀಕನ ವಿರುದ್ಧದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಎವರ್ಟನ್‌ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದ ನಂತರದಲ್ಲೇ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕ್ಲಬ್ ರಚನೆಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 1892ರಿಂದ ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌‌ ಆಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. 1970ರಿಂದ ಮೈದಾನವು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವಾಗತೊಡಗಿದ್ದರೂ ಲಿವರ್ ಪೂಲ್ ಸುಮಾರು 116 ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಇನ್ನೂ ಆಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದು 1992ರ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಮುಖ ಆಸನಗಳ ಸೇವೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ಸ್ಪಿಯೋನ್ ಕಾಪ್ (1994/1995ರ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕೂರಬಲ್ಲ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತ್ತು) ಬಯಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಮಹಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಭಿಮಾನಿ ಜನರ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಜಗತ್ತಿನಾಧ್ಯಂತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ 4 ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಯುಇಎಫ್‌ಎ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಡಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 45,000 ವೀಕ್ಷಕರು ಆರಾಮವಾಗಿ ಆಸೀನರಾಗಬಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪುಟ್ಟದಾದ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಫೂಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಕೂಡಾ ಮಲ್ಟಿಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಯುವಆಟಗಾರರ ಟ್ರೈನಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯದ ದಿ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[File:Goodisonview1.JPG|thumb|left|ಗೂಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್, ಇವೆಂಟನ್ ಎಫ್.ಸಿಯ ಮೂಲ]] 1892ರಲ್ಲಿ ಆನ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ನಂತರ ಎವರ್ಟನ್ ಸ್ಟಾನ್ಲೆ ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಎದುರುಬದಿಗಿದ್ದ ಗೂಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ನಡೆದಿತ್ತು. ಗೂಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಫೂಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತ್ತು. ಮೋಲಿನ್ಯೂಕ್ಸ್ ( ವೋಲ್ವ್‌ನ ಮೈದಾನ) ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲೇ ತೆರೆದಿದ್ದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ನ್ಯೂ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನ ಸಂತ ಜೇಮ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್ 1892ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿದ್ದು ಆಟದ ಮೈದಾನಕ್ಕಿಂತ ತುಸು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಕಾಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮಾತ್ರ ಆಧುನೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈದಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಗೂಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ರೇಂಜರ್‌ಗಳು 1887 ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ರಾಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ಸುಮಾರು 3000 ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ಮೈದಾನವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದರ ಮೂರು ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನೇರವಾದ ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಡನೆ ಮೀರ್ ಗ್ರೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ಎವರ್ಟನ್ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ತೋರಿತು. ಶ್ರೀಯುತ ಬಾರ್ಟನ್ ಅವರು552 ಪೌಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ 4½ ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ವಾಲ್ಟನ್‌ನ ಕೆಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರು 1460 ಪೌಂಡ್‌‌ಗಳಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ 4000 ಜನರಿಗಾಗಿ ಎರಡು ತೆರೆದ ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು 3000 ಜನರಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಮುಚ್ಚಿದ ಆಸನವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿ ಜಾಹೀರಾತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇನ್ನೂ150 ಪೌಂಡ್, ಗೇಟ್ ಮತ್ತು ಶೆಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಲು 132 ಪೌಂಡ್, 10 ಮತ್ತು 12 ತಿರುಗುಬಾಗಿಲು ಕಂಬಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ 715 ಪೌಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದವು. ತಕ್ಷಣವೇ ಮೈದಾನವು ಗೂಡಿಸನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಹೊಂದಿ ಎಫ್ಎ(ಫೂಟ್‌ಬಾಲ್ ಎಸೋಸಿಯೇಶನ್)ನ ಲಾರ್ಡ್ ಕಿನ್ನೈರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ವಾಲ್‌ರಿಂದ 1892ರ ಆಗಸ್ಟ್ 24ರಂದು ವೈಭವದಿಂದ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ, ಪಂದ್ಯದ ಬದಲಿಗೆ, 12,000 ಜನರು ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳ ಚಿಕ್ಕ ಸಭೆ ಮತ್ತು ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಸಂಗೀತದ ಆಯ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಸುಡುಮದ್ದು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಎವರ್ಟನ್‌ನ ಮೊದಲ ಆಟ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2, 1892ರಂದು ನಡೆದು, ಇದು ಬೋಲ್ಟನ್ ತಂಡವನ್ನು 4–2 ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿತು. ಈಗ ಅದು ಸುಮಾರು 40,000 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೀಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಆಸನವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 1970ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದ್ದು ಇತರ ಎರಡು ಆಸನವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಎರಡನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನವೀಕರಣಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈಗ ಎರಡೂ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೇ ತರುವಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿದ್ದು ತಂಡಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. 2000ದಿಂದೀಚೆಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ, ಏಳು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳು ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು 60,000 ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತು 2014ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿರುವ ಹೊಸ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. 1996ರಿಂದಲೇ ಎವರ್ಟನ್ ಹೊಸ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ 2003ರಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ಸ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ 55,000 ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಯೋಜನೆಗಳೆಂದರೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಗಡಿಯಿಂದಾಚೆಗಿರುವ ಕರ್ಬಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಡುವುದಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ, ಅಭಿಮಾನಿ ಜನರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರಿಂದಾಗಿ ಇದೊಂದು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ವಿಚಾರವಾಗಿ ದೃಢಗೊಂಡಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾನ್ಲೆ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮುಂದೆ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಳ್ಳಲಿರುವ ಹೊಸ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಎವರ್ಟನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೈದಾನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತು ನಡೆದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಕೂಡಾ ಮುಂದುವರೆಸಲಿಲ್ಲ. ==ಮಾಧ್ಯಮ== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಐಟಿವಿ ಎಂದರೆ, ಐಟಿವಿ ಗ್ರಾನಡ. 2006ರಲ್ಲಿ [[ದೂರದರ್ಶನ]] ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಹೊಸ ವಾರ್ತಾಕಚೇರಿಯನ್ನು ರಾಯಲ್ ಲಿವರ್ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಳಿಸಿತು. ಗ್ರಾನಡದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಾರ್ತೆಗಳು ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ವಾರ್ತಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ 1980 ಮತ್ತು 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="itvnorthwestnews">{{Cite news|url=http://www.tv-ark.org.uk/itvnorthwest/itvnorthwestnews.html|publisher=TV Ark|title=ITV North West News|date=9 September 2006|access-date=17 ಮೇ 2011|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061013002015/https://www.tv-ark.org.uk/itvnorthwest/itvnorthwestnews.html|url-status=dead}}</ref> ಬಿಬಿಸಿ ಕೂಡಾ ತನ್ನ ಹೊಸ ವಾರ್ತಾ ಕೊಠಡಿಯನ್ನು 2006 ರಲ್ಲಿ ಹಾನೋವರ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆರೆದನು. ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಲಂಡನ್‌ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಐಟಿವಿಯ ದೈನಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ'' "ದಿಸ್ ಮಾರ್ನಿಂಗ್" '' ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಡಾಕ್‌ನ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಲ್ಲಿ 2002ರ ವರೆಗೆ ಬಹು ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳೂತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಾನಡಾದ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಗೆ ಶಾಪ್ ಎಂಬ ಶಾಪಿಂಗ್ ವಾಹಿನಿಯು ಇತ್ತು. 2002ರಲ್ಲಿ ಇದು ಮುಚ್ಚುವವರೆಗೂ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ದೂರದರ್ಶನ ತಯಾರಿಕಾ ಕಂಪನಿಯ ಲೈಮ್ ಪಿಕ್ಚರ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸೋಪ್ ''ಬ್ರೂಕ್ ಸೈಡ್'' ಮತ್ತು ''ಗ್ರಾಂಜ್ ಹಿಲ್‌'' ನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ್ದ ಹಿಂದಿನ ಮರ್ಸೀ ದೂರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ತಳಹದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಮತ್ತು 1995ರಲ್ಲಿ ವಾಹಿನಿ 4ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಈಗಿನ ಸೋಪ್ ಒಪೇರ ಹಾಲಿಓಕ್ಸ್‌ನ್ನು ಕೂಡಾ ತಯಾರಿಸಿತು. ಈ ಮೂರೂ ಸರಣಿಗಳು ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಚೈಲ್ಡ್‌ವಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ. ನಗರವು ಬೆಳಗಿನ "ಡೈಲಿ ಪೋಸ್ಟ್" ಮತ್ತು ಸಂಜೆಯ "ಇಖೋ" ಎಂಬ ಎರಡು ದೈನಂದಿನ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎರಡೂ ಕೂಡಾ ಟ್ರಿನಿಟಿ ಮಿರ್ರರ್ ಗ್ರೂಪ್ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಡೈಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತರ ವೇಲ್ಸ್‌ ಸಹಿತ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಯುಕೆ ಯ ಮೊದಲ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದ ವಾರ್ತಾ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯಾದ ಸೌತ್‌ಪೋರ್ಟ್ ರಿಪೋರ್ಟರ್ (ಸೌತ್ ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಮರ್ಸಿ ರಿಪೋರ್ಟ್) ಕೂಡಾ ನಗರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾರ್ತಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ರೇಡಿಯೋ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳೆಂದರೆ, ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ಮರ್ಸಿಸೈಡ್, ಜ್ಯೂಸ್ ಎಫ್‌ಎಮ್ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ 96.7, ಸಿಟಿ ಟಾಕ್ 105.9 ಅಂತೆಯೇ, ಮ್ಯಾಜಿಕ್ 1548 ಕೂಡಾ. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ ಟವರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ನಗರದ ಎರಡು ಪ್ರಧಾನ ಚರ್ಚುಗಳು (ಕೆತಡ್ರಲ್) ದಿಗಂತದೆತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮ್ಯಾಗಜಿನ್ "ನರ್ವ್" ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪುನರ್ವಿಮರ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಇಂಡಿಮೀಡಿಯಾ ಸಹ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹಲವು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>[http://www.filminfocus.com/article/movie_city__liverpool ಮೂವಿ ಸಿಟಿ:ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113155808/http://www.filminfocus.com/article/movie_city__liverpool |date=2010-01-13 }} ಫಿಲ್ಮ್ ಇನ್ ಫೋಕಸ್, 10 ನವೆಂಬರ್ 2009</ref> ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.<ref name="Ten facts about Liverpool" /><ref>[https://www.theguardian.com/uk/1999/nov/08/davidward ಸಿಟಿ ಫೈಟ್ಸ್ ಟು ಪ್ರಿಸರ್ವ್ ಸ್ಟಾರ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ] ಗಾರ್ಡಿಯನ್, 8 ನವೆಂಬರ್ 1999</ref> 2008ರ ಎಮ್‌ಟಿವಿ ಯುರೋಪ್ ಸಂಗೀತ ಅವಾರ್ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಅತಿಥೇಯ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ==ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು== {{Main|List of people from Merseyside|List of bands from Merseyside}} ==ಲಿವರ್‌ಫೂಲ್ ಕುರಿತಾದ ಹೇಳಿಕೆಗಳು== * "ಲೈರ್‌ಪೋಲ್, ಅಲಿಯಾಸ್ ಲಿವರ್‌ಪೋಲ್, ಕಲ್ಲುಹಾಸಿನ ಪಟ್ಟಣ ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಡರ್ಬೆಯ ಅರ್ಲ್ ಕಲ್ಲಿನ ಮನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ. ಐರಿಶ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದಹಾಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು... ಲಿವರ್ ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಲಿವರ್ ಪೋಲ್‌ನಲ್ಲಿಯ ಉತ್ತಮ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಐರಿಷ್‌ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವವರು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ..." – ಜಾನ್ ಲೆಲಾಂಡ್‌ (ಆಂಟಿಕ್ವಾರಿ), '' ಇಟಿನರಿ'', c. 1536–39 * " ಲಿವರ್ ಪೂಲ್ ಇದು ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅದ್ಭುತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು... ಕೆಲವೇ ಶಬ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುವುದಾದರೆ ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅದರಂತೆ ಉತ್ತಮ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಗರವೆಂದರೆ ಇದೊಂದೆ." ಡೆನಿಯನ್ ಡೆಫೊ – ''ಎ ಟೂರ್ ಥ್ರೋ ದ ಹೋಲ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್‌ ಬ್ರಿಟನ್'', 1721–26 * "ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾನು ನೋಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ಶುಚಿಯಾದ, ಉತ್ತಮ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು." – ಜಾನ್ ವೆಸ್ಲೆ. ''ಜರ್ನಲ್'', 1755 * "ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದುರ್ಬಾಗ್ಯವಂತರಿಂದ ಮುಖಬಂಗ ಅನುಭವಿಸಲು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಲು ಕೂಡಾ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಜನರ ರಕ್ತದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದೆ." ನಟ ಜಾರ್ಜ್ ಫ್ರೆಡರಿಕ್ ಕುಕ್ (1756–1812) ಲಿವರ್‌ಫೂಲ್ ಭೇಟಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಈತ ಕುಡಿದು ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿದ್ದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ ಲಿವರ್ ಫೂಲ್ ಕುರಿತಾಗಿ ಈ ರೀತಿಯ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ.<ref>{{Cite web|url=http://www.channel4.com/history/microsites/T/timeteam/2008/liverpool/liverpool-cameo.html |title=Time Team &#124; Archaeology &#124; Channel 4 &#124; Tony Robinson |publisher=Channel 4 |date=2008-04-21 |accessdate=2010-04-15}}</ref> * "ಈ ನಗರವು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಇನ್ನೊಂದು ವೆನಿಸ್ ನಗರದಂತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಂತಸಪಡಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ಪರಿವಾರದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ ಮನೆತನದ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ... ಈ ಹಳ್ಳಿಯು, ಈಗ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದು ಯಾವತ್ತೂ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತಹ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದೆ." ಥಾಮಸ್ ಎರ್ಸ್ಕೈನ್, 1st ಬ್ಯಾರೂನ್ ಎರ್ಸ್ಕಿನ್, 1791 * "ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆ ಏನೆಂದರೆ ಅದು ನನ್ನೆಲ್ಲ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿ ಅದರ ಸತ್ಯತೆಯು ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ."-ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಲ್ಬರ್ಟ್, ''ಭಾಷಣ'', 184 * "ಲಿವರ್ ಫೂಲ್....ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಸ್ಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಪಂಚದ ನಗರವಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದದ್ದಾಗಿದೆ.” – ''ಇಲ್ಲಿಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್ ಲಂಡನ್ ನ್ಯೂಸ್'', 15 ಮೇ 1886 * "ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್ ಇದು "ಜೀವನದ ಪೂಲ್"– ಸಿ.ಜಿ.ಯೂಂಗ್, ''ಮೆಮೊರಿಸ್, ಡ್ರೀಮ್ಸ್, ರಿಫ್ಲೆಕ್ಷನ್ಸ್'', 1928 * "ಇದರ ಕೇಂದ್ರವು ವಿಕ್ಟೋರಿಯನ್ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇದು ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ, ಯಾವುದೋ ರಹಸ್ಯ ಹೊಂದಿರುವಂತಹ ನಗರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ...ಈಗ ನಾವು ನಗರದ ಹೃದಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲು ಕೂಪದ ಹೃದಯಭಾಗದಂತಿದೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ನಗರದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವಂತಹ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಸಮುದ್ರ ನೆಲೆ ಇದ್ದು ಲಂಡನ್ ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎರಡನೇ ಸಮುದ್ರ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಅದನ್ನು ಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಕೂಡಾ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಬೆಳಕನ್ನು ಚೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ..." – ಜೆ.ಬಿ.ಪ್ರಿಸ್ಟ್ಲೆ, ''ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಜರ್ನಿ'', 1934 * "...ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಉನ್ನತಿ ಹೊಂದುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗತವಾದಲ್ಲಿ ಇದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ತಡೆ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಲಂಡನ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಲ್ಯಾಂಚ್‌ಶೈರ್‌ನ ಯಾವ ಕಡೆಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ: ಈ ಹೋಲಿಕೆಯು ಹೊರದೇಶಗಳಾದ –ಡಬ್ಲಿನ್ ಅಥವಾ ಬೋಸ್ಟನ್, ಅಥವಾ ಹ್ಯಾಮ್‌ಬರ್ಗ್‌." – ಇಯಾನ್ ನಾರಿನ್, ''ಬ್ರಿಟನ್ ಚೇಂಜಿಂಗ್ ಟೌನ್‌'', 1967 ==ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== ===ಅವಳಿ ನಗರಗಳು=== ಲಿವರ್ ಪೂಲ್ ಇದು ಈ ಮುಂದಿನ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ<ref>{{Cite web|url=http://www.liverpool.gov.uk/Community_and_living/Twinning/index.asp|title=Liverpool City Council: twinning|accessdate=2007-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050409023931/http://www.liverpool.gov.uk/Community_and_living/Twinning/index.asp|archivedate=2005-04-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spl.camara.rj.gov.br/spldocs/pl/2003/pl1488_2003_004271.pdf|title=Declara cidades-irmãs as cidades do Rio de Janeiro e de Liverpool|accessdate=2011-03-02|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326223751/http://spl.camara.rj.gov.br/spldocs/pl/2003/pl1488_2003_004271.pdf|url-status=dead}}</ref>: {{div col|colwidth=}} * [[Surabaya]], Indonesia (2017) * [[Birmingham, Alabama]], United States (2015) * [[Cologne]], Germany (1952) * [[Dublin]], Ireland (1997) * [[Johor Bahru]], Malaysia * [[Medan]], Indonesia * [[Penang]], Malaysia * [[Rio de Janeiro]], Brazil (2003) * [[Shanghai]], China (1999) {{div col end}} ===ಸ್ನೇಹದ ಕೊಂಡಿಗಳು=== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇದು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಗರಗಳೊಂದಿದೆ ಹೊಂದೆದೆ (ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರದೆ)<ref>{{Cite web|url=http://old.liverpool.gov.uk/Community_and_living/Twinning/index.asp|title=Liverpool City Council: Twinning - Friendship links}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * {{Flag icon|France}} '''Givenchy-lès-la-Bassée''', [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]]'''' * {{Flag icon|Canada}} '''ಹ್ಯಾಲಿಫಾಕ್ಸ್''', [[ಕೆನಡಾ]]'''' * [43] '''ಹವಾನಾ''', [[ಕ್ಯೂಬಾ]]'''' * {{Flag icon|Argentina}} '''ಲಾ ಪ್ಲಾಟಾ''', [[ಅರ್ಜೆಂಟೀನ|ಅರ್ಜಂಟೀನಾ]]'''' * {{Flag icon|US}} '''ಮೆಂಫಿಸ್''', [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುಎಸ್]]'''' * {{Flag icon|Japan}} '''ಮಿನಾಮಿಟಾನ್''', [[ಜಪಾನ್]]'''' * {{Flag icon|Italy}} '''ನ್ಯಾಪಲ್ಸ್''', [[ಇಟಲಿ]]'''' * {{Flag icon|US}} '''[[ನ್ಯೂ ಒರ್ಲೀನ್ಸ್|ನ್ಯೂ ಒರ್ಲಿಯಾನ್ಸ್]]''', [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುಎಸ್]]'''' * {{Flag icon|Ukraine}} '''ಒಡೆಸ್ಸಾ''', [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೈನ್]]'''' * {{Flag icon|Italy}} '''ಪೊನ್ಸಾಕ್ಕೊ''', [[ಇಟಲಿ]]'''' * {{Flag icon|Romania}} '''Râmnicu Vâlcea''', [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮಾನಿಯಾ]]'''' * {{Flag icon|Chile}} '''Valparaíso''', [[ಚಿಲಿ]]'''' ===ಇತರೆ ಕೊಂಡಿಗಳು=== ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಇತರ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಸಂಬಂದ ಹೊಂದಿದೆ: * {{Flag icon|US}} '''[[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್]]''', [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುಎಸ್]] – ಫ್ರಿಡಮ್ ಆಪ್ ದಿ ಸಿಟಿ-ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'' – ಆಗಸ್ಟ್ 2003'' * {{Flag icon|Latvia}} '''ರಿಗಾ''', ಲಾಟ್ವಿಯಾ – ಲೆಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಟೆಂಟ್ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು'' – ಮಾರ್ಚ್ 2003'' * {{Flag icon|Norway}} '''ಸ್ಟಾವೆಂಜರ್''', [[ನಾರ್ವೇ|ನಾರ್ವೆ]] – ಲೆಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಟೆಂಟ್ ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದು'' –ಜೂನ್ 2004'' ===ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ದೂತಾವಾಸಗಳು=== * {{Flag icon|Cape Verde}} ಕೇಪ್ ವರ್ಡಿಯನ್ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Hungary}} ಹಂಗೇರಿ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Italy}} ಇಟಲಿ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Netherlands}} ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Norway}} ನಾರ್ವೇ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Sweden}} ರಾಯಲ್ ಸ್ವೀಡಿಷ್ ದೂತಾವಾಸ * {{Flag icon|Thailand}} ರಾಯಲ್ ಥಾಯ್ * {{flag icon|United States}} ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ದೂತಾವಾಸ (ಮುಂಚಿನ) ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ‌== {{Portal|North West England}} * 1911 ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಜನರಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್ * 2008 ಯುರೋಪಿಯನ್ ಅಮೆಚ್ಯೂರ್ ಬಾಕ್ಸಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ಸ್ * ಲಾ ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್, ದೊಡ್ದದಾದ ಒಂದು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಜೇಡವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಡಿತು. * ಬಿಗ್ ಡಿಗ್ (ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್) * [[:ವರ್ಗ:Culture in Liverpool|ಲಿವರ‍್ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] * ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಿನೆಮಾಗಳು ಮತ್ತು ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಶೋಗಳು * ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಾರ್ಡನ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ * ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಕೋಟೆ * ವಿಲಿಯಮ್‌ಸನ್ ಸುರಂಗಗಳು * ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ * ಎವರ್ಟನ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಕ್ಲಬ್ * ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕೋರ್ಟ್, ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== * [https://archive.org/stream/liverpool00scot#page/n7/mode/2up ''ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'' ],ಡಿಕ್ಸಾನ್ ಸ್ಕಾಟ್, 1907 * [https://archive.org/stream/historyofliverpo00muiruoft#page/n9/mode/2up ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'' ], ರಾಮ್ಸೆ ಮ್ಯೂರ್, 1907 * [https://archive.org/stream/bygoneliverpool00muiruoft#page/n9/mode/2up ''ಬೈಗಾನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'' ], ರಾಮ್ಸೆ ಮ್ಯೂರ್‌, 1913 * ''ಬೈಗಾನ್ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್'', ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಲೆನ್ಸಿ, 2008. ISBN 978-1-4357-0897-6 * ''ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ 800'', ಜಾನ್ ಬೆಲ್ಚಾಮ್, 2006. ISBN 978-1-84631-035-5 * ''ಚೈನಿಸ್ ಲಿವರ್‌ಪುಡ್ಲಿಯಾನ್ಸ್'', ಮರಿಯಾ ಲಿನ್ ವೊಂಗ್, 1989. ISBN 978-1-871201-03-1 * ''ರೈಟಿಂಗ್‌ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್: ಎಸ್ಸೇಸ್ ಆಂಡ್ ಇಂಟರ್‌ವ್ಯೂಸ್'', -ಸಂಪಾದನೆ- ಮೈಕೆಲ್ ಮರ್ಫಿ ಮತ್ತು ರೀಸ್ ಜೋನ್ಸ್, 2007. ISBN 978-1-84631-073-7 ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌‌== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{Reflist|2}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== *{{Cite book|last=Hughes |first=Quentin |title=Liverpool: City of Architecture |publisher=[[Bluecoat Press]] |year=1999 |isbn=1-872568-21-1}} *{{Cite book|author=Liverpool City Council |title=Maritime Mercantile City: Liverpool |publisher=[[Liverpool University Press]] |year=2005 |isbn=1-84631-006-7}} *{{Cite book|last=Moscardini |first=Anthony |title=Liverpool City Centre: Architecture and Heritage |url=https://archive.org/details/liverpoolcitycen0000mosc |publisher=[[Bluecoat Press]] |year=2008 |isbn=978-1904438649}} *{{Cite book|last=Nicholls |first=Robert |title=Curiosities of Merseyside |publisher=[[Sutton Publishing]] |year=2005 |isbn=978-0-7509-3984-3}} *{{Cite book|last=Sharples |first=Joseph |title=Pevsner Architectural Guides: Liverpool |url=https://archive.org/details/liverpool0000shar |publisher=[[Yale University Press]] |year=2004 |isbn=0-300-10258-5}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌‌== {{Commons category}} {{Wikinews|:ವರ್ಗ:Liverpool|Liverpool}} * [http://www.liverpoolpictorial.co.uk/ ಲಿವರ‍್ ಪೂಲ್ ಚಿತ್ರಗಳು] * [http://www.liverpool.gov.uk/ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060328002145/http://www.liverpool.gov.uk/ |date=2006-03-28 }} * [http://www.liverpool08.com/ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕಲ್ಚರ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405123257/http://www.liverpool08.com/ |date=2007-04-05 }} * [http://www.visitliverpool.com/ ಅಧಿಕೃತ ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳ ಸೈಟ್‌] * [http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConNarrative.61 ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ಹೆಸರುಗಳ ಹುಟ್ಟು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127045958/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConNarrative.61 |date=2012-11-27 }} * {{wikivoyage|Liverpool}} {{Liverpool related articles}} {{Liverpool}} {{Merseyside}} {{NW England}} {{UK cities}} {{Metropolitan counties and metropolitan districts}} {{25 largest settlements in the UK by urban core population}} {{European Capital of Culture}} {{World Heritage Sites in the United Kingdom}} {{Liverpool B&S}} {{Coord|53.4|N|3|W|region:GB_source:enwiki-osgb36(SJ437905)|display=title}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್]] [[ವರ್ಗ:1922ರ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ನಗರಗಳು‌]] [[ವರ್ಗ:ಯೂರೋಪ್‌ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರದ ವಿಭಾಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿಯ ಜನನಿಬಿಡ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೩ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬಂದರು ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮರ್ಸಿಸೈಡ್‌ನಲ್ಲಿಯ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲಂಡ್‌ನಲ್ಲಿಯ ವರ್ಲ್ಡ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸೈಟ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಸೇರಿದ ಲೇಖನಗಳು (ಯುಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌)]] [[ವರ್ಗ:ವಾಯುವ್ಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:NUTS 3 ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‍ಡಮ್‌ನ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] 626gmvz34ywnff1yflt89923z8qitg0 10 35643 1427477 1327668 2026-04-16T23:13:29Z en>Mathglot 0 /* Sub-templates */ Improve. 1427477 wikitext text/x-wiki The HTML markup produced by this template includes an [[HCard|hCard microformat]], which makes the person's details [[Parsing|parsable]] by computers, either acting automatically to catalogue articles across Wikipedia or via a browser tool operated by a reader, to (for example) add the subject to an address book or database. For more information about the use of [[microformat]]s on Wikipedia, please see [[Wikipedia:WikiProject Microformats|the microformat project]]. === Sub-templates === Date-of-birth ("bday") information will only be included in the microformat if {{tl|birth date}}, or {{tl|birth date and age}} are used in the infobox. ([[Wikipedia:WikiProject Microformats/dates|Do not use these if the date is before 1583]]). Be cautious about using these if the person is still living, per [[WP:DOB]]. To include a URL, use [[Template:URL]], specifying the url as the value of unnamed param 1; example: : <code><nowiki>{{URL|1=https://www.somedomain.com/foo/bar?q=weird_stuff&xyz=more_stuff}}</nowiki></code>. '''Please do not remove instances of these sub-templates.''' === Classes === hCard uses HTML classes including: {{Flatlist| *adr *agent *bday *birthplace *category *country-name *deathdate *deathplace *extended-address *family-name *fn (required) *given-name *honorific-prefix *honorific-suffix *label *locality *n *nickname *note *org *role *url *vcard }} '''Please do not rename or remove these classes nor collapse nested elements which use them.'''<includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|doc | |{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | |[[Category:Templates generating hCards]]}} }}</includeonly><noinclude> [[Category:Templates generating hCards]] [[Category:Microformat message templates]] </noinclude> euzap3d1bdsv4gjs66egp0w3cy4b3oq 1427478 1427477 2026-09-06T04:33:13Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:UF-hcard-person]] 1427477 wikitext text/x-wiki The HTML markup produced by this template includes an [[HCard|hCard microformat]], which makes the person's details [[Parsing|parsable]] by computers, either acting automatically to catalogue articles across Wikipedia or via a browser tool operated by a reader, to (for example) add the subject to an address book or database. For more information about the use of [[microformat]]s on Wikipedia, please see [[Wikipedia:WikiProject Microformats|the microformat project]]. === Sub-templates === Date-of-birth ("bday") information will only be included in the microformat if {{tl|birth date}}, or {{tl|birth date and age}} are used in the infobox. ([[Wikipedia:WikiProject Microformats/dates|Do not use these if the date is before 1583]]). Be cautious about using these if the person is still living, per [[WP:DOB]]. To include a URL, use [[Template:URL]], specifying the url as the value of unnamed param 1; example: : <code><nowiki>{{URL|1=https://www.somedomain.com/foo/bar?q=weird_stuff&xyz=more_stuff}}</nowiki></code>. '''Please do not remove instances of these sub-templates.''' === Classes === hCard uses HTML classes including: {{Flatlist| *adr *agent *bday *birthplace *category *country-name *deathdate *deathplace *extended-address *family-name *fn (required) *given-name *honorific-prefix *honorific-suffix *label *locality *n *nickname *note *org *role *url *vcard }} '''Please do not rename or remove these classes nor collapse nested elements which use them.'''<includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|doc | |{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | |[[Category:Templates generating hCards]]}} }}</includeonly><noinclude> [[Category:Templates generating hCards]] [[Category:Microformat message templates]] </noinclude> euzap3d1bdsv4gjs66egp0w3cy4b3oq 10 66847 1427475 1303187 2026-06-12T18:53:20Z en>Awesome Aasim 0 1427475 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>SAFESUBST:</includeonly>#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B={{Ombox | type = content | name = Improve documentation | class = ambox-Refimprove | image = [[File:Edit-copy green with red question mark.svg|50x40px|link=|alt=]] | text = This {{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:828}}=module|#default=template}}'s '''[[Wikipedia:Template documentation|documentation]] is missing, inadequate''', or does not accurately describe its functionality or the [[Help:Template#Parameters|parameters]] in its code. {{#if:{{{reason|}}}|''(Reason: {{{reason}}})''|}} Please help [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}{{#ifexpr:{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|1|0}} or {{yesno|1={{{linkdocsub|no}}}|yes=1|no=0}}|/doc}}|action=edit}} add, expand, or improve it]. {{#if:{{{talk|{{{1|}}}}}} |See [[{{TALKPAGENAME}}|talk page]] for details.|}} {{#if:{{{date|{{{2|}}}}}} |{{small|''({{{date}}})''}}}} }}<includeonly>{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox|testcases=|#default=[[Category:Templates with missing or incorrect documentation|{{#if:{{{date|}}}|{{#time:Y n|{{{date|}}}}}|{{BASEPAGENAME}}}}]]}}</includeonly>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 91e84ozhsyyi4885hh85m11yty65qei 1427476 1427475 2026-09-06T04:33:13Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Improve_documentation]] 1427475 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>SAFESUBST:</includeonly>#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B={{Ombox | type = content | name = Improve documentation | class = ambox-Refimprove | image = [[File:Edit-copy green with red question mark.svg|50x40px|link=|alt=]] | text = This {{#switch:{{NAMESPACE}}|{{ns:828}}=module|#default=template}}'s '''[[Wikipedia:Template documentation|documentation]] is missing, inadequate''', or does not accurately describe its functionality or the [[Help:Template#Parameters|parameters]] in its code. {{#if:{{{reason|}}}|''(Reason: {{{reason}}})''|}} Please help [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}{{#ifexpr:{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|1|0}} or {{yesno|1={{{linkdocsub|no}}}|yes=1|no=0}}|/doc}}|action=edit}} add, expand, or improve it]. {{#if:{{{talk|{{{1|}}}}}} |See [[{{TALKPAGENAME}}|talk page]] for details.|}} {{#if:{{{date|{{{2|}}}}}} |{{small|''({{{date}}})''}}}} }}<includeonly>{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox|testcases=|#default=[[Category:Templates with missing or incorrect documentation|{{#if:{{{date|}}}|{{#time:Y n|{{{date|}}}}}|{{BASEPAGENAME}}}}]]}}</includeonly>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 91e84ozhsyyi4885hh85m11yty65qei 0 109013 1427457 1356519 2026-09-05T15:27:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1427457 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಪ್ರೈವೆಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ | logo = [[File:BrahMos Aerospace logo.png|200px]] | type = ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ನಿಗಮ | logo_width = | logo_caption = | seal = | seal_width = | seal_caption = | foundation = ೦೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೫ | owner = ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಭಾರತ) ಮತ್ತು ಎನ್‍ಪಿಒ ಮಶಿನೋಸ್ಟ್ರೋಯೆನಿಯಾ (ರಷ್ಯಾ) | location = [[ನವ ದೆಹಲಿ]], [[ಭಾರತ]] | latd = | longd = | region_code = | employees = | budget = | key_people = ಡಾ. ಜೈತೀರ್ಥ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಜೋಶಿ<br>{{small|(ಸಿಇಒ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ)}} | industry = ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ | revenue = | operating_income = | net_income = | assets = ಯುಎಸ್ $೫ ಬಿಲಿಯನ್ (೨೦೧೩) | equity = | products = ಕ್ರೂಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು | homepage = [https://www.brahmos.com brahmos.com] }} '''ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್''' ಇಂಡೋ-ರಷ್ಯನ್ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ನಿಗಮವಾಗಿದ್ದು, ಕ್ರೂಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಭಾರತ]]ದ [[ನವ ದೆಹಲಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಎನ್‍ಪಿಒ ಮಶಿನೋಸ್ಟ್ರೊಯೆನಿಯಾ ನಡುವಿನ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯ ಹೆಸರು ಭಾರತದ [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಮೋಸ್ಕ್ವಾ ಎಂಬ ಎರಡು ನದಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ]]ಯನ್ನು ೮೦೦ ಕಿಮೀ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಕ್ ೨.೮ [[ವೇಗ]]ದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |last=Menon |first=Adithya Krishna |date=2 February 2024 |title=Indian Navy Tests BrahMos Missile With 'Enhanced Range' of 900 km |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2024/02/indian-navy-tests-brahmos-missile-with-enhanced-range-of-900-km/ |access-date=2 February 2024 |website=Naval News |language=en-US}}</ref> ಇದು ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್-II ಹೈಪರ್ಸಾನಿಕ್ ಕ್ರೂಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="brahmosII_eco">{{cite news |date=10 January 2012 |title=BrahMos 2 Hypersonic Missile to be ready in five years |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-01-10/news/30611918_1_brahmos-aerospace-air-version-brahmos-missile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004222731/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-01-10/news/30611918_1_brahmos-aerospace-air-version-brahmos-missile |archive-date=4 October 2013 |access-date=23 February 2012 |newspaper=[[The Economic Times]]}}</ref> ಭಾರತವು ಎಮ್‍ಟಿಸಿಆರ್ ನ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ, [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]] ಈಗ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ೬೦೦ ಕಿಮೀ-ಪ್ಲಸ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾದ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="India MTCR Brahmos range 600">{{cite web|title=MTCR benefit: India, Russia to develop 600-km range cruise missiles that can cover entire Pakistan |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/mtcr-benefit-india-russia-to-develop-600-km-range-cruise-missiles-that-can-cover-entire-pakistan/articleshow/54926916.cms|work=[[The Economic Times]]|accessdate=19 October 2016}}</ref><ref name="India MTCR Brahmos range 600"/><ref name="India MTCR Brahmos">{{cite web|title=BrahMos missile with higher range: This 'killer' India-Russia project will scare Pakistan and China |url=http://www.financialexpress.com/india-news/brahmos-missile-range-highlights-india-russia-modi-putin-mtcr-pakistan-china/424178/|work=[[The Financial Express (India)]]|accessdate=19 October 2016}}</ref> ೨೦೦೬ ರಂತೆ, ಬಿಎಪಿಎಲ್ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೧೦೦ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳ ಉತ್ಪಾದನಾ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿತು. ೨೦೦೯ ರ ವೇಳೆಗೆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ೪೦೦ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ೨೦೨೪ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ನೋ ಸೌಲಭ್ಯವು ೨೦೨೬ ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೮೦-೧೦೦ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ]]ಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal |last=Grevatt |first=J. |date=2007-03-01 |title=BrahMos plans to boost missile production by 300% |url=https://www.researchgate.net/publication/296424057_BrahMos_plans_to_boost_missile_production_by_300 |journal=ResearchGate}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=2023-09-23 |title=Lucknow shoots for the sky with Brahmos missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/lucknow-shoots-for-the-sky-with-brahmos-missile/articleshow/103878065.cms |access-date=2024-11-01 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:The CEO & MD, Dr. A. Sivathanu Pillai introducing a model missile to the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh at BrahMos Complex in New Delhi on June 28, 2006.jpg|thumb|right|[[ನವದೆಹಲಿ]]ಯ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ೧೩ ನೇ ಪ್ರಧಾನಿ [[ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್]] ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಕ ಸಿಇಒ ಶಿವತಾನು ಪಿಳ್ಳೈ ಮಾದರಿ ಕ್ಷಿಪಣಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.]] [[File:BrahMos Aerospace stall at Defexpo 2016.jpg|thumb|right|[[ನವ ದೆಹಲಿ]]ಯ ಡಿಫೆಕ್ಸ್ಪೋ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಸ್ಟಾಲ್.]] ೧೯೯೦ ರ ಕೊಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ [[ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ|ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ]] ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಉಪ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವ ಎನ್.ವಿ.ಮಿಖೈಲೋವ್ ಅವರು ಮಾಸ್ಕೋದಲ್ಲಿ ಅಂತರ-ಸರ್ಕಾರಿ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Mayank |date=2024-06-12 |title=‘True Brahmastra BrahMos wants to offer unique precision strike system’ |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/Jun/12/true-brahmastra-brahmos-wants-to-offer-unique-precision-strike-system |access-date=2024-11-01 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]]ವು ೭೦ % ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ವು ಇತರ ೩೦ % ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ===ಸೌಲಭ್ಯಗಳು=== *ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವು [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. *೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ [[ಕೇರಳ]]ದ [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]]ನಲ್ಲಿರುವ ಕೇರಳ ಹೈಟೆಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಸಿಸ್ಟಮ್ ಏಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವ ದರ್ಜೆಯ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನೇ ಕ್ಷಿಪಣಿ ತಯಾರಿಕೆ ಘಟಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು.<ref name="Missile Man Pillai">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1977991.ece|title=Missile man of India Sivathanu Pillai describes BrahMos plans|work=The Hindu |date=31 December 2007|accessdate=28 February 2012}}</ref><ref name="BrahMos KELTEC">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article1962270.ece|title=BrahMos takes over KELTEC|work=The Hindu |date=6 December 2007|accessdate=28 February 2012}}</ref> ಘಟಕವು ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ ಟ್ರಿವೆಂಡ್ರಮ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿಎಟಿಎಲ್) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ - ಇದು ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="BATL Kerala">{{cite news|url=http://www.batl.co.in/about_us.php|title=About BrahMos Aerospace Trivandrum Limited|work=BrahMos Aerospace Trivandrum Limited|accessdate=4 December 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130802083303/http://batl.co.in/about_us.php|archivedate=2 August 2013}}</ref> ಸೌಲಭ್ಯವು >೧೫ ಎಕರೆಗಳ (೬೧,೦೦೦ ಮೀ^೨) ಸೀಮಿತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ೨೦೨೪ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ಬಿಎಟಿಎಲ್ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಚಾಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನೆಯ್ಯರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಸಮೀಪವಿರುವ ನೆಟ್ಟುಕಲ್ತೇರಿಯಲ್ಲಿ ೧೬ ಎಕರೆ (೦.೭೫ ಕಿ. ಮೀ^೨) ಭೂಮಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. [[ತಿರುವನಂತಪುರಂ]] ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ರನ್‌ವೇ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಈ ಕ್ರಮವು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಚರ್ಚೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪಿಣರಾಯಿ ವಿಜಯನ್ ರವಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇನ್ನೂ ತೆರವುಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite news |date=2024-10-29 |title=Land proposed in Nettukaltheri to relocate BrahMos Aerospace |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/nettukaltheri-land-proposed-for-relocating-brahmos-aerospace-to-facilitate-thiruvananthapuram-airport-expansion/articleshow/114743583.cms |access-date=2024-11-01 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> *ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್ [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]]ದ [[ಲಕ್ನೋ]]ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್-ಎನ್‌ಜಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ೨೦೦ ಎಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿದೆ. ಈ ಮೂರನೇ ಘಟಕವು ೨೦೨೬ ರಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೮೦-೧೦೦ ಯುನಿಟ್‌ಗಳ ದರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/rajnath-singh-inaugurates-brahmos-missile-manufacturing-unit-in-lucknow-121122600508_1.html|title=Rajnath Singh inaugurates Brahmos missile manufacturing unit in Lucknow|date=27 December 2021|website=Business Standard|access-date=14 January 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/uttar-pradesh-to-start-manufacturing-brahmos-missiles-soon/articleshow/85592222.cms|title=Uttar Pradesh to start manufacturing BrahMos missiles soon|website=Times of India|date=24 August 2021|access-date=14 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-05-10 |title=BrahMos to be produced in Lucknow by 2026: Rajnath Singh |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/brahmos-to-be-produced-in-lucknow-by-2026-rajnath/articleshow/109993217.cms |access-date=2024-11-01 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref name=":0" /> *೨೦೧೨ ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ ನಾಗ್ಪುರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮೋಸ್‌ಗಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಇದೆ.<ref name="BrahMos production expansion">{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/nation/south/3rd-brahmos-centre-nagpur-162|title=3rd BrahMos centre in Nagpur|work=[[Deccan Chronicle]]|date=6 July 2012|accessdate=8 July 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120706083632/http://www.deccanchronicle.com/channels/nation/south/3rd-brahmos-centre-nagpur-162|archivedate=6 July 2012}}</ref> ==ಗುರಿ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ== ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಸೂಪರ್‌ಸಾನಿಕ್ ಕ್ರೂಸ್ ಕ್ಷಿಪಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು, ತಯಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು [[ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]]ಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಗುರಿಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.brahmos.com/|title=BrahMos Aerospace|website=BrahMos Aerospace|access-date=14 January 2022|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212092119/https://www.brahmos.com/|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವ== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="sortable wikitable" ! ಕ್ರ.ಸಂ || ಹೆಸರು || ರಿಂದ || ವರೆಗೆ |- | ೧. || ಡಾ. ಶಿವತನು ಪಿಳ್ಳೈ || ೧೯೯೮ || ೨೦೧೪ |- | ೨. || ಡಾ. ಸುಧೀರ್ ಕುಮಾರ್ ಮಿಶ್ರಾ || ೨೦೧೪ || ೨೦೨೧ |- | ೩. || ಅತುಲ್ ದಿನಕರ್ ರಾಣೆ || || ೨೦೨೧ || ಪ್ರಸ್ತುತ |} {{col-end}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== ===ಅಧಿಕೃತ=== * {{official website|http://www.brahmos.com/}} * [http://www.batl.co.in/index.php Official Website of the BrahMos Aerospace Thiruvananthapuram Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026102244/http://www.batl.co.in/index.php |date=26 October 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20160304030800/http://brahmos.com/download/Brochure-2.pdf BrahMos - A project of two Governments] * [https://web.archive.org/web/20180929155408/http://brahmos.com/download/Brochure-1.pdf BrahMos - A Missile with a Niche] ===ಇತರೆ=== * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article355366.ece India and Russia will decide on export of BrahMos] * [http://www.thehindu.com/news/national/article2568440.ece BATL set to make BrahMos engines] * [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article1449275.ece Prime Minister Manmohan Singh commends BrahMos team] * [https://web.archive.org/web/20130204025721/http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2533766.ece BrahMos Aerospace plans expansion] * [http://www.indiandefencereview.com/defence%20industry/Indias-BrahMos-Aerospace-in-new-missile-race.html New missile race: America and Russia are joined by India and China] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕಂಪನಿಗಳು]] 01krive5ewyws6bei45qf53qfn1yrfb 10 114572 1427471 1204910 2026-07-01T15:48:12Z en>Zackmann08 0 Moving website out of military service section 1427471 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = Title | data3 = {{{title|}}} | label4 = Official&nbsp;name | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = Personal life | label6 = Born | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Died | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Cause&nbsp;of&nbsp;death | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation&nbsp;place|Resting&nbsp;place}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = Buried | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = Flourished | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = Home&nbsp;town | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = Partner | data13 = {{{partner|}}} | label14 = Spouse | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = Children | data15 = {{{children|}}} | label16 = Parent{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (father)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (mother)}}}} }} }} | label17 = [[Citizenship]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = Region | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[Political&nbsp;party]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = Main&nbsp;interest{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = Notable&nbsp;idea{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = Notable&nbsp;work{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = Education | data24 = {{{education|}}} | label25 = Known&nbsp;for | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = Other&nbsp;name{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = Pen&nbsp;name | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = Posthumous&nbsp;name | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = Occupation | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|Honors|Honours}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = Signature | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = Website | data34 = {{{website|}}} | header35 = Religious life | class36 = category | label36 = Religion | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = Denomination | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = Temple | data38 = {{{temple|}}} | label39 = Order | data39 = {{{order|}}} | label40 = Institute | data40 = {{{institute|}}} | label41 = Church | data41 = {{{church|}}} | label42 = Founder&nbsp;of | data42 = {{{founder|}}} | label43 = Philosophy | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = School | data44 = {{{school|}}} | label45 = Lineage | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = Sect | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = Jurisprudence | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = Teachers | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[Tariqa]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = Creed | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[Religious movement|Movement]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[Dharma&nbsp;name]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = Monastic&nbsp;name | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = Profession | data54 = {{{profession|}}} | label55 = Ordination | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = Consecration | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label58 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =Religious career | Judaism = Jewish leader | Islam = Muslim leader |#default = Senior posting }} | label60 = Teacher | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = Based&nbsp;in | data61 = {{{location|}}} | label62 = Present&nbsp;post | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = Post | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|Period in&nbsp;office}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = Predecessor | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = Successor | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|Reason for&nbsp;exit}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = Previous&nbsp;post | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[Reincarnation]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = Disciple&nbsp;of | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = Disciples | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = Influenced | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = Awards | data76 = {{{awards|}}} | label77 = Position | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = Synagogue | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = Yeshiva | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = Began | data81 = {{{began|}}} | label82 = Ended | data82 = {{{ended|}}} | label83 = Main&nbsp;work | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = Other | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = Residence | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = Dynasty | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[Semikhah]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = Military service | label90 = Nickname{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = Allegiance | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = Service/branch | data92 = {{{branch|}}} | label93 = Years&nsbp;of&nsbp;service | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = Rank | data94 = {{{rank|}}} | label95 = Unit | data95 = {{{unit|}}} | label96 = Commands | data96 = {{{commands|}}} | label97 = Battles/wars | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | header104 = _BLANK_ | data105 = {{{module|}}} | data106 = {{{module1|}}} | data107 = {{{module2|}}} | data108 = {{{module3|}}} | data109 = {{{module4|}}} | data110 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> nrb6jrw16bj051xkjvpe8zveej7yyze 1427472 1427471 2026-09-06T04:33:12Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_religious_biography]] 1427471 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = Title | data3 = {{{title|}}} | label4 = Official&nbsp;name | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = Personal life | label6 = Born | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Died | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Cause&nbsp;of&nbsp;death | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Cremation&nbsp;place|Resting&nbsp;place}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = Buried | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = Flourished | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = Home&nbsp;town | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = Partner | data13 = {{{partner|}}} | label14 = Spouse | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = Children | data15 = {{{children|}}} | label16 = Parent{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (father)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (mother)}}}} }} }} | label17 = [[Citizenship]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|Era|Dynasty}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = Region | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[Political&nbsp;party]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = Main&nbsp;interest{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = Notable&nbsp;idea{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = Notable&nbsp;work{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = Education | data24 = {{{education|}}} | label25 = Known&nbsp;for | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = Other&nbsp;name{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = Pen&nbsp;name | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = Posthumous&nbsp;name | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = Occupation | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|Honors|Honours}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = Signature | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = Website | data34 = {{{website|}}} | header35 = Religious life | class36 = category | label36 = Religion | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = Denomination | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = Temple | data38 = {{{temple|}}} | label39 = Order | data39 = {{{order|}}} | label40 = Institute | data40 = {{{institute|}}} | label41 = Church | data41 = {{{church|}}} | label42 = Founder&nbsp;of | data42 = {{{founder|}}} | label43 = Philosophy | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = School | data44 = {{{school|}}} | label45 = Lineage | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = Sect | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = Jurisprudence | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = Teachers | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[Tariqa]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = Creed | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[Religious movement|Movement]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[Dharma&nbsp;name]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = Monastic&nbsp;name | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = Profession | data54 = {{{profession|}}} | label55 = Ordination | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = Consecration | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label58 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =Religious career | Judaism = Jewish leader | Islam = Muslim leader |#default = Senior posting }} | label60 = Teacher | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = Based&nbsp;in | data61 = {{{location|}}} | label62 = Present&nbsp;post | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = Post | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|Period in&nbsp;office}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = Predecessor | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = Successor | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|Reason for&nbsp;exit}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = Previous&nbsp;post | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[Reincarnation]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = Disciple&nbsp;of | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = Disciples | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = Influenced | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = Awards | data76 = {{{awards|}}} | label77 = Position | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = Synagogue | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = Yeshiva | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = Began | data81 = {{{began|}}} | label82 = Ended | data82 = {{{ended|}}} | label83 = Main&nbsp;work | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = Other | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = Residence | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = Dynasty | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[Semikhah]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = Military service | label90 = Nickname{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = Allegiance | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = Service/branch | data92 = {{{branch|}}} | label93 = Years&nsbp;of&nsbp;service | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = Rank | data94 = {{{rank|}}} | label95 = Unit | data95 = {{{unit|}}} | label96 = Commands | data96 = {{{commands|}}} | label97 = Battles/wars | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | header104 = _BLANK_ | data105 = {{{module|}}} | data106 = {{{module1|}}} | data107 = {{{module2|}}} | data108 = {{{module3|}}} | data109 = {{{module4|}}} | data110 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> nrb6jrw16bj051xkjvpe8zveej7yyze 1427485 1427472 2026-09-06T04:36:11Z A826 72368 1427485 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = ಶೀರ್ಷಿಕೆ | data3 = {{{title|}}} | label4 = ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | label6 = ಜನನ | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = ಮರಣ | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = ಮರಣ ಕಾರಣ | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|ದಹನ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = ಸಮಾಧಿ | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = ಸಮೃದ್ಧಿ | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = ಸ್ವಗ್ರಾಮ | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = ಸಂಗಾತಿ | data13 = {{{partner|}}} | label14 = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = ಮಕ್ಕಳು | data15 = {{{children|}}} | label16 = ಪೋಷಕ{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (ತಂದೆ)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ತಾಯಿ)}}}} }} }} | label17 = [[ಪೌರತ್ವ]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|ಯುಗ|ರಾಜವಂಶ}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = ಪ್ರದೇಶ | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = ಮುಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕಲ್ಪನೆ{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = ಶಿಕ್ಷಣ | data24 = {{{education|}}} | label25 = ಹೆಸರುವಾಸಿ | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = ಕಾವ್ಯನಾಮ | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = ಮರಣೋತ್ತರ ನಾಮ | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = ವೃತ್ತಿ | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|ಸಂಬಂಧಗಳು|ಬಂಧುಗಳು}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಸನ್ಮಾನಗಳು}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = ಸಹಿ | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = ವೆಬ್ಸೈಟ್ | data34 = {{{website|}}} | header35 = ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ | class36 = category | label36 = ಧರ್ಮ | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = ಪಂಥ | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = ದೇವಸ್ಥಾನ | data38 = {{{temple|}}} | label39 = ಕ್ರಮ | data39 = {{{order|}}} | label40 = ಸಂಸ್ಥೆ | data40 = {{{institute|}}} | label41 = ಚರ್ಚ್ | data41 = {{{church|}}} | label42 = ಸ್ಥಾಪಕ | data42 = {{{founder|}}} | label43 = ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = ಶಾಲೆ | data44 = {{{school|}}} | label45 = ವಂಶಾವಳಿ | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = ಪಂಗಡ | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = ಗುರುಗಳು | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[ತರೀಖಾ]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = ಮತ | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ಚಳುವಳಿ]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[ಧರ್ಮ ನಾಮ]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = ಸನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = ವೃತ್ತಿ | data54 = {{{profession|}}} | label55 = ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = ಪವಿತ್ರೀಕರಣ | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank|}}} ಆಗಿ}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} ರವರಿಂದ}}}} | label58 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank2|}}} ಆಗಿ}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} ರವರಿಂದ}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =ಧಾರ್ಮಿಕ ವೃತ್ತಿ | Judaism = ಯಹೂದಿ ನಾಯಕ | Islam = ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕ |#default = ಹಿರಿಯ ಹುದ್ದೆ }} | label60 = ಗುರು | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ | data61 = {{{location|}}} | label62 = ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆ | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = ಹುದ್ದೆ | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = ಹಿಂದಿನವರು | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = ನಂತರದವರು | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|ನಿರ್ಗಮನ ಕಾರಣ}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆ | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[ಪುನರ್ಜನ್ಮ]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = ಶಿಷ್ಯರು | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = ಶಿಷ್ಯರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರು}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = ಪ್ರಭಾವಿತರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | data76 = {{{awards|}}} | label77 = ಸ್ಥಾನ | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = ಸಿನಾಗಾಗ್ | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = ಯೇಶಿವಾ | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = ಪ್ರಾರಂಭ | data81 = {{{began|}}} | label82 = ಅಂತ್ಯ | data82 = {{{ended|}}} | label83 = ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿ | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = ಇತರೆ | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[ಯಾರ್ಟ್ಜೈಟ್]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = ನಿವಾಸ | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = ರಾಜವಂಶ | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[ಸೆಮಿಖಾಹ್]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆ | label90 = ಉಪನಾಮ{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = ನಿಷ್ಠೆ | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = ಸೇವೆ/ಶಾಖೆ | data92 = {{{branch|}}} | label93 = ಸೇವಾ ವರ್ಷಗಳು | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = ಶ್ರೇಣಿ | data94 = {{{rank|}}} | label95 = ಘಟಕ | data95 = {{{unit|}}} | label96 = ಆದೇಶಗಳು | data96 = {{{commands|}}} | label97 = ಯುದ್ಧಗಳು | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | header104 = _BLANK_ | data105 = {{{module|}}} | data106 = {{{module1|}}} | data107 = {{{module2|}}} | data108 = {{{module3|}}} | data109 = {{{module4|}}} | data110 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3xs9mg0kuico2sqx8jafey31ttdg8f7 1427486 1427485 2026-09-06T04:38:31Z A826 72368 1427486 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = ಶೀರ್ಷಿಕೆ | data3 = {{{title|}}} | label4 = ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | label6 = ಜನನ | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = ಮರಣ | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = ಮರಣ ಕಾರಣ | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|ದಹನ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = ಸಮಾಧಿ | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = ಸಮೃದ್ಧಿ | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = ಸ್ವಗ್ರಾಮ | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = ಸಂಗಾತಿ | data13 = {{{partner|}}} | label14 = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = ಮಕ್ಕಳು | data15 = {{{children|}}} | label16 = ಪೋಷಕ{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (ತಂದೆ)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ತಾಯಿ)}}}} }} }} | label17 = [[ಪೌರತ್ವ]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|ಯುಗ|ರಾಜವಂಶ}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = ಪ್ರದೇಶ | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = ಮುಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕಲ್ಪನೆ{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = ಶಿಕ್ಷಣ | data24 = {{{education|}}} | label25 = ಹೆಸರುವಾಸಿ | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = ಕಾವ್ಯನಾಮ | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = ಮರಣೋತ್ತರ ನಾಮ | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = ವೃತ್ತಿ | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|ಸಂಬಂಧಗಳು|ಬಂಧುಗಳು}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಸನ್ಮಾನಗಳು}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = ಸಹಿ | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = ವೆಬ್ಸೈಟ್ | data34 = {{{website|}}} | header35 = ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ | class36 = category | label36 = ಧರ್ಮ | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = ಪಂಥ | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = ದೇವಸ್ಥಾನ | data38 = {{{temple|}}} | label39 = ಕ್ರಮ | data39 = {{{order|}}} | label40 = ಸಂಸ್ಥೆ | data40 = {{{institute|}}} | label41 = ಚರ್ಚ್ | data41 = {{{church|}}} | label42 = ಸ್ಥಾಪಕ | data42 = {{{founder|}}} | label43 = ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = ಶಾಲೆ | data44 = {{{school|}}} | label45 = ವಂಶಾವಳಿ | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = ಪಂಗಡ | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = ಗುರುಗಳು | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[ತರೀಖಾ]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = ಮತ | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ಚಳುವಳಿ]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[ಧರ್ಮ ನಾಮ]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = ಸನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = ವೃತ್ತಿ | data54 = {{{profession|}}} | label55 = ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = ಪವಿತ್ರೀಕರಣ | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank|}}} ಆಗಿ}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} ರವರಿಂದ}}}} | label58 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank2|}}} ಆಗಿ}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} ರವರಿಂದ}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =ಧಾರ್ಮಿಕ ವೃತ್ತಿ | Judaism = ಯಹೂದಿ ನಾಯಕ | Islam = ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕ |#default = ಹಿರಿಯ ಹುದ್ದೆ }} | label60 = ಗುರು | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ | data61 = {{{location|}}} | label62 = ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆ | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = ಹುದ್ದೆ | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = ಹಿಂದಿನವರು | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = ನಂತರದವರು | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|ನಿರ್ಗಮನ ಕಾರಣ}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆ | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[ಪುನರ್ಜನ್ಮ]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = ಶಿಷ್ಯರು | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = ಶಿಷ್ಯರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರು}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = ಪ್ರಭಾವಿತರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | data76 = {{{awards|}}} | label77 = ಸ್ಥಾನ | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = ಸಿನಾಗಾಗ್ | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = ಯೇಶಿವಾ | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = ಪ್ರಾರಂಭ | data81 = {{{began|}}} | label82 = ಅಂತ್ಯ | data82 = {{{ended|}}} | label83 = ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿ | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = ಇತರೆ | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[ಯಾರ್ಟ್ಜೈಟ್]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = ನಿವಾಸ | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = ರಾಜವಂಶ | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[ಸೆಮಿಖಾಹ್]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆ | label90 = ಉಪನಾಮ{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = ನಿಷ್ಠೆ | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = ಸೇವೆ/ಶಾಖೆ | data92 = {{{branch|}}} | label93 = ಸೇವಾ ವರ್ಷಗಳು | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = ಶ್ರೇಣಿ | data94 = {{{rank|}}} | label95 = ಘಟಕ | data95 = {{{unit|}}} | label96 = ಆದೇಶಗಳು | data96 = {{{commands|}}} | label97 = ಯುದ್ಧಗಳು | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | header104 = _BLANK_ | data105 = {{{module|}}} | data106 = {{{module1|}}} | data107 = {{{module2|}}} | data108 = {{{module3|}}} | data109 = {{{module4|}}} | data110 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva | alma_mater | literary_works | guru }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> k0948kllux7jeahjovzzzgruthxpozs 1427487 1427486 2026-09-06T04:41:07Z A826 72368 1427487 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = ಶೀರ್ಷಿಕೆ | data3 = {{{title|}}} | label4 = ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | label6 = ಜನನ | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = ಮರಣ | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = ಮರಣ ಕಾರಣ | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|ದಹನ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = ಸಮಾಧಿ | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = ಸಮೃದ್ಧಿ | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = ಸ್ವಗ್ರಾಮ | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = ಸಂಗಾತಿ | data13 = {{{partner|}}} | label14 = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = ಮಕ್ಕಳು | data15 = {{{children|}}} | label16 = ಪೋಷಕ{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(ರು)|plural=ರು}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (ತಂದೆ)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ತಾಯಿ)}}}} }} }} | label17 = [[ಪೌರತ್ವ]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|ಯುಗ|ರಾಜವಂಶ}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = ಪ್ರದೇಶ | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = ಮುಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕಲ್ಪನೆ{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = ಶಿಕ್ಷಣ | data24 = {{{education|}}} | label25 = ಹೆಸರುವಾಸಿ | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = ಕಾವ್ಯನಾಮ | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = ಮರಣೋತ್ತರ ನಾಮ | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = ವೃತ್ತಿ | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|ಸಂಬಂಧಗಳು|ಬಂಧುಗಳು}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಸನ್ಮಾನಗಳು}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = ಸಹಿ | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = ವೆಬ್ಸೈಟ್ | data34 = {{{website|}}} | header35 = ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ | class36 = category | label36 = ಧರ್ಮ | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = ಪಂಥ | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = ದೇವಸ್ಥಾನ | data38 = {{{temple|}}} | label39 = ಕ್ರಮ | data39 = {{{order|}}} | label40 = ಸಂಸ್ಥೆ | data40 = {{{institute|}}} | label41 = ಚರ್ಚ್ | data41 = {{{church|}}} | label42 = ಸ್ಥಾಪಕ | data42 = {{{founder|}}} | label43 = ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = ಶಾಲೆ | data44 = {{{school|}}} | label45 = ವಂಶಾವಳಿ | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = ಪಂಗಡ | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = ಗುರುಗಳು | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[ತರೀಖಾ]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = ಮತ | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ಚಳುವಳಿ]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[ಧರ್ಮ ನಾಮ]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = ಸನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = ವೃತ್ತಿ | data54 = {{{profession|}}} | label55 = ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = ಪವಿತ್ರೀಕರಣ | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank|}}} ಆಗಿ}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} ರವರಿಂದ}}}} | label58 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank2|}}} ಆಗಿ}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} ರವರಿಂದ}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =ಧಾರ್ಮಿಕ ವೃತ್ತಿ | Judaism = ಯಹೂದಿ ನಾಯಕ | Islam = ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕ |#default = ಹಿರಿಯ ಹುದ್ದೆ }} | label60 = ಗುರು | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ | data61 = {{{location|}}} | label62 = ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆ | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = ಹುದ್ದೆ | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = ಹಿಂದಿನವರು | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = ನಂತರದವರು | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|ನಿರ್ಗಮನ ಕಾರಣ}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆ | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[ಪುನರ್ಜನ್ಮ]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = ಶಿಷ್ಯರು | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = ಶಿಷ್ಯರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರು}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = ಪ್ರಭಾವಿತರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | data76 = {{{awards|}}} | label77 = ಸ್ಥಾನ | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = ಸಿನಾಗಾಗ್ | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = ಯೇಶಿವಾ | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = ಪ್ರಾರಂಭ | data81 = {{{began|}}} | label82 = ಅಂತ್ಯ | data82 = {{{ended|}}} | label83 = ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿ | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = ಇತರೆ | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[ಯಾರ್ಟ್ಜೈಟ್]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = ನಿವಾಸ | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = ರಾಜವಂಶ | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[ಸೆಮಿಖಾಹ್]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆ | label90 = ಉಪನಾಮ{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = ನಿಷ್ಠೆ | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = ಸೇವೆ/ಶಾಖೆ | data92 = {{{branch|}}} | label93 = ಸೇವಾ ವರ್ಷಗಳು | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = ಶ್ರೇಣಿ | data94 = {{{rank|}}} | label95 = ಘಟಕ | data95 = {{{unit|}}} | label96 = ಆದೇಶಗಳು | data96 = {{{commands|}}} | label97 = ಯುದ್ಧಗಳು | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | header104 = _BLANK_ | data105 = {{{module|}}} | data106 = {{{module1|}}} | data107 = {{{module2|}}} | data108 = {{{module3|}}} | data109 = {{{module4|}}} | data110 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva | alma_mater | literary_works | guru }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 53ny331n87ccucgbbrb0lp7i89utegl 1427488 1427487 2026-09-06T04:49:37Z A826 72368 1427488 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = ಶೀರ್ಷಿಕೆ | data3 = {{{title|}}} | label4 = ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | label6 = ಜನನ | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = ಮರಣ | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = ಮರಣ ಕಾರಣ | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|ದಹನ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = ಸಮಾಧಿ | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = ಸಮೃದ್ಧಿ | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = ಸ್ವಗ್ರಾಮ | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = ಸಂಗಾತಿ | data13 = {{{partner|}}} | label14 = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = ಮಕ್ಕಳು | data15 = {{{children|}}} | label16 = ಪೋಷಕ{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(ರು)|plural=ರು}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|ರು}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (ತಂದೆ)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ತಾಯಿ)}}}} }} }} | label17 = [[ಪೌರತ್ವ]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|ಯುಗ|ರಾಜವಂಶ}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = ಪ್ರದೇಶ | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = ಮುಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕಲ್ಪನೆ{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = ಶಿಕ್ಷಣ | data24 = {{{education|}}} | label25 = ಹೆಸರುವಾಸಿ | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = ಕಾವ್ಯನಾಮ | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = ಮರಣೋತ್ತರ ನಾಮ | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = ವೃತ್ತಿ | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|ಸಂಬಂಧಗಳು|ಬಂಧುಗಳು}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಸನ್ಮಾನಗಳು}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = ಸಹಿ | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = ವೆಬ್ಸೈಟ್ | data34 = {{{website|}}} | header35 = ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ | class36 = category | label36 = ಧರ್ಮ | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = ಪಂಥ | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = ದೇವಸ್ಥಾನ | data38 = {{{temple|}}} | label39 = ಕ್ರಮ | data39 = {{{order|}}} | label40 = ಸಂಸ್ಥೆ | data40 = {{{institute|}}} | label41 = ಚರ್ಚ್ | data41 = {{{church|}}} | label42 = ಸ್ಥಾಪಕ | data42 = {{{founder|}}} | label43 = ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = ಶಾಲೆ | data44 = {{{school|}}} | label45 = ವಂಶಾವಳಿ | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = ಪಂಗಡ | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = ಗುರುಗಳು | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[ತರೀಖಾ]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = ಮತ | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ಚಳುವಳಿ]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[ಧರ್ಮ ನಾಮ]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = ಸನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = ವೃತ್ತಿ | data54 = {{{profession|}}} | label55 = ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = ಪವಿತ್ರೀಕರಣ | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank|}}} ಆಗಿ}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} ರವರಿಂದ}}}} | label58 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank2|}}} ಆಗಿ}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} ರವರಿಂದ}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =ಧಾರ್ಮಿಕ ವೃತ್ತಿ | Judaism = ಯಹೂದಿ ನಾಯಕ | Islam = ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕ |#default = ಹಿರಿಯ ಹುದ್ದೆ }} | label60 = ಗುರು | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ | data61 = {{{location|}}} | label62 = ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆ | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = ಹುದ್ದೆ | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = ಹಿಂದಿನವರು | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = ನಂತರದವರು | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|ನಿರ್ಗಮನ ಕಾರಣ}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆ | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[ಪುನರ್ಜನ್ಮ]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = ಶಿಷ್ಯರು | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = ಶಿಷ್ಯರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರು}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = ಪ್ರಭಾವಿತರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | data76 = {{{awards|}}} | label77 = ಸ್ಥಾನ | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = ಸಿನಾಗಾಗ್ | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = ಯೇಶಿವಾ | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = ಪ್ರಾರಂಭ | data81 = {{{began|}}} | label82 = ಅಂತ್ಯ | data82 = {{{ended|}}} | label83 = ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿ | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = ಇತರೆ | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[ಯಾರ್ಟ್ಜೈಟ್]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = ನಿವಾಸ | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = ರಾಜವಂಶ | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[ಸೆಮಿಖಾಹ್]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆ | label90 = ಉಪನಾಮ{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = ನಿಷ್ಠೆ | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = ಸೇವೆ/ಶಾಖೆ | data92 = {{{branch|}}} | label93 = ಸೇವಾ ವರ್ಷಗಳು | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = ಶ್ರೇಣಿ | data94 = {{{rank|}}} | label95 = ಘಟಕ | data95 = {{{unit|}}} | label96 = ಆದೇಶಗಳು | data96 = {{{commands|}}} | label97 = ಯುದ್ಧಗಳು | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | label104 = [[ಅಲ್ಮಾ ಮೇಟರ್]] (ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯ) | data104 = {{{alma_mater|}}} | label105 = ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು | data105 = {{{literary_works|}}} | label106 = ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರು | data106 = {{{guru|}}} | header107 = _BLANK_ | data108 = {{{module|}}} | data109 = {{{module1|}}} | data110 = {{{module2|}}} | data111 = {{{module3|}}} | data112 = {{{module4|}}} | data113 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | alma_mater | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> b62fy00uxbdvwi51jkil9hghc4p2q1r 1427489 1427488 2026-09-06T04:50:22Z A826 72368 1427489 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | autoheaders = yes | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific_prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_prefix|}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific_suffix|}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}"}}>{{{native_name|}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = ಶೀರ್ಷಿಕೆ | data3 = {{{title|}}} | label4 = ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | data4 = {{{official_name|}}} | header5 = ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ | label6 = ಜನನ | data6 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = ಮರಣ | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = ಮರಣ ಕಾರಣ | data8 = {{{death_cause|}}} | label9 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|ದಹನ ಸ್ಥಳ|ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳ}} | data9 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label10 = ಸಮಾಧಿ | data10 = {{br separated entries |{{{burial_place|}}} |{{{burial_date|}}} }} | label11 = ಸಮೃದ್ಧಿ | data11 = {{{flourished|}}} | label12 = ಸ್ವಗ್ರಾಮ | data12 = {{{home_town|}}} | label13 = ಸಂಗಾತಿ | data13 = {{{partner|}}} | label14 = ಪತ್ನಿ/ಪತಿ | data14 = {{{spouse|}}} | label15 = ಮಕ್ಕಳು | data15 = {{{children|}}} | label16 = ಪೋಷಕ{{#if:{{{parents|}}}|{{Pluralize from text|{{{parents|}}}|likely=(ರು)|plural=ರು}}|{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|ರು}}}} | data16 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (ತಂದೆ)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (ತಾಯಿ)}}}} }} }} | label17 = [[ಪೌರತ್ವ]] | data17 = {{{citizenship|}}} | label18 = {{#if:{{{era|}}}|ಯುಗ|ರಾಜವಂಶ}} | data18 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label19 = ಪ್ರದೇಶ | data19 = {{{region|}}} | label20 = [[ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ]] | data20 = {{{political_party|}}} | label21 = ಮುಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ{{pluralize from text|{{{main_interests|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data21 = {{{main_interests|}}} | label22 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕಲ್ಪನೆ{{pluralize from text|{{{notable_ideas|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data22 = {{{notable_ideas|}}} | label23 = ಗಮನಾರ್ಹ ಕೃತಿ{{pluralize from text|{{{notable_works|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data23 = {{{notable_works|}}} | label24 = ಶಿಕ್ಷಣ | data24 = {{{education|}}} | label25 = ಹೆಸರುವಾಸಿ | data25 = {{{known_for|}}} | class26 = nickname | label26 = ಇತರ ಹೆಸರು{{pluralize from text|{{{other_names|}}}|plural=s}} | data26 = {{{other_names|}}} | class27 = nickname | label27 = ಕಾವ್ಯನಾಮ | data27 = {{{pen_name|}}} | class28 = nickname | label28 = ಮರಣೋತ್ತರ ನಾಮ | data28 = {{{posthumous_name|}}} | label29 = ವೃತ್ತಿ | data29 = {{{occupation|}}} | label30 = {{#if:{{{relations|}}}|ಸಂಬಂಧಗಳು|ಬಂಧುಗಳು}} | data30 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data31 = {{{misc|}}} | label32 = {{#if:{{{honors|}}}|ಗೌರವಗಳು|ಸನ್ಮಾನಗಳು}} | data32 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label33 = ಸಹಿ | data33 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}| class = skin-invert-image|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature_alt|}}}}} | label34 = ವೆಬ್ಸೈಟ್ | data34 = {{{website|}}} | header35 = ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ | class36 = category | label36 = ಧರ್ಮ | data36 = {{{religion|}}} | class37 = category | label37 = ಪಂಥ | data37 = {{{denomination|}}} | label38 = ದೇವಸ್ಥಾನ | data38 = {{{temple|}}} | label39 = ಕ್ರಮ | data39 = {{{order|}}} | label40 = ಸಂಸ್ಥೆ | data40 = {{{institute|}}} | label41 = ಚರ್ಚ್ | data41 = {{{church|}}} | label42 = ಸ್ಥಾಪಕ | data42 = {{{founder|}}} | label43 = ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ | data43 = {{{philosophy|}}} | class44 = category | label44 = ಶಾಲೆ | data44 = {{{school|}}} | label45 = ವಂಶಾವಳಿ | data45 = {{{lineage|}}} | class46 = category | label46 = ಪಂಗಡ | data46 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class47 = category | label47 = ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ | data47 = {{{jurisprudence|}}} | label48 = ಗುರುಗಳು | data48 = {{{teachers|}}} | label49 = [[ತರೀಖಾ]] | data49 = {{{tariqa|}}} | class50 = category | label50 = ಮತ | data50 = {{{creed|}}} | label51 = [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿ|ಚಳುವಳಿ]] | data51 = {{{movement|}}} | class52 = nickname | label52 = [[ಧರ್ಮ ನಾಮ]] | data52 = {{{dharma_name|}}} | class53 = nickname | label53 = ಸನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ | data53 = {{{monastic_name|}}} | label54 = ವೃತ್ತಿ | data54 = {{{profession|}}} | label55 = ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ | data55 = {{{ordination|}}} | label56 = ಪವಿತ್ರೀಕರಣ | data56 = {{{consecration|}}} | label57 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank|}}} ಆಗಿ}} | data57 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|{{{initiator|}}} ರವರಿಂದ}}}} | label58 = ದೀಕ್ಷೆ{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;{{{initiation_rank2|}}} ಆಗಿ}} | data58 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|{{{initiator2|}}} ರವರಿಂದ}}}} | header59 = {{#switch:{{delink|{{{religion|}}}}} | Hinduism | Jainism | Sikhism =ಧಾರ್ಮಿಕ ವೃತ್ತಿ | Judaism = ಯಹೂದಿ ನಾಯಕ | Islam = ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕ |#default = ಹಿರಿಯ ಹುದ್ದೆ }} | label60 = ಗುರು | data60 = {{{teacher|}}} | class61 = label | label61 = ಆಧಾರಿತ ಸ್ಥಳ | data61 = {{{location|}}} | label62 = ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆ | data62 = {{{present_post|}}} | label63 = ಹುದ್ದೆ | data63 = {{{post|}}} | label64 = {{longitem|ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ}} | data64 = {{{period|}}} | label65 = ಹಿಂದಿನವರು | data65 = {{{predecessor|}}} | label66 = ನಂತರದವರು | data66 = {{{successor|}}} | label67 = {{longitem|ನಿರ್ಗಮನ ಕಾರಣ}} | data67 = {{{reason|}}} | label68 = ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆ | data68 = {{{previous_post|}}} | label69 = [[ಪುನರ್ಜನ್ಮ]] | data69 = {{{reincarnation_of|}}} | label70 = ಶಿಷ್ಯರು | data70 = {{{disciple_of|}}} | data71 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = ಶಿಷ್ಯರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data72 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label73 = {{longitem|{{if empty|{{{initiated_label|}}}|ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರು}}}} | data73 = {{{initiated|}}} | data74 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = ಪ್ರಭಾವಿತರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data75 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವರು | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label76 = ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು | data76 = {{{awards|}}} | label77 = ಸ್ಥಾನ | data77 = {{{position|}}} | class77 = org | label78 = ಸಿನಾಗಾಗ್ | data78 = {{{synagogue|}}} | label79 = ಯೇಶಿವಾ | data79 = {{{yeshiva|}}} | label80 = {{#if:{{{organization|}}}|ಸಂಸ್ಥೆ}} | data80 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label81 = ಪ್ರಾರಂಭ | data81 = {{{began|}}} | label82 = ಅಂತ್ಯ | data82 = {{{ended|}}} | label83 = ಮುಖ್ಯ ಕೃತಿ | data83 = {{{main_work|}}} | label84 = ಇತರೆ | data84 = {{{other_post|}}} | label85 = ''[[ಯಾರ್ಟ್ಜೈಟ್]]'' | data85 = {{{yahrtzeit|}}} | label86 = ನಿವಾಸ | data86 = {{{residence|}}} | class86 = label | label87 = ರಾಜವಂಶ | data87 = {{{dynasty|}}} | label88 = [[ಸೆಮಿಖಾಹ್]] | data88 = {{{semicha|}}} | header89 = ಮಿಲಿಟರಿ ಸೇವೆ | label90 = ಉಪನಾಮ{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data90 = {{{nickname|}}} | label91 = ನಿಷ್ಠೆ | data91 = {{{allegiance|}}} | label92 = ಸೇವೆ/ಶಾಖೆ | data92 = {{{branch|}}} | label93 = ಸೇವಾ ವರ್ಷಗಳು | data93 = {{{service_years|}}} | label94 = ಶ್ರೇಣಿ | data94 = {{{rank|}}} | label95 = ಘಟಕ | data95 = {{{unit|}}} | label96 = ಆದೇಶಗಳು | data96 = {{{commands|}}} | label97 = ಯುದ್ಧಗಳು | data97 = {{{battles|}}} | label98 = {{#if:{{{awards|}}}|ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು}} | data98 = {{{mawards|}}} | label99 = {{{military_blank1}}} | data99 = {{{military_data1|}}} | label100 = {{{military_blank2}}} | data100 = {{{military_data2|}}} | label101 = {{{military_blank3}}} | data101 = {{{military_data3|}}} | label102 = {{{military_blank4}}} | data102 = {{{military_data4|}}} | label103 = {{{military_blank5}}} | data103 = {{{military_data5|}}} | label104 = ಅಲ್ಮಾ ಮೇಟರ್(ಪೂರ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯ) | data104 = {{{alma_mater|}}} | label105 = ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು | data105 = {{{literary_works|}}} | label106 = ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರು | data106 = {{{guru|}}} | header107 = _BLANK_ | data108 = {{{module|}}} | data109 = {{{module1|}}} | data110 = {{{module2|}}} | data111 = {{{module3|}}} | data112 = {{{module4|}}} | data113 = {{{module5|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{pen_name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| allegiance | alt | alma_mater | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | branch | burial_date | burial_place | caption | child | children | church | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma_name | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific_prefix | honorific_suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic_name | mother | movement | name | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organization | other_names | other_post | parents | partner | pen_name | period | philosophy | political_party | position | post | posthumous_name | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present_post | previous_post | profession | pronunciation | rank | reason | region | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | sect | semicha | service_years | signature | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | synagogue | tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | unit | website | yahrtzeit | yeshiva }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | era; dynasty | relations; relatives | honors; honours | organization; organisation }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3cd78qn27fz3r82jsye83xotpzy8vu3 0 127413 1427490 1376854 2026-09-06T05:34:41Z Sàádî 93156 ([[c:GR|GR]]) [[File:Mango pickle. jpg.jpg]] → [[File:Mango pickle2.jpg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] (maintenance or bug fix) 1427490 wikitext text/x-wiki '''ಮಾವಿನಕಾಯಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ''' [[ಮಾವು|ಮಾವಿನಕಾಯಿ]] ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ. ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ]] ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. [[File:Mango pickle2.jpg|thumb|ಹೆಚ್ಚಿದ ಮಾವಿನ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ]] ==ಇತಿಹಾಸ== ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ‍ಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ|ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ]] ೧೬೦೦ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡದ]] ಕವಿ [[ಅಣ್ಣಾಜಿ|ಅಣ್ಣಾಜಿಯು]] ತನ್ನ ಸೌಂದರ ವಿಲಾಸದಲ್ಲಿ ಎಳೆಮಾವಿನ ಉಪ್ಪಿನ ಕಾಯಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. <ref>[https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mango-pickle-a-childhood-memory-with-its-many-avatars/articleshow/58662497.cms ಇಕೊನೋಮಿಕ್ಸ್ ಟೈಮ್ಸ್]</ref> ==ವಿಧಗಳು== ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ]] ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಇತರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಮಾವಿನಕಾಯಿ ಹೋಳುಗಳನ್ನು ಅಥವ ಮಿಡಿಗಳನ್ನು [[ಉಪ್ಪು (ಖಾದ್ಯ)|ಉಪ್ಪಿನ]] ಜೊತೆ ಗಾಳಿ ರಹಿತ ಭರಣಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಟ್ಟು, ನಂತರ ಮಸಾಲೆ ಹಾಕಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವುದು. ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು.<ref>[https://vijaykarnataka.com/lavalavk/food/about-easy-made-pickles/articleshow/59066269.cms ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ವರದಿ]</ref> ಅದರಲ್ಲಿ ಎಳೆ ಮಾವಿನಕಾಯಿ ಉಪ್ಪಿನ ಕಾಯಿಯು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಮಸಾಲೆ ವಿಧಾನಕ್ಕಾನುಗುಣವಾಗಿ ಅನೇಕ ತರಹದ ಮಾವಿನಕಾಯಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಗಳಿವೆ: ಎಳೆ ಮಾವಿನ ಮಿಡಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಿದ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮಾವಿನ ಮಿಡಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಗಾಗಿಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ವಿಧದ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳಿವೆ. ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಬಳಸಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ, ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ಶೇಖರಿಸಿ ಇಡುವಂತೆ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[https://vijaykarnataka.com/lavalavk/food/mango-pickle-varieties-of-karnataka/articleshow/69072082.cms ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ ವರದಿ]</ref> [[File:Kadumanga Mango pickle from Kerala India.jpg|thumb|ಕೇರಳದ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿ ಮಿಡಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ]] ===ಹೆಚ್ಚಿದ ಮಾವಿನ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ=== ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷ ವಿಧದ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಯಿಂದ ಗರಿ ಗರಿಯಾಗಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವಂತೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಗೆ ಬಳಸುವಂತಹ ಮಾವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕಸಿ ಮಾಡಿರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ವಿಧದ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಯಿಂದ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ತಯಾರಿಸಬಹುದು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೀತಿಯ ಮಾವಿನ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಅವಕಾಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು "ಉರಕಾಯಾ" ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ವಿಶೇಷ ಮಸಾಲೆ ಮತ್ತು ಪರಿಮಳಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/7-lip-smacking-south-indian-pickles-you-need-to-try-1662259 |title=ಎನ್‍ಡಿಟಿವಿ |access-date=2020-05-11 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803105010/https://food.ndtv.com/food-drinks/7-lip-smacking-south-indian-pickles-you-need-to-try-1662259 |url-status=dead }}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳ್ತಿಗೆ ಅನ್ನದೊಂದಿಗೆ, ಅಥವ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಂಥ ಆಹಾರ ಪಾದಾರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಮಾವಿನ ಚಟ್ನಿ=== ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಯನ್ನು ತುರಿದು ಚಟ್ನಿಯಂಥ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:APPEMIDI1.jpg|thumb|ಅಪ್ಪೆಮಿಡಿ]] === ಮಿಡಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ=== ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಎಳೆ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿ ಮಿಡಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. [[ಅಪ್ಪೆಮಾವು|ಅಪ್ಪೆಮಿಡಿ]] ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಗೆಂದೇ ಬಳಸುವ ಮಾವಿನಕಾಯಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸುವಾಸನಾಭರಿತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ರುಚಿಕರವಾಗಿದ್ದು ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಶಸ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿ== # https://h2g2.com/edited_entry/A3100168 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240803115019/https://h2g2.com/edited_entry/A3100168 |date=2024-08-03 }} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ]] gx5tq8o0blvy3qkp81lhtjdn5kok429 0 128461 1427491 1380992 2026-09-06T07:24:51Z CommonsDelinker 768 Preetha_krishna.jpg ಹೆಸರಿನ ಫೈಲು Krdರವರಿಂದ ಕಾಮನ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಟದಿಂದ ತಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. 1427491 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian spiritual and philosophy teacher}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Use Indian English|date=June 2018}} {{Infobox person | name = ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ | image = | alt = | caption = ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ | birth_name = <!-- only use if different from name --> | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | death_place = | education = ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಇನ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್ | alma_mater = | nationality = ಭಾರತೀಯ | other_names = ಪ್ರೀತಾಜಿ | occupation = ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರು ಮತ್ತು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ | years_active = | known_for = ಏಕಂ ನ ಸಹ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು | parents = | spouse = ಕೃಷ್ಣಾಜಿ | children = ಲೋಕಾ | website = {{official_website}} }} '''ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ''' (ಪ್ರೀತಾಜಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ) ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರು,<ref>{{cite web |date=2022-08-06|title=Sustainability must start from oneness within, says spiritual teacher|url=https://theedgemalaysia.com/article/sustainability-must-start-oneness-within-says-spiritual-teacher|work=TheEdge Malayasia}}</ref><ref name="gentry2021">{{cite podcast |host=Tom Gentry|title=20 Questions for Sri Preethaji |website=The Path to Authenticity|date=5 Oct 2021|url=https://www.thepathtoauthenticity.com/blogs/questionnaire/20-questions-for-sri-preethaji/ |access-date=24 Sep 2024}}</ref> ಲೇಖಕರು<ref>{{cite web |date=2019-10-01|title=Inside The Four Sacred Secrets Book Launch Hosted By Usher (You Read That Right) |url=https://thechalkboardmag.com/the-four-sacred-secrets-book-launch|access-date=24 Sep 2024}}</ref> ಮತ್ತು ಏಕಂನ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು<ref>{{cite news|agency=Hans News Service|last=Jaffer|first=Askari|date=5 Sep 2019|title=Together they lead people towards inner transformation & love: Preethaji & Krishnaji's Journey|url=https://www.thehansindia.com/featured/womenia/together-they-lead-people-towards-inner-transformation-love-561003|access-date=23 Sep 2024}}</ref><ref>{{cite news |agency=TimesNow News|date=1 Jun 2023|title= Mukti Guru Sri Preethaji at the India Economic Conclave 2023 on India Being The Consciousness Superpower|url=https://www.timesnownews.com/spiritual/mukti-guru-sri-preethaji-at-the-india-economic-conclave-2023-on-india-being-the-consciousness-superpower-article-100681523#new_tab|access-date=23 Sep 2024}}</ref> == ಕೆಲಸ == ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರುಗಳು ಹಾಗು ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಬೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತ <ref>https://www.thehansindia.com/featured/sunday-hans/go-on-a-self-awakening-journey-with-bodhi-a-3-day-spiritual-intensive-768100</ref> ಯು.ಎಸ್.ಎ <ref>[https://www.hollywoodreporter.com/rambling-reporter/ari-emanuel-brings-meditation-wme-img-tony-robbins-1022194 ''Ari Emanuel Brings Meditation to WME-IMG With Tony Robbins''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825000350/http://www.hollywoodreporter.com/rambling-reporter/ari-emanuel-brings-meditation-wme-img-tony-robbins-1022194 |date=25 August 2017 }}. Article by Chris Gardner from 21 July 2017 in ''The Hollywood Reporter''.</ref> ಚೀನಾ <ref>https://www.ted.com/talks/preetha_ji_the_force_of_innovation_preethaji_tedxcaohejingpark_sep_2018</ref> ಮಲೇಷಿಯಾ,<ref>https://www.optionstheedge.com/topic/people/ekam-co-founder-sri-preethaji-mission-raise-global-consciousness-about-spirituality-and</ref><ref>https://theedgemalaysia.com/article/sustainability-must-start-oneness-within-says-spiritual-teacher</ref> ಕೊರಿಯಾ ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ <ref>https://n.news.naver.com/article/023/0003848737?lfrom=kakao#new_tab</ref> ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು 2017 ರಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರದಲ್ಲಿ <ref>https://www.tedxkc.org/preetha-ji</ref> ಮತ್ತು 2018 ರಲ್ಲಿ ಶಾಂಘೈನಲ್ಲಿ<ref>https://www.ted.com/talks/preetha_ji_the_force_of_innovation_preethaji_tedxcaohejingpark_sep_2018</ref> ಟೆಡ್ ಟಾಕ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. 2002 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ ರವರು ''ವಿಮೆನ್ಸ್ ಮೂವ್ ಮೆಂಟ್ ಫಾರ್ ದಿ ಗೋಲ್ಡನ್ ಏಜ್ '' ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>''Movement to empower women launched''. Article in [[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|The Times of India]] from 18 February 2002.</ref> 2009 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪತಿ, ಕೃಷ್ಣ, ‘ಕೃಷ್ಣಾಜೀ’<ref>{{cite web|url=https://www.penguin.com.au/authors/krishnaji|title=Krishnaji|website=Penguin Books Australia|access-date=23 Sep 2024}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಅವರೊಂದಿಗೆ “ಒನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆಕಾಡೆಮಿ”,<ref>{{cite web |date=2017|title=Preethaji is the cofounder of the One World Academy (OWA)|url=https://www.tedxkc.org/preetha-ji|website=TEDx|access-date=24 Sep 2024}}</ref> ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಶಾಲೆಯನ್ನು [[ಕಾಂಚೀಪುರಂ]] ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url = https://www.huffingtonpost.com/author/owa-350?guccounter=1 |title = Preetha ji – HuffPost |website = www.huffingtonpost.com |accessdate = 13 June 2018 |url-status = live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180613063410/https://www.huffingtonpost.com/author/owa-350?guccounter=1 |archivedate = 13 June 2018 |df = dmy-all }}</ref> ಅದು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಓ ಆಂಡ್ ಓ ಆಕಾಡೆಮಿ <ref>{{cite web |url = http://www.oo.academy/who-we-are/ |title = Who We Are – O&O Academy |website = oo.academy |accessdate = 13 June 2018 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180613063411/http://www.oo.academy/who-we-are/ |archivedate = 13 June 2018 |df = dmy-all }}</ref> ಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. 2018 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ ತಮ್ಮ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಂ ವಿಶ್ವ ಶಾಂತಿ ಉತ್ಸವ<ref>{{cite news|agency=ANI News|date=14 Aug 2020|title=Ekam World Peace Festival holds meditation for ending domestic violence|url=https://www.aninews.in/news/business/ekam-world-peace-festival-holds-meditation-for-ending-domestic-violence20200814182612|access-date=23 Sep 2024|archive-date=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201224057/https://www.aninews.in/news/business/ekam-world-peace-festival-holds-meditation-for-ending-domestic-violence20200814182612/|url-status=dead}}</ref> ವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು, ಇದು ಏಕಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಧ್ಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದು, ಹಲವಾರು ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು<ref>{{cite news|agency=Business News This Week|date=17 Aug 2020|title=Saina Nehwal and Mithali Raj at Ekam world Peace Festival|url=https://businessnewsthisweek.com/national/saina-nehwal-and-mithali-raj-at-ekam-world-peace-festival/|access-date=23 Sep 2024}}{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸಿರುವರು. <ref>{{cite news |agency=ED Times|date=14 Aug 2021|title= The EKAM World Peace Festival (EWPF) – Online Gathering Of 20 Million Peace Makers|url=https://edtimes.in/the-ekam-world-peace-festival-ewpf-online-gathering-of-20-million-peace-makers|website=www.edtimes.in|access-date=23 Sep 2024}}</ref> ಜಾಗತಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಅನ್ ಲೈನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. <ref>{{cite news |agency=Global Prime News|last=Murdheswar|first=Sachin|date=17 Sep 2021|title=Ekam organise the World's Biggest Online Meditation Event|url=https://globalprimenews.com/2021/09/17/ekam-organise-the-worlds-biggest-online-meditation-event/|access-date=23 Sep 2024}}</ref> == ಉಧ್ಯಮ ಲಿಂಕ್ಸ್ == ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ ರವರು ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಹಾಗು ಬೆಂಗಳೂರು ಬುಲ್ಸ್ , [[ಪ್ರೊ ಕಬಡ್ಡಿ]] ಲೀಗ್ ತಂಡ ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಕಂಪನಿ ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಮೀಡಿಯಾ ದ ಡೈರೆಕ್ಟರ್.<ref>{{Cite news|last=Thakur|first=Soumik|date=30 Dec 2021|title=Bengaluru Bulls ink partnership with PK Consciousness|work=Sports Mint |url=https://sportsmintmedia.com/bengaluru-bulls-ink-partnership-with-pk-consciousness/|access-date=28 Sep 2024}}</ref><ref>{{Cite news|agency=IANS|date=16 July 2014|title=Bangalore franchise kabaddi team launched|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/bangalore-franchise-kabaddi-team-launched-114071601156_1.html|access-date=3 May 2020}}</ref> 2019 ರಲ್ಲಿ [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆ]]ಯು ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ ಅವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿವೇಶನಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ (ರೈಡ್) ನಡೆಸಿ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಆದೇಶ ನೀಡಿತ್ತು. ನಂತರ ಅವರು ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಯ್ ಕೋರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ ರಿಟ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|first=Mohamed |last=Imranullah|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/kalki-bhagavans-daughter-in-law-moves-hc-against-look-out-circular/article30042861.ece|title='Kalki' Bhagavan's daughter-in-law moves HC against 'look out circular'|date=22 November 2019|work=The Hindu|access-date=9 April 2020|language=en-IN}}</ref> 2020 ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯು ಹೊರಡಿಸಿದ ಆದೇಶವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://indiankanoon.org/doc/101686316/</ref> ನಂತರ 2022 ರಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಇಲಾಖೆಯ ನಂತರದ ಮನವಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://indiankanoon.org/doc/101686316/</ref> == ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು == === ರಚಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳು === * ''ಫ್ರೀಡಂ ಇನ್ ರಿಲೇಷನ್ಶಿಪ್ಸ್.'', ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ (2013)<ref>{{cite book |last=Krishna |first=Preetha |title=Freedom in relationships |url=https://archive.org/details/isbn_9780988703902 |date=2013|publisher=O&O Academy|isbn=978-0-9887-0390-2}}</ref><ref>{{cite book |last=Krishna |first= Preetha |year=2013 |title=Freedom in Relationships |url=https://www.goodreads.com/book/show/32310589-freedom-in-relationships|isbn=978-0-9887-0390-2}}</ref> {{ISBN|978-0-9887-0390-2}} * ''ನಾಲ್ಕು ಪರಮ ರಹಸ್ಯಗಳು: ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಒಂದು ಆನಂದಮಯ ಬದುಕನ್ನು ಜೀವಿಸುವ ಹಾದಿ'', ಪ್ರೀತಾ ಕೃಷ್ಣ (2019)<ref>{{cite book |last=Krishna |first=Preetha |title=The four sacred secrets: how to overcome stress and anxiety and live in a beautiful state |url=https://archive.org/details/foursacredsecret0000pree |date=2019 |publisher=Atria Books, an imprint of Simon & Schuster, Inc |location=New York |isbn=978-1-5011-7377-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Krishna|first=Preetha|year=2019|title=The Four Sacred Secrets: For Love and Prosperity, A Guide to Living in a Beautiful State|publisher=Simon and Schuster |url=https://www.goodreads.com/book/show/43258146-the-four-sacred-secrets|isbn=978-1-5011-7377-6}}</ref> {{ISBN|978-1-5011-7377-6}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == External links == {{Commons category}} * {{official_website}} * [https://lewishowes.com/podcast/preetha-ji/ Preetha Krishna, interviewed by Lewis Howes] {{DEFAULTSORT:Krishna, Preetha}} {{Interwikineeded}} [[Category:Indian spiritual teachers]] [[Category:Living people]] [[Category:Indian businesspeople]] [[Category:Year of birth missing (living people)]] ii7704y6zneax40z1uesy61lroo4gbn 10 146454 1427481 1329347 2026-07-01T15:47:13Z en>Zackmann08 0 1427481 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Person infobox header}} {{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}} {{Tracks Wikidata|P18|cat=No local image but image on Wikidata}} {{missing documentation| reason=severely lacking in documentation of what different parameters mean.}} {{Parameter names example |honorific_prefix |honorific_suffix |name |native_name |native_name_lang |image |alt |caption |religion |denomination |school |lineage |sect |subsect |temple |order |institute |church |education |other_names |dharma_name |monastic_name |pen_name |posthumous_name |flourished |home_town |birth_name |birth_date |birth_place |death_date |death_place |resting_place |resting_place_coordinates |spouse |children |parents |location |title |period |consecration |predecessor |successor |reason |rank |teacher |reincarnation_of |students |notable_works |ordination |initiation | |profession |previous_post |present_post |post |website | signature | rank | unit | commands | module | module2 }} This template can be used to provide comparative at-a-glance information on biographies of religious figures. It is not intended to be used for mythological figures (consider using other infoboxes for them like {{t|Infobox character}}). It is not intended to be used for biographies not having any religion (consider using other infobox for them like {{t|Infobox philosopher}}). == Full syntax == All fields are optional, and any unused fields should be removed; if omitted, the name will be inferred from the page title. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; white-space:pre;"> {{Infobox religious biography | background = <!-- optional header background color --> | honorific_prefix = | name = | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | alt = | caption = | title = | birth_name = <!-- Only if different from name --> | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} or, if deceased, {{birth date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | flourished = | home_town = | spouse = | partner = | children = | parents = | mother = | father = | notable_works = | education = | known_for = | other_names = | pen_name = | posthumous_name = | occupation = | relatives = | misc = | honors = | signature = | religion = | denomination = | temple = | order = | institute = | church = | founder = | philosophy = | school = | lineage = | sect = | subsect = | dharma_name = | monastic_name = | profession = | ordination = | consecration = | initiation = | initiation_date = | initiation_place = | initiator = | teacher = | location = | previous_post = | present_post = | post = | period = | predecessor = | successor = | reason = | reincarnation_of = | students = | initiated = | rank = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==Usage== ===Jain monk=== <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; width:23em"> {{Infobox religious biography | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = | alt = | caption = | religion = [[Jainism]] | sect = [[Digambara]] / [[Svetambara]] | subsect = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | father = | mother = | predecessor = | successor = | teacher = | disciples = | work = | initiation_rank = | initiation_name = | initiation_date = | initiation_place = | initiator = | initiation_rank2 = | initiation_name2 = | initiation_date2 = | initiation_place2 = | initiator2 = | website = }} </syntaxhighlight> ===Jewish leader=== <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Infobox Jewish leader | religion = [[Judaism]] | honorific_prefix = | name = | native_name = | native-name-lang = | honorific_suffix = | title = | image = | caption = | synagogue = | position = | yeshiva = | organisation = | began = | ended = | main_work = | predecessor = | successor = | other_post = <!---------- Personal details ----------> | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | yahrtzeit = | burial_place = | denomination = | residence = | dynasty = | parents = | father = | mother = | spouse = | children = | occupation = | profession = | education = | semicha = | signature = }}</syntaxhighlight> == Example == {{Infobox religious biography | background = royalblue | name = Mother Teresa of Calcutta | image = MotherTeresa 090.jpg | alt = An image of Mother Teresa wearing a white head covering with blue stripes | religion = [[Catholic Church|Catholic]] | institute = {{unbulleted list|[[Sisters of Loreto]] (1928–1948)|[[Missionaries of Charity]] (from 1950)}} | birth_name = Agnes Gonxhe Bojaxhiu | birth_date = {{birth date|1910|8|26}} | birth_place = {{longitem|[[Üsküb]], [[Ottoman Empire]] (now [[Skopje]], [[North Macedonia]])}} | death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}} | death_place = [[Kolkata|Calcutta]], [[West Bengal]], [[India]] | title = Superior General | period = 1950–1997 | successor = [[Sister Nirmala|Nirmala Joshi]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; white-space:pre;"> {{Infobox religious biography | background = royalblue | name = Mother Teresa of Calcutta | image = MotherTeresa 090.jpg | alt = An image of Mother Teresa wearing a white head covering with blue stripes | religion = [[Catholic Church|Catholic]] | institute = {{unbulleted list|[[Sisters of Loreto]] (1928–1948)|[[Missionaries of Charity]] (from 1950)}} | birth_name = Agnes Gonxhe Bojaxhiu | birth_date = {{birth date|1910|8|26}} | birth_place = {{longitem|[[Üsküb]], [[Ottoman Empire]] (now [[Skopje]], [[North Macedonia]])}} | death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}} | death_place = [[Kolkata|Calcutta]], [[West Bengal]], [[India]] | title = Superior General | period = 1950–1997 | successor = [[Sister Nirmala|Nirmala Joshi]] }} </syntaxhighlight> {{clear}} == Notes == Separate multiple values using {{tl|plainlist}} or {{tl|flatlist}}. To use the US-style "MM DD, YYYY" date format in date-producing templates, omit {{para|df|y}}. == Microformat == {{UF-hcard-person}} ==TemplateData== {{Collapse top|title=TemplateData}} {{TemplateData header|noheader=1}} <templatedata> { "description": "Creates an infobox for biographies of religious figures. All contents of this infobox must be referenced with a reliable source in the body of the article as per [[WP:V]]; content must also adhere to [[MOS:INFOBOX]] and [[MOS:BLP]]. Separate multiple values using {{plainlist}} or {{flatlist}}.", "params": { "name": { "label": "Name", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Character name to display in top header (default = PAGENAME)." }, "image": { "label": "Image", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Image of the character. \"File:\" and wikilinking is not required. i.e. use {{para|image|Example.png}}." }, "image_upright": { "label": "Image upright", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "The image size defaults to frameless (220px). The size should not be set to a value that would result in an image width greater than 270px. See [[#Calculating \"image_upright\"|help below]] for guidance on determining the value to be used." }, "alt": { "label": "Alt", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Alt text for image per [[WP:MOSALT]]." }, "caption": { "label": "Caption", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "A caption explaining the image." }, "religion": { "label": "Religion", "description": "Religion of the person", "example": "Jainism for Bhadrabahu", "type": "string", "required": true }, "birth_date": { "description": "Date of birth: {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. If only a year of birth is known, or age as of a certain date, consider using Template:birth year and age or Template:birth based on age as of date. Do not use if year of birth before 1583.", "label": "Birth date", "example": "{{Birth date and age|YYYY|MM|DD}}", "type": "content", "suggested": true }, "birth_place": { "description": "Place of birth: city, administrative region, sovereign state. Use the name of the birthplace at the time of birth, e.g.: Saigon (prior to 1976), Ho Chi Minh City (post 1976). Do not use a flag template.", "label": "Birth place", "type": "string" }, "death_date": { "description": "Date of death: {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (if birth date is known) or Template:death date (if birth date unknown). See Template:Death date/doc for details on usage. If exact dates are unknown, consider using Template:death year and age.", "label": "Death date" }, "death_place": { "description": "Place of death: city, administrative region, sovereign state. Note: Do not use a flag template. Use the name of the deathplace at the time of death, e.g.: Saigon (prior to 1976), Ho Chi Minh City (post 1976)", "label": "Death place", "type": "string" }, "death_cause": { "description": "Cause of death.", "label": "Death cause" }, "child": { "aliases": [ "embed" ] }, "background": {}, "honorific_prefix": {}, "honorific_suffix": {}, "native_name": {}, "native_name_lang": {}, "image_size": {}, "module0": {}, "office1": {}, "term1": {}, "term_start1": {}, "term_end1": {}, "predecessor1": {}, "successor1": {}, "office2": {}, "term2": {}, "term_start2": {}, "term_end2": {}, "predecessor2": {}, "successor2": {}, "office3": {}, "term3": {}, "term_start3": {}, "term_end3": {}, "predecessor3": {}, "successor3": {}, "office4": {}, "term4": {}, "term_start4": {}, "term_end4": {}, "predecessor4": {}, "successor4": {}, "title": {}, "official_name": {}, "birth_name": {}, "pronunciation": {}, "cremation_place": {}, "resting_place": {}, "resting_place_coordinates": {}, "burial_place": {}, "burial_date": {}, "flourished": {}, "home_town": {}, "partner": {}, "spouse": {}, "children": {}, "parents": {}, "father": {}, "mother": {}, "citizenship": {}, "era": {}, "dynasty": {}, "region": {}, "political_party": {}, "main_interests": {}, "notable_ideas": {}, "notable_works": {}, "education": {}, "known_for": {}, "other_names": {}, "pen_name": {}, "posthumous_name": {}, "occupation": {}, "relations": {}, "relatives": {}, "misc": {}, "honors": {}, "honours": {}, "signature": {}, "signature_size": {}, "signature_alt": {}, "denomination": {}, "temple": {}, "order": {}, "institute": {}, "church": {}, "founder": {}, "philosophy": {}, "school": {}, "lineage": {}, "sect": {}, "subsect": {}, "jurisprudence": {}, "teachers": {}, "tariqa": {}, "creed": {}, "movement": {}, "dharma_name": {}, "monastic_name": {}, "profession": {}, "ordination": {}, "consecration": {}, "initiation_rank": {}, "initiation": {}, "initiation_name": {}, "initiation_date": {}, "initiation_place": {}, "initiator": {}, "initiation_rank2": {}, "initiation_name2": {}, "initiation_date2": {}, "initiation_place2": {}, "initiator2": {}, "teacher": {}, "location": {}, "present_post": {}, "post": {}, "period": {}, "predecessor": {}, "successor": {}, "reason": {}, "previous_post": {}, "reincarnation_of": {}, "disciple_of": {}, "disciples": {}, "expand_disciples": {}, "students": {}, "expand_students": {}, "initiated_label": {}, "initiated": {}, "influences": {}, "expand_influences": {}, "influenced": {}, "expand_influenced": {}, "awards": {}, "position": {}, "synagogue": {}, "yeshiva": {}, "organization": {}, "organisation": {}, "began": {}, "ended": {}, "main_work": {}, "other_post": {}, "yahrtzeit": {}, "residence": {}, "semicha": {}, "nickname": {}, "allegiance": {}, "branch": {}, "service_years": {}, "rank": {}, "unit": {}, "commands": {}, "battles": {}, "mawards": {}, "military_blank1": {}, "military_data1": {}, "military_blank2": {}, "military_data2": {}, "military_blank3": {}, "military_data3": {}, "military_blank4": {}, "military_data4": {}, "military_blank5": {}, "military_data5": {}, "module": {}, "module1": {}, "module2": {}, "module3": {}, "module4": {}, "module5": {}, "website": {}, "footnotes": {}, "nocat_wdimage": {} }, "format": "{{_\n| __________________ = _\n}}\n" } </templatedata> {{Collapse bottom}} == Tracking categories == {{Infobox tracking categories }} * {{clc|Pages using religious biography with multiple nickname parameters}} * {{clc|Pages using infobox religious biography without religion parameter}} == Supporting template == * {{tl|Greater color contrast ratio}} {{Religious infoboxes}} <includeonly>{{basepage subpage |<!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:People and person infobox templates|Religious biography]] [[Category:Religion and belief infobox templates|Religious biography]] [[Category:Biographical templates usable as a module|Religious biography]] [[Category:Infobox templates with module parameter|Religious biography]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> g5jkxal1e0cd84fruxkwgalrmkf8y4u 1427482 1427481 2026-09-06T04:33:13Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_religious_biography/doc]] 1427481 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Person infobox header}} {{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}} {{Tracks Wikidata|P18|cat=No local image but image on Wikidata}} {{missing documentation| reason=severely lacking in documentation of what different parameters mean.}} {{Parameter names example |honorific_prefix |honorific_suffix |name |native_name |native_name_lang |image |alt |caption |religion |denomination |school |lineage |sect |subsect |temple |order |institute |church |education |other_names |dharma_name |monastic_name |pen_name |posthumous_name |flourished |home_town |birth_name |birth_date |birth_place |death_date |death_place |resting_place |resting_place_coordinates |spouse |children |parents |location |title |period |consecration |predecessor |successor |reason |rank |teacher |reincarnation_of |students |notable_works |ordination |initiation | |profession |previous_post |present_post |post |website | signature | rank | unit | commands | module | module2 }} This template can be used to provide comparative at-a-glance information on biographies of religious figures. It is not intended to be used for mythological figures (consider using other infoboxes for them like {{t|Infobox character}}). It is not intended to be used for biographies not having any religion (consider using other infobox for them like {{t|Infobox philosopher}}). == Full syntax == All fields are optional, and any unused fields should be removed; if omitted, the name will be inferred from the page title. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; white-space:pre;"> {{Infobox religious biography | background = <!-- optional header background color --> | honorific_prefix = | name = | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | alt = | caption = | title = | birth_name = <!-- Only if different from name --> | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} or, if deceased, {{birth date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | flourished = | home_town = | spouse = | partner = | children = | parents = | mother = | father = | notable_works = | education = | known_for = | other_names = | pen_name = | posthumous_name = | occupation = | relatives = | misc = | honors = | signature = | religion = | denomination = | temple = | order = | institute = | church = | founder = | philosophy = | school = | lineage = | sect = | subsect = | dharma_name = | monastic_name = | profession = | ordination = | consecration = | initiation = | initiation_date = | initiation_place = | initiator = | teacher = | location = | previous_post = | present_post = | post = | period = | predecessor = | successor = | reason = | reincarnation_of = | students = | initiated = | rank = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==Usage== ===Jain monk=== <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; width:23em"> {{Infobox religious biography | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = | alt = | caption = | religion = [[Jainism]] | sect = [[Digambara]] / [[Svetambara]] | subsect = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | father = | mother = | predecessor = | successor = | teacher = | disciples = | work = | initiation_rank = | initiation_name = | initiation_date = | initiation_place = | initiator = | initiation_rank2 = | initiation_name2 = | initiation_date2 = | initiation_place2 = | initiator2 = | website = }} </syntaxhighlight> ===Jewish leader=== <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Infobox Jewish leader | religion = [[Judaism]] | honorific_prefix = | name = | native_name = | native-name-lang = | honorific_suffix = | title = | image = | caption = | synagogue = | position = | yeshiva = | organisation = | began = | ended = | main_work = | predecessor = | successor = | other_post = <!---------- Personal details ----------> | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | yahrtzeit = | burial_place = | denomination = | residence = | dynasty = | parents = | father = | mother = | spouse = | children = | occupation = | profession = | education = | semicha = | signature = }}</syntaxhighlight> == Example == {{Infobox religious biography | background = royalblue | name = Mother Teresa of Calcutta | image = MotherTeresa 090.jpg | alt = An image of Mother Teresa wearing a white head covering with blue stripes | religion = [[Catholic Church|Catholic]] | institute = {{unbulleted list|[[Sisters of Loreto]] (1928–1948)|[[Missionaries of Charity]] (from 1950)}} | birth_name = Agnes Gonxhe Bojaxhiu | birth_date = {{birth date|1910|8|26}} | birth_place = {{longitem|[[Üsküb]], [[Ottoman Empire]] (now [[Skopje]], [[North Macedonia]])}} | death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}} | death_place = [[Kolkata|Calcutta]], [[West Bengal]], [[India]] | title = Superior General | period = 1950–1997 | successor = [[Sister Nirmala|Nirmala Joshi]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; white-space:pre;"> {{Infobox religious biography | background = royalblue | name = Mother Teresa of Calcutta | image = MotherTeresa 090.jpg | alt = An image of Mother Teresa wearing a white head covering with blue stripes | religion = [[Catholic Church|Catholic]] | institute = {{unbulleted list|[[Sisters of Loreto]] (1928–1948)|[[Missionaries of Charity]] (from 1950)}} | birth_name = Agnes Gonxhe Bojaxhiu | birth_date = {{birth date|1910|8|26}} | birth_place = {{longitem|[[Üsküb]], [[Ottoman Empire]] (now [[Skopje]], [[North Macedonia]])}} | death_date = {{death date and age|1997|9|5|1910|8|26}} | death_place = [[Kolkata|Calcutta]], [[West Bengal]], [[India]] | title = Superior General | period = 1950–1997 | successor = [[Sister Nirmala|Nirmala Joshi]] }} </syntaxhighlight> {{clear}} == Notes == Separate multiple values using {{tl|plainlist}} or {{tl|flatlist}}. To use the US-style "MM DD, YYYY" date format in date-producing templates, omit {{para|df|y}}. == Microformat == {{UF-hcard-person}} ==TemplateData== {{Collapse top|title=TemplateData}} {{TemplateData header|noheader=1}} <templatedata> { "description": "Creates an infobox for biographies of religious figures. All contents of this infobox must be referenced with a reliable source in the body of the article as per [[WP:V]]; content must also adhere to [[MOS:INFOBOX]] and [[MOS:BLP]]. Separate multiple values using {{plainlist}} or {{flatlist}}.", "params": { "name": { "label": "Name", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Character name to display in top header (default = PAGENAME)." }, "image": { "label": "Image", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Image of the character. \"File:\" and wikilinking is not required. i.e. use {{para|image|Example.png}}." }, "image_upright": { "label": "Image upright", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "The image size defaults to frameless (220px). The size should not be set to a value that would result in an image width greater than 270px. See [[#Calculating \"image_upright\"|help below]] for guidance on determining the value to be used." }, "alt": { "label": "Alt", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "Alt text for image per [[WP:MOSALT]]." }, "caption": { "label": "Caption", "type": "string", "required": false, "suggested": false, "deprecated": false, "description": "A caption explaining the image." }, "religion": { "label": "Religion", "description": "Religion of the person", "example": "Jainism for Bhadrabahu", "type": "string", "required": true }, "birth_date": { "description": "Date of birth: {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. If only a year of birth is known, or age as of a certain date, consider using Template:birth year and age or Template:birth based on age as of date. Do not use if year of birth before 1583.", "label": "Birth date", "example": "{{Birth date and age|YYYY|MM|DD}}", "type": "content", "suggested": true }, "birth_place": { "description": "Place of birth: city, administrative region, sovereign state. Use the name of the birthplace at the time of birth, e.g.: Saigon (prior to 1976), Ho Chi Minh City (post 1976). Do not use a flag template.", "label": "Birth place", "type": "string" }, "death_date": { "description": "Date of death: {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (if birth date is known) or Template:death date (if birth date unknown). See Template:Death date/doc for details on usage. If exact dates are unknown, consider using Template:death year and age.", "label": "Death date" }, "death_place": { "description": "Place of death: city, administrative region, sovereign state. Note: Do not use a flag template. Use the name of the deathplace at the time of death, e.g.: Saigon (prior to 1976), Ho Chi Minh City (post 1976)", "label": "Death place", "type": "string" }, "death_cause": { "description": "Cause of death.", "label": "Death cause" }, "child": { "aliases": [ "embed" ] }, "background": {}, "honorific_prefix": {}, "honorific_suffix": {}, "native_name": {}, "native_name_lang": {}, "image_size": {}, "module0": {}, "office1": {}, "term1": {}, "term_start1": {}, "term_end1": {}, "predecessor1": {}, "successor1": {}, "office2": {}, "term2": {}, "term_start2": {}, "term_end2": {}, "predecessor2": {}, "successor2": {}, "office3": {}, "term3": {}, "term_start3": {}, "term_end3": {}, "predecessor3": {}, "successor3": {}, "office4": {}, "term4": {}, "term_start4": {}, "term_end4": {}, "predecessor4": {}, "successor4": {}, "title": {}, "official_name": {}, "birth_name": {}, "pronunciation": {}, "cremation_place": {}, "resting_place": {}, "resting_place_coordinates": {}, "burial_place": {}, "burial_date": {}, "flourished": {}, "home_town": {}, "partner": {}, "spouse": {}, "children": {}, "parents": {}, "father": {}, "mother": {}, "citizenship": {}, "era": {}, "dynasty": {}, "region": {}, "political_party": {}, "main_interests": {}, "notable_ideas": {}, "notable_works": {}, "education": {}, "known_for": {}, "other_names": {}, "pen_name": {}, "posthumous_name": {}, "occupation": {}, "relations": {}, "relatives": {}, "misc": {}, "honors": {}, "honours": {}, "signature": {}, "signature_size": {}, "signature_alt": {}, "denomination": {}, "temple": {}, "order": {}, "institute": {}, "church": {}, "founder": {}, "philosophy": {}, "school": {}, "lineage": {}, "sect": {}, "subsect": {}, "jurisprudence": {}, "teachers": {}, "tariqa": {}, "creed": {}, "movement": {}, "dharma_name": {}, "monastic_name": {}, "profession": {}, "ordination": {}, "consecration": {}, "initiation_rank": {}, "initiation": {}, "initiation_name": {}, "initiation_date": {}, "initiation_place": {}, "initiator": {}, "initiation_rank2": {}, "initiation_name2": {}, "initiation_date2": {}, "initiation_place2": {}, "initiator2": {}, "teacher": {}, "location": {}, "present_post": {}, "post": {}, "period": {}, "predecessor": {}, "successor": {}, "reason": {}, "previous_post": {}, "reincarnation_of": {}, "disciple_of": {}, "disciples": {}, "expand_disciples": {}, "students": {}, "expand_students": {}, "initiated_label": {}, "initiated": {}, "influences": {}, "expand_influences": {}, "influenced": {}, "expand_influenced": {}, "awards": {}, "position": {}, "synagogue": {}, "yeshiva": {}, "organization": {}, "organisation": {}, "began": {}, "ended": {}, "main_work": {}, "other_post": {}, "yahrtzeit": {}, "residence": {}, "semicha": {}, "nickname": {}, "allegiance": {}, "branch": {}, "service_years": {}, "rank": {}, "unit": {}, "commands": {}, "battles": {}, "mawards": {}, "military_blank1": {}, "military_data1": {}, "military_blank2": {}, "military_data2": {}, "military_blank3": {}, "military_data3": {}, "military_blank4": {}, "military_data4": {}, "military_blank5": {}, "military_data5": {}, "module": {}, "module1": {}, "module2": {}, "module3": {}, "module4": {}, "module5": {}, "website": {}, "footnotes": {}, "nocat_wdimage": {} }, "format": "{{_\n| __________________ = _\n}}\n" } </templatedata> {{Collapse bottom}} == Tracking categories == {{Infobox tracking categories }} * {{clc|Pages using religious biography with multiple nickname parameters}} * {{clc|Pages using infobox religious biography without religion parameter}} == Supporting template == * {{tl|Greater color contrast ratio}} {{Religious infoboxes}} <includeonly>{{basepage subpage |<!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:People and person infobox templates|Religious biography]] [[Category:Religion and belief infobox templates|Religious biography]] [[Category:Biographical templates usable as a module|Religious biography]] [[Category:Infobox templates with module parameter|Religious biography]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> g5jkxal1e0cd84fruxkwgalrmkf8y4u 10 174183 1427473 1302794 2026-07-09T01:57:53Z en>Zackmann08 0 Restored revision 1351066124 by [[Special:Contributions/Zackmann08|Zackmann08]] ([[User talk:Zackmann08|talk]]): More self-reverts 1427473 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = color: #202122; background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|[[United States Senate|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->United States Senator{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]]<br />from {{{state}}} }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Senate]]</span>{{#if:{{{district|}}}|<br />from the {{{district}}} district}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = Member of the <span style="display: inline-block;">[[Australian House of Representatives|Australian Parliament]]</span> |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}}<br />for {{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Member of Parliament (Canada)|Member of Parliament]] |Ontario = [[Member of Provincial Parliament (Canada)|Member of Provincial Parliament]] |Quebec = [[Member of the National Assembly (Quebec)|Member of the National Assembly]] |#default = Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}}<br />for {{{riding}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|In office}}}'''</span><br />{{{term}}} {{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leading}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|In office}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leading}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Incumbent]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|In office|Assumed office}}|Assumed office}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leader}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Nominated by</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Appointed by</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Monarch{{#if:{{detect singular|{{{monarch|}}}}}||s}} | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = President | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Governor{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||s}} General|Governor{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||s}}-General}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Prime Minister</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Chancellor | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Premier | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Vice President}}|Vice President}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Deputy]]|Deputy}}|Deputy}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Incumbent | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Preceded by</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Succeeded by</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Incumbent | '''Incumbent''' | ''Incumbent'' | [[Incumbent]] | incumbent | '''incumbent''' | ''incumbent'' | [[incumbent]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Parliamentary group]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Constituency | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Majority | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> f40hzfv7nd35naztshh69vudaa6gpee 1427474 1427473 2026-09-06T04:33:12Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_officeholder/office]] 1427473 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = color: #202122; background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|[[United States Senate|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->United States Senator{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]]<br />from {{{state}}} }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Senate]]</span>{{#if:{{{district|}}}|<br />from the {{{district}}} district}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = Member of the <span style="display: inline-block;">[[Australian House of Representatives|Australian Parliament]]</span> |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}}<br />for {{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Member of Parliament (Canada)|Member of Parliament]] |Ontario = [[Member of Provincial Parliament (Canada)|Member of Provincial Parliament]] |Quebec = [[Member of the National Assembly (Quebec)|Member of the National Assembly]] |#default = Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}}<br />for {{{riding}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|In office}}}'''</span><br />{{{term}}} {{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leading}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|In office}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leading}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div class="skin-nightmode-reset-color" style="width:100%; margin:0; color: black; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Incumbent]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|In office|Assumed office}}|Assumed office}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Serving|Co-leader}}&#32;with&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Nominated by</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Appointed by</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Monarch{{#if:{{detect singular|{{{monarch|}}}}}||s}} | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = President | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Governor{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||s}} General|Governor{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||s}}-General}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Prime Minister</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Chancellor | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Premier | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Vice President}}|Vice President}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Deputy]]|Deputy}}|Deputy}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Incumbent | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Preceded by</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Succeeded by</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Incumbent | '''Incumbent''' | ''Incumbent'' | [[Incumbent]] | incumbent | '''incumbent''' | ''incumbent'' | [[incumbent]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Parliamentary group]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Constituency | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Majority | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> f40hzfv7nd35naztshh69vudaa6gpee 10 178044 1427483 1377630 2026-09-03T23:33:43Z en>Zackmann08 0 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Shkuru Afshar|Shkuru Afshar]] ([[User talk:Shkuru Afshar|talk]]): Unnecessary html comments. 1377629 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with conflicting parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with conflicting parameters}}}}{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with deprecated parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with deprecated parameters}}}}{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with unknown parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with unknown parameters}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bh542nwsz96fraf5o4w0gwcb8evjt92 1427484 1427483 2026-09-06T04:33:14Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Infobox_tracking_categories]] 1377629 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with conflicting parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with conflicting parameters}}}}{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with deprecated parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with deprecated parameters}}}}{{#ifexist: Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with unknown parameters| * {{Category link with count|Category:Pages using {{lcfirst:{{If empty|{{{1|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}}} with unknown parameters}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bh542nwsz96fraf5o4w0gwcb8evjt92 2 179484 1427496 1375967 2026-09-06T11:36:08Z 2510539priyankam 100237 1427496 wikitext text/x-wiki '''ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ: ವೈಭವಯುತ ಪರಂಪರೆ, ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ನವೀನ ದಿಗಂತಗಳು''' '''೧. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ''' ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳ ಅಪೂರ್ವ ಸಂಗಮ. ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬುದ್ಧ, ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ರಂಗಭೂಮಿ ಕೇವಲ ಕಾಲಕ್ಷೇಪ ಅಥವಾ ಮನರಂಜನೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವಲ್ಲ. ಅದು ಸಮಾಜದ ಜೀವಂತ ಕನ್ನಡಿ. ಇದು ವೈಚಾರಿಕ ಜಾಗೃತಿಗೆ ಮೂಲ. ಇದು ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಬಲ ಸಂಕೇತವೂ ಹೌದು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರಂಗಕಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಜಾನಪದ ರಂಗರೂಪಗಳಿಂದ ಶುರುವಾಗಿದೆ. ಇದು ವೃತ್ತಿ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿಗಳ ಸುವರ್ಣ ಯುಗವನ್ನು ದಾಟಿ, ಈಗ ಆಧುನಿಕ ಹವ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಶೀಲ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಮಾನವನ ಭಾವನೆಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ ತೋರಿದ ನೈಪುಣ್ಯವು ಜಗತ್ತಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. '''೨. ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಂಗರೂಪಗಳ ವೈಭವ''' ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮೂಲ ಬೇರುಗಳು ಹಳ್ಳಿಯ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿವೆ. ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಜನಪದ ರಂಗಕಲೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆಗಳು ಜನರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದವು. '''ಯಕ್ಷಗಾನ''': ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗದ ಗಂಡುಕಲೆ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರಾವ್ಯ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಅದ್ದೂರಿ ವೇಷಭೂಷಣ, ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಭಾಗವತರ ಗಾಯನ, ಚಂಡೆ ಮತ್ತು ಮದ್ದಳೆಗಳ ಗಂಭೀರ ನಾದ, ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳ ಸಮಯೋಚಿತ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. '''ಬಯಲಾಟ ಮತ್ತು ಮೂಡಲಪಾಯ''':  ಬಯಲು ರಂಗಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯುವ ಈ ಆಟಗಳು ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಭಾಗವತದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದವು. '''ದೊಡ್ಡಾಟ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣಾಟ''': ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಈ ರಂಗರೂಪಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷಾಸೌಂದರ್ಯ, ರಂಗಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾತ್ರವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಹೆಸರು ಮಾಡಿವೆ. '''ತೊಗಲು ಬೊಂಬೆಯಾಟ''': ಚರ್ಮದಿಂದ  ಬೊಂಬೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಬಿಳಿ ಪರದೆಯ ಹಿಂದೆ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ನೆರಳಿನ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಹೇಳುವ ತೊಗಲು ಬೊಂಬೆಯಾಟವು ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಇದು ವಿಜ್ಞಾನಪೂರ್ವ ರಂಗ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. '''ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ಮತ್ತು ರಾಧಾನಾಟ''': ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಬಿಜಾಪುರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗರತಿಯರ ಹಾಡುಗಳು, ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಜಾನಪದ ಶೈಲಿಗಳಾಗಿವೆ. '''೩.''' '''ವೃತ್ತಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಕಂಪನಿಗಳು''' ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 'ಕಂಪನಿ ನಾಟಕಗಳು' ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ರಂಗಭೂಮಿ ತನ್ನ ವೈಭವದ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ವೃತ್ತಿ ರಂಗಭೂಮಿಯು ನಾಟಕವನ್ನು ಒಂದು ನಿರಂತರ ಕೆಲಸವಾಗಿಸಿತು. ಇದು ನೂರಾರು ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯ ನೀಡಿತು. '''ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿ''': 'ನಾಟಕ ರತ್ನ' ಗುಬ್ಬಿ ವೀರಣ್ಣರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ 'ಗುಬ್ಬಿ ಚೆನ್ನಬಸವೇಶ್ವರ ಕೃಪಾಪೋಷಿತ ನಾಟಕ ಮಂಡಳಿ' ಕನ್ನಡ ವೃತ್ತಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯ. ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಮಳೆ ತರಲು ಅವರು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್, ಜಿ.ವಿ. ಅಯ್ಯರ್, ಬಿ.ಆರ್. ಪಂತುಲು, ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ನಟರು ಇದೇ ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯ ರಂಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. '''ಕೆ. ಹಿರಣ್ಣಯ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಸ್ಟರ್ ಹಿರಣ್ಣಯ್ಯ''':  ಕೆ. ಹಿರಣ್ಣಯ್ಯ ಅವರ 'ಸದಾಶಿವ ನಾಟಕ ಮಂಡಳಿ' ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ಮಾಸ್ಟರ್ ಹಿರಣ್ಣಯ್ಯ ಅವರ 'ಲಂಚಾವತಾರ', 'ಸದರಮೆ', 'ಪಾಪಪುಣ್ಯ' ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ರಾಜಕೀಯ ದುರಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಡಂಭಾಚಾರಗಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯದ ಮೂಲಕ ಟೀಕಿಸಿದವು. '''ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಂಪನಿಗಳು''': ಕಂದಗಲ್ ಹನುಮಂತರಾಯರು, ಏಣಗಿ ಬಾಳಪ್ಪ, ಗರುಡ ಸದಾಶಿವರಾಯರು, ಶಿರಾಹಟ್ಟಿ ವೆಂಕೋಬರಾಯರು ಮುಂತಾದ ಮಹನೀಯರು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಸಿದರು. 'ಕಂದಗಲ್ ರಂಗಭೂಮಿ' ಪೌರಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ನೀಡಿತು. '''ರಂಗಸಂಗೀತ (ರಂಗಗೀತೆಗಳು):''' ವೃತ್ತಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವೆಂದರೆ ರಂಗಸಂಗೀತ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಭಾವಪೂರ್ಣ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಂಗಗೀತೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಕೊಟಗೆಗಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. '''೪. ನವೋದಯ, ನವ್ಯ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿ''' ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ (ಖಾಸಾಗಿ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್, ಇಬ್ಸನ್, ಬ್ರೆಕ್ಟ್) ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ 'ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿ' ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ನೀಡಿತು '''ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರವರ್ತಕರು:''' '''ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ (ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ)''':  ತಮ್ಮ 'ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್' ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ ಗ್ರೀಕ್ ದುರಂತ ನಾಟಕಗಳ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದರು. '''ಟಿ.ಪಿ. ಕೈಲಾಸಂ''':"ರಂಗಭೂಮಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ರಾಜ-ರಾಣಿಯರ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಕಥೆ" ಎಂದು ಕೈಲಾಸಂ ಹೇಳಿದರು. 'ಪೋಲಿ ಕಿಟ್ಟಿ', 'ಟೊಳ್ಳು ಗಟ್ಟಿ', 'ಬಂಡವಾಳವಿಲ್ಲದ ಬಡಾಯಿ' ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಕನ್ನಡ ಮಿಶ್ರಿತ ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ನಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದರು. '''ಶ್ರೀರಂಗ (ಆದ್ಯ ರಂಗಾಚಾರ್ಯ)''': ಅವರು ತಮ್ಮ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಅವರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. '''ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕ - ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್:''' ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡರು ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿ. 'ಯಯಾತಿ', 'ತುಘಲಕ್', 'ಹಯವದನ', 'ನಾಗಮಂಡಲ', 'ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಳೆ' ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣ, ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಈಗಿನ ಮಾನವನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದವು. ಅವರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. '''ರಂಗಭೂಮಿಯ ಜಂಗಮ, ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತ:''' ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರು ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಹೊಸ ದೃಶ್ಯಭಾಷೆ, ಧ್ವನಿ, ರಂಗಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಆಂಗಿಕ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು. "ರಂಗಭೂಮಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ. ಅದೊಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮ," ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದರು. ಭಾರತ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ರಂಗ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ರಂಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. '''ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ:''' ಡಾ. ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ ('ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ', 'ಸಿರಿ ಸಂಪಿಗೆ'), ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್ ('ಸಂಕ್ರಾಂತಿ', 'ಗುಣಮುಖ'), ಎಚ್.ಎಸ್. ಶಿವಪ್ರಕಾಶ್ ('ಮಹಾಮನೆ', 'ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ'), ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಪಾಟೀಲ (ಚಂಪಾ), ಪ್ರಸನ್ನ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಂಗಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ರಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. '''೫. ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಳುವಳಿಗಳು''' ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ರಂಗ ಚಳುವಳಿಗಳು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮಾತ್ರ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಬಿ. ಜಯಮ್ಮ, ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್, ಸುಭದ್ರಮ್ಮ ಮನ್ಸೂರ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲಾವಿದೆಯರು ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರು ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ಹಾಕಿದರು. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿ. ಜಯಶ್ರೀ (ಸ್ಪಂದನ ರಂಗತಂಡ), ಅರುಂಧತಿ ನಾಗ್, ಮಾಲತಿ ಸುಧೀರ್ ಮುಂತಾದ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯರು ಹಾಗೂ ನಟಿಯರು ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಹೊಸ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ. ಬಿ. ಜಯಶ್ರೀ ಅವರ ಜಾನಪದ ರಂಗಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶನ ವೈಖರಿ ಕನ್ನಡ ರಂಗಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೋಭೆ ತಂದಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೮೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ 'ಸಮುದಾಯ' ರಂಗ ಚಳುವಳಿಯು ಬೀದಿ ನಾಟಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದಿತು. ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ದಲಿತ ಚಳುವಳಿ, ರೈತ ಹೋರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಬಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುಹೋದರು. '''೬. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರಂಗಮಂದಿರಗಳು''' ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯು ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿರಲು ಮತ್ತು ನೂತನ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ: '''ನೀನಾಸಂ ( ಹೆಗ್ಗೋಡು):''' ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಗರ ತಾಲೂಕಿನ ಹೆಗ್ಗೋಡು ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೆ.ವಿ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನೀನಾಸಂ ಸಂಸ್ಥೆ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರಲ್ಲಿ ರಂಗಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮತ್ತು ನಾಟಕ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ ನೀನಾಸಂ 'ತಿರುಗಾಟ' ತಂಡವು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿಧೆಡೆ ಉತ್ತಮ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. '''ರಂಗಾಯಣ ( ಮೈಸೂರು):''' ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಈ ವೃತ್ತಿಪರ ರಂಗಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತ ಮೊದಲ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾಗ ರಂಗಾಯಣ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ರಂಗ ತರಬೇತಿ, ನಾಟಕೋತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ರಂಗ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. '''ರಂಗಶಂಕರ (ಬೆಂಗಳೂರು):'''ನಟಿ ಅರುಂಧತಿ ನಾಗ್ ಅವರ ಕನಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜೆ.ಪಿ. ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ರಂಗಶಂಕರವು ಸೋಮವಾರ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಪ್ರತಿದಿನ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳ ರಂಗತಂಡಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. '''ಬೆನಕ ಮತ್ತು ಇತರ ತಂಡಗಳು''': ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ 'ಬೆನಕ', 'ಪ್ರಯೋಗರಂಗ', 'ವಿಜಯನಗರ ಬಿಎಂಟಿಸಿ', 'ಕೆ.ಎಚ್. ಕಲಾ ಸೌಧ', 'ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರ' ಮತ್ತು 'ಪ್ರಭಾತ ಕಲಾಪೂರ್ಣ' ಮುಂತಾದ ವೇದಿಕೆಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ರಂಗ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟಿವೆ. '''೭. ಇಂದಿನ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಕಾಸ''' ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು, OTT ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಯುವಜನರ ಗಮನ ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಂಗಭೂಮಿ ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. '''ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಾಂದ್ರತೆ''': ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುವ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನವರನ್ನು ರಂಗಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. '''ಆರ್ಥಿಕ ಅಭದ್ರತೆ''':ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ ರಂಗಕರ್ಮಿಗಳು, ನಟರು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞರು ತಮಗೆ ಸರಿಯಾದ ಜೀವನೋಪಾಯ ಅಥವಾ ಹಣಕಾಸಿನ ಭದ್ರತೆ ದೊರಕದೆ ಇರುವುದು. '''ರಂಗಮಂದಿರಗಳ ಕೊರತೆ:''' ಮಹಾನಗರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ತಾಲೂಕು ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡ ಉಚಿತ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ರಂಗಮಂದಿರಗಳು ಇಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ ಈ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿ ಹಿಂದೆಗೆದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ನವೀನ ಬೆಳಕಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೌಂಡ್ ಸಿಸ್ಟಮ್, ಎಲ್.ಇ.ಡಿ ಪರದೆಗಳು ಮತ್ತು ನವೀನ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲ ಅಭಿನಯ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಾಟಕಗಳ ಪ್ರಚಾರ ನಡೆಸಿ ಯುವಜನರನ್ನು ತಲುಪುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. '''೮. ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ರಂಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉಳಿವಿನ ದಾರಿ''' ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ಗತಕಾಲದ ವೈಭವವಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ವರ್ಚುವಲ್ ಜಗತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಜೀವಂತ ಮನುಷ್ಯರು ಜೀವಂತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎದುರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸಲು ಶಾಲಾ ಹಾಗೂ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಸೇರಿಸಬೇಕು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಂಗ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರವು ರಂಗತಂಡಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುದಾನ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ರಂಗಪ್ರೇಮಿಗಳು ನಾಟಕದ ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿ ಮಾಡಿ ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಲೆಗೆ ತ್ಸಾಹ ನೀಡಬೇಕು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಳ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾಳಜಿ, ಜಾನಪದ ಸೊಗಡು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿ ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಜೀವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದು ಸದಾ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. thhxeof9od594ka0l4q0mofjkbpvmxo 0 187147 1427458 1427451 2026-09-05T16:23:53Z BENET G AMANNA 18509 /* ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು */ 1427458 wikitext text/x-wiki ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ [[ Dr. Dharmapalanatha Swamiji]] ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಪಾಸಕರು, ಚಿಂತನಾಶೀಲರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ == ಹುಟ್ಟು - ಬಾಲ್ಯ – ಶಿಕ್ಷಣ== ನವೆಂಬರ್ 14, 1975ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಡುಗೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನನ. ತಂದೆ ರುದ್ರೇಗೌಡ, ತಾಯಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ನಂತರ 1993ರಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಠದ ಧರ್ಮಪ್ರಭೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ. ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. 2023ರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ’ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ==ಹವ್ಯಾಸಗಳು== ಧರ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದದ್ದು. ಸ್ವತಃ ಬರೆದು ಹಾಡಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಕೊಡುಗೆ: 1999ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾವೂರು ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜಿಎಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್ (ಸಿಬಿಎಸ್ಇ), ಬಿಜಿಎಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಕಾವೂರು, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಗಾಂಧಿನಗರ, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಗಾಂಧಿನಗರ, ಸರ್ವೋದಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪೆರಿಯಡ್ಕ (ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ) ಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇಂದು 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ: ಶ್ರೀಗಳು ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠದ ಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಮಹಾಗುರುವಿನ ತತ್ವಾದರ್ಶವನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜನರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮಬಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಜನರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಶ್ರೀಗಳ ನಡೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ: ಗುರುವರ್ಯರಾದ ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಯವರಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಇವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ , ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾ ಮಠ, ಕಾವೂರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಗುವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು, ಜ್ಞಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಕೇಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಚಿಂತನ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾವೇ ನಿತ್ಯ ಶ್ರೀಮಠದಲ್ಲಿ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು== * ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ (ಸಂಶೋಧನಾಗ್ರಂಥ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಶೇಖರನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ‘ಸಾಹಿತ್ಯ ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆ’ (ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * ಜ್ಞಾನಬಿಂದು, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * ರಜತಗಿರಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * ಜ್ಞಾನಸುಧೆ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * ಚಿಂತನಗಂಗಾ (ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2020 * ಜ್ಞಾನಾಮೃತ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2008 * ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ನೃತ್ಯನಾಟಕ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * ಯುಗಪುರುಷ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2015 * ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * ಭಾವಗಂಗಾ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * ಜ್ಞಾನಲೋಕ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * ಶ್ರೀ ಗುರುವಾಣಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2022 * ಸಂಕಟಹರ ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಭೈರವ ಸ್ತೋತ್ರಮ್, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2021 * Sacred Foundations: The Vision and Voyage Of Sri Balagangadharanatha Mahaswamiji, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2025 == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == # ವೇದ ಆಗಮಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. # ವೇದಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == # https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/nandi-ratha-yatre-at-dakshina-kannada-3234579 #https://sampada.net/books/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%AA%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF # https://puttur.suddinews.com/archives/982729 2rwq1ypmrbadr0yfgdxqqcvb7abk61r 1427468 1427458 2026-09-06T02:14:24Z A826 72368 1427468 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ | image = | caption = | religion = [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] | school = [[ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] | lineage = ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠ | birth_date = {{Birth date and age|1975|11|14|df=yes}} | birth_place = ಇಡುಗೂರು, [[ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | birth_name = | father = ರುದ್ರೇಗೌಡ | mother = ಲಕ್ಕಮ್ಮ | guru = ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ | honors = ವಿದ್ವಾನ್, ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (2000) | literary_works = ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಬಿಂದು, ಚಿಂತನಗಂಗಾ, ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್, ಭಾವಗಂಗಾ, ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ, Sacred Foundations | education = ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ., ಪಿಎಚ್.ಡಿ. | alma_mater = [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | office1 = ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಕಾವೂರು, ಮಂಗಳೂರು | website = }} '''ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ''' ([[Dr. Dharmapalanatha Swamiji]]) ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಪಾಸಕರು, ಚಿಂತನಶೀಲರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ನವೆಂಬರ್ 14, 1975ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಡುಗೂರಿನಲ್ಲಿ ರುದ್ರೇಗೌಡ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ 1993ರಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಠದ ಧರ್ಮಪ್ರಭೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, 2023ರಲ್ಲಿ "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಹವ್ಯಾಸಗಳು == ಧರ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದದ್ದು. ಸ್ವತಃ ಬರೆದು ಹಾಡಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == 1999ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾವೂರು ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜಿಎಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್ (ಸಿಬಿಎಸ್ಇ), ಬಿಜಿಎಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಕಾವೂರು, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಗಾಂಧಿನಗರ, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಗಾಂಧಿನಗರ, ಸರ್ವೋದಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪೆರಿಯಡ್ಕ (ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ) ಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇಂದು 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಶ್ರೀಗಳು ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠದ ಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಮಹಾಗುರುವಿನ ತತ್ವಾದರ್ಶವನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜನರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮಬಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಜನರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಶ್ರೀಗಳ ನಡೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. == ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಗುರುವರ್ಯರಾದ ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಯವರಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಇವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾ ಮಠ, ಕಾವೂರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಗುವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು, ಜ್ಞಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಕೇಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಚಿಂತನ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾವೇ ನಿತ್ಯ ಶ್ರೀಮಠದಲ್ಲಿ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು == * "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" (ಸಂಶೋಧನಾಗ್ರಂಥ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಶೇಖರನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ‘ಸಾಹಿತ್ಯ ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆ’" (ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ಜ್ಞಾನಬಿಂದು", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ರಜತಗಿರಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಜ್ಞಾನಸುಧೆ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಚಿಂತನಗಂಗಾ" (ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2020 * "ಜ್ಞಾನಾಮೃತ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2008 * "ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ನೃತ್ಯನಾಟಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಯುಗಪುರುಷ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2015 * "ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಭಾವಗಂಗಾ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಜ್ಞಾನಲೋಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಶ್ರೀ ಗುರುವಾಣಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2022 * "ಸಂಕಟಹರ ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಭೈರವ ಸ್ತೋತ್ರಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2021 * "Sacred Foundations: The Vision and Voyage Of Sri Balagangadharanatha Mahaswamiji", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2025 == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == # ವೇದ ಆಗಮಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ "ವಿದ್ವಾನ್" ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. # ವೇದಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <ref name="prajavani">[https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/nandi-ratha-yatre-at-dakshina-kannada-3234579 "ಜೀವ–ಪರಮಾತ್ಮರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆಯುವ ನಂದಿ: ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ"], ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="sampada">[https://sampada.net/books/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%AA%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ"], ಸಂಪದ. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="suddinews">[https://puttur.suddinews.com/archives/982729 "ಡಾ. ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ"], ಸುದ್ದಿ ಸಂಗ್ರಹ, ಪುತ್ತೂರು. Retrieved 6 September 2026.</ref> <references /> mlkmpy2wlro1tek45w1hitodbb10y3s 1427469 1427468 2026-09-06T02:14:55Z A826 72368 /* */ 1427469 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ | image = | caption = | religion = [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] | school = [[ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] | lineage = ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠ | birth_date = {{Birth date and age|1975|11|14|df=yes}} | birth_place = ಇಡುಗೂರು, [[ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | birth_name = | father = ರುದ್ರೇಗೌಡ | mother = ಲಕ್ಕಮ್ಮ | guru = ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ | honors = ವಿದ್ವಾನ್, ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (2000) | literary_works = ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಬಿಂದು, ಚಿಂತನಗಂಗಾ, ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್, ಭಾವಗಂಗಾ, ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ, Sacred Foundations | education = ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ., ಪಿಎಚ್.ಡಿ. | alma_mater = [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | office1 = ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಕಾವೂರು, ಮಂಗಳೂರು | website = }} '''ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ''' ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಪಾಸಕರು, ಚಿಂತನಶೀಲರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ನವೆಂಬರ್ 14, 1975ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಡುಗೂರಿನಲ್ಲಿ ರುದ್ರೇಗೌಡ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ 1993ರಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಠದ ಧರ್ಮಪ್ರಭೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, 2023ರಲ್ಲಿ "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಹವ್ಯಾಸಗಳು == ಧರ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದದ್ದು. ಸ್ವತಃ ಬರೆದು ಹಾಡಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == 1999ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾವೂರು ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜಿಎಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್ (ಸಿಬಿಎಸ್ಇ), ಬಿಜಿಎಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಕಾವೂರು, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಗಾಂಧಿನಗರ, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಗಾಂಧಿನಗರ, ಸರ್ವೋದಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪೆರಿಯಡ್ಕ (ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ) ಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇಂದು 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಶ್ರೀಗಳು ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠದ ಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಮಹಾಗುರುವಿನ ತತ್ವಾದರ್ಶವನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜನರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮಬಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಜನರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಶ್ರೀಗಳ ನಡೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. == ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಗುರುವರ್ಯರಾದ ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಯವರಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಇವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾ ಮಠ, ಕಾವೂರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಗುವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು, ಜ್ಞಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಕೇಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಚಿಂತನ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾವೇ ನಿತ್ಯ ಶ್ರೀಮಠದಲ್ಲಿ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು == * "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" (ಸಂಶೋಧನಾಗ್ರಂಥ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಶೇಖರನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ‘ಸಾಹಿತ್ಯ ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆ’" (ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ಜ್ಞಾನಬಿಂದು", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ರಜತಗಿರಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಜ್ಞಾನಸುಧೆ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಚಿಂತನಗಂಗಾ" (ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2020 * "ಜ್ಞಾನಾಮೃತ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2008 * "ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ನೃತ್ಯನಾಟಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಯುಗಪುರುಷ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2015 * "ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಭಾವಗಂಗಾ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಜ್ಞಾನಲೋಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಶ್ರೀ ಗುರುವಾಣಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2022 * "ಸಂಕಟಹರ ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಭೈರವ ಸ್ತೋತ್ರಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2021 * "Sacred Foundations: The Vision and Voyage Of Sri Balagangadharanatha Mahaswamiji", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2025 == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == # ವೇದ ಆಗಮಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ "ವಿದ್ವಾನ್" ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. # ವೇದಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <ref name="prajavani">[https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/nandi-ratha-yatre-at-dakshina-kannada-3234579 "ಜೀವ–ಪರಮಾತ್ಮರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆಯುವ ನಂದಿ: ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ"], ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="sampada">[https://sampada.net/books/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%AA%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ"], ಸಂಪದ. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="suddinews">[https://puttur.suddinews.com/archives/982729 "ಡಾ. ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ"], ಸುದ್ದಿ ಸಂಗ್ರಹ, ಪುತ್ತೂರು. Retrieved 6 September 2026.</ref> <references /> n7ve48ms9q43bj7ar4utlpwviba4kn5 1427470 1427469 2026-09-06T02:16:30Z A826 72368 added [[Category:ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1427470 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ | image = | caption = | religion = [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] | school = [[ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] | lineage = ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠ | birth_date = {{Birth date and age|1975|11|14|df=yes}} | birth_place = ಇಡುಗೂರು, [[ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | birth_name = | father = ರುದ್ರೇಗೌಡ | mother = ಲಕ್ಕಮ್ಮ | guru = ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ | honors = ವಿದ್ವಾನ್, ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (2000) | literary_works = ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಬಿಂದು, ಚಿಂತನಗಂಗಾ, ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್, ಭಾವಗಂಗಾ, ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ, Sacred Foundations | education = ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ., ಪಿಎಚ್.ಡಿ. | alma_mater = [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | office1 = ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಕಾವೂರು, ಮಂಗಳೂರು | website = }} '''ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ''' ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಪಾಸಕರು, ಚಿಂತನಶೀಲರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ನವೆಂಬರ್ 14, 1975ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಡುಗೂರಿನಲ್ಲಿ ರುದ್ರೇಗೌಡ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ 1993ರಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಠದ ಧರ್ಮಪ್ರಭೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, 2023ರಲ್ಲಿ "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಹವ್ಯಾಸಗಳು == ಧರ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದದ್ದು. ಸ್ವತಃ ಬರೆದು ಹಾಡಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == 1999ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾವೂರು ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜಿಎಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್ (ಸಿಬಿಎಸ್ಇ), ಬಿಜಿಎಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಕಾವೂರು, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಗಾಂಧಿನಗರ, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಗಾಂಧಿನಗರ, ಸರ್ವೋದಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪೆರಿಯಡ್ಕ (ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ) ಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇಂದು 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಶ್ರೀಗಳು ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠದ ಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಮಹಾಗುರುವಿನ ತತ್ವಾದರ್ಶವನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜನರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮಬಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಜನರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಶ್ರೀಗಳ ನಡೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. == ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಗುರುವರ್ಯರಾದ ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಯವರಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಇವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾ ಮಠ, ಕಾವೂರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಗುವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು, ಜ್ಞಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಕೇಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಚಿಂತನ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾವೇ ನಿತ್ಯ ಶ್ರೀಮಠದಲ್ಲಿ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು == * "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" (ಸಂಶೋಧನಾಗ್ರಂಥ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಶೇಖರನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ‘ಸಾಹಿತ್ಯ ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆ’" (ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ಜ್ಞಾನಬಿಂದು", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ರಜತಗಿರಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಜ್ಞಾನಸುಧೆ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಚಿಂತನಗಂಗಾ" (ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2020 * "ಜ್ಞಾನಾಮೃತ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2008 * "ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ನೃತ್ಯನಾಟಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಯುಗಪುರುಷ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2015 * "ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಭಾವಗಂಗಾ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಜ್ಞಾನಲೋಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಶ್ರೀ ಗುರುವಾಣಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2022 * "ಸಂಕಟಹರ ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಭೈರವ ಸ್ತೋತ್ರಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2021 * "Sacred Foundations: The Vision and Voyage Of Sri Balagangadharanatha Mahaswamiji", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2025 == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == # ವೇದ ಆಗಮಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ "ವಿದ್ವಾನ್" ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. # ವೇದಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <ref name="prajavani">[https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/nandi-ratha-yatre-at-dakshina-kannada-3234579 "ಜೀವ–ಪರಮಾತ್ಮರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆಯುವ ನಂದಿ: ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ"], ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="sampada">[https://sampada.net/books/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%AA%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ"], ಸಂಪದ. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="suddinews">[https://puttur.suddinews.com/archives/982729 "ಡಾ. ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ"], ಸುದ್ದಿ ಸಂಗ್ರಹ, ಪುತ್ತೂರು. Retrieved 6 September 2026.</ref> <references /> [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] br932fo6yof1psfn04zyfx6b94rnujj 3 187149 1427456 2026-09-05T13:59:06Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1427456 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Anisa quair}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೨೯, ೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 100281gxsf14hpr1c8ch82ejg8qmsgn 3 187150 1427459 2026-09-05T16:26:34Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1427459 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Ahammed Noufal}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೧:೫೬, ೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) dmxg2hvydb7f3xqm5cm23rzq23dpd6z 3 187151 1427464 2026-09-05T20:03:28Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1427464 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Manjunatha777}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೩೩, ೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) r6fmgtahwhktammdloglvku5n59nne7 3 187152 1427467 2026-09-06T01:59:55Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1427467 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=ಸಿಕಂದರ್ ಅಲಿ ತೋರಣಗಲ್ಲು3}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೨೯, ೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) qhitv5w3wxt4slphunrnmuf05vvqxb7 10 187153 1427479 2014-07-28T18:27:21Z en>Sardanaphalus 0 update 1427479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Improve documentation]] qbaa6gk7i6dtamsr2a90x3scdkj3rwe 1427480 1427479 2026-09-06T04:33:13Z A826 72368 ೧ revisions imported from [[:en:Template:Missing_documentation]] 1427479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Improve documentation]] qbaa6gk7i6dtamsr2a90x3scdkj3rwe 3 187154 1427493 2026-09-06T09:07:50Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1427493 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|realName=|name=Shamaabharadwajvenkat}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೩೭, ೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 816idsg5b3eoty7aqpkfb2tobocv2or 2 187155 1427494 2026-09-06T09:19:52Z Shamaabharadwajvenkat 101592 ಹೊಸ ಪುಟ: = ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಾನುಭವ = == ಪರಿಚಯ == ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಜೀವನಾನುಭವ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ '''ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳು''' ವ... 1427494 wikitext text/x-wiki = ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಾನುಭವ = == ಪರಿಚಯ == ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಜೀವನಾನುಭವ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ '''ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳು''' ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಗಾದೆಗಳು ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಬಾಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಅನುಭವದ ನುಡಿಮುತ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಕಡಿಮೆ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಅವುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. == ಗಾದೆಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ == ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳು ಸರಳ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ಮತ್ತು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ, ವ್ಯಂಗ್ಯ, ನೀತಿ, ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಸತ್ಯಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕು, ಕೃಷಿ, ಕುಟುಂಬ, ಸಂಬಂಧಗಳು, ದುಡಿಮೆ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವದ ಕುರಿತು ಜನರ ಅನುಭವಗಳು ಗಾದೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಗಾದೆಗಳು ರೂಪಕ ಮತ್ತು ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. == ಜೀವನಾನುಭವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ == ಗಾದೆಗಳು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಜನರ ಬದುಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: # '''ಕೈ ಕೆಸರಾದರೆ ಬಾಯಿ ಮೊಸರು''' – ದುಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. # '''ಹಾಸಿಗೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲು ಚಾಚು''' – ಆದಾಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕು. # '''ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೆ ಮಾರ್ಗ''' – ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವಿದ್ದರೆ ಸಾಧನೆ ಸಾಧ್ಯ. # '''ಮಾಡಿದ್ದುಣ್ಣೋ ಮಹರಾಯ''' – ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. # '''ಉಪ್ಪು ತಿಂದ ಮೇಲೆ ನೀರು ಕುಡಿಯಲೇಬೇಕು''' – ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಲೇಬೇಕು. # '''ಅನ್ನ ಹಾಕಿದ ಮನೆಗೆ ಕನ್ನ ಹಾಕಬೇಡ''' – ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು. # '''ಅಲ್ಪರ ಸಂಗ ಅಭಿಮಾನ ಭಂಗ''' – ಕೆಟ್ಟ ಸಂಗತಿಯಿಂದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. # '''ಉಗುರಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಿ ಏಕೆ?''' – ಸಣ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಮ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. # '''ಹೊಳೆ ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಅಂಬಿಗನ ಹಂಗ್ಯಾಕೆ''' – ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. # '''ಬಾವಿ ತೋಡದೆ ನೀರು ಸಿಗದು''' – ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಫಲ ದೊರೆಯದು. # '''ಬೆಲ್ಲವಿದ್ದಲ್ಲಿ ನೊಣ''' – ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವ ಕಡೆ ಜನರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗಾದೆಗಳು ಪರಿಶ್ರಮ, ಮಿತವ್ಯಯ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳಂತಹ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. == ಉಪಸಂಹಾರ == ಜನಪದ ಗಾದೆಗಳು ಕನ್ನಡ ಜನರ '''ಸಾಮೂಹಿಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜೀವನಾನುಭವದ ಸಂಗ್ರಹ'''ವಾಗಿವೆ. ಸರಳವಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಅವು ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಮೂಲ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಕಾಲ ಬದಲಾದರೂ ಅವು ಸಾರುವ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ. s06gygwib6vma1egrbpw0hqtv1kbdnl